# صدع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صدع

الصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
  وأمانة المري حيث لـقـيتـه                      مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
  أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا                      ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب

  ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع: الفرقة من الشيء كالغنم ونحوه، سميت بالمصدر كما قيل للمخلوق: خلق، وللمحمول: حمل، ومنه حديث عمر - رضي الله عنه في صدقة الغنم -: ثم يصدع الغنم صدعين. الصدع: الرجل الضرب الخفيف اللحم، وقد يحرك، كما في الصحاح، وقال الكسائي: رأيت رجلا صدعا، وهو: الربعة القليل اللحم، وفي حديث حذيفة: فإذا صدع من الرجال، فقلت: من هذا الصدع? يعني: من هذا الربعة في خلقه، رجل بين الرجلين، وهو كالصدع من الوعول: وعل بين الوعلين. الصدع: نبات الأرض، لأنه يصدعها، أي يشقها فتنصدع به، وفي التنزيل:  والأرض ذات الصدع  قال ثعلب: هي الأرض تنصدع بالنبات، وهو مجاز. يقال: الناس عليهم صدع واحد، أي ألب واحد، أي مجتمعون بالعداوة، وكذلك هم وعل عليه، وضلع واحد. قاله أبو زيد. الصدع، بالكسر: الجماعة من الناس، عن ابن عباد. الصدع: الشقة من الشيء، اسم من صدع الشيء صدعين، إذا شقه بنصفين. الصدعة، بهاء: الصرمة من الإبل، نقله الجوهري، وقال أبو زيد: الصرمة، والقصلة، والحدوة: ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل، فإذا بلغت ستين فهي الصدعة. قلت: ففي هذا إزالة الإبهام عن معنى الصدعة، والنص على كميتها. الصدعة: الفرقة من الغنم، نقله الجوهري، يقال: صدعت الغنم صدعتين، أي فرقتين، كل واحدة منهما صدعة، وقيل: الصدعة: القطعة من الغنم إذا بلغت ستين، وقيل: هو القطيع من الظباء والغنم. الصدعة: النصف من الشيء المشقوق نصفين، كل شق منه صدعة، كالصديع، فيهما، هكذا بضمير التثنية في سائر النسخ، والصواب: فيها، أي في الثلاثة، فإن الصديع يطلق على الفرقة من الغنم، وعلى الصرمة من الإبل، وعلى كل شيء يشق نصفين، فكل شق منه صديع، والأخير قد يأتي أيضا في سياق المصنف فيما بعد، ولو اقتصر على هذا كان أجود، وشاهد الصديع - بمعنى الصرمة من الإبل - قول المرار بن سعيد الفقعسي يصف الإبل:
  إذا أقبلن هـاجـرة أثـارت                      من الأظلال إجلا أو صديعا و قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  أي: شق جماعاتهم بالتوحيد، قاله ابن الأعرابي، أو معناه اجهر بما تؤمر، من صدع بالأمر، إذا جاهر به. وقال مجاهد: بالقرآن. أو معناه: أظهر ما تؤمر به، ولا تخف أحدا. من الصديع، وهو الصبح، قاله أبو إسحاق، أو من صدعت الشيء: أظهرته، وقال الفراء: أراد عز وجل فاصدع بالأمر الذي أظهر دينك، أقام ما مقام المصدر، أو احكم بالحق. من صدع بالحق، إذا تكلم به. قيل: افصل بالأمر، نقله بعض المفسرين، وقال الراغب: أي افصله، قال: وهو مستعار من صدع الأجسام. أو اقصد بما تؤمر، نقله ثعلب عن أعرابي كان يحضر مجلس ابن الأعرابي، وكان ابن الأعرابي ربما يأخذ عنه. أو افرق به بين الحق والباطل، نقله ابن عرفة، وهو قول معمر، وبه فسر قول أبي ذؤيب يصف الحمار والأتن:
  فكـأنـهـن ربـابة وكـأنـه                      يسر يفيض على القداح ويصدع أي يفرق على القداح، أي بالقداح وقيل: معناه: يبين بالحكم، ويخبر بما يجيء، وبه فسر قول جرير يمدح يزيد بن عبد الملك:
  هو الخليفة فارضوا ما قضى لكم                      بالحق يصدع، ما في قوله جنف

