# صد (ص-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والدال
صد ، دص : مستعملان .
( صد ) : يقال : صَدّه يَصُدّه صَدّاً ، وقال الله تعالى : ( ) مُسْلِمِينَ وَصَدَّهَا مَا كَانَت تَّعْبُدُ مِن دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِن قَوْمٍ كَافِرِينَ ) ( النمل : 43 ) .
يقول : صدَّها عن الإيمان ، العادةُ التي كانت عليها ، لأنهَا نشأت ولم تعرف إلاّ قوماً يعبدون الشمس ، فصدّتها العادةُ ، وبيّن عادتَها بقوله : ( اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِن قَوْمٍ ( .
المعنى : صَدّها كونُهَا من قوم كافرين عن الإيمان .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ( لِّلاَخِرِينَ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ ) ( الزخرف : 57 ) .
قال الفرّاء : قرىء ( يَصِدّون ) و ( يَصُدُّون ) .
قال : والعربُ تقول : صَدَّ يَصِدّ ويَصُدّ ، مثل : شَدّ يَشِدّ ويَشُدّ ، والاختيار ( يَصِدُّون ) وهي قراءة ابن عبّاس ، وفسّره يَضِجُّون ويَعِجُّون .
قلت : يقال : صددتُ فلاناً عن أمرِه أصُدُّهُ صَدّاً فصَدّ يَصُدّ ، يستوي فيه لفظ الواقع واللازم . وإن كان بمعنى يَضجّ ويَعِجّ ، فالوجه الجيد : صَدّ يصدّ ، ومن هذا قول الله جلّ وعزّ : ( إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) ، فالمُكاء : الصَّفِير ، والتَّصْدِية : التصفيق . ويقال : صَدّى يُصَدِّي تَصْدِيةً : إذا صَفَّق ، وأصله صَدّ . ويُصَدِّد ، فكثرت الدالات فقُلِبت إحداهن ياءً ، كما قالوا : قَصَّيْتُ أظفاري ، والأصل قَصَصْتُ .
قال ذلك أبو عُبَيد وابن السكيت
وغيرهما .
وقال أبو الهيثم في قول الله جل وعز : ( مَثَلاً إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ ) ( الزخرف : 57 ) ، أي : يَضِجُون ويعِجّون . يقال : صَدّ يَصِدّ ، مثل : ضَجَّ يَضجّ . وأما قولُ الله جل وعز : ( ( الذِّكْرَى أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى ( ) اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى ) ( عبس : 5 ، 6 ) فمعناه : تتعرّض له ، وتميل إليه ، وتُقبل عليه ، يقال : تصدَّى فلان بفلانٍ يتصدَّى : إذا تعرّض له ، والأصل فيه أيضاً تصدَّدَ يتصدَّدُ ، يقال : تصدّيت له ، أي : أقبلتُ عليه ، وقال الراجز :
لما رأيتُ وَلَدِي فيهمْ مَيَلْ
إلى البيوت وتَصَدّوْا للحَجلْ
قلتُ : وأصله من الصَّدد ، وهو ما استقبلك وصار قُبَالَتَكَ .
وقال أبو إسحاق الزجّاج : معنى قوله : ( اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى ( ، أي : أنت تُقبِل عليه ، جعلَه من الصَّدد وهو القُبالة .
وقال الليثُ : يقال : هذه الدار على صَدَد هذه ، أي : قُبالتهَا .
وقال أبو عُبيد : الصَدَد والصَّقب : القُرْب ، ونحو ذلك قال ابن السكيت .
قلتُ : فقول الله جل وعز : ( اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى ( ، أي : تتقرب إليه .
وقال الليث في قوله : ( مَثَلاً إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ ( ، أي : يضحكون .
قلتُ : والتفسير عن ابن عباس : يَضِجون ويعجّون وعليه العمل .
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ : ( وَيُسْقَى مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ ) ( إبراهيم : 16 ، 17 ) ، قال : الصَّديد : ما يسيل من أهل النار من الدّم والقَيْح .
وقال الليث : الصَّديدُ : الدّم المختلطُ بالقَيْح في الجُرح ، يقال : أصَدّ الجُرح . قال : والصّديد في القرآن : ما سال من أهل النار . ويقال : بل هو الحميمُ أُغْلِي حتى خَثُر .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : الصُّدّادُ في كلام قيس : سامُّ أبْرَصَ .
وقال الليث : الصَّدّاد : ضرب من الجُرْذان ، وأنشد :
إذا ما رَأَى أشرافهن انطوى لها
خَفِيٌّ كصُدّادِ الجديرة أَطلَسُ
قال : وصَدْصَدٌ : اسمُ امرأة .
وقال شَمِر : قال الأصمعيّ : الصَّدّان : ناحيتا الجبل ، وأَنشد قولَ حُمَيد :
تَقَلقَلَ قِدْحٌ بين صَدّيْن أَشْخَصَتْ
له كَفُّ رامٍ وِجْهَةً لا يُرِيدُها
وقال أبو عمرو : الصّدّان : الجَبلان . وقالت ليلى الأخيليَّة :
وكُنْتَ صُنَيّاً بين صَدّيْنِ مَجْهَلا
والصُّنَيّ : شِعْبٌ صغيرٌ يسيل فيه الماء .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الصِّدَاد : ما اصْطَدّت به المرأة وهو السِّتْر .
وقال ابن بُزرج : الصَّدُود : ما دَلكْتَهُ على مِرْآة ثم كَحَلْتَ به عَيْناً .
دصّ : قال الليث : الدَّصْدَصَةُ : ضَرْبُك المُنْجَل بكَفَّيك .

