# صدو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صدي

: ( ى *!الصَّدَى ) : له اثْنا عَشَرَ وَجْهاً :
الأَوَّل : ( الرَّجُلُ اللَّطيفُ الجَسَدِ ) ؛ وفي التّكْملةِ : الجِسْم ؛ ويقالُ فيه أَيْضاً الصَّدَأُ بالهَمْزِ محرَّكةً عن الأزْهري ، وتَرْكُ الهَمْز عن أَبي عَمْروٍ .
( و ) الثَّاني : ( الجَسَدُ من الآدَمِيِّ بعدَ مَوْتِهِ ) .
وفي الجَمْهرةِ : ما يَبْقى من الميِّتِ في قبْرِه ، وهو جُثَّتُه ؛ قالَ النَّمِرُ بنُ تولبٍ :
أَعاذِلُ إنْ يُصْبِحْ *!صَدَايَ بقَفْرَةٍ
بَعِيداً نَآنِي ناصِرِي وقرِيبي *!فصَدَاهُ : بَدَنُهُ وجُثَّتُه ، ونَآنِي : نأَى عنِّي .
( و ) الثَّالثُ : ( حَشْوُ الَّرأْسِ ) . وفي الجَمْهرةِ : حَشْوةُ الرأْسِ . ويقالُ لها : الهامَةُ أَيْضاً . وفي بعضِ نسخِ هذا

الكتابِ : حَشْوُ الرَّحْل ، وهو غَلَطٌ .
( و ) الَّرابعُ : ( الدِّماغُ ) نَفْسُه ؛ قالَ رُؤْبةُ :
لِهامِهِم أَرُضُّه وأنْتَخُ
أُمَّ *!الصَّدى عن الصَّدى وأَصْمَخُ ( و ) الخامس : ( طائِرٌ يَصِرُّ باللَّيلِ ) و ( يَقْفِزُ قَفَزاناً ) ويَطِيرُ والنَّاسُ يَرُونه الجُنْدُبُ ، وإنَّما هو *!الصَّدَى ، فأَمَّا الجُنْدُبُ فهو أَصْغَرُ من الصَّدَى ؛ نقلَهُ الجوهريُّ عن العَدَبَّسِ .
( و ) السَّادس : ( طائِرٌ يَخْرُجُ من رأْسِ المَقْتُولِ إذا بَلِيَ ) ؛ نقلَهُ أَبو عبيدٍ ؛ ( بزَعْمِ الجاهِلِيَّةِ ) ، وفي نسخةٍ يَزْعُمُ الجاهِلِيَّةُ ؛ وكان بعضُهم يقولُ : إنَّ عِظامَ المَوْتى تَصِيرُ هامَةً فتَطِيرُ ، والجمْعُ *!أَصْداءٌ ؛ ومنه قولُ أَبي دُوَاد :
سُلِّطَ المَوْتُ والمَنُونُ عَلَيْهِم
فلَهُمْ في *!صَدَى المَقابِرِ هَامُ ( و ) السَّابع : ( فِعْلُ المُتَصَدِّي ) ، وهو الذي رَفَعَ رأْسَه وصدْرَه *!يَتَصدَّى للشَّيء يَنْظرُ إليه ، وقد *!تَصدَّى له إذا تعرَّضَ .
( و ) الثَّامن : ( العالِمُ بمَصْلَحَةِ المالِ ) . يقالُ : هو *!صَدَى مالٍ ، إذا كانَ رَفِيقاً بسِياسَتِها ؛ ومثْلُه إزاءُ مالٍ ، كذا في الجَمْهرةِ ؛ وخَصَّ بعضُهم به العَالِم بمَصْلحةِ الإِبِلِ فقط .
( و ) التَّاسع : ( العَطَشُ ) ما كانَ ، وقيلَ شدَّتُه ؛ قال الشَّاعرُ :
ستَعْلمُ إنْ مُتْنا *!صَدىً أَيُّنا *!الصَّدى يقالُ : إنَّه لا يشتدُّ العَطَشُ حتى ييبَسَ الدِّماغُ ، ولذلكَ تنشَقُّ جلْدَةُ جَبْهةِ مَنْ يموتُ عَطَشاً .
وقد ( *!صَدِيَ ، كرَضِيَ ) *!يَصْدَى ( *!صَدىً فهو *!صَدٍ ) ، كعَمٍ ، ( *!وصَادٍ *!وصَدْيانُ ، وهي *!صَدْيا ) ؛ زادَ الأزْهريُّ : ( *!وصادِيَةٌ ) ؛