  وقال السهيلي في الروض في تفسير قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  هو من الصديع، بمعنى الفجر، شبه الجهل بظلمة الليل، والقرآن نور، فصدع به تلك الظلمة، كما يصدع الفجر ظلمة الليل. وصدعه، كمنعه، صدعا: شقه، أو شقه نصفين، أو شقه ولم يفترق، فهي ثلاثة أقوال. ولا يخفى أن الثالث هو عين الأول، فهما قولان لا غير. صدع فلانا: قصده لكرمه، نقله ثعلب عن الأعرابي الذي كان يحضر مجلس ابن الأعرابي. وبه فسرت الآية، كما تقدم، وهو مجاز. صدع بالحق: تكلم به جهارا مفرقا بينه وبين الباطل، وهو مجاز، وبه فسرت الآية، كما تقدم، وبه فسر أيضا الخليل قول أبي ذؤيب السابق، قال: يصدع، أي يقول بأعلى صوته: فاز قدح فلان، أو هذا قدح فلان. صدع بالأمر يصدع صدعا: أصاب به موضعه، وجاهر به. قال أبو زيد: صدع إليه صدوعا: مال. صدعه عنه: صرفه، يقال: ما صدعك عن هذا الأمر، أي ما صرفك، كما في الصحاح، وقال ابن فارس: وناس يقولون: ما صدغك، بالغين المعجمة، وهذا أحسن، وكذلك ذكره ابن دريد بالغين المعجمة. قلت: وقد ذكره الجوهري أيضا بالغين المعجمة، كما سيأتي. صدع الفلاة: قطعها، وهو مجاز وكذلك النهر، إذا شقه. يقال: بينهم صدعات في الرأي والهوى، محركة، أي تفرق، ويقال: أصلحوا ما فيكم من الصدعات، أي اجتمعوا ولا تتفرقوا. ويقال أيضا: إنهم على ما فيهم من الصدعات ألباء كرام. وهو مجاز. يقال: جبل صادع، أي ذاهب في الأرض طولا، وهو مجاز. وكذلك: سيل صادع، كذا في النسخ، وصوابه: سبيل صادع، وواد صادع، وهذا الطريق يصدع في أرض كذا وكذا. قال ابن دريد: الصبح الصادع: المشرق. قال: والمصادع: طرق سهلة في غلظ من الأرض، الواحد مصدع، كمقعد، وهو مجاز. المصادع أيضا: المشاقص من السهام، وبه سميت الكنانة خابئة المصادع، الواحد مصدع كمنبر، وربما قالوا: خطيب مصدع، كمنبر، أي بليغ جريء على الكلام، ذو بيان، كما قالوا: مصلق، ومسلق، ومصقع. والصدع محركة - من الأوعال والظباء والحمر والإبل - : الفتي الشاب القوي، وتسكن الدال ولو قال: ويسكن كما هو دأبه في عباراته، كان أخصر. أو الصدع، بالتحريك: هو الشيء بين الشيئين من أي نوع كان، بين الطويل والقصير، والفتي والمسن، والسمين والمهزول، والعظيم والصغير، وقال الجوهري: الصدع: الوسط من الوعول ليس بالعظيم ولا الصغير، ولكنه وعل بين وعلين، وكذلك هو من الظباء والحمر، لا يقال فيه إلا بالتحريك. قلت: وهو قول ابن السكيت، وأنشد:
  يا رب أباز من العفر صدع                      تقبض الذئب إليه واجتمع والرجز لمنظور الأسدي، وقال دريد بن الصمة:
  يا ليتني فيها جذع                      أخب فيها وأضع
  أقود وطفاء الزمع                      كأنها شاة صـدع وقال الأعشى:
  قد يترك الدهر في خلقاء راسـية                      وهيا وينزل منها الأعصم الصدعا وقال ابن الرقاع:
  لو أخطأ الموت شيئا أو تخـطـأه                      لأخطأ الأعصم المستوعل الصدعا

