# صدغ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%BA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%BA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%BA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صدغ

الصدغ، بالضم: ما انحدر من الرأس إلى مركب اللحيين، وقيل: ما بين العين والأذن، وفي الأساس: يقال: ضربه في صدغه، وهو ما بين اللحاظ وأصل الأذن، وهما صدغان، وقال أبو زيد: هما موصل ما بين اللحية والرأس إلى أسفل من القرنين، وفيه الدوارة، وهي التي في وسط الرأس، يدعونها الدائرة، وإليها ينتهي فرو الرأس، قال: وربما قالوا: السدغ بالسين، وأنشد ابن سيده:
  قبحت من سالفة ومن صدغ قال: لا أدري أللشعر فعل ذلك، أم هو في موضوع الكلام.
 ومن المجاز: الصدغ: هو الشعر المتدلي على هذا الموضع ويقال: صدغ معقرب، قال الشاعر:
  صدغ الحبيب وحالي                      كلاهما كاللـيالـي وقد صرح السعد وغيره من علماء البيان أنه من إطلاق المحل على الحال.
 ج: أصداغ قال الشاعر:
  عاضها الله غلاما بـعـدمـا                      شابت الأصداغ والضرس نقد ويجمع أيضا على أصدغ.
 وقال محمد بن المستنير قطرب: إن قوما من بني تميم يقال لهم: بلعنبر، يقلبون السين صادا عند أربعة أحرف: عند الطاء، والقاف، والغين، والخاء، إذا كن بعد السين، ولا تبالي أثانية كانت أم ثالثة أم رابعة، بعد أن يكن بعدها، يقولون: سراط وصراط، وبسطة وبصطة، وسيقل وصيقل، وسرقت وصرقت، وسخر لكم، وصخر لكم، والسخب والصخب.
 والمصدغة كمكنسة: المخدة لأنها توضع تحت الصدغ، وربما قالوا: مزدغة بالزاي، كما قالوا للصراط: زراط. وصدغه كمنعه: حاذى بصدغه صدغه في المشي، حكاه أبو عبيد.
 وصدغ النملة: قتلها يقال: فلان ما يصدغ نملة، ولا يقصع قملة، أي: ما يقتل من ضعفه.
 ويقال: صدغه عن الأمر، أي: صرفه ورده قاله الأصمعي، وقال ابن السكيت: ويقال للفرس أو البعير إذا مر منفلتا يعدو، فأتبع ليرد: اتبع فلان بعيره فما صدغه، أي: فما ثناه وما رده، وذلك إذا ند كما في الصحاح وروى أصحاب أبي عبيد هذا الحرف عنه بالعين والصواب بالغين، كما قال ابن الأعرابي وغيره، وعن سلمة: اشتريت سنورا فلم يصدغهن يعني الفأر، لأنه لضعفه لا يقدر على شيء، فكأنه مصروف عنه.
 والصداغ، ككتاب: سمة في موضع، وفي الأساس عند مستوى الصدغ طولا، نقله الجوهري والسهيلي.
 والأصدغان: عرقان تحت الصدغين قال الأصمعي: هما يضربان من كل أحد في الدنيا أبدا، ولا واحد لهما يعرف، كما قالوا: المذروان.
 والصديغ كأمير: الصبي أتى له من الولادة سبعة أيام، سمي بذلك لأنه لا يشتد صدغاه إلا سبعة أيام، ومنه حديث قتادة: كان أهل الاهلي  لا يورثون الصبي، يقولون: ما شأن هذا الصديغ الذي لا يحترف ولا ينفع نجعل له نصيبا من الميراث.
 والصديغ أيضا: الضعيف، وقد صدغ، ككرم، صداغة، أي: ضعف، قال ابن بري: وشاهده قول رؤبة:
  إذا المنايا انتبنه لم يصدغ أي: لم يضعف، وقيل: هو فعيل بمعنى مفعول، من صدغه عن الشيء: إذا صرفه.