##### Türkçe

باب **الصّاد** و**الدال**
**صد** ، **دص** : ikisi de kullanılandır.
( **صد** ) : denilir: **صَدّه** **يَصُدّه** **صَدّاً**; ve Allah تعالى dedi: ( ) **مُسْلِمِينَ وَصَدَّهَا مَا كَانَت تَّعْبُدُ مِن دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِن قَوْمٍ كَافِرِينَ** ) ( **النمل** : 43 ) .
der ki: onu imandan alıkoydu; üzerinde bulunduğu âdet; çünkü o yetişti ve güneşe tapan bir kavimden başka tanımadı; böylece âdet onu alıkoydu; ve onun âdetini şu sözüyle açıkladı: ( **اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِن قَوْمٍ** ( .
mânâ: kâfir bir kavimden oluşu onu imandan alıkoydu.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( ( **لِّلاَخِرِينَ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ** ) ( **الزخرف** : 57 ) .
el-Ferrâ dedi: ( **يَصِدّون** ) ve ( **يَصُدُّون** ) diye okunmuştur.
dedi: ve Araplar der: **صَدَّ** **يَصِدّ** ve **يَصُدّ**; tıpkı: **شَدّ** **يَشِدّ** ve **يَشُدّ** gibi; ve tercih ( **يَصِدُّون** )dur; o, İbn Abbâs’ın kıraatidir; ve onu **يَضِجُّون** ve **يَعِجُّون** diye tefsir etti.
dedim: denilir: **صددتُ** falancayı işinden **أصُدُّهُ** **صَدّاً**; böylece **فصَدّ** **يَصُدّ**; onda vâki‘ ve lâzımın lafzı eşit olur. Ve eğer **يَضجّ** ve **يَعِجّ** mânâsında ise, iyi vecih: **صَدّ** **يصدّ**dur. Ve bundan Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً** ) ( **الأنفال** : 35 ) ; böylece **المُكاء**: ıslık; ve **التَّصْدِية**: alkışlamadır. Ve denilir: **صَدّى** **يُصَدِّي** **تَصْدِيةً**: alkışladığı zaman; ve aslı **صَدّ**dır. Ve **يُصَدِّد**; böylece **الدال**’lar çoğaldı da onlardan biri **ياء**’a çevrildi; nitekim dediler: **قَصَّيْتُ** tırnaklarımı; asıl ise **قَصَصْتُ**.
bunu Ebû Ubeyd ve İbnü’s-Sikkît
ve başkaları söyledi.
Ve Ebû’l-Heysem, Allah جل وعز’ün şu sözü hakkında dedi: ( **مَثَلاً إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ** ) ( **الزخرف** : 57 ) , yani: **يَضِجُون** ve **يعِجّون**. denilir: **صَدّ** **يَصِدّ**; tıpkı: **ضَجَّ** **يَضجّ** gibi. Amma Allah جل وعز’ün şu sözü: ( ( **الذِّكْرَى أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى** ( ) **اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى** ) ( **عبس** : 5 ، 6 ) ; mânâsı: ona yönelirsin, ona meyledersin, ona yönelip gelirsin; denilir: falanca falancaya **تصدَّى** **يتصدَّى**: ona maruz kaldığı zaman; ve aslı bunda da **تصدَّدَ** **يتصدَّدُ**’dür; denilir: ona **تصدّيت**; yani: ona yöneldim; ve recez söyleyen dedi:
لما رأيتُ وَلَدِي فيهمْ مَيَلْ
إلى البيوت وتَصَدّوْا للحَجلْ
dedim: ve aslı **الصَّدد**’dendir; o, seni karşılayan ve senin karşında olan şeydir.
Ve Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: şu sözünün mânâsı: ( **اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى** ( , yani: sen ona yönelirsin; onu **الصَّدد**’den, yani **القُبالة**’den kıldı.
Ve el-Leys dedi: denilir: bu ev, şu evin **صَدَد**’i üzerinedir; yani: onun karşısındadır.
Ve Ebû Ubeyd dedi: **الصَدَد** ve **الصَّقب**: yakınlıktır; ve bunun benzerini İbnü’s-Sikkît söyledi.
dedim: öyleyse Allah جل وعز’ün sözü: ( **اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى** ( , yani: ona yaklaşırsın.
Ve el-Leys, şu sözü hakkında dedi: ( **مَثَلاً إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ** ( , yani: gülerler.
dedim: ve tefsir İbn Abbâs’tan: **يَضِجون** ve **يعجّون**; ve amel bunun üzerinedir.
Ve Ebû İshâk, O’nun جلّ وعزّ şu sözü hakkında dedi: ( **وَيُسْقَى مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ** ) ( **إبراهيم** : 16 ، 17 ) ; dedi: **الصَّديد**: cehennem ehlinin kan ve irininden akan şeydir.
Ve el-Leys dedi: **الصَّديدُ**: yarada irinle karışık kandır; denilir: **أصَدّ** yara. dedi: ve Kur’an’daki **الصّديد**: cehennem ehlinden akan şeydir. Ve denilir: bilakis o, kaynatılıp koyulaşıncaya kadar kaynatılmış kaynar sudur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayetle dedi: Kays’ın كلامında **الصُّدّادُ**: zehirli **أبْرَصَ**’tır.
Ve el-Leys dedi: **الصَّدّاد**: **الجُرْذان**’dan bir türdür; ve şu beyti şâhid getirdi:
إذا ما رَأَى أشرافهن انطوى لها
خَفِيٌّ كصُدّادِ الجديرة أَطلَسُ
dedi: ve **صَدْصَدٌ**: bir kadının adıdır.
Ve Şemir dedi: el-Asma‘î dedi: **الصَّدّان**: dağın iki yanı; ve Humeyd’in sözünü şâhid getirdi:
تَقَلقَلَ قِدْحٌ بين صَدّيْن أَشْخَصَتْ
له كَفُّ رامٍ وِجْهَةً لا يُرِيدُها
Ve Ebû Amr dedi: **الصّدّان**: iki dağdır. Ve Leylâ el-Ahyeliyye dedi:
وكُنْتَ صُنَيّاً بين صَدّيْنِ مَجْهَلا
ve **الصُّنَيّ**: içinde su akan küçük bir vadiciktir.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **الصِّدَاد**: kadının kendisiyle örtündüğü şeydir; o da **السِّتْر**’dür.
Ve İbn Büzurc dedi: **الصَّدُود**: bir aynaya sürdüğün, sonra onunla bir gözü sürmelediğin şeydir.
**دصّ** : el-Leys dedi: **الدَّصْدَصَةُ**: orakla iki avucunla vurmandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)
(صع) الصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تفرُّق وحرَكة. يقال تصعصع القومُ، إذا تفرَّقوا. قال الخليل: يقال ذهبت الإبل صَعاصِعَ، أي فِرَقاً. ويقولون: صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع، وذلك إِذا حرّكتَه فتحرّك.
(صف) الصاد  والفاء  يدلُّ على أصلٍ واحدٍ، وهو استواءٌ في الشيء وتساوٍ بين شَيئين في المَقَرّ. من ذلك الصَّفُّ، يقال وقفَا صفَّاً، إِذا وَقَفَ كلُّ واحدٍ إلى جنْب صاحبه. واصطفَّ القومُ وتصافُّوا. والأصل في ذلك الصَّفْصَف، وهو المستوي من الأرض، فيقال للمَوقِف في الحرب إِذا اصطفَّ القومُ: مَصَفٌّ، والجمع المصافّ. والصَّفوف: النّاقة التي تَصُفُّ، أي تجمع بين مِحْلَبَين في حَلْبة. والصَّفُوفُ أيضاً: التي تصفُّ يدَيْها عند الحَلَب.
وممّا شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُتطَلَّب لـه في القياس وجهٌ، غيرَ أنَّا نكره القياسَ المتمَحَّل المستَكْرَه، وهذا الذي ذكرناه، فهو الصفيف، قال * قومٌ: هو القَديد. وقال آخرون: هو اللَّحم يُحْمَل في الأسفار طبيخاً أو شِواءً فلا يُنْضَجُ. قال:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) الصاد والكاف أصلٌ يدلُّ على تلاقِي شيئين بقوَّة وشِدَّة، حتَّى كأنَّ أحدَهما يضرِبُ الآخر. من ذلك قولهم: صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا. والصَّكَك: أن تَصْطَكَّ رُكبتا [الرَّجُل([2])]. [وصَكَّ البابَ([3])]: أغْلقه بعنفٍ وشِدَّة. ويقال بعير مُصَكَّكٌ([4])، إذا كان اللَّحمُ قد صُكَّ فيه صَكّاً. ورجلٌ مِصكٌّ: شديد. ويقال ذلك في الخَيل والحُمُر وغيرها.
وأمَّا قولُهم: "جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ([5])" فإِنَّما يُراد أنَّ الأعمى  يلقى مثلَهُ فيصطكّانِ، أي يصكُّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه. وذلك كلامٌ وضَعوه في الهاجرة وعند اشتداد الحرِّ خاصَّة.
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
(صم) الصاد والميم أصلٌ يدلُّ على تَضَامِّ الشِّيءِ وزوالِ الخرْق والسَّمّ. من ذلك الصَّمَم في الأُذن. يقال صَمِمْت، وأنت تَصَمُّ صَمَما. وربَّما قالوا صُمَّ بمعنى صَمّ. ويقال: أصممتُ الرَّجُلَ، إِذا وَجدته أصمَّ. قال ابنُ أحمر:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])والصَّمّاء: الدَّاهية، كأنَّه من الصَّمَم. أي هو أمرٌ لا فُرجَةَ له فيه. ومن ذلك اشتمالُ الصَّمّاء: أنْ تلتحفَ بثوبك ثم تُلقيَ الجانبَ الأيسر على الأيمن. والعرب تقول في تعظيم الأمر: "صَمِّي صَمَامِ". والأصل في ذلك قولهم: "صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ"، وذلك أنَّ الدِّماءَ تكثُر في الأرض عند الوغَى، حتَّى لو أُلْقِيَتْ حصاةٌ لم يُسْمَع لها وَقْع، وهو في قول امرئ القيس:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])يريد تعظيمَ ما وقع فيه وأُدِّيَ إِليه. وصِمام القارورة سمِّيَ بذلك لأنّه يسُدُّ الفُرْجَة. وقولهم: صَمَّم في الأمر، إِذا مضى فيه راكباً رأسَه، فهو من القياس الذي ذكرناه، كأنَّه لما أراد ذلك لم يسمع عَذْلَ عاذلٍ ولا نَهْيَ ناهٍٍ، فكأَنّهُ أَصمُّ.
واشتُقَّ منه السَّيف الصَّمصام والصَّمصامة. ومنه صَمَّم، إِذا عَضَّ في الشيء فأثبت أسنانه فيه. والصَّمَّانُ: أرضٌ. وقال بعضهم: كلُّ أرضٍ إلى جنبِ رَمْلة فهي صَمَّانةٌ.  وهذا صحيح؛ لأنَّ الرّمل فيه خَلَل، والصَّمَّانةُ ليست كذلك.
ومن الباب: الصِّمْصِم([10]): الرَّجلُ الغليظ، وسمِّي بذلك لما ذكرناه، كأنَّه ليست في لحمه فُرجة ولا خَرْق. وكذلك الأسد صِمَّةٌ، كأنَّه لا وصول إليه من وجه.
ومن الباب الصِّمصِمة: الجماعة، سمِّيت بذلك، كأنَّها اجتمعت حتى لا خلل فيها ولا خَرْق.
(صن) الصاد والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على إِباء وصَعَرٍ من كِبر. من ذلك الرّجلُ المُصِنُّ، قالوا: هو الرَّافعُ رأسَهُ لا يلتفت إلى أحدٍ. وقالوا: هو السَّاكت. وقالوا: هو الممتلئ غيظاً. قال الرَّاجز([11]):
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
أي أتأخُذُ إبلي لا يمنعُكَ زَجْرُ زاجر ولا تلتفت إلى أحد.