  الصدع من الحديد: صدؤه، وسأل عمر - رضي الله عنه - الأسقف عن الخلفاء، فحدثه حتى انتهى إلى نعت الرابع، فقال: صدع من حديد - ويروى صدأ من حديد - فقال عمر: وادفراه. قال شمر: يريد كالصدع من الوعول المدمج الشديد الخلق، الشاب الصلب القوي، شبهه في خفته في الحروب ونهوضه إلى مزاولة صعاب الأمور - حين يفضى الأمر إليه - بالوعل؛ لتوقله في شعفات الجبال الشاهقة، وجعل الصدع من حديد؛ مبالغة في وصفه بالبأس والنجدة، والصبر والشدة، وقد تقدم شيء من هذا البحث في الهمزة. وكان حماد بن زيد يقول: صدأ من حديد. قال الأصمعي: وهذا أشبه، لأن الصدأ له دفر، وهو النتن، وفي كلام المصنف نظر يتأمل فيه. من المجاز: الصديع، كأمير: الصبح، لانصداعه، وفي العباب: لأنه يصدع الليل، أي يشقه، ويسمى صديعا، كما يسمى فلقا، قال عمرو بن معد يكرب رضي الله عنه:
  وكم من غائط من دون سلمى                      قليل الإنس ليس به كـتـيع
  به السرحان مفتـرشـا يديه                      كأن بياض لبـتـه صـديع الصديع: رقعة جديدة في ثوب خلق، كأنها صدعت، أي شقت، قال لبيد رضي الله عنه:
  دعي اللؤم أو بيني كشق صديع                      فقد لمت قبل اليوم غير مطيع وكل نصف من ثوب، أو شيء يشق نصفين فهو صديع، وقيل: صديع في قول لبيد هو الرداء الذي شق صدعين، يقال: بات منه كشق صديع، ويضرب في كل فرقة لا اجتماع بعدها، ج: صدع، كتب. الصديع: اللبن الحليب وضعته فبرد، فعلته الدواية، وسمي صديعا؛ لأنك تصدع الدواية عن صريح اللبن. قال ابن عباد: الصديع: الفتي من الأوعال، وقيل: هو المربوع الخلق، أي وعل بين الوعلين، كالصدع، محركة. قال: والصديع: ثوب يلبس تحت الدرع، وهو القميص بين القميصين، لا بالكبير ولا بالصغير. الصداع، كغراب: وجع الرأس، كما في الصحاح، وقال الراغب: هو شبه الانشقاق في الرأس من الوجع، مستعار من الصدع، بمعنى الشق في الحائط وغيره، وأنشد الصاغاني للقطامي يصف ناقة:
  وسارت سيرة ترضيك منها                      يكاد وشيجها يشفي الصداعا وصدع الرجل، بالضم، تصديعا، كما في الصحاح، أي أصابه الصداع، قال الصاغاني: وهو الاختيار ويجوز في الشعر صدع، كعني، فهو مصدوع. والمصدع، كمحدث: سيف زهير بن جذيمة العبسي أبي قيس، ويقال: اجتمع زهير بن جذيمة وخالد بن جعفر عند بعض ملوك بني نصر بالحيرة، فجرى بينهما فخر، فقال زهير: جدعت والله رجلا من بني جعفر بن كلاب وأنا شاب، فسماني أبي مجدعا، وضربت بسيفي رجلا من بني كلاب، فصدع، فسمي سيفي مصدعا. مصدع: ع، نقله الصاغاني. من المجاز: تصدع، أي تفرق، يقال: تصدع القوم، أي تفرقوا. قال متمم بن نويرة يرثي أخاه مالكا:
  وكنا كندماني جـذيمة حـقـبة                      من الدهر حتى قيل: لن يتصدعا فلما تفرقنا كأني ومالكا لطول اجتماع لم نبت ليلة معا كاصدع، بتشديد الصاد والدال، قال الله تعالى:  يومئذ يصدعون  قال الزجاج: معناه يتفرقون، فيصيرون فريقين، فريق في الجنة وفريق في السعير، وأصلها يتصدعون، قلبت التاء صادا، ثم أدغمت. قال ابن عباد: تصدعت الأرض بفلان، إذا تغيب فيها فارا. وانصدع: انشق، كتصدع، وهما مطاوعا صدعه وصدعه، قال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  فبهـم ينـكـى عـدو وبـهـم                      يرأب الشعب إذا الشعب انصدع

