# صرح (ص-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kente hakim yüksek yerdir

- Harfler: ص - ر - ح
- Kur'an'da: 4 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَرْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Yüksek yere yapılan bina | 2 | 2 | [28:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/28:38.md) |
| [الصَّرْحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Yüksek yere yapılan bina | 1 | 1 | [27:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/27:44.md) |
| [صَرْحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Yüksek yere yapılan bina | 1 | 1 | [27:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/27:44.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هامان](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Ve Haman
2. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Firavun
3. [لجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dalgalandılar
4. [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç…
5. [سبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Araç
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onun yakıtı
8. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Döllenmiş yumurta
9. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Süleyman
10. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sevk bacak demektir
11. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yapı demektir
12. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dal demektir
13. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Açık baş demektir
14. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
15. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
16. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
17. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İş ayakkabısı
18. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
19. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
20. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
21. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
22. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Musa
23. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
24. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beraber
25. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
28. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
29. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
30. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
31. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
32. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [برج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC.md), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md), [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Karışımdan ve tortudan arınarak bütünüyle açığa çıkma, apaçık ve engelsiz görünme |
| Çekirdek Özet 2 | Tek başına göğe doğru yükselen, her yönden açıkça görülebilen yüksek ve arı yapı |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaflık, saflık ve tecessüm eden iktidar veya bilginin gizlenemez biçimde görünür kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir tuğla kule veya saray kabul edip arılık, şeffaflık ve göz alıcı açıklık boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Bir şeyi sıkıştırma, bir araya toplama, sertleşme ve bağlama; nitekim [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) düğümleyip bağlamayı, [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) kesin olarak kesip ayırmayı, [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md) şiddetli ses çıkarmayı, [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) yere sermeyi ifade eder | ح | Sıkı ve yoğun olan özün üzerindeki tortu, köpük ve engelleri aralayarak onu bütünüyle serbest, açık, berrak ve gözle görülür bir açıklığa kavuşturma boyutu kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Özün odaklanarak sıkışması, ayrışması ve belirgin bir merkezilik kazanması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yükselme, zirveye çıkma, başat hale gelme ve dikey yönde öne fırlama |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış unsurları ve tortuları dışarıda bırakarak sınırları kesin bir açıklık alanı açma |
| صرح | Sıkılaşan özün tortulardan arınarak dikey düzlemde tek başına yükselmesi ve engelsizce görünmesi | Özün saflaşarak başat bir konuma yükselmesi; üzerindeki her türlü örtü, sis ve karışımın kalkmasıyla çevresine hakim, açık ve yalın bir netliğin oluşması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün veya şarabın üzerindeki köpüğün ve tortunun tamamen gitmesiyle ortaya çıkan saf, katışıksız ve arı sıvı; bulutsuz, berrak gün; ovada tek başına yükselen, etrafı açık yüksek kule |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, şarabın köpüğünden arınıp durulmasını ve saf kırmızılığının ortaya çıkmasını şu beyitle tasvir eder: كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ / إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها |
| Erken Arapça kullanım | et-Tırımmah günün bulutsuz, apaydınlık ve berrak halini «günün berrak ve açık sonu» anlamında في أعقاب يوم مصرح ifadesiyle şiirinde nitelemiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صرح kökü, öncelikle lekesiz olma, parıldama, açık ve geniş alanda belirginleşme semantik çekirdeğine dayanır. Arapçada kök; hem zihinsel ve sözlü netliği (açık sözlülük, sarihlik), hem kimyasal ve fiziksel saflığı (köpüksüz süt, katışıksız nesep), hem de mimari düzlemde engelsiz yükselişi (saray, kule, yüksek köşk) birleştiren zengin bir semantik genişleme sergilemiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede kökün soydaşı olan *ṣ-r-ḥ* (צָרַח / tseriaḥ) kökü; yüksek kaya kovuğu, müstahkem sığınak, yüksek gözetleme kulesi ve korunaklı hisar anlamlarında kayıtlıdır. Aramicede de benzer şekilde tahkim edilmiş yüksek bina ve sığınak manası izlenir. Bu semantik süreklilik, kökün erken Sami katmanında «yüksekte, açıkta ve yalın biçimde yükselen müstahkem nokta» çekirdeğini taşıdığını, Arapçanın ise buna arılık ve katışıksızlık (sarahat) nüansını güçlü bir şekilde eklemlediğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ص-ر-ح kökünden türeyen sarahat ve sarh | Üzerindeki örtü ve karışım yok edilerek bir şeyin saf, berrak ve açıkça ortada olması; buradan tek başına yükselen açık binaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice *ṣrḥ* / *ṣryḥ* | Yüksek hisar, kaya sığınağı, bağımsız kule ve tahkimat anlamıyla fiziksel mimari benzerlik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve çevre Afro-Asyatik izler | Açık alan, yüksek düzlük ve berraklık bildiren köklerle muhtemel morfolojik yakınlık | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرح | Anlamlı | Açık ve arı olma, yüksek bina | Hedef köktür; tortulardan arınma ve apaçık yükselme | Kur'an'da geçer |
| [صحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Geniş ve açık alan, çöl | Üzerinde bina ve bitki örtüsü bulunmayan açık, düz ve geniş arazi manasındadır | Kur'an'da geçmez |
| [رصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AD.md) | Anlamlı | Uyluk etinin azlığı, zayıflık | Kalçanın etsiz ve basık olması, derinin kemiğe yapışması halidir | Kur'an'da geçmez |
| رحص | Anlamlı | Duvarın temeli, çamur harç | Binanın temel taşları veya inşaatta kullanılan yapışkan çamurdur | Kur'an'da geçmez |
| [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Kuşatmak, sıkıştırmak, engellemek | Bir şeyi çepeçevre sarıp hareket alanını daraltma ve hapsetmedir | Kur'an'da geçer |
| [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Şiddetle istemek, hırs göstermek | Bir şeye aşırı düşkünlükle sarılma, deriyi soyacak denli zorlama manası taşır | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرح | Merkez | Açıkça yükselen arı yapı | Netlik, billurluk, göze çarpan yalın yükseklik ve engelsizlik | Tek başına yükselen, şeffaf veya her yönden açık görünen bina |
| [برج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Savunma ve tahkimat kulesi | Korunma ve tahkim önceliklidir; surun parçası olarak yükselir | Kalenin veya surun savunma amaçlı çıkıntılı burcu |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Korunaklı büyük konut | Dışa kapalılık, sınırlandırma ve mahremiyet baskındır | İçinde ikamet edilen, erişimi kısıtlanmış geniş saray yapısı |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Salıverme ve genişlik | Yükseklik değil, yatay serbestlik ve engelsiz yayılma esastır | Hayvanları otlağa yaymak, düğümü çözüp serbest bırakmak |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Zıt | Örtme ve gizleme | Varlığı gözden saklama, üzerine perde ve engel çekme | Açıklığın, berraklığın ve görünürlüğün bütünüyle ortadan kaldırılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرح | Açık, arı ve yüksek yapı | Saflık, tortusuzluk ve dikey görünürlük nüanslarını birlikte içerir | Kesin |
| Latince | Turris, palatium, claritas | Kule, yüksek konak, berraklık | Turris yüksekliği, palatium ihtişamı karşılar; arılık ve berraklık boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Edifice, sheer tower, pavilion | Görkemli yapı, arı kule, açık köşk | Yüksekliği ve ihtişamı verir fakat kökün berraklık ve açık seçiklik kök anlamını tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Prachtbau, Turm, Klarheit | Görkemli yapı, kule, açıklık | Turm dikey yapıyı karşılar; mimari şeffaflık ve saflık boyutunu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Fransızca | Édifice élevé, transparence | Yüksek anıtsal yapı, şeffaflık | Maddi yapının yüksekliği ile durumun açıklığını ayrı kavramlarla verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَرْحًا | İktidar iddiasıyla göğe ulaşmak için inşa ettirilen yüksek kule | Firavun’un Hâmân’a emrederek göklerin kapılarına ve Mûsâ’nın ilahına ulaşma iddiasıyla yaptırmak istediği devasa rasat kulesi (Kasas [28:38](https://lisan.digital/tr/ayet/28:38.md), Mü'min [40:36](https://lisan.digital/tr/ayet/40:36.md)) |
| الصَّرْحَ / صَرْحٌ | Billur gibi arı, altından su akan şeffaf köşk zemini | Belkıs’ın derin bir su zannettiği, billur sırçalarla döşenmiş berrak, pürüzsüz ve hayret uyandırıcı Süleyman köşkü/avlusu (Neml [27:44](https://lisan.digital/tr/ayet/27:44.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Firavun’un uluhiyet iddiası ve mekan algısı | Allah’a mekan ve cihet isnadı sapkınlığının Firavun’un kulesi üzerinden eleştirilmesi | Maddi yükseklikle metafizik hakikate ulaşılamayacağı olgusu |
| Fıkıh | İfadelerde sarahat ve kinaye ayrımı | Hukuki irade beyanlarında lafzın başka anlama çekilemeyecek derecede açık olması | Yorum gerektirmeyen, doğrudan netlik ve tevil kabul etmezlik |
| Tefsir | Süleyman ve Firavun kıssalarındaki mimari tasvir | Belkıs’ın aklını ve idrakini sınayan billur zemin ile Firavun’un kibir abidesi kulesinin mukayesesi | Hakikatin şeffaf açıklığı ile kibrin dikey putlaştırılması arasındaki tezat |
| Hadis | İmanın katışıksız ve arı hali | Vesveseden duyulan rahatsızlığın imanın saflığına delil sayılması bağlamında sarîhu'l-îmân kullanımı | Katışıklardan arınmış, tortusuz saf inanç hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve gayb bilinci | Zahiri kibri aşma ve hakikatin arılığı | Sahte aşkınlık iddialarını boşa çıkarma | Firavun'un maddi kulesiyle ilahi hakikate erişemeyeceğinin ilanı; Süleyman'ın sarhında ise hakikatin billur gibi tecellisi | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik açıklık | Apaçıklık ve şeffaf delil | Kuşkuyu ve belirsizliği ortadan kaldırma | Bilginin her türlü şüphe ve tortudan arınarak apaçık biçimde temellendirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin mekânsal tezahürü | Kente ve çevreye hakim iktidar anıtı | Gücü görünür kılma veya kibri ifşa etme | Otoritenin meşruiyet veya tahakküm iddiasını yüksek yapılarla somutlaştırması | Güçlü |
| İktisadi | İleri inşa ve teknoloji kapasitesi | Yoğun emek ve ileri mimari üretimi | Kaynakların anıtsal yapılara tahsisi | Pişmiş tuğla teknolojisi ve cam/billur işletmeciliğinin ulaştığı üst düzey sermaye kullanımı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optik şeffaflık ve dikey asimptot | Işığın kırılmadan veya engellenmeden geçmesi (şeffaflık); dikey eksende bağımsız yükselen fonksiyon doğrusu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal şeffaflık ve dikey iktidar mimarisi | Yönetimde her türlü kapalılığı ve gizliliği reddeden açıklık ilkesi; kente hakim mimariyle güç projeksiyonu | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صرح kelimesini yalnızca lüks bir saray dairesi ya da sıradan bir gözetleme kulesi olarak düşünmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki arılık, berraklık, şeffaflık ve apaçık görünürlük boyutuyla hem Firavun'un göğe meydan okuyan devasa kulesini hem de Süleyman'ın billurdan yapılmış şeffaf avlusunu kuşatan anlam bütünlüğü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Belkıs’ın su zannettiği zeminin (صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ) bir aldanış değil, maddenin şeffaflaşması üzerinden idrakin arınması sınavı olduğunu kavrayamamak; Firavun’un talebini de basit bir inşaat hevesi sayıp onun teolojik meydan okumasını ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da mimari yapıların sadece taş ve tuğladan ibaret olmadığını; bilginin şeffaflığı, kibrin dikey tecessümü ve peygamberi hikmetin maddeye tasarrufu arasındaki metafizik ve epistemolojik ilişkileri anlamayı sağladığı için kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Firavun'un göğe erişme iddiasını içeren Kasas [28:38](https://lisan.digital/tr/ayet/28:38.md) ve Mü'min [40:36](https://lisan.digital/tr/ayet/40:36.md) ile Belkıs'ın Süleyman'ın huzurunda madde yanılsamasını aşıp teslim olmasını anlatan Neml [27:44](https://lisan.digital/tr/ayet/27:44.md) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yüksek yapıları sadece birer barınak veya sıradan saray sayan sığ yaklaşımı düzeltir; yapının «sarahat» (katışıksız açıklık ve şeffaflık) niteliğiyle doğrudan bir bilinç ve iktidar beyanı olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzerindeki tortu ve köpükten arınmış saf sıvı; açık, engelsiz bir arazide tek başına yükselen yüksek kule ve billur zeminli köşk.
- Soyut anlam: Gizlilikten, şüpheden ve engellerden bütünüyle arınmış apaçıklık; dikey düzlemde kendini gösteren keskin görünürlük ve şeffaflık.
- Sistematik karşılık: İktidarın, teknolojinin veya bilginin gizlenemez biçimde görünür olduğu, maddenin saydamlaşarak ardındakini faş ettiği tecelli noktası.
- LaTeX modeli: $$S = \lim_{\tau \to 0} \left( \frac{H}{\alpha + \tau} \right) \cdot \Phi$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ tecelli eden sarih yapıyı veya açıklığı temsil eder. $H$ nesnenin veya yapının dikey yüksekliğini ve belirginliğini, $\tau$ sistemdeki örtü, şüphe, sis veya tortuyu, $\alpha$ ortamın geçirgenlik katsayısını simgeler. $\tau \to 0$ durumunda yani tüm tortu ve bulanıklık ortadan kalktığında yapı sonsuz bir açıklık ve berraklık kazanır. $\Phi$ ise bu açıklığın insan idraki tarafından doğrudan ve engelsizce algılanmasını sağlayan optik veya zihinsel şeffaflık fonksiyonudur.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/27:44.md) — الصَّرْحَ · صَرْحٌ

قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ona: Köşke gir, dendi. Onu görünce; derin bir su sandı ve iki ayağını açtı. Doğrusu bu, camdan yapılmış düzeltilmiş mücella bir açıklıktır, dedi. O: Rabbım; şüphesiz ben, kendime zulmetmişim. Süleyman’la beraber alemlerin Rabbı olan Allah’a teslim oldum, dedi.

### [Kasas 28:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/28:38.md) — صَرْحًا

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Firavun da dedi ki: Ey ileri gelenler; sizin, benden başka bir tanrınız olduğunu bilmiyorum. Ey Haman; haydi, benim için çamurun üzerinde ateş yak da, bana büyük bir kule yap. Çıkar da belki Musa’nın tanrısını görürüm. Doğrusu onu yalancılardan sanıyorum.

### [Mü'min 40:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/ayet/40:36.md) — صَرْحًا

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ

Meal (IK): Firavun demişti ki: Ey Haman; bana yüksek bir kule yap. Belki o yollara ulaşabilirim.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kente hakim yüksek yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والارء معهما
ح ص ر، ص ح ر، ص ر ح، ح ر ص، مستعملات فقط
حصر:
حَصِرَ حَصَراً: أي عَيَّ فلم يَقْدِر على الكلام. وحَصِرَ صدْرُ المء: أي ضاق عن أمرٍ حَصَراً. والحُصْرُ: اعتِقالُ البَطْن حُصِرَ، وبه حُصْرٌ، وهو مَحْصُور. والحِصار: مَوضع يُحْصَر فيه المَرءُ، حَصَروه حَصْراً، وحاصَرُوه، قال رؤبة:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
دَجران: أيْ سَكران: والإحصارُ: أن يَحصُرَ الحاجَّ عن بُلوغ المنَاسِك مَرَضٌ أو عَدُوٌّ. والحَصُور: مَن لا إربةَ له في النِساء. والحَصُور كالهَيُوب المُحجِم عن الشيء، قال الأخطل:
لا بالحَصُور ولا فيها بسَوّار
والحَصيرُ: سَفيفةٌ من بَردّي ونحوه. وحَصيرُ الأرض: وجْهُها، وجمعُه حُصُر. والعدد: أحصِرة.
والحَصيرُ: فِرِنْد السيَف. والحَصيرُ: الجنب، قال تعالى: "وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ حَصيرا" أي يُحْصَرون فيها.
صحر:
أصحَرَ القَومُ أي بَرزُوا إلى الصَّحْراء، وهو فَضاءٌ من الأرض واسِعٌ لا يُواريهم شيءٌ، والجمع الصَّحَارَى ولا يُجمَع على الصُّحْر لأنّه ليسَ بنَعْتٍ. والصَّحَرُ مصدر الأصحَر وهو لَونُ غُبْرةٍ في حُمرة خَفيفة إلى بياض قليل، والجميع الصُّحْر. والصُّحْرةُ: اسم اللَّوْن، يقال حِمارٌ أصحَر، قال ذو الرمة:
صُحْرُ السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
وأصحارّ النَباتُ: أي أخَذَتْ فيه صُفرةٌ غيرُ خالصةٍ ثمَّ يَهيجُ فيَصفَرُّ. وَيقول: أبرَزَ ما في نفسه صَحاراً: أي جاهَرَه به جِهاراً. والصَحيرُ: النَهيقُ الشديد، صَحَر يَصحَرُ صحيرا، أي: نَهَق.
صرح:
الصَرْح: بَيْت منُفَرِد يُبنَى ضَخْماً طويلاً في السماء، ويُجمَع الصُرُوح، قال:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ الصُرُوحا
يُريدُ بالنَعام: خَشَبات قائماتٍ على أرجاء الآباد. والصَريحُ: اللَّبَن المَحْضُ الخالصُ. ومن كل شيء. ومن البَول: إذا لم يكنْ عليه رَغوة، قال أبو النجم:
يَسُوف من أبوالِها الـصَـريحـا		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
والصَريح من الخَيل والرجال: المَحْض الحَسَب وجمعه: صُرَحاء، وجمع الخيل: الصَرائح. وصَريح النُصْح: مَحْضُه، قال الشاعر:
أمرتُ أبا ثَورٍ بنُصْـحٍ كـأنَّـمـا		يَرَى بصَريح النُصْح وكعَ العَقارِبِ
وقول عبيد:
فَتْخاءَ لاحَ لها بالصَرْحةِ الذيبُ
فالصَرْحةُ: موضع، ويقال: مَتْنٌ من الأرض مُسْتَوٍ
وكُرِّمَ ماءً صريحا
قال زائدة: بالصخرة الذيبُ. وقال في السحاب: أي: خالصاً، كُرِّمَ: كَثُرَ بلغة هُذيل.
وصَرَّح ما في نفسه تصرحياً أي أبداه. وخَمرٌ وكأسٌ صُراحِيَةٌ وصُراحُ: أي لم تُشَبْ بمزاج، وصَرَّحَتِ الخمر تصريحاً: ذهب عنها الزَبَد، قال الأعشى:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا صَرَّحَتْ بعد إزبادِها
ويقال: جاء بالكُفر صُراحاً: أي جَهِاراً.
حرص:
حَرَص يَحرِص حِرْصاً فهو حَريص عليك: أي على نفعك، وقَومٌ حُرَصاءُ وحِراصٌ. والحَرْصة: مستَقَرُّ وَسَط كُلِّ شَيءٍ كالعَرْصة للدار. والحارصةُ: شَجَّةٌ تشُقُّ الجِلْدَ قليلاً كما يحرِصُ القَصّارُ الثوبَ عند الدَقِّ، ويقال مه قول الله -عزَّ وجلَّ-: "ولو حَرَصْتَ بمؤمنين". والمطَرُ يحرِصُ الأرضَ: يخرِقها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الارء** onlarla birlikte
**ح ص ر**، **ص ح ر**، **ص ر ح**، **ح ر ص**، yalnızca kullanılmışlar