والأصل الآخر يدلُّ على خُبْث رائحة. من ذلك الصِّنُّ، و* هو بول الوَبْرِ، في قول جرير:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])ثم اشتق منه [الصُّنَان]: ذَفَر الإبط. فأمَّا قولُهم إنَّ أحدَ أيّام العَجُوز يقال لـه الصَّنُّ فهذا شيءٌ ما رأيتُ أحداً يَضبِطه ولا يعلم حقيقتَهُ، فلذلك لم أذكره.
(صه) الصاد والهاء كلمة تقال عند الإسكات، وهي صه([13])، ولا قياسَ لها.
(صي) الصاد والياء كلمة واحدة مُطَابَقة، وهي كلُّ شيءٍ  يُتَحَصَّنُ به. من ذلك تسميتُهم الحصونَ صَياصِيَ، ثمَّ شُبِّه بذلك ما يُحارِب ويتَحصَّن به الدِّيك [وسُمِّي] صيصِيَة، وكذلك قَرن الثور يسمَّى بذلك؛ لأنه يَتحصَّن ويُحارِب به.
(صأ) الصاد والهمزة كلمة واحدة. يقال صأصأ الجَرْوُ، إِذا حرَّك عينَيه ليفتحَهما. وفي حديث بعض التابعين([14]): "فقَّحْنا وصأصأتم". ويقال صأصأت النَّخْلة، إذا لم تقبل اللَّقاح.
(صب) الصاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو إراقة الشيء، وإليه ترجع فروعُ البابِ كلِّه.
من ذلك صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً. ويُحمَل على ذلك فيقال لِمَا انحدرَ من الأرض صَبَبٌ، وجمعه أصبابٌ، كأنَّه شيءٌ منصبٌّ في انحداره. وفي الحديث: "أنَّه كان صلى الله عليه وآله وسلم إِذا مشى فكأنَّما يمشي في صَبَب". وقال الراجز([15]):
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
والصُّبَّة: القِطعةُ من الخيل، كأنَّها تنصبُّ في الإِغارَةِ انصباباً، والقِطعةُ من الغَنَم أيضاً صُبَّة، لذلك المعنى. ويقال للحيَّات الأساودِ: الصُّبُّ، وذلك أنها إِذا أرادت النكْزَ انصبَّتْ على الملدوغ انصباباً. فأما الصَّبيب فيقال إِنه ماءُ ورق السِّمسِم، ويقال بل هو عُصارة الحِنّاء. وقال الشَّاعر([16])، وهو يدلُّ على صحّة القول الأوّل:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
وقال قومٌ: الصَّبيب: الدَّم الخالص، والعُصفُر المُخْلَص. والصُّبَابة: البقيَّة من الماء في الإناء. والصَّبَابة مِنْ صَبَّ إليه. ورجلٌ صَبٌّ، إِذا غَلبَه الهوى، وهو من انصباب القَلْب. ويقال تصبَّبَ الحرُّ: اشتدَّ، كأَنَّه شيء صُبَّ على الأرض صَبّا. وتصبصب([17]) الشَّيء: ذَهَبَ ومُحِقَ، كأنَّهُ صُبَّ صبّاً. ويقال تصابَبْتُ الإناء، إِذا شربتَ صُبَابَتَه. وكذلك تصابَبتُ الشّيء، إذا نِلتَه قليلاً. قال الشّمّاخ:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])(صت) الصاد والتاء أصلٌ يدلُّ على نِزاعٍ وخصومةٍ وافتراق، يقال للجَلَبَة الصَّتيت. وما زلتُ أُصَاتُّ فلاناً، أي أخاصِمُهُ. والصَّتُّ، فيما يقال: الصَّدْم. والصَّـتِيت: الفِرْقَة. ويقولون إِنَّ الصَّت الصَّدُّ.
(صح) الصاد والحاء أصل يدلُّ على البَراءَة من المرض والعَيب، وعلى الاستواءِ. من ذلك الصِّحَّة: ذَهاب السُّقْم، والبراءةُ من كلِّ عَيب. والصَّحِيح والصَّحَاح بمعنىً. والمُصِحُّ: الذي أهلُهُ وإبلُه صِحَاحٌ وأَصِحَّاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ"، أي الذي إبلُهُ صِحاحٌ. والصَّحْصح والصَّحصَحانُ والصَّحصَاحُ: المكان المستوِي.
(صخ) الصاد والخاء أصلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. من ذلك الصَّاخَّة يقال إِنَّها الصَّيحةُ تُصِمُّ الآذان. ويقال ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا([19]). ويقال صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير، إِذا طَعَن.
(صد) الصاد والدال معظمُ بابِهِ يَؤولُ إلى إِعراضٍ وعُدول. ويجيء بعد ذلك كلماتٌ تَشِذّ. فالصَّدُّ: الإعراض. يقال صَدَّ يصُدُّ، وهو مَيلٌ إلى أحد الجانبين. ثم تقول: صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر، إِذا عَدَلْتَه عنه. والصَُّدَّانِ: جانِبا الوادي، الواحد صَُدٌّ،  وهو القياس، لأنَّ الجانب مائلٌ لا محالة. ويقولون: إنّ الصَّدَدَ ما استَقْبَلَ([20]). يقال: هذه الدَّارُ على صَدَدِ هذه. ويقولون: الصَّدد: القُرب. والصُّدَّاد([21]): الطَّريق إلى الماء. والصَُّدُّ: الجبَل. وهذه الكلماتُ التي ذكرتُها فليست عندي أصلاً؛ لبُعدها عن القياس، وإنْ صحَّتْ فهي محمولةٌ *على الأصل.
ومما هو صحيحٌ وليس من هذا الباب، قولهم : صَدَّ يَصِدُّ، وذلك إِذا ضَجَّ. وقرأ قومٌ([22]): ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾  [الزخرف 57]، قالوا: يَضِجُّون. والصَّديد: الدَّم المختلِط بالقَيْح، يقال منه أَصَدَّ الجُرْح.
(صر) الصاد والراء أصولٌ: الأول قولهم صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً. وتلك الخِرقة صُرَّة. والذي تعرفه العربُ الصِّرَار، وهي خِرقةٌ تُشدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فَصِيلُها.  يقال صَرَّها صَرَّا. ومن الباب: الإِصرار: العَزْم على الشيء. وإنما جعلْناه من قياسِه لأن العَزْم على الشيء والإجماعَ عليه واحد وكذلك الإصرار: الثَبَات على الشيء.
ومن الباب: هذه يمين صِرِّي([23]) أي جدّ، إنا ثابتٌ عليها مُجمِع.
ومن الباب :الصَّرَّة، يقال للجماعة صَرَّةٌ. قال امرؤُ القَيس:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])ومن الباب: حافرٌ مصرورٌ، أي منقبضٌ. ومنه الصُّرْصُور، وهو القَطيع الضَّخْم من الإبل.
وأَمَّا الثاني، وهو من السُّمُو والارتفاع، فقولهم: صَرَّ الحمارُ أُذُنَه، إِذا أقامها. وأَصَرَّ إذا لم تذكر الأُذُن، وإن ذكرتَ الأُذُن قلتَ أَصَرَّ بأذنه. وأظنُّه نادراً. والأصل في هذا الصِّرَار، وهي أماكنُ مرتفعةٌ لا يكَادُ الماء يعلوها. فأما صِرَارٌ فهو اسمُ علَمٍ، وهو جَبَلٌ. قال:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])وأمَّا الثالث: فالبرد والحَرُّ، وهو الصِّرُّ. يقال أصاب النَّبتَ صِرٌّ، إذا أصابَه بردٌ يُضرُّ به. والصِّرُّ: صِرُّ الرّيح الباردة. وربما جعلوا في هذا الموضع الحَرَّ. قال قوم: الصَّارَّةُ شدة الحرِّ حرِّ الشمس. يقال قطع الحِمار صارَّتَه. إِذا شرِب شُرْباً كَسَرَ عطشَه. والصَّارَّة: العَطَش، وجمعها صَوَارُّ. والصَّرِيرة: العطش، والجمع صرائر. قال:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
وذكر أبو عبيدٍ: الصَّارّة العطش، والجمع صرائر. وهو غلط، والوجه ما ذكرنا.
وأما الرَّابع، فالصَّوت. من ذلك الصَّرَّة: شِدَّة الصِّياح. صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً، وصَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة. والصَّرَارِيُّ: الملاَّح، ويمكن أن يكون لرفعِه صوتَه.
ومما شذَّ عن هذه الأصول كلمتان، ولعلَّ لهما قياساً قد خَفِيَ علينا مكانُه فالأولى: الصّارَّة، وهي الحاجةُ. يقال لي قِبَلَ فلانٍ صَارَّةٌ، وجمعها صَوَارُّ، أي حاجة. والكلمةُ الأخرى  الصَّرورة، وهو الذي لم يحجُجْ، والذي لم يتزوَّج. ويقال الصَّرُورة: الذي يَدَعُ النكاح متبتِّلاً. وجاء في الحديث: "لا صَرْورة في الإسلام".
قال أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد([27]): "الأصل في الصَّرورة أنَّ الرجلَ  في الجاهلية كانَ إذا أحدَثَ حدَثاً فلجأ إلى الكعبة لم يُهَجْ، فكان إِذا لقِيَه وليُّ الدَّمِ بالحرَم قيل له: هو صرورة فلا تَهِجْه. فكثُر ذلك في كلامهم حتَّى جعلوا المتعبِّد الذي يجتنِب النِّساء وطِيبَ الطعام صَرورةً، وصروريَّاً. وذلك عَنَى النابغةُ بقوله:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])أي مُنْقَبضٍ عن النِّساء والطِّيب([29]). فلما جاء الله تعالى بالإسلام وأوجَبَ إِقامةَ الحدود بمكَّة وغيرِها سُمِّي الذي لم يحجَّ صَرورةً وصَرُوريّاً، خلافاً لأمر الجاهلية. كأنَّهم جَعلُوا أنَّ تَرْكَه الحجَّ في الإِسلام، كترك المتأَلِّهِ إِتيانَ النِّساء والتّنعّمَ في الجاهليَّة".
وهذا الذي ذكرناه في معنى الصَّرورة يحتمل أنَّه من الصِّرار، وهو الخِرقة التي تُشَدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فصيلها. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) التكملة من المجمل. وبين هاتين التكملتين في المجمل: "يقال منه صكك. والصكة: أشد الهاجرة".
([4]) في المجمل: "مِصَكّ"، وكلاهما صحيح، يقال : مصك ومصكوك ومصكك.
([5]) عُمَيّ، هنا: تصغير ترخيم للأعمى.
([6]) البيت للراعي، كما في معجم البلدان (لبن). وصدره في اللسان (صلل):
* سيكفيك الإله بمُسنَمات *
([7]) للحطيئة في ديوانه 84 واللسان (صلل).
([8]) البيت في اللسان (صمم؛ حجا).
([9]) البيت في اللسان (صمم)، وليس في ديوانه.
([10]) ويقال أيضاً "صمصم" كعلبط.
([11]) هو مدرك بن حصن. اللسان (صنن، شنن)، ونوادر أبي زيد 50 .
([12]) ديوان جرير 73، واللسان (صنن).
([13]) تقال بالسكون، وبالكسر مع التنوين.
([14]) هو عبيد الله بن جحش، كان أسلم  وهاجر إلى الحبشة، ثم ارتد وتنصر بالحبشة، فكان يمرُّ بالمهاجرين فيقول ذاك.  اللسان (صأصأ).
([15]) هو رؤبة. ديوانه 6، واللسان (صبب).
([16]) هو علقمة بن عبدة الفحل. ديوانه 132، والمفضليات (2: 193)، واللسان (صبب).
([17]) في الأصل: "تصبب"، صوابه في المجمل والقاموس واللسان. وأنشد للعجاج:
* حتى إذا ما يومها تصبصبا *.
([18]) ديوان الشمَّاخ 27 واللسان (صبب). وروي في اللسان أنه ينسب للأخطل.
([19]) في المجمل واللسان: "صخة"، وكلاهما صحيح؛ فإن "الصخ"، كذلك والصخيخ بمعنى الصوت.
([20]) في اللسان: "ما استقبلك".
([21]) ضبط في الأصل والمجمل بضم الصاد، وضبط في القاموس كرمان وكتاب.
([22]) قرأ بضم الصاد نافع وابن عامر والكسائي وأبو جعفر وخلف، وقرأ الباقون بكسرها. إتحاف فضلاء البشر 386 في سورة الزخرف.
([23]) في المجمل: "صِرِّي وأصِرِّي". ويقال أيضاً: "صِرَّى" و"أصِرَّى"، و"صُرِّي" و "صُرَّى".
([24]) البيت من معلقته المشهورة.
([25]) البيت لجرير في ديوانه 206 واللسان (صرر)
([26]) لذي الرمة في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وسيأتي في (قصع). وعجزه:  * وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([27]) في الجمهرة: (3 :428).
([28]) ديوان النابغة 31 وشرح المعلقات  للزوزني 198. واللسان (صرر).
([29]) في نسخة الجمهرة: "والتنعم".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)