والجَمْعُ *!صِدَاءٌ .
( و ) العاشر : ( ما يَرُدُّهُ الجبلُ على المُصَوِّتِ فيه ) . وفي الجَمْهرةِ : ما يرجِعُ إليك مِن صَوْتِ الجَبَلِ وفي الصِّحاح : الذي يجيئُك بمثْلِ صوْتِك في الجِبالِ وغيرِها ؛ وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ لامْرىءِ القَيْسِ يصِفُ داراً دَرَسَتْ :
صمَّ *!صَدَاها وعَفا رَسْمُها
واسْتَعْجَمَتْ عن منطِقِ السَّائِل ( و ) الحادي عشر : ( ذَكَرُ البُومِ ) ؛ وكانوا يقولونَ إذا قُتِلَ قَتِيلٌ فلم يُدْرَكْ به الثَّأرُ خَرَجَ مِن رأْسِه طائِرٌ كالبُومَةِ ، وهي الهامَةُ والذَّكَرُ *!الصَّدَى ، فيصيحُ على قبْرِهِ : اسْقُونِي اسْقُونِي ، فإن قُتِل قاتِلُه كَفَّ عن صِياحِه .
( و ) الثَّاني عشر : ( سَمَكَةٌ سَوْداءُ طويلةٌ ) ضخْمةٌ ؛ الواحِدَةُ *!صَداةٌ .
( *!والصَّوادِي : النَّخيلُ الطِّوالُ ) ، وقد تكونُ التي لا تَشْربُ الماءَ ؛ كما في الصِّحاحِ ، واحِدَتُها *!صادِيَةٌ ؛ قال ذو الرُّمَّة :
مِثْلَ *!صَوادِي النَّخْلِ والسّيالِ وقالَ غيرُهُ :
بناتُ بناتِها وبناتُ أُخْرَى
صَوَادِي ما *!صَدِينَ وقَدْ رَوِيناوقيلَ : هي الطِّوالُ من النَّخِيلِ وغيرِها ؛ كما في المُحْكم .
( و ) مِن المجازِ : يقالُ : صَمَّ *!صَدَاه . و ( أَصَمَّ اللَّهُ *!صَدَاهُ ) : أَي ( أَهْلَكَهُ ) ، لأنَّ الَّرجُلَ إذا ماتَ لم يُسْمَع *!الصَّدى منه شيئاً فيُجيبُه ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقال الرَّاغبُ : هو دُعاءٌ بالخرسِ ، والمَعْنى : لا جَعَلَ اللَّهُ له صَوْتاً حتى لا يكونَ له *!صَدىً يرجعُ إليه بصَوْتِه .
( *!والتَّصْدِيَةُ : التَّصْفِيقُ ) ، وقد *!صَدَّى بيَدَيْه إذا صَفَّقَ بهما .
وقال الَّراغبُ : هو ما كانَ يجْرِي