**حصر**:
**حَصِرَ** **حَصَراً**: yani şaşırdı da konuşmaya güç yetiremedi. Ve **حَصِرَ** bir kimsenin göğsü: yani bir işten dolayı daraldı, **حَصَراً**. Ve **الحُصْرُ**: karın tutulması; **حُصِرَ** (tutuldu), onda **حُصْرٌ** vardır; o **مَحْصُور**dur. Ve **الحِصار**: kişinin içinde hapsedildiği yer; onu **حَصَروه** **حَصْراً** (kuşattılar/hapsedip sıkıştırdılar) ve onu **حاصَرُوه** (muhasara ettiler). Rü’be dedi ki:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
**دَجران**: yani sarhoş. Ve **الإحصارُ**: hastalık veya düşmanın, haccıyı menâsike ulaşmaktan alıkoymasıdır. Ve **الحَصُور**: kadınlarda isteği olmayan kimse. Ve **الحَصُور**; bir şeyden çekinip geri duran ürkek gibi, Ahtal dedi ki:
لا بالحَصُور ولا فيها بسَوّار
Ve **الحَصيرُ**: saz ve benzerinden bir örme (hasır). Ve **حَصيرُ الأرض**: onun yüzü; çoğulu **حُصُر**dur. Ve sayı: **أحصِرة**.
Ve **الحَصيرُ**: kılıçların suyu/deseni (فرند). Ve **الحَصيرُ**: yan; Yüce Allah’ın sözü: “وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ **حَصيرا**” yani orada hapsedilirler.

**صحر**:
**أصحَرَ** kavim: yani çöle/açıklığa çıktılar; o, yeryüzünden geniş bir boşluktur; hiçbir şey onları gizlemez. Çoğulu **الصَّحَارَى**dır; **الصُّحْر** üzere çoğul yapılmaz; çünkü o bir niteleme değildir. Ve **الصَّحَرُ**: **الأصحَر**ın masdarıdır; hafif bir kızıllık içinde toz rengi, az bir beyazlığa doğru; hepsi **الصُّحْر**dur. Ve **الصُّحْرةُ**: renk adıdır; “**حِمارٌ أصحَر**” denir. Zû’r-Rumme dedi ki:
صُحْرُ السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
Ve bitki **أصحارّ** oldu: yani onda hâlis olmayan bir sarılık belirdi; sonra kuruyup sararır. Ve der ki: “İçindekini **صَحاراً** ortaya çıkardı”: yani onu açıkça ilan etti. Ve **الصَحيرُ**: şiddetli anırma; **صَحَر** **يَصحَرُ** **صحيرا**: yani anırdı.

**صرح**:
**الصَرْح**: göğe doğru iri ve uzun olarak yapılan, müstakil bir evdir; **الصُرُوح** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ الصُرُوحا
**النَعام** ile muradı: ebedlerin kenarlarında dikili tahtalardır. Ve **الصَريحُ**: hâlis, katıksız süt; her şeyden (hâlis olan). Ve idrardan: üzerinde köpük olmadığında. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَسُوف من أبوالِها الـصَـريحـا		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
Ve atlardan ve erkeklerden **الصَريح**: soyca katıksız olan; çoğulu **صُرَحاء**dır; atların çoğulu: **الصَرائح**. Ve **صَريح النُصْح**: onun katıksızı; şair dedi ki:
أمرتُ أبا ثَورٍ بنُصْـحٍ كـأنَّـمـا		يَرَى بصَريح النُصْح وكعَ العَقارِبِ
Ve Ubeyd’in sözü:
فَتْخاءَ لاحَ لها بالصَرْحةِ الذيبُ
Buna göre **الصَرْحةُ**: bir yerdir; ve denir ki: yerden düz bir sırt/zemin.
Ve “**وكُرِّمَ ماءً صريحا**”
Zâide dedi ki: “**بالصخرة** **الذيبُ**.” Ve bulutta: yani hâlis olarak. **كُرِّمَ**: Hüzeyl lehçesinde “çoğaldı” demektir.
Ve **صَرَّح** içindekini **تصريحياً**: yani onu açığa vurdu. Ve **خَمرٌ** ve **كأسٌ** **صُراحِيَةٌ** ve **صُراحُ**: yani bir karışımla karıştırılmamış. Ve şarap **صَرَّحَتْ** **تصريحاً**: köpük ondan gitti. A‘şâ dedi ki:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا صَرَّحَتْ بعد إزبادِها
Ve denir ki: “Küfrü **صُراحاً** ile geldi”: yani açıkça.