(**صع**) **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; ayrılığa ve harekete delâlet eder. Denir: **تصعصع القومُ**; ayrıldıkları zaman. **الخليل** dedi: Denir: **ذهبت الإبل صَعاصِعَ**; yani fırkalar hâlinde. Ve derler: **صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع**; bu, onu hareket ettirdiğin zaman, o da hareket ettiği zamandır.

(**صف**) **الصاد** ve **الفاء** tek bir asla delâlet eder; o da şeyde düzgünlük ve iki şey arasında karargâhta eşitliktir. Bundan: **الصَّفُّ**; denir: **وقفَا صفَّاً**; her biri arkadaşının yanına durduğu zaman. Ve **اصطفَّ القومُ** ve **تصافُّوا**. Bunun aslı **الصَّفْصَف**’tir; o, yerden düz olan kısımdır. Böylece savaşta duruş yerine, kavim saf tuttuğu zaman, **مَصَفٌّ** denir; çoğulu **المصافّ**. Ve **الصَّفوف**: **النّاقة** ki **تَصُفُّ**; yani bir sağımda iki memeyi bir araya toplar. Ve **الصَّفُوفُ** ayrıca: sağım esnasında iki elini bir araya getiren.

Ve babdan şâz olanlardandır; kıyasta ona bir vech aranabilir; ancak biz, zorlama ve kerih görülen kıyası kerih görürüz. Ve zikrettiğimiz bu, **الصفيف**’tir. Bir kavim dedi: o **القَديد**’dir. Başkaları dedi: o, seferlerde pişmiş yahut kızartma olarak taşınan, fakat olgunlaştırılmayan ettir. Dedi:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])

(**صك**) **الصاد** ve **الكاف** bir asıldır; iki şeyin kuvvet ve şiddetle karşılaşmasına delâlet eder; sanki ikisinden biri ötekine vurur. Bundan onların sözü: **صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا**. Ve **الصَّكَك**: [erkeğin] iki dizinin birbirine çarpmasıdır. [**وصَكَّ البابَ**]: onu sertlik ve şiddetle kapattı. Ve denir: **بعير مُصَكَّكٌ**; etin onda bir **صَكّ** ile sıkıştırılmış olduğu zaman. Ve **رجلٌ مِصكٌّ**: şiddetli. Bu, atlarda, eşeklerde ve başkalarında da söylenir.

Ama onların sözü: "**جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ**" ise, ancak şu kastedilir: kör, benzerine rastlar da ikisi **يصطكّانِ**; yani her biri arkadaşını **يصكُّ**. Bu, özellikle öğle sıcağında ve hararetin şiddetlendiği vakitte koydukları bir sözdür.

(**صل**) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: birisi çiğ ve az suya, diğeri sese delâlet eder.

Birincisine gelince: **الصَّلّة**; o, çiği sebebiyle **الثَّرَى** diye adlandırılan topraktır. Şu var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bu yüzden gölcükteki suyun kalıntısına **صُلْصُلة** denir.

Babdandır: **صِلال المَطَر**: ondan bir şeyin bir şeyden sonra düşmesidir. Ve dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *

Ve babdandır: **صَلّ اللحمُ**; kızartma yahut pişmiş iken kokusu değiştiği zaman. Bu ancak **الصَّلّة**’dendir; sanki **الصّلّة** içine gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**’dür. Dedi:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])

Sese gelince: **صَلَّ اللِّجام** ve başkası denir; ses çıkardığı zaman. Ondan bu çoğalınca **صَلْصَلَ** denir. Ve **الَخَزَفُ** buna binaen **صَلصَالاً** diye adlandırıldı; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل**.

Bu iki babdan şâz olanlardandır: **الصِّلّ**: musibet; çoğulu **أصلال**. Ve denir: **صَلَّتْهم الصَّالَّة**; musibet onlara geldiği zaman.

(**صم**) **الصاد** ve **الميم** bir asıldır; şeyin birbirine bitişmesine ve yırtığın ve deliğin yok olmasına delâlet eder. Bundan kulakta **الصَّمَم**. Denir: **صَمِمْت**; ve sen **تَصَمُّ صَمَما**. Bazen **صُمَّ**’yı **صَمّ** mânasında söylerler. Ve denir: **أصممتُ الرَّجُلَ**; onu sağır bulduğun zaman. **ابنُ أحمر** dedi:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])

Ve **الصَّمّاء**: musibet; sanki **الصَّمَم**’dendir; yani onda bir gedik yoktur. Bundan: **اشتمالُ الصَّمّاء**: elbisenle bürünüp sonra sol tarafı sağın üzerine atmandır. Arap, işin büyüklüğünde der: "**صَمِّي صَمَامِ**". Bunun aslı onların sözü: "**صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ**"dir; bu, savaşta yerde kanların çoğalmasıdır; öyle ki bir taş atılsa ona düşüş sesi işitilmez; bu, **امرئ القيس**’in sözündedir:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])
O, içine düştüğü ve kendisine ulaştırıldığı şeyin büyüklüğünü kasteder. Ve şişenin tıpası **صِمام** diye adlandırıldı; çünkü gedikleri kapatır. Ve onların sözü: **صَمَّم في الأمر**; onda başını dikerek yürüdüğü zaman; bu, zikrettiğimiz kıyastandır: sanki bunu isteyince bir kınayıcının kınamasını ve bir yasaklayıcının yasağını işitmedi; sanki o sağırdır.

Ondan **السَّيف الصَّمصام** ve **الصَّمصامة** türetildi. Ve ondan: **صَمَّم**; bir şeye ısırdığı ve dişlerini onda sabitlediği zaman. Ve **الصَّمَّانُ**: bir yerdir. Bazıları dedi: her yer ki bir kumluğun yanındadır, o **صَمَّانةٌ**’dır. Bu doğrudur; çünkü kumda bir boşluk vardır, **الصَّمَّانةُ** öyle değildir.

Ve babdandır: **الصِّمْصِم**: kalın adam; zikrettiğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki etinde bir gedik ve yırtık yoktur. Aynı şekilde aslan **صِمَّةٌ**’dir; sanki ona bir yönden ulaşım yoktur.

Ve babdandır **الصِّمصِمة**: cemaat; böyle adlandırıldı; sanki toplanmış da onda boşluk ve yırtık kalmamış gibidir.

(**صن**) **الصاد** ve **النون** iki asıldır: birisi kibirden gelen kaçınma ve baş kaldırmaya delâlet eder. Bundan **الرّجلُ المُصِنُّ**; dediler: başını kaldıran, kimseye dönüp bakmayan. Ve dediler: susan. Ve dediler: öfkeyle dolu. **الرَّاجز** dedi:
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
Yani: develerimi alıyor musun; ne bir azarlayıcının azarlaması seni men eder, ne de kimseye dönüp bakarsın.

Diğer asıl kötü kokuya delâlet eder. Bundan **الصِّنُّ**; ve o, **الوَبْرِ**’in idrarıdır; **جرير**’in sözünde:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])
Sonra ondan [**الصُّنَان**] türetildi: koltuk altının kokusu. Ama onların sözü: yaşlı kadının günlerinden birine **الصَّنُّ** denir; bu, kimsenin ضبط ettiğini ve hakikatini bildiğini görmediğim bir şeydir; bu yüzden onu zikretmedim.

(**صه**) **الصاد** ve **الهاء** susturma sırasında söylenen bir kelimedir; o **صه**’dir; onun kıyası yoktur.

(**صي**) **الصاد** ve **الياء** tek bir mutâbık kelimedir; o, kendisiyle korunulan her şeydir. Bundan onların kalelere **صَياصِيَ** adını vermeleri; sonra bununla, horozun savaştığı ve korunduğu şeye benzetildi de **صيصِيَة** diye adlandırıldı; aynı şekilde boğanın boynuzu da böyle adlandırılır; çünkü onunla korunur ve savaşır.

(**صأ**) **الصاد** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **صأصأ الجَرْوُ**; gözlerini açmak için gözlerini oynattığı zaman. Bazı tâbiînin hadîsinde: "**فقَّحْنا وصأصأتم**". Ve denir: **صأصأت النَّخْلة**; aşıyı kabul etmediği zaman.

(**صب**) **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o, bir şeyi dökmektir; babın bütün dalları ona döner.