  وقال ابن الرقاع:
  ونكبة لو رمى الرامي بها حجـرا                      أصم من جندل الصوان لانصدعـا
  أتت علي فلم أترك لها سـلـبـي                      وما استكنت لها شكوى ولا جزعا. ومما يستدرك عليه: صدعه تصديعا: شقه، وصدع الفلاة والنهر تصديعا: شقهما وقطعهما، على المثل، قال لبيد:
  فتوسطا عرض السري وصدعا                      مسجورة متجاوزا قلامـهـا وقول قيس بن ذريح:
  فلما بدا منها الـفـراق كـمـا بـدا                      بظهر الصفا الصلد الشقوق الصوادع يجوز أن يكون صدع في معنى تصدع، لغة، ويجوز أن يكون على النسب، أي ذات انصداع وتصدع. وانصدعت الأرض بالنبات، وتصدعت: انشقت. وانصدع الصبح: انشق عنه الليل، كما يقال: انفجر، وانفلق، وانفطر. والصديع: الثوب المشقق. وصدع الشيء: بينه وفرقه. وتصدع السحاب: تقطع. وصدعتهم النوى، وصدعتهم: فرقتهم، وهو مجاز. والتصداع تفعال من ذلك. قال قيس بن ذريح:
  إذا افتلتت منك النـوى ذا مـودة                      حبيبا بتصداع من البين ذي شعب والصدع: الفصل، نقله ابن السكيت، وهو مجاز. والصادع: القاضي بين القوم. وعليه صدعة من مال، بالكسر: أي قليل. والصديع: نحو الستين من الإبل. وقال أبو ثروان: تقول: إنهم على ما ترى من صدعاتهم لكرام. ورجل صدع، بالتحريك: ماض في أمره. وقيل: في قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  أي فرق القول فيهم مجتمعين وفرادى. ودليل مصدع، كمنبر: ماض لوجهه. وتصدعوا عني: تفرقوا. ويقال: صدعه صدع الرداء. ويقال: هو أصدعهم بالصواب، في أسرع جواب. والصدع، بالكسر: المرأة تصدع أمر القوم فلا تشعبه، عن ابن عباد. والصديع: الجماعة من البقر. وصدع الليل صدعا: سراه، وهو مجاز، نقله ابن القطاع. وقال السهيلي في الروض: الصديع في بيت الشماخ: ثوب تلبسه النواحة أسود تحت ثوب أبيض وتصدع الأسود عند صدرها، فيبدو الأبيض: نقله قاسم بن ثابت، وأنشد:
  كأنهن إذ وردن ليعـا                      نواحة مجتابة صديعا وليع: اسم طريق.

### Türkçe

**الصدع**: cam şişe, duvar ve benzerleri gibi sert bir şeydeki yarık; bunu **الليث** söylemiştir; ve **حسان**’dan, **الحارث بن عوف المري**’yi hicvederken, şu beyti okumuştur:
  Ve **المري**’nin emaneti, onu nerede bulursan,                      cam şişe gibidir; onun **صدع**’ı onarılmamıştır.
Onun çoğulu **صدوع**’dur; **قيس بن ذريح** dedi ki:
  Ey ciğer, uçup giden, delip geçen **صدوع**lar hâlinde;                      ey hasret, kalbe ne nüfuz etti?