مَجْرَى *!الصَّدى في أَن لا غناءَ فيه ؛ وبه فسّرَ قوْله تعالى : ﴿وما كان صَلاتهم عنْدَ البَيْت إلاَّ مكاء *!وتَصْدِيَة﴾ .
( كالصَّدْوِ ) ؛ وهذه عن الصَّاغاني ؛ ( أَو ) هو ( تَفْعِلَةٌ من الصَّدِّ لأنَّهم كانوا يَصُدُّونَ عن الإِسْلام ) ، فهو من محوَّلِ التَّضْعيفِ ومَحَلّه في المُضاعِفِ .
( *!وصَادَاهُ ) *!مُصادَاةً : ( دَاجاهُ ، ودَارَاهُ وساتَرَهُ ) ، كلُّ ذلكَ بمعْنىً ؛ نقلَهُ الجوهريُّ ؛ وأَنْشَدَ لابنِ أَحْمر يصِفُ قدوراً :
ودُهْمٍ *!تُصادِيها الوَلائِدُ جِلَّةٍ
إذا جَهِلَتِ أَجْوافُها لم تَحَلَّمِوقال كثِّيرٌ :
أَيا عَزُّ *!صادِي القَلْبَ حتى يَوَدَّني
فؤادُكِ أَو رُدِّي عليَّ فُؤادِيَاومن سجعاتِ الأَساس : مَنْ *!صَادَاك فقد صَادكَ .
( و ) *!صادَاهُ أَيْضاً : ( عارَضَهُ ) ، نقلَهُ الجوهريُّ .
( *!وتَصَدَّى له : تَعَرَّضَ ) رافِعاً رأْسَه إليه .
وقال الجوهريُّ : وهو الذي تَسْتَشْرِفُه ناظِراً إليه .
وقال الراغبُ : *!التَّصَدِّي أَن يقابلَ الشَّيء مُقابَلَةَ *!الصَّدى ، أَي الصَّوْت الرَّاجِع من الجَبَلِ .
( *!وأَصْدَى ) الرَّجُلُ : ( ماتَ ) ؛ الهَمْزةُ هنا للسَّلْبِ والإِزالَةِ فكأَنَّه أَزالَ *!صَدَاهُ .
( و ) *!أَصْدَى ( الجَبَلُ : أَجابَ *!بالصَّدَى ) ؛ نقَلَهُ الجوهريُّ .
( *!وصَدْيانُ ) ، كسَحْيان : ( ع .
( و ) *!صُدَيٌّ ، ( كسُمَيَ : ماءٌ .
( و ) أَيْضاً : ( فَرَسُ ) النُّعْمان بنِ قَيْسِ بنِ فُطرَةَ ، وكان يُلَقَّبُ ابنُ الزلوق .
( و ) صُدَيُّ ( بنُ عَجْلانَ ) ؛ أَبو أَمامَةَ الباهِلِيُّ ، ( صَحابِيٌّ ) وهو آخِرُ الصَّحابةِ مَوْتاً بالشامِ .
( *!والصُّدَى ، مُخَفَّفَة : سَيْفُ أَبي مُوسَى الأَشْعرِي ، رضي الله تعالى عنه ) .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الصَّدَى : موضِعُ السَّمَع من الدِّماغ . ولذا يقالُ : أَصَمَّ اللَّهُ *!صَدَاهُ .
ورجُلٌ *!مِصْداءٌ : كثيرُ العَطَشِ ؛ عن اللّحْياني .
وكأسٌ *!مُصْداةٌ : أَي كثيرَةُ الماءِ .
*!والصَّدى : الصَّوْتُ مُطْلقاً .
*!والصَّداةُ : فعْلُ المُتَصدِّي ؛ قال الطِّرمَّاح :
لها كلّما صاحتْ *!صَداةٌ ورَكْدَةٌ *!والمُصَدِيِّةُ : التي *!تُصَدّي الوِسَادَة بالأَرَنْدَج أَي الخُطُوطُ السُّود على الأَدم .
*!وصَادَاهُ *!مُصادَاةً : قابَلَهُ وعادَلَهُ ؛ وبه فُسِّر قوْلُ تعالى : ﴿صادِ﴾ ، عنْدَ مَنْ يقولُ إنَّه أَمْرٌ من *!المُصادَاةِ .
وقالَ الأصْمعي : المُصادَاةُ العِنايَةُ بالشيءِ .
وقالَ رجُلٌ وقد نَتَجَ ناقَتَه لمَّا مَخَضَتْ : بِتُّ *!أُصادِيها طولَ لَيْلي ، وذلكَ أَنَّه كَرِهَ أَنْ يَعْقِلَها فيُعَنِّتَها أَو يَتْركَها فتَنِدَّ في الأرضِ فيأْكُلَ الذِّئْبُ ولَدَها ، فذلكَ *!مُصادَاتُه إيَّاها ؛ وكذا الرَّاعِي *!يُصادِي إبِلَه إذا عَطِشَتْ قَبْل تَمامِ ظِمْئِها يحْبُسها على القَرَب .
والصَّدْوُ : سُمٌّ تُسْقاهُ النِّصالُ كدَمِ الأَسْودِ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
*!والتَّصدِّي : التَّغافُلُ والتَّلهِّي ؛ وبه فسَّرَ البُخارِي الآيَةَ في صَحِيحِه .
وقالَ غيرُهُ : *!التَّصدِّي هو التَّصْدِيَة ؛ وأَنْشَدَ أَبو الهَيْثم لحسَّان :
صلاتهم التصدّي والمكاء