**حرص**:
**حَرَص** **يَحرِص** **حِرْصاً**; o sana karşı **حَريص**tir: yani senin faydan üzerine. Ve bir kavim **حُرَصاءُ** ve **حِراصٌ**. Ve **الحَرْصة**: her şeyin ortasının yerleşik yeri; ev için **العَرْصة** gibi. Ve **الحارصةُ**: deriyi azıcık yaran bir yara; tıpkı dokumacı/keçeci dövme sırasında elbiseyi “yarar” gibi. Ve denir ki, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: “ولو **حَرَصْتَ** بمؤمنين”. Ve yağmur yeri **يحرِصُ**: onu deler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَرح: القصر، وكلُّ بناءٍ عالِ، والجمع الصُروح. والصرحة: المَتْن منا لأرض. وصَرْحة الدار: عَرْصَتُها. والصَرَحُ، بالتحريك: الخالص من كلِّ شيء والصَريح: اللَبَنُ إذا ذهبت رَغْوَتَه. وتقول: جاء بنو تميم صَريحَةً، إذا لم يخالطْهُمْ غيرهم. والصَريحُ: الرجل الخالص النَسَب، والجمع الصُرَحاءُ. وكلُّ خالِصٍ صَريح. وقد صَرُحَ بالضم صَراحة وصُروحة. وانْصَرَحَ الحَقُّ: أي بان. وشَتمْتُ فلاناً مُصارَحَةً وصِراحاً، أي كِفاحاً ومُواجهة، والاسم الصُراح بالضم. وكأسٌ صُراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمِزاجٍ. والتصريح: خلاف التعريض. ويوم مُصَرِّحٌ: أي ليس فيه سَحاب. وتَصريحُ الخمر: أن يذهب عنها الزَبَد، تقول: قد صَرَّحَتْ من بَعْدِ تَهْدارٍ وإزبادٍ. وصَرَّح فلانٌ بما في نفسه، أي اَظْهَرَهُ. وفي المثل: صَرَّحَ الحقّ عن مَحْضِهِ، أي انكشف. وتقول أيضاً: صَرَّحَتْ كَحْلُ، أي أَجْدَبَتْ وصارت صريحةً، أي خالصةً في الشدة.