Bundan: **صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً**. Buna hamledilir de, yerden aşağı inene **صَبَبٌ** denir; çoğulu **أصبابٌ**; sanki inişinde dökülen bir şey gibidir. Hadiste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم yürüdüğü zaman sanki **صَبَب** içinde yürür gibiydi.” **الراجز** dedi:
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
Ve **الصُّبَّة**: atlardan bir parçadır; sanki baskında dökülürcesine dökülür. Koyunlardan bir parça da aynı mânadan dolayı **صُبَّة**’dir. Ve kara yılanlara **الصُّبُّ** denir; çünkü sokmak istediği zaman sokulana dökülürcesine dökülür. Ama **الصَّبيب** hakkında denir ki o, susam yaprağının suyudur; denir ki bilakis o, kına özsuyudur. Şair dedi; ve o, birinci sözün sıhhatine delâlet eder:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
Bir kavim dedi: **الصَّبيب**: saf kandır; ve saflaştırılmış aspir. Ve **الصُّبَابة**: kapta sudan kalan artıktır. Ve **الصَّبَابة**: ona dökülen şeydendir. Ve **رجلٌ صَبٌّ**: hevâ ona galip geldiği zaman; bu, kalbin dökülmesindendir. Ve denir: **تَصَبَّبَ الحرُّ**: şiddetlendi; sanki yere dökülmüş bir şey gibidir. Ve **تَصَبصَب** şey: gitti ve yok oldu; sanki dökülmüş gibi. Ve denir: **تَصابَبْتُ الإناء**; onun **صُبَابَتَه**’ini içtiğin zaman. Aynı şekilde: **تَصابَبتُ الشّيء**; ondan az elde ettiğin zaman. **الشّمّاخ** dedi:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])

(**صت**) **الصاد** ve **التاء** bir asıldır; çekişme, husumet ve ayrılığa delâlet eder. Gürültüye **الصَّتيت** denir. “Falancayla hâlâ **أُصَاتُّ** ederim”; yani onunla çekişirim. Ve **الصَّتُّ**, denildiğine göre: çarpma. Ve **الصَّـتِيت**: fırka. Ve derler: **الصَّت** **الصَّدُّ**’dür.

(**صح**) **الصاد** ve **الحاء** bir asıldır; hastalık ve ayıptan beri olmaya ve düzgünlüğe delâlet eder. Bundan **الصِّحَّة**: hastalığın gitmesi ve her ayıptan beri olmaktır. Ve **الصَّحِيح** ile **الصَّحَاح** aynı mânadadır. Ve **المُصِحُّ**: ehli ve develeri **صِحَاحٌ** ve **أَصِحَّاء** olan. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ**”; yani develeri **صِحاحٌ** olan kimseye. Ve **الصَّحْصح** ve **الصَّحصَحانُ** ve **الصَّحصَاحُ**: düz yer.

(**صخ**) **الصاد** ve **الخاء** bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. Bundan **الصَّاخَّة**; denir ki o, kulakları sağır eden çığlıktır. Ve denir: kayaya taşla vurdum da ondan bir **صَخّا** işittim. Ve denir: **صَخَّ الغُرابُ** gagasıyla devenin yarasına; dürttüğü zaman.

(**صد**) **الصاد** ve **الدال**’ın babının çoğu, yüz çevirme ve sapmaya döner. Sonra bunun ardından şâz kalan kelimeler gelir. **الصَّدُّ**: yüz çevirme. Denir: **صَدَّ يصُدُّ**; o, iki yandan birine meyildir. Sonra dersin: **صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر**; onu ondan çevirdiğin zaman. Ve **الصَُّدَّانِ**: vadinin iki yanı; tekili **صَُدٌّ**; bu kıyastır; çünkü yan mutlaka meyillidir. Ve derler: **الصَّدَدَ** karşılayan şeydir. Denir: “Bu ev, şunun **صَدَدِ** üzerinedir.” Ve derler: **الصَّدد**: yakınlıktır. Ve **الصُّدَّاد**: suya giden yol. Zikrettiğim bu kelimeler bende asıl değildir; kıyastan uzaklıkları sebebiyle; eğer sahih iseler, asla hamledilmişlerdir.

Ve sahih olup bu babdan olmayan şeydendir: onların sözü **صَدَّ يَصِدُّ**; bu, bağırdığı zaman. Bir kavim okudu: ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾ [الزخرف 57]; dediler: bağırırlar. Ve **الصَّديد**: irinle karışık kan; ondan **أَصَدَّ الجُرْح** denir.

(**صر**) **الصاد** ve **الراء** asıllardır: birincisi onların sözü: **صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً**. Ve o bez parçası **صُرَّة**’dir. Arapların bildiği **الصِّرَار**’dır; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Denir: **صَرَّها صَرَّا**. Ve babdandır: **الإِصرار**: bir şeye azmetmek. Onu kıyasından saydık; çünkü bir şeye azim ve ona icmâ bir şeydir; aynı şekilde **الإصرار**: bir şey üzerinde sebat etmektir.

Ve babdandır: “Bu, **يمين صِرِّي**”; yani ciddi; ben onun üzerinde sabitim, icmâ etmişim.

Ve babdandır: **الصَّرَّة**; cemaate **صَرَّةٌ** denir. **امرؤُ القَيس** dedi:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])

Ve babdandır: **حافرٌ مصرورٌ**; yani büzülmüş. Ve ondan **الصُّرْصُور**; o, develerden büyük sürüdür.

İkincisine gelince; o, yücelik ve yükselmedendir: onların sözü **صَرَّ الحمارُ أُذُنَه**; onu diktiği zaman. Ve kulağı zikretmezsen **أَصَرَّ**; kulağı zikredersen “**أَصَرَّ بأذنه**” dersin. Onun nadir olduğunu sanırım. Bunun aslı **الصِّرَار**’dır; o, suyun neredeyse üstüne çıkmadığı yüksek yerlerdir. Ama **صِرَارٌ** bir özel isimdir; o, bir dağdır. Dedi:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])

Üçüncüsüne gelince: soğuk ve sıcak; o, **الصِّرُّ**’dur. Denir: bitkiye **صِرٌّ** isabet etti; ona zarar veren bir soğuk isabet ettiği zaman. Ve **الصِّرُّ**: soğuk rüzgârın soğuğu. Bazen bu yerde sıcağı da kıldılar. Bir kavim dedi: **الصَّارَّةُ** güneş sıcağının şiddetli sıcağıdır. Denir: eşek **صارَّتَه**’ini kesti; susuzluğunu kıran bir içiş içtiği zaman. Ve **الصَّارَّة**: susuzluktur; çoğulu **صَوَارُّ**. Ve **الصَّرِيرة**: susuzluk; çoğulu **صرائر**. Dedi:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
Ve **أبو عبيدٍ** zikretti: **الصَّارّة** susuzluktur; çoğulu **صرائر**. Bu yanlıştır; doğru, zikrettiğimizdir.

Dördüncüsüne gelince: ses. Bundan **الصَّرَّة**: bağırmanın şiddeti. Çekirge **صَرَّ** eder **صرِيراً**; ve odun toplayan **صَرْصَرَ** eder **صَرصرة**. Ve **الصَّرَارِيُّ**: denizci; sesini yükseltmesinden olabilir.

Bu asıllardan şâz olan iki kelime vardır; belki ikisine bir kıyas vardır da yeri bize gizli kalmıştır. Birincisi: **الصّارَّة**; o, ihtiyaçtır. Denir: falancanın yanında benim bir **صَارَّةٌ**’m var; çoğulu **صَوَارُّ**; yani ihtiyaç. Diğer kelime **الصَّرورة**’dur; o, haccetmemiş olan ve evlenmemiş olan kimsedir. Ve denir: **الصَّرُورة**; nikâhı terk edip kendini ibadete veren kimsedir. Hadiste geldi: “**لا صَرْورة في الإسلام**”.

**أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد** dedi: “**الصَّرورة**’nin aslı şudur: cahiliyede adam bir suç işlediği zaman Kâbe’ye sığınırdı da ona dokunulmazdı; kan velisi onu haramda gördüğü zaman ona: ‘O **صرورة**’dir; ona dokunma’ denirdi. Bu onların sözünde çoğaldı; nihayet kadınlardan ve güzel yemekten kaçınan âbid kimseye **صَرورة** ve **صروريّاً** dediler. **النابغة** şu sözüyle bunu kastetti:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])
yani kadınlardan ve güzel kokudan uzak duran. Allah تعالى İslâm’ı getirip Mekke’de ve başkasında hadlerin ikamesini vacip kılınca, cahiliye işine muhalefet olarak, haccetmemiş olana **صَرورة** ve **صَرُوريّاً** denildi. Sanki onlar, İslâm’da haccı terk etmeyi, cahiliyede kendini ibadete verenin kadınlara yaklaşmayı ve nimet içinde yaşamayı terk etmesi gibi kıldılar.”

Zikrettiğimiz bu **الصَّرورة** mânası, **الصِّرار**’dan olmayı da ihtimal eder; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَدَّ عَنْهُ
1 صَدَّ عَنْهُ ذ , (S, M, K, &c.,) aor. صَدُ٣َ (S, M, A) and صَدِ٣َ , (M,) the latter only agreeable with analogy, (MF,) [but the former, which is the more common, explainable on the ground that وَجْهَهُ or the like is understood,] inf. n. صُدُودٌ (S, M, A, K) and صَدٌّ, (M,) He turned away from, avoided, shunned, and left, him, or it; he was averse from him, or it; (S, M, A, Msb, K;) he turned away his face from him [or it]: (Ham p. 89:) and صَدَّهُ also, aor. صَدُ٣َ , inf. n. صَدٌّ, he forsook him, and turned away his face from him. (L.) One says, أَرَى فِيكَ صُدُودًا [I see in thee aversion]. (A.) And لَا صَدَّ عَنْ ذَاكَ [lit. There is no evading that], meaning truly thou didst that. (Lh, M.) صَدَّ السَّبِيلُ (tropical:) [The road, or way, turned aside] is said when a difficult road up a mountain, (A, L,) or some other obstacle, (A,) presents itself before thee, and thou leavest it, and takest another way. (A, L.) ― -b2- And صَدَّهُ عَنْهُ, (S, M, K, &c.,) aor. صَدُ٣َ , (Msb,) inf. n. صَدٌّ; (S, Msb, K;) and ↓ اصدّهُ, (S, M, K,) inf. n. اـِصْدَادٌ; (TA;) and ↓ صدّدهُ; (M;) He averted him; turned him, or sent him, away, or back; or caused him to return, or go back, or revert; from it: (S, M, Msb, K:) prevented, or hindered, him from doing it: (S, A, Msb, K:) or did so by gentle means: and so ضَدَّهُ. (L in art. ضد.) -A2- صَدَّ, aor. صَدِ٣َ , (T, S, M, A, K,) agreeably with analogy, (MF,) and this is the more approved form, (T,) and صَدُ٣َ , (T, S, K,) inf. n. صَدِيدٌ (S, A, K) and صَدٌّ, (M,) He cried out, vociferated, or raised a clamour, (T, S, M, A, K,) مِنْ كَذَا [at, or by reason of, such a thing]. (A.) ― -b2- And صَدَّ, aor. صَدِ٣َ , (Lth, M, Msb,) inf. n. صَدٌّ, (M,) He laughed, مِنْ كَذَا [at such a thing]: (Lth, Msb:) or he laughed violently, or immoderately. (M.)