### Türkçe

: ( **الصَّدَى** ) : onun on iki vechi vardır :
birincisi : ( bedeni latif olan adam ) ; ve Tekmile’de : cisim ; onda ayrıca hemzeli olarak **الصَّدَأُ** da denir, harekeli olarak, Ezherî’den ; hemzeyi terk ise Ebû Amr’dan .
( ve ) ikincisi : ( ölümünden sonra âdemîden olan ceset ) .
ve Cemhere’de : ölünün kabrinde kalan şey; ve o, onun cesedidir ; Nümeyr b. Tevleb dedi ki :
A‘âzil, eğer sabahlarsa *!**صَدَايَ** bir çorak yerde
uzak, benden uzaklaşmış, yardımcım ve yakınım *!**فصَدَاهُ** : onun bedeni ve cesedidir; ve **نَآنِي** : benden uzaklaştı.
( ve ) üçüncüsü : ( başın iç dolgu kısmı ) . ve Cemhere’de : başın dolgu kısmı. ve ona ayrıca : **الهامَةُ** da denir. ve bu kitabın bazı nüshalarında : binek semerinin dolgu kısmı; ve o yanlıştır.
( ve ) dördüncüsü : ( beyin )in kendisi; Rü’be dedi ki :
Onların başlarına vururum ve delerim
**الصَّدى**’nın anasını **الصَّدى**’dan ve kulaklarını delerim
( ve ) beşincisi : ( geceleyin ötüşen bir kuş ) ve ( sıçrayarak sıçrar ) ve uçar; insanlar onu çekirge görürler, hâlbuki o ancak **الصَّدَى**’dır; çekirgeye gelince, o **الصَّدَى**’dan daha küçüktür; Cevherî onu el-‘Adebbes’ten nakletti.
( ve ) altıncısı : ( öldürülmüşün başından, çürüyünce çıkan bir kuş ) ; Ebû Ubeyd onu nakletti; ( cahiliyenin zannınca ) ve bir nüshada: cahiliye zanneder; ve onların bazısı derdi ki: ölülerin kemikleri **هامَةً** olur da uçar; çoğulu **أَصْداءٌ**’dır; Ebû Duvâd’ın sözü bundandır :
Ölüm ve ecel onların üzerine musallat kılındı
artık onlara kabirlerin **صَدَى**’sında **هَامُ** vardır
( ve ) yedincisi : ( **المُتَصَدِّي**’nin fiili )dir; o, başını ve göğsünü kaldıran kimsedir; **يَتَصدَّى** bir şeye, ona bakar; ve ona **تَصدَّى** etti, eğer maruz kaldıysa.
( ve ) sekizincisi : ( malın maslahatını bilen âlim ) . denir ki: o, **صَدَى مالٍ**’dır; eğer onun idaresinde yumuşak huylu ise; benzeri **إزاءُ مالٍ**’dır; Cemhere’de böyledir; bazısı onu yalnızca develerin maslahatını bilen âlime tahsis etti.
( ve ) dokuzuncusu : ( susuzluk ) ne ise; ve denildi: onun şiddeti; şair dedi ki :
Bileceksin eğer ölürsek *!**صَدىً** hangimiz **الصَّدى**’yız
denir ki: susuzluk, beyin kuruyuncaya kadar şiddetlenmez; bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi çatlar.
ve ( **صَدِيَ** , **رَضِيَ** gibi ) **يَصْدَى** ( **صَدىً** ; o da **صَدٍ**’dir ) , **عَمٍ** gibi, ( **وصَادٍ** ve **صَدْيانُ** , ve o **صَدْيا**’dır ) ; Ezherî artırdı: ( **وصادِيَةٌ** ) ;
çoğulu **صِدَاءٌ**’dır.
( ve ) onuncusu : ( dağın, içinde seslenene geri çevirdiği şey ) . ve Cemhere’de : dağın sesinden sana geri dönen şey; ve Sıhâh’ta: dağlarda ve başkalarında sana sesinin benzeriyle gelen şey; İbn Düreyd, İmru’ul-Kays’tan, harap olmuş bir evi vasfederken, rivayet etti :
Sağır oldu *!**صَدَاها**’sı ve izi silindi
ve soranın konuşmasına karşı anlaşılmaz oldu