  Onda şu görüşe gitti: onun her bir parçası bir **صدع** oldu. Cam şişedeki **الصدع**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp belirginleşmesidir. **الصدع**: koyun ve benzeri gibi bir şeyden ayrılan bölük; **المصدر** ile adlandırılmıştır; nitekim yaratılmışa **خلق**, taşınana **حمل** denildiği gibi. Ondan, **عمر**’in - Allah ondan razı olsun - koyun sadakası hakkındaki hadisi: “Sonra koyunları iki **صدع** olarak böler.” **الصدع**: eti hafif (az) olan, ince yapılı adam; ve harekelenebilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الكسائي** dedi: “Bir adamı **صدعا** gördüm”; o: eti az, orta boylu olandır. **حذيفة** hadîsinde: “Derken erkeklerden bir **صدع** (geldi); ben dedim ki: Bu **الصدع** kim?” yani: yaratılışında bu orta boylu kim? İki adam arasında bir adam; ve o, dağ keçilerinden **الصدع** gibidir: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi. **الصدع**: yerin bitkisi; çünkü onu **يصدعها**, yani onu yarar; böylece onunla yarılır. Tenzîlde: **والأرض ذات الصدع**. **ثعلب** dedi: O, bitkiyle yarılan yerdir; bu mecazdır. Denir ki: İnsanlar üzerlerinde tek bir **صدع** üzeredir; yani tek bir **ألب** üzeredir; yani düşmanlıkta birleşmişlerdir; aynı şekilde onlar, onun üzerinde bir **وعل** ve tek bir **ضلع**dır. Bunu **أبو زيد** söyledi. **الصدع** (kesre ile): insanlardan bir topluluk; **ابن عباد**’dan. **الصدع**: bir şeyden bir parça; “Bir şeyi iki **صدع** olarak **صدع** etti”den isimdir; onu iki yarıya yardığı zaman. **الصدعة** (هاء ile): develerden bir **الصرمة**; bunu **الجوهري** nakletti. **أبو زيد** dedi: **الصرمة** ve **القصلة** ve **الحدوة**: develerden on ile kırk arasındakidir; altmışa ulaştığında ise o **الصدعة**’dır. Dedim: Bu, **الصدعة**’nın anlamındaki kapalılığı giderme ve miktarını açıkça belirtmedir. **الصدعة**: koyundan bir bölük; bunu **الجوهري** nakletti. Denir ki: “Koyunu iki **صدعة** olarak **صدعت** ettim”; yani iki bölük; her biri bir **صدعة**’dır. Ve denildi ki: **الصدعة**: altmışa ulaştığında koyundan parça. Ve denildi ki: o, ceylanların ve koyunun sürüsüdür. **الصدعة**: iki yarıya yarılmış şeyin yarısı; onun her yarığı bir **صدعة**’dır; **الصديع** gibi; “ikisi”nde; bütün nüshalarda ikilinin zamiriyle böyle. Doğrusu: “üçü”nde, yani üçünde; çünkü **الصديع**, koyundan bölük için de, develerden **الصرمة** için de, iki yarıya yarılan her şey için de kullanılır; onun her yarığı bir **صديع**’dır. Sonuncusu, müellifin ilerideki bağlamında da gelebilir; yalnız bununla yetinseydi daha iyi olurdu. **الصديع**’in - develerden **الصرمة** anlamında - şahidi, **المرار بن سعيد الفقعسي**’nin develeri vasfederken sözü:
  Öğle sıcağında geldiklerinde,                      gölgelerden bir **إجلا** yahut bir **صديعا** kaldırırlar.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **فاصدع بما تؤمر**; yani: onları tevhid ile topluluklar hâlinde yar; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Yahut manası: emrolunduğun şeyi açıkça söyle; “işle **صدع** etti”den; onu açıktan söylediği zaman. **مجاهد** dedi: Kur’an ile. Yahut manası: emrolunduğun şeyi ortaya koy; kimseden korkma. **الصديع**’den; o da sabah aydınlığıdır; bunu **أبو إسحاق** söyledi. Yahut “bir şeyi **صدعت** ettim”den: onu ortaya çıkardım. **الفراء** dedi: Aziz ve Celil olan, “Dinini ortaya çıkardığın iş ile **فاصدع** et”i murad etti; **المصدر**’un yerine “mâ”yı ikame etti. Yahut hak ile hükmet. “Hak ile **صدع** etti”den; onunla konuştuğu zaman. Denildi ki: iş ile ayır; bunu bazı müfessirler nakletti. **الراغب** dedi: yani onu ayır; dedi ki: bu, cisimleri **صدع** etmekten ödünçtür. Yahut emrolunduğun şeye yönel; bunu **ثعلب**, **ابن الأعرابي**’nin meclisine devam eden bir bedevîden nakletti; **ابن الأعرابي** bazen ondan alırdı. Yahut onunla hak ile bâtılın arasını ayır; bunu **ابن عرفة** nakletti; bu, **معمر**’in sözüdür. Bununla, **أبي ذؤيب**’in eşeği ve dişi eşekleri vasfederken sözü tefsir edildi:
  Sanki onlar bir **ربابة** ve sanki o,                      ok parçaları üzerine taşar ve **يصدع** eder.
Yani ok parçaları üzerine ayırır; yani ok parçaları ile. Ve denildi ki: manası: hüküm ile açıklar ve gelecek olanı haber verir. Bununla, **جرير**’in **يزيد بن عبد الملك**’i överken sözü tefsir edildi:
  O halifedir; size hükmettiğine razı olun;                      hak ile **يصدع** eder; sözünde eğrilik yoktur.