  وقال ابن شميل: بعير مصدوغ، ومصدغ كمعظم: وسم به، أي: بالصداغ، ونص ابن شميل: بعير مصدوغ: وسم بالصداغ، وإبل مصدغة، وسمت بالصداغ، ففرق بينهما في الذكر، ولو أن مآل المعنى واحد، إشارة إلى ما في الثاني من التكثير، فتأمل.
 وصادغه: داراه، أو عارضه في المشي، ونص المحيط: صادغت الرجل: إذا داريته، وهي المعارضة في المشي، وفي الأساس: صادغته: عارضته في المشي صدغي لصدغه.
 قال الصاغاني: والتركيب يدل على عضو من الأعضاء، وعلى ضعف، وقد شذ عنه: صدغته عن الشيء: إذا صرفته عنه.
 قلت: ليس بشاذ عن التركيب فإنه من قولهم: صدغه: إذا ضرب صدغه، ومن كان كذلك فقد صرف، فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: صدغه يصدغه صدغا: ضرب صدغه.
 وصدغ كعني، صدغا: اشتكى صدغه.
 وصدغ إلى الشيء صدوغا: مال، وكذا: صدغ عن طريقه: إذا مال.
 وصدغه صدغا: أقام صدغه، محركة، وهو العوج والميل.

### Türkçe

**الصدغ**، (ضم ile): baştan iki çenenin birleşim yerine doğru inen şeydir; ve denildi: göz ile kulak arasındaki şeydir. Ve **الأساس**’ta: “**صدغه**’inde ona vurdu” denir; o, **اللحاظ** ile kulağın kökü arasındaki şeydir; ve onlar iki **صدغان**’dır. Ebû Zeyd dedi: ikisi, çene ile baş arasını boynuzlardan daha aşağıya kadar birleştiren yerdir; ve onda **الدوارة** vardır; o, başın ortasındaki olandır; ona **الدائرة** derler; ve baş derisinin tüyü ona kadar biter. Dedi: ve bazen **السدغ**’ı **السين** ile söylediler. İbn Sîde rivayet etti:
  “Bir **سالفة**’den ve bir **صدغ**’dan (dolayı) çirkinleşti.”
Dedi: bilmiyorum; bunu şiir mi yaptı, yoksa sözün konusunun içinde midir.

Ve mecazdan: **الصدغ**: bu yer üzerine sarkan saçtır; ve “**صدغ معقرب**” denir. Şair dedi:
  “Sevgilinin **صدغ**’u ve hâlim,
  ikisi de geceler gibidir.”
Ve Sa‘d ve beyan âlimlerinden başkası, bunun “mahallin hâl üzerine ıtlakı”ndan olduğunu açıkça söylemiştir.

Çoğulu: **أصداغ**. Şair dedi:
  “Allah ona bir oğlanı, yokluktan sonra, verdi;
  **الأصداغ** ağardı ve azı dişi inceldi.”
Ve ayrıca **أصدغ** üzerine de cem‘ olunur.

Muhammed b. el-Mustenîr Kutrub dedi: Benî Temîm’den bir kavim vardır; onlara **بلعنبر** denir; dört harfte **السين**’i **صاد**’a çevirirler: **الطاء** yanında, ve **القاف** yanında, ve **الغين** yanında, ve **الخاء** yanında; eğer onlar **السين**’den sonra olurlarsa; ve aldırma: ikincil mi idi, üçüncül mü, dördüncül mü; ondan sonra olmalarından sonra. Derler: **سراط** ve **صراط**; ve **بسطة** ve **بصطة**; ve **سيقل** ve **صيقل**; ve **سرقت** ve **صرقت**; ve “**سخر لكم**” ve “**صخر لكم**”; ve **السخب** ve **الصخب**.

Ve **المصدغة** ( **مكنسة** gibi): yastıktır; çünkü **الصدغ**’un altına konur. Ve bazen **مزدغة**’yı **الزاي** ile söylediler; **الصراط** için “**زراط**” dedikleri gibi. Ve **صدغه** ( **منعه** gibi): yürüyüşte **صدغ**’u ile onun **صدغ**’una hizalandı; Ebû ‘Ubeyd onu nakletti.

Ve **صدغ النملة**: onu öldürdü; “falanca bir karıncayı öldürmez, bir biti de ezmez” denir; yani: zayıflığından öldürmez.