صدّدهُ عَنْهُ
2 صدّدهُ عَنْهُ ذ : see 1. -A2- And صدّد, (T, TA,) inf. n. تَصْدِيدٌ; for which one says صدّد, inf. n. تَصْدِيَةٌ, (T, M, * K, * TA,) changing one of the دs into ى, (T, K, TA,) like as one says قَصَّيْتُ أَظْفَارِى, which is originally قَصَّصْتُ; (T, TA;) and صَدَّى بِيَدَيْهِ; (TA in art. صدى;) He clapped with his hands; (T, M, K;) because, in the action of clapping the hands together, the صَدّ, i. e. “ face, ” of one hand fronts that of the other; or, accord. to Aboo-Jaafar Er-Rustamee, التَّصْدِيَةُ is from صَدًى meaning “ a sound ” [or “ an echo ”]; but the former derivation is the more probable: (TA:) [see art. صدى:] also he raised his voice, or called out, or cried out. (M, TA.) It is said in the Kur [viii. 35], وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنَدْ الْبَيْتِ اـِلَّا مُكَآءً وَتَصْدِيَةً And their prayer at the House [of God] is nought but whistling, and clapping with the hands: (M, * TA:) meaning, they do thus instead of praying as they have been commanded to do. (Jel.) -A3- See also 4.

صَادَّهُ وَضَادَّهُ
3 صَادَّهُ وَضَادَّهُ ذ [He treated him with aversion and opposition]. (A.)

اصدّهُ عَنْهُ
4 اصدّهُ عَنْهُ ذ : see 1. -A2- اصدّ said of a wound, (S, M, Msb, K,) inf. n. اـِصْدَادٌ; (TA;) as also ↓ صدّد; (M, TA;) It contained, or generated, matter, (S, M, Msb, K,) such as is termed صَدِيد: (M, Msb:) or ran with such matter. (A.)

تصدّد لَهُ
5 تصدّد لَهُ ذ , for which one says تَصَدَّى له, [changing the last د into ى, as in the case of صَدَّدَ, q. v.,] from الصَّدَدُ, meaning “ the place, or part, that is before, in front, facing, or opposite; ” (Az, L;) He addressed, or applied, or directed, himself, or his regard, or attention, or mind, to him, or it; [as though he set himself over against the object to which the verb relates:] and he asked him, or petitioned him, for a thing that he wanted: syn. تَعَرَّضَ لَهُ; (L and K * in the present art., and S and M and K in art. صدى;) and أَقْبَلَ عَلَيْهِ; (L;) and تَضَرَّعَ لَهُ: (M in art. صدى:) he inclined to him, or it: (L:) he raised his head towards it: (M in art. صدى, in explanation of تصدّى:) he raised his head and breast towards it, looking towards it, or regarding it: (TA in art. صدى, in explanation of تصدّى:) the object is one at which you raise your eyes, looking at it: (S in art. صدى, in explanation of تصدّى:) he applied, or gave, his whole attention to it, (meaning an affair,) having his mind unoccupied by other things; syn. تَفَرَّغَ لَهُ وَتَبَتَّلَ. (Msb.) One says also, تصدّى لِلرَّدِّ عَلَى المُصَنِّفِ [He addressed, or applied, himself to reply against the author]. (TA in art. حزب, &c.) And تصدّى لِلْمَعْرُوفِ وَطَلَبَهُ He addressed himself, or applied himself, to obtain favour, or bounty; and sought it; syn. تَعَرَّضَ لَهُ [and تَبَرَّى له]. (Msb in art. عرض.) And أَنْتَ لَهُ تَصَدَّى, [in the Kur, lxxx., 6,] originally تَتَصَدَّدُ, (L,) and accord. to one reading تَصَّدَّى, (Jel,) means To him thou addressest thyself, or directest thine attention, and inclinest; syn. تَتَعَرَّضُ لَهُ, (L,) and تُقْبِلُ عَلَيْهِ, (Zj,) and تَمِيلُ اـِلَيْهِ; (L;) or تَتَعَرَّضُ لَهُ بِالْاـِقْبَالِ عَلَيْهِ: (Bd:) or addressest thyself, &c., and humblest thyself: (M in art. صدى: [in which, however, this explanation is not given with express reference to the above-cited phrase in the Kur:]) or it may signify thou seekest to bring thyself near to him, or to advance thyself in his favour; from الصَّدَدُ as signifying القُرْبُ. (T.) [See also art. صدى.]

اصطدّت
8 اصطدّت ذ She (a woman) covered herself with a صِدَاد [q. v.], i. e. سِتْر. (Nawلdir el-Aarلb, O, K.)

صَدْصَدَةٌ
R. Q. 1 صَدْصَدَةٌ ذ The beating of the sieve with one's hand. (TA.)

صَدْ
صَدْ ذ a Pers. word [app. used by the Arabs] signifying A hundred. (TA.)

صَدٌّ
صَدٌّ ذ : see صُدٌّ, in four places. ― -b2- Also The face, or front, of the hand. (TA.)

صُدٌّ
صُدٌّ ذ (M, A, L, Msb, K) and ↓ صَدٌّ (K) The side of a valley, (M, A, Msb, K,) or of a شِعْب [i. e. the kind of water-course so called, or a ravine], and of a mountain where it forms a ravine, (M, L,) and (tropical:) of a road: (A:) pl. [of pauc.] أَصْدَادٌ and [of mult.] صُدُودٌ. (TA.) And ↓ صَدٌّ (L) and ↓ صَدَدٌ (M, L) signify [in like manner] A side; a lateral, or an adjacent, part, quarter, tract, or the like; syn. of the former جَانِبٌ, (L,) and of the latter نَاحِيَةٌ. (M, L.) اِنْضَمَّ عَلَيْهِمُ الصُّدَّانِ [lit. The two sides of the road confined them] means (tropical:) they occupied the middle of the road. (A.) And الصُّدَّانِ signifies also (tropical:) The two edges, or extremities, or cusps, of the notch of an arrow, between which is the place of the bow-string; syn. شَرْخَا الفُوقِ. (O. [In the K, erroneously, شَرْخَا الفَرْقِ.]) ― -b2- Also صُدٌّ and ↓ صَدٌّ A mountain: (AA, S, M, L, Msb, K:) and so سُدٌّ and سَدٌّ: (AA, S, M:) pl. أَصْدَادٌ and صُدُودٌ. (M, L.) ― -b3- And ↓ صَدٌّ [or صُدٌّ] A cloud, or collection of clouds, rising high, and appearing like a mountain: and so سَدٌّ [or سُدٌّ (q. v.)], which is the more approved word. (M, L.)

صَدَدٌ
صَدَدٌ ذ : see صُدٌّ. ― -b2- Also i. q. قُرْبٌ [used as a n. of place, meaning Vicinity, or a near place or sport; as in phrases here following]: (ISk, S, M, A, Msb, K:) and the place, or part, that is before, in front, facing, or opposite. (ISk, * T, S, * M, A, * L, K. *) One says, دَارُهُ بِصَدَدِ المَسْجِدِ [His house is in the vicinity of, i. e. near to, the mosque; or his house is opposite to the mosque]. (Msb. [The former meaning is there indicated; but no meaning is expressed.]) And أَخَذْتُهُ مِنْ صَدَدٍ i. e. مِنْ قُرْبٍ [I took it from a near place or spot]. (A.) And دَارِى صَدَدَ دَارِهِ, (ISk, S, A, K,) in which صدد is in the accus. case as an adv. n. of place, (S, K,) and بِصَدَدِهِ, (ISk, A,) and عَلَى صَدَدِهِ, (Lth, ISk,) My house is opposite to, i. e. in the place, or part, that is in front of, his house: (ISk, S, A, K:) and in the vicinity of, or near to, his house. (K.) And هٰذَا صَدَدَ هٰذَا, and بِصَدَدِهِ, This is in front of, or opposite to, this. (M.) ― -b3- [Hence, app.,] لَا حَدَدَ لِى دُونَهُ وَلَا صَدَدَ There is no impediment to me in the way of it, nor any obstacle. (A.) ― -b4- And هُوَ صَدَدَكَ i. q. قَصْدَكَ [i. e. He, or it, is tending, or looking, in the direction of thee; or is before thee, or before thy face: see art. قصد]. (Sb, M.) ― -b5- And أَنَا بِصَدَدٍ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ [I am directing myself, or my attention, to this affair]. (A.) [نَرْجِعُ اـِلَى مَا نَحْنُ بِصَدَدِهِ, meaning We will return to that subject to which our attention is directed, is a phrase of frequent occurrence after a digression.]

صِدَادٌ
صِدَادٌ ذ A woman's سِتْر [app. meaning veil, or covering]. (Nawلdir el-Aarلb, O, K.) ― -b2- See also what next follows.

صَدُودٌ
صَدُودٌ ذ i. q. مِجْوَلٌ [app. meaning A kind of garment for women or for young girls, which is thus called]; (O, K; in the CK مِحْوَل;) as also ↓ صِدَادٌ; so says Th. (O.)