  **السهيلي**, **الروض**’da, Yüce Allah’ın **فاصدع بما تؤمر** sözünün tefsirinde dedi ki: O, **الصديع**’dendir; fecir anlamında. Cehaleti gecenin karanlığına benzetti; Kur’an nurdur; onunla o karanlığı yardı; tıpkı fecrin gecenin karanlığını yarması gibi. Ve “onu **صدعه** etti”, “onu **منعه** etti” gibi, **صدعا**: onu yardı; yahut onu iki yarıya yardı; yahut onu yardı da ayrılmadı; bunlar üç görüştür. Üçüncünün birincinin aynısı olduğu gizli değildir; böylece iki görüşten başkası değildir. “Falancayı **صدع** etti”: onun keremi için ona yöneldi; bunu **ثعلب**, **ابن الأعرابي**’nin meclisine devam eden bedevîden nakletti. Bununla âyet tefsir edildi; geçtiği üzere; bu mecazdır. “Hak ile **صدع** etti”: onu açıktan söyledi; onunla bâtılın arasını ayırarak; bu mecazdır; bununla âyet tefsir edildi; geçtiği üzere. Bununla, **الخليل** de, yukarıdaki **أبي ذؤيب** beytini tefsir etti; dedi ki: **يصدع**; yani en yüksek sesiyle der: “Falancanın oku kazandı” yahut “Bu falancanın okudur.” “İş ile **صدع** etti”, **يصدع** **صدعا**: onunla yerine isabet etti ve onu açıktan söyledi. **أبو زيد** dedi: “Ona doğru **صدع** etti”, **صدوعا**: meyletti. “Onu ondan **صدعه** etti”: onu çevirdi. Denir ki: “Seni bu işten ne **صدع** etti?” yani seni ne çevirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن فارس** dedi: İnsanlardan bir kısmı “Seni ne **صدغك** etti?” der; **الغين المعجمة** ile; bu daha iyidir. **ابن دريد** de onu **الغين المعجمة** ile zikretti. Dedim: **الجوهري** de onu **الغين المعجمة** ile zikretti; ileride geleceği üzere. “Çölü **صدع** etti”: onu kesti; bu mecazdır. Aynı şekilde nehir; onu yardığı zaman. Denir ki: Aralarında görüş ve hevada **صدعات** vardır; harekeli; yani ayrılık. Ve denir ki: “Sizdeki **الصدعات**’ı ıslah ettiler”; yani toplanın ve ayrılmayın. Ve ayrıca denir ki: “Onlarda **الصدعات** bulunmasına rağmen, onlar kerim **ألباء**dır.” Bu mecazdır. Denir ki: **جبل صادع**; yani yerde uzunlamasına giden; bu mecazdır. Aynı şekilde: **سيل صادع**; nüshalarda böyle; doğrusu: **سبيل صادع**. Ve **واد صادع**; ve bu yol, filan filan yerde **يصدع** eder. **ابن دريد** dedi: **الصبح الصادع**: doğan. Dedi ki: **المصادع**: yerin sertliğinde kolay yollar; tekili **مصدع**; **مقعد** gibi; bu mecazdır. **المصادع** ayrıca: oklardan **المشاقص**; bununla sadağa “**خابئة المصادع**” adı verildi; tekili **مصدع**; **منبر** gibi. Bazen “**خطيب مصدع**” derler; **منبر** gibi; yani beliğ, söz söylemeye cüretli, beyan sahibi; nitekim **مصلق** ve **مسلق** ve **مصقع** dedikleri gibi. Ve **الصدع** (harekeli) - dağ keçilerinden, ceylanlardan, yaban eşeklerinden ve develerden - : güçlü, genç delikanlı; **الدال** sakinlenir; “ve **يسكن**” deseydi, ibarelerindeki âdeti üzere, daha kısa olurdu. Yahut **الصدع** (harekeli): her türden iki şey arasındaki şeydir; uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, şişman ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında. **الجوهري** dedi: **الصدع**: dağ keçilerinin ortasıdır; ne büyük ne küçük; fakat iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisidir. Aynı şekilde o, ceylanlardan ve yaban eşeklerindendir; onda ancak hareke ile söylenir. Dedim: Bu, **ابن السكيت**’in sözüdür. Ve şu beyti okudu:
  Ey Rabbim, toprak renkli olanlardan bir **صدع** **أباز**;                      kurdu kendine doğru toplar ve bir araya getirir.
Ve recez, **منظور الأسدي**’nindir. **دريد بن الصمة** dedi:
  Keşke onda bir **جذع** olsaydım;                      onda koşar ve koyardım.
  **وطفاء الزمع**’ı sürerdim;                      sanki o bir **شاة صـدع**.
**الأعشى** dedi:
  Devir, sağlam bir kayalıkta bir **خلقاء** bırakabilir;                      ve ondan **الأعصم الصدعا**’yı indirir.
**ابن الرقاع** dedi:
  Ölüm bir şeyi ıskalasa yahut onu aşsa,                      **الأعصم المستوعل الصدعا**’yı ıskalardı.

**الصدع** demirden: onun pasıdır. Ömer - Allah ondan razı olsun - piskoposa halifeler hakkında sordu; ona anlattı, nihayet dördüncünün vasfına vardı da dedi ki: **صدع من حديد** - **صدأ من حديد** diye de rivayet edilir -; bunun üzerine Ömer dedi ki: “Vay kokusuna!” Şemmer dedi ki: Maksadı, yaratılışı sıkı, genç, katı, güçlü; sert yapılı, kuvvetli dağ keçilerinden **الصدع** gibi (olan)dır; onu, savaşlarda hafifliği ve - iş ona verildiğinde - zor işlere girişmek için ayağa kalkışı bakımından dağ keçisine benzetti; çünkü o, yüksek dağların sivri tepelerinde tırmanıp yükselir; ve onu yiğitlik, yardımseverlik, sabır ve şiddetle vasfetmede mübalağa olarak **الصدع من حديد** yaptı. Bu araştırmadan bir şey **الهمزة**’de geçmişti. Hammâd b. Zeyd şöyle derdi: **صدأ من حديد**. Asmaî dedi ki: Bu daha benzer; çünkü **الصدأ**’nın **دفر**’i vardır; o da pis kokudur. Musannifin sözünde, üzerinde düşünülecek bir bakış vardır.