Ve “**صدغه عن الأمر**” denir; yani: onu çevirdi ve geri çevirdi; bunu el-Asma‘î söyledi. İbn es-Sikkît dedi: ve at veya deve için de denir; eğer çözülmüş olarak geçer, koşar; sonra geri çevirmek için peşine düşülürse: “falanca devesinin peşine düştü de onu **صدغه** etmedi”; yani: onu bükmedi ve onu geri çevirmedi. Bu, **الصحاح**’ta olduğu gibi, eğer azgınlaştıysa. Ebû ‘Ubeyd’in ashabı bu harfi ondan **العين** ile rivayet etti; doğrusu **الغين** iledir; İbnü’l-A‘râbî ve başkası dediği gibi. Seleme’den: “Bir kedi satın aldım da onları **يصدغهن** etmedi” yani fareyi; çünkü zayıflığından hiçbir şeye güç yetiremez; sanki ondan çevrilmiş gibidir.

Ve **الصداغ** ( **كتاب** gibi): bir yerde bir damgadır; ve **الأساس**’ta: **الصدغ** hizasında boyuna; el-Cevherî ve es-Suheylî onu nakletti.

Ve **الأصدغان**: iki **صدغ**’un altında iki damardır. el-Asma‘î dedi: ikisi, dünyada her bir kimseden ebediyen vurulur; ve ikisinin tekili bilinmez; “**المذروان**” dedikleri gibi.

Ve **الصديغ** ( **أمير** gibi): doğumdan yedi gün geçmiş olan oğlancık; böyle adlandırıldı; çünkü onun iki **صدغ**’u ancak yedi günde sertleşir. Ve ondan Katâde hadisi: “Câhiliye ehli oğlancığa miras vermezlerdi; derlerdi: ‘Bu, ne mesleği olan ne fayda veren şu **الصديغ**’in hâli nedir ki ona mirastan bir pay yapalım?’”

Ve **الصديغ** ayrıca: zayıftır. Ve **صدغ** ( **كرم** gibi) **صداغة**: yani: zayıfladı. İbn Berrî dedi: ve onun şahidi Ru’be’nin sözü:
  “Ölümler onu çağırdığında **لم يصدغ**”
yani: zayıflamadı. Ve denildi: o, “**صدغه عن الشيء**”den, “onu ondan çevirdiği zaman” mânasında, mef‘ûl mânasında **فعيل**’dir.

İbn Şümeyl dedi: **بعير مصدوغ** ve **مصدغ** ( **معظم** gibi): onunla damgalanmış; yani: **بالصداغ** ile. İbn Şümeyl’in nassı: **بعير مصدوغ**: **بالصداغ** ile damgalandı; ve **إبل مصدغة**: **بالصداغ** ile damgalandı. Böylece ikisini zikirde ayırdı; her ne kadar mânânın dönüşü bir olsa da; ikincideki çoğaltmaya işaret olarak; öyleyse düşün.

Ve **صادغه**: onu idare etti; yahut yürüyüşte ona karşı yürüdü. **المحيط**’un nassı: “**صادغت الرجل**”: onu idare ettiğim zaman; ve o, yürüyüşte karşı yürüyüştür. Ve **الأساس**’ta: “**صادغته**”: yürüyüşte ona karşı yürüdüm; **صدغي** ile onun **صدغ**’una.

es-Sâgânî dedi: ve terkib, organlardan bir organa ve zayıflığa delâlet eder; ve ondan şâz oldu: “**صدغته عن الشيء**”: onu ondan çevirdiğim zaman.

Dedim: terkibden şâz değildir; çünkü onların “**صدغه**: **صدغ**’una vurduğu zaman” sözündendir; ve kim böyle olursa çevrilmiş olur; öyleyse düşün.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: “**صدغه يصدغه صدغا**”: onun **صدغ**’una vurdu.

Ve **صدغ** ( **عني** gibi), **صدغا**: **صدغ**’undan şikâyet etti.

Ve “**صدغ إلى الشيء صدوغا**”: meyletti; ve yine: “**صدغ عن طريقه**”: yolundan meylettiği zaman.

Ve “**صدغه صدغا**”: onun **صدغ**’unu dikleştirdi; **صدغه** (harekeli): o, eğrilik ve meyildir.