صَدِيدٌ
صَدِيدٌ ذ an inf. n. of صَدَّ [q. v.] in one of its senses. (S, A, K.) -A2- Also The ichor, i. e. thin water, [or watery humour,] of a wound, (S, A, Mgh, K,) mixed [or tinged] with blood, (S, A, Mgh,) before the matter becomes thick: (S, A:) or matter, or pus, like water, in which is a mixture of red and white: (M:) or matter, or pus, like water in thinness and like blood in its having a mixture of red and white: (AZ, Msb:) and some add that when it has thickened, it is مِدَّة: (Msb:) or matter, or pus, mixed with blood, (Lth, Mgh, Msb,) in a wound. (Lth.) In the Kur xiv. 19, it means What flows from the skins of the inmates of Hell: (M:) or what flows from their insides, and is mixed with matter and blood: (Jel:) or hot water (حَمِيمٌ) boiled until it thickens. (M, K.) ― -b2- And hence, as being likened thereto, صَدِيدُ الفِضَّةِ i. e. ذُوَابَتُهَا [app. meaning What is melted of silver]. (M.)

صُدَّى
صُدَّى ذ A species of fig, white without, black within, and very sweet. (AHn, M, TA.)

صُدَّادٌ
صُدَّادٌ ذ A road to water. (S, K.) -A2- And الصُّدَّادُ The serpent: (K:) and (K, TA, in the CK “ or ”) a certain small animal (دُوَيْبَّة, S, K) of the kind of the [field-rats called] جِرْذَان: (S:) or [a species of lizard;] what is called سَامُّ أَبْرَصَ [q. v.]; (AZ, S, M, K;) used in this sense by Keys: (AZ, S:) or, accord. to Yaakoob, the [lizard called] وَزَع: or, as some say, a species of the [field rats called] جِرْذَان: (M:) pl. صَدَائِدُ, (S, M, K,) which is anomalous. (S, M.)

صَادٌّ
صَادٌّ ذ Turning away, avoiding, shunning, and leaving; or averse: fem. صَادَّةٌ: pl. of both صُدَّادٌ; and of the fem. صَوَادُّ also. (M.)

مَصْدُودٌ
مَصْدُودٌ ذ [pass. part. n. of صَدَّهُ, q. v.]. One says, فُلَانٌ مَصْدُودٌ عَنِ الخَيْرِ [Such a one is turned away from, or prevented from attaining, what is good, or prosperity]. (A.)

##### Türkçe

**صَدَّ عَنْهُ**
1 **صَدَّ عَنْهُ** ذ , (S, M, K, &c.,) muzâri‘i **صَدُ٣َ** (S, M, A) ve **صَدِ٣َ** , (M,) ikincisi yalnız kıyasa uygun olarak, (MF,) [fakat birincisi, ki daha yaygındır, **وَجْهَهُ** yahut benzeri bir şeyin takdir edildiği esasına göre açıklanabilir,] mastarı **صُدُودٌ** (S, M, A, K) ve **صَدٌّ**, (M,) O, ondan yahut ondan (şeyden) yüz çevirdi, sakındı, kaçındı ve terk etti; ondan yahut ondan (şeyden) hoşlanmadı; (S, M, A, Msb, K;) yüzünü ondan [yahut ondan (şeyden)] çevirdi: (Ham s. 89:) ve **صَدَّهُ** da, muzâri‘i **صَدُ٣َ**, mastarı **صَدٌّ**, onu terk etti ve yüzünü ondan çevirdi. (L.) Şöyle denir: **أَرَى فِيكَ صُدُودًا** [Sende bir yüz çevirme görüyorum]. (A.) Ve **لَا صَدَّ عَنْ ذَاكَ** [lafzen: Bundan kaçınma yoktur], mânâsı: gerçekten sen bunu yaptın. (Lh, M.) **صَدَّ السَّبِيلُ** (mecazen:) [Yol saptı] denir; dağa çıkan zor bir yol, (A, L,) yahut başka bir engel, (A,) senin önünde belirdiğinde, sen onu bırakır ve başka bir yol tutarsın. (A, L.) ― -b2- Ve **صَدَّهُ عَنْهُ**, (S, M, K, &c.,) muzâri‘i **صَدُ٣َ**, (Msb,) mastarı **صَدٌّ**; (S, Msb, K;) ve ↓ **اصدّهُ**, (S, M, K,) mastarı **اـِصْدَادٌ**; (TA;) ve ↓ **صدّدهُ**; (M;) O, onu ondan uzaklaştırdı; onu uzaklaştırdı yahut geri çevirdi; yahut onu dönmeye, geri dönmeye, geri gitmeye yahut rücû etmeye sevk etti; ondan: (S, M, Msb, K:) onu onu yapmaktan men etti yahut engelledi: (S, A, Msb, K:) yahut bunu yumuşak yollarla yaptı: ve böyledir **ضَدَّهُ**. (L, **ضد** maddesinde.) -A2- **صَدَّ**, muzâri‘i **صَدِ٣َ**, (T, S, M, A, K,) kıyasa uygun olarak, (MF,) ve bu daha makbul şekildir, (T,) ve **صَدُ٣َ**, (T, S, K,) mastarı **صَدِيدٌ** (S, A, K) ve **صَدٌّ**, (M,) O bağırdı, yüksek sesle haykırdı yahut gürültü kopardı, (T, S, M, A, K,) **مِنْ كَذَا** [şu şeyden dolayı]. (A.) ― -b2- Ve **صَدَّ**, muzâri‘i **صَدِ٣َ**, (Lth, M, Msb,) mastarı **صَدٌّ**, (M,) O güldü, **مِنْ كَذَا** [şu şeye]: (Lth, Msb:) yahut şiddetle yahut aşırı güldü. (M.)

**صدّدهُ عَنْهُ**
2 **صدّدهُ عَنْهُ** ذ : bk. 1. -A2- Ve **صدّد**, (T, TA,) mastarı **تَصْدِيدٌ**; bunun için **صدّد**, mastarı **تَصْدِيَةٌ**, (T, M, * K, * TA,) iki **د**’den birini **ى**’ye çevirerek, (T, K, TA,) tıpkı **قَصَّيْتُ أَظْفَارِى** denmesi gibi; bunun aslı **قَصَّصْتُ**’tur; (T, TA;) ve **صَدَّى بِيَدَيْهِ**; (TA, **صدى** maddesinde;) O, elleriyle alkışladı; (T, M, K;) çünkü elleri birbirine çarpma fiilinde, bir elin **صَدّ**’ı, yani “yüzü”, ötekinin yüzüne karşı gelir; yahut Ebû Ca‘fer er-Rustamî’ye göre, **التَّصْدِيَةُ**, “bir ses” [yahut “bir yankı”] mânâsındaki **صَدًى**’dan gelir; fakat birinci türetim daha muhtemeldir: (TA:) [bk. **صدى** maddesi:] ayrıca o sesini yükseltti, yahut seslendi, yahut bağırdı. (M, TA.) Kur’ân’da [viii. 35] şöyle denmiştir: **وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنَدْ الْبَيْتِ اـِلَّا مُكَآءً وَتَصْدِيَةً** Ve onların Beyt’in yanında namazı, ıslık çalmaktan ve ellerle alkışlamaktan başka bir şey değildir: (M, * TA:) mânâsı: kendilerine emredildiği üzere namaz kılmak yerine bunu yaparlar. (Jel.) -A3- 4’e de bk.

**صَادَّهُ وَضَادَّهُ**
3 **صَادَّهُ وَضَادَّهُ** ذ [Ona yüz çevirme ve muhalefetle muamele etti]. (A.)

**اصدّهُ عَنْهُ**
4 **اصدّهُ عَنْهُ** ذ : bk. 1. -A2- **اصدّ**, bir yara hakkında söylenir, (S, M, Msb, K,) mastarı **اـِصْدَادٌ**; (TA;) ve ayrıca ↓ **صدّد**; (M, TA;) O, cerahat ihtiva etti yahut cerahat üretti, (S, M, Msb, K,) ki buna **صَدِيد** denir: (M, Msb:) yahut böyle bir maddeyle aktı. (A.)

**تصدّد لَهُ**
5 **تصدّد لَهُ** ذ , bunun için **تَصَدَّى له** denir, [**صَدَّدَ**’da olduğu gibi son **د**’yi **ى**’ye çevirerek, bk.], **الصَّدَدُ**’dan; mânâsı “önünde olan, karşıda olan, yüz yüze olan yahut mukabil olan yer yahut kısım”; (Az, L;) O, kendisini yahut bakışını yahut dikkatini yahut zihnini ona yahut ona (şeye) yöneltti; [sanki fiilin taalluk ettiği nesnenin karşısına dikildi:] ve istediği bir şey için ondan istedi yahut talepte bulundu: eş anlamlısı **تَعَرَّضَ لَهُ**; (L ve K * bu maddede, ve S ve M ve K **صدى** maddesinde;) ve **أَقْبَلَ عَلَيْهِ**; (L;) ve **تَضَرَّعَ لَهُ**: (M, **صدى** maddesinde:) ona yahut ona (şeye) meyletti: (L:) ona doğru başını kaldırdı: (M, **صدى** maddesinde, **تصدّى**’nın açıklamasında:) başını ve göğsünü ona doğru kaldırdı, ona bakarak yahut ona yönelerek: (TA, **صدى** maddesinde, **تصدّى**’nın açıklamasında:) nesne, gözlerini kaldırıp baktığın şeydir: (S, **صدى** maddesinde, **تصدّى**’nın açıklamasında:) ona (bir işe) bütünüyle dikkatini verdi; zihni başka şeylerle meşgul olmayarak; eş anlamlısı **تَفَرَّغَ لَهُ وَتَبَتَّلَ**. (Msb.) Şöyle de denir: **تصدّى لِلرَّدِّ عَلَى المُصَنِّفِ** [Müellife karşı reddiye vermeye yöneldi]. (TA, **حزب** maddesinde, &c.) Ve **تصدّى لِلْمَعْرُوفِ وَطَلَبَهُ** O, iyilik yahut ihsan elde etmeye yöneldi; ve onu aradı; eş anlamlısı **تَعَرَّضَ لَهُ** [ve **تَبَرَّى له**]. (Msb, **عرض** maddesinde.) Ve **أَنْتَ لَهُ تَصَدَّى**, [Kur’ân’da, lxxx., 6,] aslı **تَتَصَدَّدُ**’dur, (L,) ve bir kıraate göre **تَصَّدَّى**, (Jel,) mânâsı: Sen ona yönelirsin, yahut dikkatini yöneltirsin, ve meyledersin; eş anlamlısı **تَتَعَرَّضُ لَهُ**, (L,) ve **تُقْبِلُ عَلَيْهِ**, (Zj,) ve **تَمِيلُ اـِلَيْهِ**; (L;) yahut **تَتَعَرَّضُ لَهُ بِالْاـِقْبَالِ عَلَيْهِ**: (Bd:) yahut yönelirsin, &c., ve tevazu gösterirsin: (M, **صدى** maddesinde: [ancak orada bu açıklama, yukarıda zikredilen Kur’ân ibaresine açık atıfla verilmemiştir:]) yahut şu mânâya gelebilir: sen ona yaklaşmayı yahut onun nezdinde ilerlemeyi ararsın; **الصَّدَدُ**’un **القُرْبُ** mânâsında olmasından. (T.) [Ayrıca **صدى** maddesine de bk.]