( ve ) on birincisi : ( baykuşun erkeği ) ; ve derlerdi ki: bir maktul öldürülür de onunla kısas alınmazsa, başından baykuş gibi bir kuş çıkar; o **الهامَةُ**’dır ve erkeği **الصَّدَى**’dır; kabrinin üzerinde bağırır: “Bana su verin, bana su verin”; eğer katili öldürülürse, bağırmasını keser.
( ve ) on ikincisi : ( uzun, siyah bir balık ) iri; bir tanesi **صَداةٌ**’dır.
( **الصَّوادِي** : uzun hurma ağaçlarıdır ) ; ve su içmeyenler de olabilir; Sıhâh’ta olduğu gibi; bir tanesi **صادِيَةٌ**’dir; Zû’r-Rumme dedi ki :
**صَوادِي** hurma ve akarsu gibi
ve başkası dedi ki :
Onun kızlarının kızları ve başka kızlar
**صَوَادِي**; **صَدِينَ** olmadılar, hâlbuki sulandık
ve denildi: hurmanın ve başkasının uzun olanlarıdır; Muhkem’de olduğu gibi.
( ve ) mecazdan: denir ki: sağır oldu **صَدَاه**’sı. ve ( Allah sağır etsin **صَدَاهُ**’nu ) : yani ( onu helâk etsin ) ; çünkü adam ölünce ondan hiçbir şey **الصَّدى** işitilmez ki ona cevap versin; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Râgıb dedi ki: o, dilsizlikle bir duadır; mânâ: Allah ona bir ses kılmasın ki, sesiyle kendisine dönen bir **صَدىً**’sı olmasın.
( **التَّصْدِيَةُ** : alkışlamadır ) , ve iki eliyle **صَدَّى** etti, eğer onlarla alkışladıysa.
Râgıb dedi ki: o, içinde fayda olmayan, **الصَّدى**’nın cereyan ettiği yol üzere olan şeydir; onunla şu sözü tefsir etti: ﴿ve onların Beyt’in yanındaki namazları ancak ıslık ve *!**تَصْدِيَة** idi﴾ .
( **كالصَّدْوِ** ) ; ve bu, Sâgânî’dendir; ( yahut ) o, ( İslâm’dan alıkoydukları için **الصَّدِّ**’den bir **تَفْعِلَةٌ**’dır ) ; o halde o, teşdîdin dönüştürülmüşündendir ve yeri, muzâaf bahsindedir.
( **وصَادَاهُ** ) **مُصادَاةً** : ( ona yumuşak davrandı, onu idare etti ve onu örttü ) ; bunların hepsi bir mânâdadır; Cevherî onu nakletti; İbn Ahmer’den, kazanları vasfederken, rivayet etti :
Kara (kazanlar) ki *!**تُصادِيها** iri hizmetçi kızlar
içleri kaynayınca yumuşamazlar
ve Kesîr dedi ki :
Ey Azze, kalbi *!**صادِي** et ki beni sevsin
senin gönlün; yahut bana gönlümü geri ver
ve Esâs’ın secilerinden: kim sana *!**صَادَاك** ederse, sana **صَادَ** etmiştir.
( ve ) **صادَاهُ** ayrıca : ( ona karşı çıktı ) ; Cevherî onu nakletti.
( **وتَصَدَّى له** : maruz kaldı ) ona başını kaldırarak.
Cevherî dedi ki: o, ona bakarak kendisini uzaktan seçtirdiğindir.
Râgıb dedi ki: **التَّصَدِّي** bir şeyi, **الصَّدى**’nın mukabelesi gibi mukabele etmektir; yani dağdan dönen sestir.
( **وأَصْدَى** ) adam : ( öldü ) ; buradaki hemze, selb ve izâle içindir; sanki **صَدَاهُ**’nu gidermiştir.
( ve ) **أَصْدَى** ( dağ : **بالصَّدَى** cevap verdi ) ; Cevherî onu nakletti.
( **وصَدْيانُ** ) , **سَحْيان** gibi : ( a.
( ve ) **صُدَيٌّ** , ( **سُمَيَ** gibi : bir su.
( ve ) ayrıca : ( at ) Nu‘mân b. Kays b. Fıtra’nın; ve İbnü’z-Zelûk lakabıyla anılırdı.
( ve ) **صُدَيُّ** ( b. ‘Aclân ) ; Ebû Umâme el-Bâhilî, ( sahâbî )dir; Şam’da ölen sahâbenin en sonuncusudur.
( **الصُّدَى** , muhaffefe: Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin kılıcıdır, Allah Teâlâ ondan razı olsun ) .