Mecazdan: **الصديع**, **كأمير**: sabah; **لانصداعه** sebebiyle. Ve **العباب**’da: Çünkü o, geceyi **يصدع** eder; yani onu yarar; ve **صديعا** diye adlandırılır; nasıl ki **فلقا** diye adlandırılır. Amr b. Ma‘dîkerib - Allah ondan razı olsun - dedi ki:
  سلمى’nın önünde nice çukur yer vardır ki                      az insanlıdır, onda **كـتـيع** yoktur
  onda kurt, ellerini yaymış yatmaktadır                      sanki göğsünün beyazlığı **صـديع**’dir

**الصديع**: eski bir elbisede yeni bir yama; sanki **صدعت**; yani yarıldı. Lebîd - Allah ondan razı olsun - dedi ki:
  Alçaklığı bırak, yahut beni **شق صديع** gibi ayır                      çünkü bugün öncesinde itaat etmeyen dışında kınadım

Ve bir elbisenin her yarısı, yahut iki yarıya yarılan her şey, o **صديع**’dir. Ve denildi ki: Lebîd’in sözündeki **صديع**, iki **صدع** olarak yarılmış ridâdır; “ondan **كشق صديع** gibi geceledi” denir; ve bundan sonra birleşme olmayan her ayrılıkta darb-ı mesel yapılır. Çoğulu: **صدع**; **كتب**.

**الصديع**: sağılmış süt; onu koydun da soğudu; onu **الدواية** yaptı; ve **صديعا** diye adlandırıldı; çünkü sen **الدواية**’yi sütün safından **تصدع** edersin. İbn Abbâd dedi ki: **الصديع**: dağ keçilerinden genç olan. Ve denildi ki: o, yaratılışı dört köşe olandır; yani iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi; **كالصدع**; harekeli. Dedi ki: Ve **الصديع**: zırhın altında giyilen bir elbise; iki gömlek arasındaki gömlektir; ne büyükle ne küçükle.

**الصداع**, **كغراب**: baş ağrısı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Râgıb dedi ki: O, ağrıdan dolayı başta yarılma benzeridir; **الصدع**’dan ödünçtür; duvarda ve başkasında yarık manasında. Sâgânî, Kutâmî’den, bir deveyi vasfederken nakletti:
  Ondan seni razı edecek bir yürüyüşle yürüdü                      neredeyse onun damarları **الصداع**’ı iyileştirecek

Ve adam **صدع** etti, damme ile; **تصديعا**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ona **الصداع** isabet etti. Sâgânî dedi ki: Tercih edilen budur; şiirde **صدع** caizdir; **كعني** gibi; o hâlde o **مصدوع**’dur.

Ve **المصدع**, **كمحدث**: Ebû Kays, Absî, Züheyr b. Cüzeyme’nin kılıcıdır. Ve denilir ki: Züheyr b. Cüzeyme ile Hâlid b. Ca‘fer, Hîre’de Benî Nasr krallarından bazısının yanında toplandı; aralarında övünme cereyan etti; Züheyr dedi ki: “Vallahi ben, gençken Benî Ca‘fer b. Kilâb’dan bir adamın burnunu kestim; babam bana **مجدعا** adını verdi; ve kılıcımla Benî Kilâb’dan bir adama vurdum da **فصدع**; bu yüzden kılıcıma **مصدعا** adı verildi.” **مصدع**: bir yer adıdır; Sâgânî nakletti.