**اصطدّت**
8 **اصطدّت** ذ O (bir kadın) bir **صِدَاد** ile [bk.] yani **سِتْر** ile örtündü. (Nawلdir el-Aarلb, O, K.)

**صَدْصَدَةٌ**
R. Q. 1 **صَدْصَدَةٌ** ذ Elekle ele vurmanın dövmesi. (TA.)

**صَدْ**
**صَدْ** ذ Farsça bir kelime [görünüşe göre Araplarca kullanılır] “yüz” mânâsında. (TA.)

**صَدٌّ**
**صَدٌّ** ذ : dört yerde **صُدٌّ**’a bk. ― -b2- Ayrıca Elin yüzü yahut önü. (TA.)

**صُدٌّ**
**صُدٌّ** ذ (M, A, L, Msb, K) ve ↓ **صَدٌّ** (K) Bir vadinin yanı, (M, A, Msb, K,) yahut bir **شِعْب**’ın [yani bu adla anılan su yatağı türünün yahut bir yarıntının] yanı, ve bir dağın, yarıntı oluşturduğu yerdeki yanı, (M, L,) ve (mecazen:) bir yolun yanı: (A:) cem‘ [kıllat] **أَصْدَادٌ** ve [kesret] **صُدُودٌ**. (TA.) Ve ↓ **صَدٌّ** (L) ve ↓ **صَدَدٌ** (M, L) [benzer şekilde] bir yan mânâsına gelir; yanal yahut bitişik bir kısım, taraf, bölge, saha ve benzeri; birincinin eş anlamlısı **جَانِبٌ**, (L,) ikincinin eş anlamlısı **نَاحِيَةٌ**. (M, L.) **اِنْضَمَّ عَلَيْهِمُ الصُّدَّانِ** [lafzen: Yolun iki yanı onları sıkıştırdı] mânâsı (mecazen:) yolun ortasını tuttular. (A.) Ve **الصُّدَّانِ** ayrıca (mecazen:) okun gezininin iki kenarı yahut iki ucu yahut iki çıkıntısı mânâsına gelir; aralarında yay kirişinin yeri vardır; eş anlamlısı **شَرْخَا الفُوقِ**. (O. [K’da hatalı olarak **شَرْخَا الفَرْقِ**.]) ― -b2- Ayrıca **صُدٌّ** ve ↓ **صَدٌّ** Bir dağ: (AA, S, M, L, Msb, K:) ve böyledir **سُدٌّ** ve **سَدٌّ**: (AA, S, M:) cem‘i **أَصْدَادٌ** ve **صُدُودٌ**. (M, L.) ― -b3- Ve ↓ **صَدٌّ** [yahut **صُدٌّ**] Yüksekçe yükselen ve dağ gibi görünen bir bulut yahut bulut yığını: ve böyledir **سَدٌّ** [yahut **سُدٌّ** (bk.)], ki daha makbul kelime budur. (M, L.)

**صَدَدٌ**
**صَدَدٌ** ذ : **صُدٌّ**’a bk. ― -b2- Ayrıca **قُرْبٌ** ile aynı mânâdadır [mekân ismi olarak kullanılır; “yakınlık” yahut “yakın bir yer yahut nokta” mânâsında; aşağıdaki ibarelerde olduğu gibi]: (ISk, S, M, A, Msb, K:) ve önünde olan, karşıda olan, yüz yüze olan yahut mukabil olan yer yahut kısım. (ISk, * T, S, * M, A, * L, K. *) Şöyle denir: **دَارُهُ بِصَدَدِ المَسْجِدِ** [Onun evi mescidin yakınındadır; yani mescide yakındır; yahut onun evi mescidin karşısındadır]. (Msb. [Orada birinci mânâ işaret edilmiştir; fakat bir mânâ ifade edilmemiştir.]) Ve **أَخَذْتُهُ مِنْ صَدَدٍ** yani **مِنْ قُرْبٍ** [Onu yakın bir yerden yahut noktadan aldım]. (A.) Ve **دَارِى صَدَدَ دَارِهِ**, (ISk, S, A, K,) burada **صدد** mansûb hâlde mekân zarfı olarak, (S, K,) ve **بِصَدَدِهِ**, (ISk, A,) ve **عَلَى صَدَدِهِ**, (Lth, ISk,) Benim evim onun evinin karşısındadır; yani onun evinin önünde olan yerde yahut kısımda: (ISk, S, A, K:) ve onun evinin yakınındadır yahut ona yakındır. (K.) Ve **هٰذَا صَدَدَ هٰذَا**, ve **بِصَدَدِهِ**, Bu, bunun önündedir yahut bunun karşısındadır. (M.) ― -b3- [Bundan, görünüşe göre,] **لَا حَدَدَ لِى دُونَهُ وَلَا صَدَدَ** Onun yolunda bana bir engel yoktur, ne de bir mâni. (A.) ― -b4- Ve **هُوَ صَدَدَكَ** **قَصْدَكَ** ile aynı mânâdadır [yani o, sana doğru yönelmiştir yahut sana doğru bakmaktadır; yahut senin önündedir yahut yüzünün önündedir: bk. **قصد** maddesi]. (Sb, M.) ― -b5- Ve **أَنَا بِصَدَدٍ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ** [Ben bu işe yönelmişim yahut dikkatimi bu işe yöneltmişim]. (A.)

**صِدَادٌ**
**صِدَادٌ** ذ Bir kadının **سِتْر**’i [görünüşe göre peçe yahut örtü mânâsında]. (Nawلdir el-Aarلb, O, K.) ― -b2- Bir sonraki şeye de bk.

**صَدُودٌ**
**صَدُودٌ** ذ **مِجْوَلٌ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre kadınlar yahut küçük kızlar için bir çeşit elbise; böyle adlandırılır]; (O, K; CK’de **مِحْوَل**) ve ayrıca ↓ **صِدَادٌ**; bunu Sa‘leb söyler. (O.)

**صَدِيدٌ**
**صَدِيدٌ** ذ **صَدَّ**’ın [bk.] mânâlarından birinde bir mastardır. (S, A, K.) -A2- Ayrıca Bir yaranın **صَدِيد**’i; yani ince su, [yahut sulu akıntı,] (S, A, Mgh, K,) kanla karışmış [yahut kana bulanmış], (S, A, Mgh,) irin koyulaşmadan önce: (S, A:) yahut içinde kırmızı ve beyaz karışımı bulunan, su gibi bir irin: (M:) yahut incelikte su gibi ve kırmızı-beyaz karışımı bulunması bakımından kan gibi olan bir irin: (AZ, Msb:) ve bazıları, koyulaştığında onun **مِدَّة** olduğunu ekler: (Msb:) yahut bir yarada kanla karışık irin: (Lth, Mgh, Msb,) (Lth.) Kur’ân xiv. 19’da mânâsı: Cehennem ehlinin derilerinden akan şey: (M:) yahut içlerinden akan ve irin ve kanla karışık olan şey: (Jel:) yahut koyulaşıncaya kadar kaynatılmış sıcak su (**حَمِيمٌ**). (M, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, ona benzetilerek, **صَدِيدُ الفِضَّةِ** yani **ذُوَابَتُهَا** [görünüşe göre gümüşten eritilen şey]. (M.)

**صُدَّى**
**صُدَّى** ذ Bir incir türü; dışı beyaz, içi siyah ve çok tatlı. (AHn, M, TA.)

**صُدَّادٌ**
**صُدَّادٌ** ذ Suya giden bir yol. (S, K.) -A2- Ve **الصُّدَّادُ** Yılan: (K:) ve (K, TA, CK’de “yahut”) tarla fareleri denilen **جِرْذَان** cinsinden küçük bir hayvancık (**دُوَيْبَّة**, S, K): (S:) yahut [bir kertenkele türü;] **سَامُّ أَبْرَصَ** denilen şey [bk.]; (AZ, S, M, K;) Keys bunu bu mânâda kullanmıştır: (AZ, S:) yahut Ya‘kūb’a göre **وَزَع** denilen [kertenkele]; yahut bazılarına göre **جِرْذَان** denilen tarla farelerinden bir tür: (M:) cem‘i **صَدَائِدُ**, (S, M, K,) ki bu kıyas dışıdır. (S, M.)

**صَادٌّ**
**صَادٌّ** ذ Yüz çeviren, sakınan, kaçınan ve terk eden; yahut hoşlanmayan: müennesi **صَادَّةٌ**: ikisinin de cem‘i **صُدَّادٌ**; ve müennesin cem‘i ayrıca **صَوَادُّ**. (M.)

**مَصْدُودٌ**
**مَصْدُودٌ** ذ [**صَدَّهُ**’nun mef‘ûl ismidir, bk.]. Şöyle denir: **فُلَانٌ مَصْدُودٌ عَنِ الخَيْرِ** [Falanca hayırdan çevrilmiştir; yahut hayra erişmekten men edilmiştir; yahut refahtan]. (A.)