##### Türkçe

**الصَرح**: köşk; ve her yüksek bina; çoğulu **الصُروح**. Ve **الصرحة**: yerden bir **المَتْن**. Ve **صَرْحة الدار**: onun **عَرْصَتُها**’sı. Ve **الصَرَحُ**, harekeli olarak: her şeyden arı olan. Ve **الصَريح**: köpüğü gittiği zaman süt. Ve dersin: **جاء بنو تميم صَريحَةً**, eğer onlara başkası karışmamışsa. Ve **الصَريحُ**: nesepçe arı erkek; çoğulu **الصُرَحاءُ**. Ve her arı olan **صَريح**tir. Ve (fiil) **صَرُحَ** (ötre ile) **صَراحة** ve **صُروحة** (olarak). Ve **انْصَرَحَ الحَقُّ**: yani açığa çıktı. Ve falanı **مُصارَحَةً** ve **صِراحاً** sövdüm; yani yüz yüze ve karşı karşıya; isim **الصُراح** (ötre ile). Ve **كأسٌ صُراحٌ**, eğer bir karışımla karıştırılmamışsa. Ve **التصريح**: **التعريض**’in zıddıdır. Ve **يوم مُصَرِّحٌ**: yani onda bulut yoktur. Ve **تَصريحُ الخمر**: ondan köpüğün gitmesidir; dersin: **قد صَرَّحَتْ من بَعْدِ تَهْدارٍ وإزبادٍ**. Ve falan, nefsinde olanı **صَرَّح** etti; yani onu **اَظْهَرَهُ**. Ve meselde: **صَرَّحَ الحقّ عن مَحْضِهِ**; yani açığa çıktı. Ve ayrıca dersin: **صَرَّحَتْ كَحْلُ**; yani kıtlık oldu ve **صريحةً** oldu; yani şiddette arı (katıksız) oldu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ر
حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة .
حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه : ضَاقَت صُدُورَهُم عن قتالكم وقتال قومهم . وقال الفرّاء في قوله : ( أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) ( النِّساء : 90 ) . العرب تقول : أتاني فلانٌ ذَهَبَ عَقْلُه يريدون قَدْ ذَهَب عَقْلُه . قال : وسمع الكِسَائيُّ رجلاً يقول : فأصبحتُ نظرتُ إلى
ذات التَّنَانِير . وقال الزَّجَّاجُ : جعل الفرّاء قوله حَصِرَت حَالاً ولا تكون حَالاً إلا بِقَدْ . قال : وقال بعضهم : حَصِرَت صُدُورُهم خَبَرٌ بعد خبر كأنه قال : أو جَاءُوكُم ، ثم أخبر بَعْدُ ، فقال : حصرت صُدُورُهم أن يقاتلوكم . وقال أحمد بن يحيى : إذا أضمرتَ قد قَرُبَتْ من الحال وصارت كالاسم ، وبها قرأ من قرأ : ( حَصِرَةً صُدُورُهُم ) . وقال أبو زيد : ولا يكون جَاءَني القَوْمُ ضاقت صدورهم إلا أن تصله بواو أو بقد ، كأنك قلت : جاءني القَوْمُ وضَاقَت صُدُورُهم . وقال غيره : كلّ من ضاق صَدْرُه بأمر فقد حَصِرَ ، ومنه قول لبيد : جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها يصف نخلةً طَالَتْ فحَصِرَ صَدْرُ صَارِمِ ثمرها حين نظر إلى أعاليها ، وضاق صَدْرُه أن رَقِيَ إليها لطولها . وقال الليث : الْحَصرُ : اعتقال البَطْن ، وصاحبه محصور . أبو عُبَيد عن الأصمعي واليزيدي : الحُصْرُ : من الغَائِط ، والأُسْرُ : من البَوْلِ . قال أبو عُبَيد : وقال الكسائي : حُصِرَ بغائطه ، وأُحْصِرَ . وقال ابن بُزُرْج : يقال : للذي به الْحُصرِ محصور ، وقد حُصِرَ عليه بَوْلُه يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر ، وقد أخذه الحُصْرُ وأخذه الأُسْرُ شيء واحدٌ ، وهو أن يَمْسِك ببوله فلا يَبُول ، قال : ويقولون : حُصِرَ عليه بَولُه وخَلاَؤُه ، ورجل حَصِرٌ بالعَطَاء . قال : ويقال : قومٌ مُحْصَرون إذا حُوصِرُوا في حِصْنٍ وكذلك هم مُحْصَرُون في الحَجِّ . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ) ( البَقَرَة : 196 ) قال : ورجل حَصُورٌ إذا حُصِرَ عن النساء فلا يَسْتَطِيعُهنّ . وقال الليث : الحِصَارُ : الموضع الذي يُحْصَر فيه الإنسان ، تقول : حَصَرُوه حَصْراً ، وحاصَرُوه وكذلك قال رؤبة : مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا قال : يعني بالمحصور : المحبوس ، قال : والإحْصَارُ : أن يُحْصَر الحاجُّ عن بلوغ المَنَاسِكِ بمرض أو نحوه . قال : والحَصور : الذي لا أرَبَ له في النساء : والحَصورُ كالهَيُوب : المُحْجِمُ عن الشيء ، وأنشد : لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار وقال غيرُه : أراد الحَصور البخيل هاهنا ، وقال الفرّاء : العرب تقول للذي يمنعه خوف أو مرض من الوصول إلى إتمام حَجِّه أو عُمْرته وكل مالم يكن مقهوراً كالحَبْس والسِّجْنِ وأشباه ذلك . يقال في المرض : قد أُحْصِر ، وفي الحبس إذ حَبَسه سلطان أو قاهِرٌ مانع قد حُصِر ، فهذا فَرْقٌ بينهما ، ولو نويْتَ بقهر السلطان أنها عِلَّة مانِعةٌ ، ولم تذهب إلى فعل الفاعل جاز لك أن تقول : قد أُحْصِر الرجلُ ، ولو قُلْت في أُحْصِر من الوجَع والمرض إن المرض حَصَره . أو الخَوْف
جاز أن يقول : حُصر ، قال : وقوله عَزَّ وَجَلٌ ) وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) يقال : إنه المُحْصَر عن النساء لأنها عِلّة ، وليس بمحبوس فعلى هذا فابْنِ . وأخْبَرني المنذري عن ابن فَهْم عن محمد بن سلاّم عن يونس أنه قال : إذا رُدَّ الرجل عن وجه يريده فقد أُحْصِر . أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدة : حُصِر الرجلُ في الحَبْس ، وأُحْصِرَ في السفر من مَرَضٍ أو انقطاع به . وقال ابن السكيت : يقال : أحَصَرَهُ المرضُ إذا منعه من السفر أو من حاجة يُريدُها ، وحَصَرَه العدُوّ إذا ضَيّق عليه فحُصِر أي ضاقَ صدرُه ، وقال أبو إسحاق النحويّ : الرِّواية عن أهل اللغة أن يُقال للَّذي يَمْنعُه الخوْف والمرض أُحْصِر ، قال : ويقال للمحبوس حُصِر ، قال : وإنما كان ذلك كذلك : لأن الرجل إذا امتنع من التصرف فقد حَصَر نفْسه ، فكأَن المرض أحْبَسه أي جعله يَحْبس نَفْسَه ، وقولك : حَصَرْتُه إنَّما هو حَبَسْتُه لا لأَنَّه حبَس نفسه فلا يجوز فيه أُحْصِر ، قلت : وقد صحَّت الرواية عن ابن عباس أنه قال : لاحَصْر إلا حصْر العدو فجعله بغير ألف جائزاً بمعنى قول الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ ) ( البَقَرَة : 196 ) وقال الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) . قال أبو الحسن الأخْفَشُ : حصيراً أي مَحْبِساً ومَحْصِرا ، قال : ويقال للملك حَصِيرٌ لأنه محجوب . والحَصيرُ : الجَنْبُ . قال : والحصيرُ : البساط الصغير من النبات . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) ، قال : الحَصيرُ المَحْبِسُ : ثم ذَكَرَ نَحْواً من تفسير الأخفش . الحرّاني عن ابن السكيت قال : الحَصيرُ : المَحْبِس ، ويقال : رجل حَصُور وحصيرٌ إذا كان ضَيِّقاً ، حكاهما لنا أبو عمرو ، قال : ويقال : قد حَصَرْتُ القومَ في مدينة بغير ألف ، وقد أحْصَرهُ المرضُ أي منعه من السفر ، قال : والحَصُور : الذي لا يأتي النِّسَاء ، وقال الليث في قوله عز وجلّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) يُفَسَّر على وجهين على أنهم يحصرون فيها . قال : وحَصِيرُ الأرض : وجْهُهَا . قال : والحَصِيرُ : سَفِيفَةٌ من بَرْدِيَ أَو أَسَل . وقال القُتَيْبِيّ في تفسير قوله : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) من حَصَرْتُه أي حَبَسْتُه ، فعيل بمعنى فاعل . وقال الزجاج : حصيراً معناه حبْساً من حَصَرتُه أي حَبَسْتُه فهو محصور ، وهذا حصيرُه أي مَحْبسه . قال : والْحَصيرُ : المنسوج : سُمِّي حصيراً لأنه حُصِرَت طاقاتُه بعضُها مع بعض ، وقال : والْجَنبُ يقال له الحصير ، لأن بعض الأضلاع مَحْصورٌ مع بعض . أبو عُبَيْد عن أبي عمرو قال : الحَصيرُ :
الْجَنبُ . قال : وقال الأصمعي : الحَصِير : ما بين العِرْق الذي يظهر في جَنْب البعير والفرس معترضاً فما فوقه إلى مُنْقَطَعِ الْجَنْب . فهو الحَصير . وقال شَمِر : الحَصيرُ : لحم ما بين الكَتِف إلى الخاصِرة . أبو عُبَيد عن الكسائي : الحصور : الناقة الضّيِّقَةُ الإحليل ، وقد حَصُرت وأَحصَرَت . قال : وقال الأصمعي : الحِصَارُ : حَقِيبَة تُلْقى على البعير ويرفع مؤخرها فيجعل كآخرة الرَّحْل ، ويُحْشَى مُقَدَّمُها فيكون كقادمة الرَّحل ، يقال منه : قد احتَصَرْتُ البعير احتِصاراً . وأما قول الهذلي : وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ قال معنى حَصَروا به أي أَحَاطُوا به . وقال أبو سعيد : امرأةٌ حَصْراء أي رَتْقَاء . وقال الزَّجاج في قوله : ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) أَي لا يأتي النساء ، وقيل له حَصُور : لأنه حُصِرَ عما يكون من الرجال . قال : والحَصُورُ : الذي لا ينفق على الندامى ، وهم مِمَّن يُفَضِّلون الحَصور الذي يكتم السرّ في نفسه وهو الحَصِر ، وقال جرير : ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : أصل الحَصْر والإحصار : المَنْعُ ، قال : وأَحصَرَه المرض ، وحُصِر في الحبْس أقوى من أُحصِر ، لأن القرآنَ جَاءَ بِهَا ، قال : وأحصَرْت الجَمل وحصَّرْتُه وَحَصَرْتُه : جعَلْتُ له حِصَاراً وهو كِسَاء يُجعَلُ حول سَنَامه . قال : وقال ابن الأعرابي : أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة أي مَمْطُورَةٌ . وقال شَمِر : يقال للناقة : إنها لَحَصِرة الشُّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ . والحَصَرُ : نَشَبُ الدِّرَّة في العروق من خُبْثِ النَّفْس وكَرَاهَة الدِّرَّة . ويقال للحِصار مِحْصَرَة للكساء حوْلَ السَّنَام . صحر : قال الليث : الصحراء : الفَضَاءُ الواسع وأَصْحَرَ القومُ إذا بَرَزُوا إلى فَضَاءٍ لا يُوَارِيهم شيءٌ وجمعها الصَّحارَى والصَّحَارِي ، ولا يجمع على الصُّحْر لأنه ليس بنَعْت . وحمارٌ أَصْحَرُ اللون ، وجمعه صُحْرٌ . والصُّحْرَةُ : اسم اللَّوْنِ ، والصَّحَر المَصْدَر ، وهو لون غُبْرَة فيه حُمْرَةٌ خفيفةٌ إلى بياض قليل ، وقال ذو الرُّمَّة : صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ قال : ورجل أَصْحَرُ ، وامرأة صَحْراءُ : في لونهما صُفْرَة . ويقال للنبات إذا أخذت فيه الصُّفْرَةُ غير الخالصة قد اصحارَّ النبات ثم يهيجُ بَعْدُ فيَصْفَرُّ . أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الأصْحَرُ نحوُ الأصْبَح ، والأنْثَى صَحْرَاء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : لَقِيتُه صَحْرَةَ بَحْرَةَ إذا لم يكن بَيْنَك وبينه شَيءٌ ، وقيل : لَمْ يُجْريا لأنهما إسمان جعلا إسماً واحداً . وقال الليث : الصَّحِيرُ من صَوْت الحَمِير أشَدُّ من الصَّهيل في الخَيْل ، يقال : صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً . ابن السِّكّيت عن أبي عمرو : الصَّحِيرَةُ : لَبَنٌ حليبٌ يُغْلَى ، ثم يُصَبُّ عليه السَّمنُ فَيُشْرَبُ . وقال الكِلاَبيُّ : الصَّحيرةُ : اللبَنُ الحليبُ يُسَخَّنُ ، ثم يُذَرُّ عليه الدقيق ويُتَحَسَّى . وقال غَنِيَّةُ : الصَّحيرَةُ : الحَليب يَصْحَر ، وهو أن يُلْقَى فيه الرَّضْفُ أو يجعلَ في القِدْر فيُغْلَى به فَوْرٌ واحدٌ حتى يحتَرِق . قال : والاحْتِراقُ : قَبّلَ الغَلْي . وقالت أُمُّ سَلَمَة لعائشةَ : سكَّنَ الله عُقَيْرَاكِ فلا تُصْحِريه ، معناه لا تُبْرِزيه إلى الصَّحْراء . وقال الأصمعي : الصّحْرَةُ : جَوْبَةٌ تَنْفَتِقُ بينَ جِبَال . وروى عنه أبو عُبَيد : الصُّحْرةُ تَنْجَابُ في الحَرَّة تكون أيضاً ليّنة تُطِيفُ بها حجارة . وقال أبو ذَؤَيْب : أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ وقال ابن شُمَيْل : الصحراء من الأرض : مِثْلُ ظهر الدَّابة الأجْرَد ، ليس بها شَجَرٌ ولا إكامٌ ولا جبال مَلْسَاء ، يقال صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة . وقال شَمِر : يقال : أصْحَر المكانُ أي اتَّسَع ، وأصحَرَ الرجلُ : نَزَلَ الصَّحْرَاء . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كُفِّنَ في ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن . صرح : أبو الْهَيْثَم عن نُصَيْر : يقال للناقة التي لا تُرَغِّي أي لا يكون للبنها رغْوَةٌ مِصْرَاحٌ يَشْفَتِرُّ شُخْبُهَا ولا يُرَغِّى أبداً . أبو عُبَيْد : الصَّرْحُ : كلّ بناء عال مرتفع ، وجمعه صُرُوحٌ . وقال أبو ذُؤَيْب : تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا وقال الزَّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ ) ( النَّمل : 44 ) قال : الصَّرْحُ في اللغة : القَصْرُ ، والصَّحْنُ ، يقال : هذه صَرْحَةُ الدَّار وقارِعَتُها أي ساحَتُها . وقال بعض المفسّرين : الصَّرْحُ : بلاط اتُّخِذَ لها من قَوَارِيرَ . وقال الليث : الصَّرْحُ : بيت واحد يُبْنَى مُنْفَرِداً ضَخْماً طويلاً في السماء وجمعه صُرُوح . قال : والصَّريحُ : المَحْضُ الخالِصُ من كل شيء ، ويقال للّبن والبَوْل صَريح إذا لم يكن فيه رُغوة . وقال أبو النَّجم : يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا قال : والصَّرِيح من الرِّجال والخيل : المحضُ ، ويجمعُ الرجالُ على الصُّرَحاء والخيل على الصَّرَائح . قُلْتُ : والصَّرِيح : فَحْلٌ من خَيل العرب معروف ، ومنه قول طُفَيْل : عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب وصَرِيحُ النُّصْحِ : مَحْضُه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : صَرَحَ الشيءَ وصَرّحَه وأَصْرَحَه إذا بَيَّنَهُ وأَظْهَرَه ، وقال الهُذَلي : وكَرّمَ ماءً صَرِيحاً أي خالصاً ، وأراد بالتكريم التكثير ، وهي لغة هُذَلِيَّة . ويقال : صَرّحَ فلان ما في نفسه تَصْريحا إذا أَبْدَاه ، وصَرّحَتِ الخمرُ تَصْريحاً إذا ذهب منها الزّبَدُ وقال الأعشى : كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا ويقال : جاء بالكُفْر صُرَاحاً أي جِهَاراً قلت : كأنه أراد صَرِيحاً . أبو عُبَيْد عن الفرّاء : لَقِيتُه مُصارحَةً ومُقَارَحَةً ، وصِرَاحاً وكِفَاحاً بمعنى واحد ، وذلك إذا لَقِيتُه مُوَاجَهَةً . ويقال : صَرّحَتِ السنَةُ إذا ظهَرَتْ جُدُوبَتُها ، وقال سَلامةُ بن جَنْدل : قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب ومن أمثال العرب : صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ إذا أَبْدَى الرجُلُ أَقْصَى ما يُرِيدُه . والصَّرِيحُ : الخالِصُ ، والصَّرَحُ مِثْلُه . وأنشد ابن السِّكّيت قولَه : تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح ويومٌ مصرِّحٌ : لا سَحَاب فيه ولا رِيح ، وقال الطِّرِمَّاحُ : إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ أي ذراه الريح في يوم مُصْحٍ . الليث : خَمْرٌ صُرَاح وصُرَاحِيَةٌ ، وكأسُ صُرَاح : غير ممزوجة ، وجاء بالكفر صُراحاً أي خالصاً جهاراً . شمر عن ابن شميل : الصَّرْحَةُ من الأرض : ما استوى وظهر ، يقال : هم في صَرْحَةِ المِرْبَدِ ، وصرْحَةِ الدار ، وهو ما استوى وظهر ، وإن لم يظهر فهو صرحة بعد أن يكون مُسْتَوِياً حَسَناً . قال : وهي الصحراء فيما زعم أبو أَسْلَم ، وأنشد : كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ حرص : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الحَرْصَةُ والشَّقْفَة والرَّعْلَةُ والسَّلعَة : الشَّجَّةُ . الليث : حَرَصَ يحْرِصُ حِرْصاً ، وقول العرب : حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نفعك . وقوم حُرَصاء وحِرَاصٌ . قلت : اللغة العالية حَرَصَ يحرِص ، وأمَّا حَرِصَ يَحْرَص فلغة رديئة والقراء مجمعون على : ( :ُ :ِوَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ) ( يُوسُف : 103 ) . وقال الليث : الْحَرْصةُ مِثل العَرْصة إلا أن الحَرْصة مُستقَر وسط كل شيء ، والعَرْصةُ : الدار ، قلت : لم أسمع حَرْصة بمعنى العَرصة لغير الليث : وأما الصرحةُ فمعروفة . أبو عُبَيد عن الأصمعي وغيره قال : أول الشِّجَاج الحارصة ، وهي التي تحرِصُ الجلد أي تَشُقّه قليلا ، ومنه قيل : حَرَصَ
القَصّارُ الثوبَ إذا شَقَّه ، وقد يقال لها : الحَرْصةُ . وقال ابن السكيت : قال الأصمعي : الحريصةُ : سحابة تَقْشِر وجه الأرض وتُؤثر فيه من شدة وَقْعها ونحو ذلك روى أبو عُبَيد عنه ، وأصل الحَرْصُ : القشر ، وبه سُمِّيَت الشَّجّة حارِصة ، وقيل للشرِه حريص ، لأنه يَقْشِر بحرصه وَجُوه الناس يسألهم . والحِرْصِيانُ فِعْليَانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْرُ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال لباطن جِلْدِ الفيل حِرْصيان ، وقيل في قول الله جلّ وعزّ : ( خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ ) ( الزُّمَر : 6 ) هي الحِرْصيان والغِرْس والبطن ، قال : والحِرْصِيان : باطن جلد البطن ، والغِرْسُ : ما يكون فيه الولد . وقال في قول الطرمَّاح : وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن قال : ذو ثلاثها أراد الحِرْصِيان والغِرْسَ والبَطن . وقال ابن السكيت : الحرصِيَانُ : جِلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأعلى واللحم تُقْشَرُ بعد السَّلْخ ، والجمع الحِرْصِيَانَات ، وذو ثَلاَثها عَنَى به بطنها ، والثلاثُ : الحِرْصِيانُ ، والرَّحِم ، والسابِيَاءُ . قلت : الحرصِيان فِعْلِيَانٌ من الْحَرْصِ ، وعلى مثاله حِذْريان وصِلِّيَان . رصح : أهمله الليث . وروى ابن الفرج عن أبي سعيد الضَّريرِ أنه قال : الأرْصَح والأرصَعُ والأزَلُّ . واحد . قال : وقال ذلك أبو عَمْرو ، ويقال : الرَّصَعُ : قُرْبُ ما بين الوَرِكَيْن ، وكذلك الرَّصَح والرَّسَحُ والزَّللُ .