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الصَّدَى**: dimağdan işitmenin yeri. Bundan dolayı denilir: “Allah onun **صَدَاهُ**’unu sağır etsin.”

Ve bir adam **مِصْداءٌ**: çok susayan; el-Lihyânî’den.

Ve bir kadeh **مُصْداةٌ**: yani suyu çok olan.

Ve **الصَّدى**: ses, mutlak olarak.

Ve **الصَّداةُ**: **المُتَصدِّي**’nin fiili; et-Tırimmâh dedi ki:
Onun için, her ne zaman bağırsa, **صَداةٌ** ve bir duruş vardır.

Ve **المُصَدِيِّةُ**: **تُصَدّي** yastığı **الأَرَنْدَج** ile; yani deriler üzerindeki siyah çizgiler.

Ve **صَادَاهُ**’u **مُصادَاةً**: onunla karşılaştı ve ona denk oldu; bununla, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿صادِ﴾ tefsir edildi; **المُصادَاةِ**’den bir emir olduğunu söyleyen kimse nezdinde.

Ve el-Asma‘î dedi: **المُصادَاةُ** bir şeyle ilgilenmektir.

Ve bir adam, devesi doğurduğunda, doğum sancısı çekince dedi ki: “Bütün gecem boyunca onu **أُصادِيها** olarak geceledim”; bu, onu bağlamaktan hoşlanmadığı içindir; böylece ona eziyet eder; yahut onu bırakır da yerde ürküp kaçar, kurt da yavrusunu yer; işte bu, onun ona karşı **مُصادَاتُه**’udur. Aynı şekilde çoban, develeri susadığında, susuzluklarının tamamlanmasından önce, onları kırbalar üzerinde tutarak hapsederse, develerini **يُصادِي** eder.

Ve **الصَّدْوُ**: ok uçlarına içirilen bir zehir; kara yılanın kanı gibi; bunu İbn Sîde nakletti.

Ve **التَّصدِّي**: gaflete vurma ve oyalanma; bununla el-Buhârî, Sahîh’inde âyeti tefsir etti.

Ve başkası dedi: **التَّصدِّي** **التَّصْدِيَة**’dir; ve Ebû’l-Heysem, Hassân’dan şu beyti rivayet etti:
Onların namazları **التصدّي** ve **المكاء**dır.