Mecazdan: **تصدع**; yani dağıldı; “**تصدع القوم**” denir; yani dağıldılar. Mütemmim b. Nüveyre, kardeşi Mâlik’e mersiye söylerken dedi ki:
  Biz, Cüzeyme’nin iki içki arkadaşı gibi idik, bir müddet                      zamandan; nihayet “asla **يتصدعا** etmeyecekler” denildi
  Ayrılınca, sanki ben ve Mâlik                      uzun bir birliktelikten dolayı bir geceyi birlikte geçirmemişiz

**كاصدع**, ص ve د’nin şeddeli oluşuyla. Allah Teâlâ dedi ki: **يومئذ يصدعون**. Zeccâc dedi ki: Manası: dağılırlar; iki fırka olurlar: cennette bir fırka ve alevli ateşte bir fırka. Aslı **يتصدعون** idi; **التاء** **صادا** çevrildi, sonra idğam edildi. İbn Abbâd dedi ki: “**تصدعت الأرض بفلان**”: onda kaçak olarak gizlendiği zaman.

Ve **انصدع**: yarıldı; **كتصدع** gibi; ikisi de **صدعه** ve **صدعه**’nin mutâvi‘idir. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî dedi ki:
  Onlarla düşmana zarar verilir ve onlarla                      çatlak, çatlak **انصدع** edince yarık onarılır

İbn er-Rikâ‘ dedi ki:
  Bir musibet ki, atıcı onunla bir taş atsa                      çakmaktaşının cendelinden daha sağır; elbette **لانصدعا** ederdi
  Bana geldi de ondan ganimetimi bırakmadım                      ona ne bir şikâyetle ne de bir sızlanmayla boyun eğdim

Ve ona ek olarak: **صدعه تصديعا**: onu yardı. Ve **صدع الفلاة والنهر تصديعا**: ikisini yardı ve ikisini kesti; mesel üzere. Lebîd dedi ki:
  Gece yolunun genişliğinin ortasına girdiler ve **صدعا** ettiler                      kızgın (kum)u; onun **قلام**’ını aşarak

Kays b. Zurayh’ın sözü:
  Ondan ayrılık görününce, göründüğü gibi                      sert safânın sırtında **الشقوق الصوادع**

**صدع**’ın **تصدع** manasında olması caizdir; bir lehçe olarak. Ve nisbet üzere olması da caizdir; yani **ذات انصداع وتصدع**.

Ve yer bitkiyle **انصدعت**; ve **تصدعت**: yarıldı. Ve sabah **انصدع** etti: gece ondan yarıldı; nasıl ki **انفجر** denir, **انفلق** denir, **انفطر** denir.

Ve **الصديع**: yarılmış elbise. Ve **صدع الشيء**: onu ayırdı ve onu böldü. Ve bulut **تصدع** etti: parçalandı. Ve **صدعتهم النوى** ve **صدعتهم**: onları ayırdı; bu mecazdır. Ve **التصداع** bunun **تفعال** veznidir. Kays b. Zurayh dedi ki:
  Senden, sevgi sahibi bir sevgiliyi **النوى** kapıp götürürse                      ayrılığın, çatlaklı, **شعب**lı bir **تصداع** ile

Ve **الصدع**: ayrım; İbn es-Sikkît nakletti; bu mecazdır. Ve **الصادع**: kavim arasında hükmeden kadı. Ve onun üzerinde maldan bir **صدعة** vardır; kesre ile: yani az. Ve **الصديع**: develerden altmış kadar. Ebû Servân dedi ki: “Gördüğün **صدعاتهم**’a rağmen onlar kerem sahibidirler” dersin.

Ve bir adam **صدع**; harekeli: işinde yürüyüp giden. Ve denildi ki: Allah Teâlâ’nın sözü: **فاصدع بما تؤمر**; yani sözü, onlar toplu iken ve tek tek iken aralarında ayır. Ve **دليل مصدع**, **كمنبر**: yüz tuttuğu yolda yürüyüp giden. Ve “**تصدعوا عني**”: benden dağıldılar. Ve “**صدعه صدع الرداء**” denir. Ve “O, doğruyla onların en **أصدع**’ıdır” denir; yani en hızlı cevapta.

Ve **الصدع**, kesre ile: kavmin işini **تصدع** eden kadın; onu **تشعب** etmez; İbn Abbâd’dan. Ve **الصديع**: sığırlardan bir topluluk. Ve **صدع الليل صدعا**: gecede yürüdü; bu mecazdır; İbn el-Kattâ‘ nakletti.

Süheylî, **الروض**’da dedi ki: Şemmâh’ın beytindeki **الصديع**: ağıtçı kadının beyaz bir elbisenin altında giydiği siyah bir elbisedir; göğsü yanında siyah **تصدع** eder de beyaz görünür; Kâsım b. Sâbit nakletti; ve şu beyti okudu:
  Sanki onlar, **ليعا**’ya vardıklarında                      **صديعا** yırtmış bir ağıtçı kadın(lar)dır

**ليع**: bir yolun adıdır.