##### Türkçe

**ح ص ر**
**حصر** ، **حرص** ، **صرح** ، **صحر** ، **رصح** : kullanımdadır.

**حصر** : Leys dedi ki: **الحَصَرُ**: bir tür **العِيّ** (dil tutulması/konuşma aczi)dir; “Falanca **حَصِرَ** oldu da konuşmaya güç yetiremedi” dersin. Bir kimsenin göğsü bir işten dolayı daralırsa “Kişinin göğsü işinden dolayı **حَصِرَ** oldu; **يحصَر** **حَصَراً**” denir. Allah dedi: ( **إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ** ) ( **النِّساء : 90** ) mânâsı: Göğüsleri sizinle savaşmaktan ve kendi kavimleriyle savaşmaktan daraldı. Ferrâ, şu sözü hakkında dedi: ( **أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ** ) ( **النِّساء : 90** ). Araplar “Falanca bana geldi, aklı gitti” derler; “aklı gerçekten gitmiştir”i kastederler. Dedi ki: Kisâî bir adamı şöyle derken işitti: “Derken sabahladım, baktım
**ذات التَّنَانِير**’e.” Zecâc dedi ki: Ferrâ onun “**حَصِرَت**” sözünü **حال** kıldı; **حال** ancak **بِقَدْ** ile olur. Dedi ki: Bazıları dedi: “**حَصِرَت صُدُورُهم**” haber üstüne haber olan bir haberdir; sanki “ya size geldiler” dedi, sonra ardından haber verdi de “göğüsleri, sizinle savaşmaları hususunda daraldı” dedi. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: **قد**’i gizlediğinde **حال**a yaklaşır ve isim gibi olur; bununla, okuyan kimsenin okuduğu üzere okundu: ( **حَصِرَةً صُدُورُهُم** ). Ebû Zeyd dedi ki: “Bana kavim geldi, göğüsleri daraldı” ancak onu bir **و** ile yahut **بقد** ile bağlarsan olur; sanki “Bana kavim geldi ve göğüsleri daraldı” demişsin gibi. Başkası dedi ki: Her kim bir işten dolayı göğsü daralırsa muhakkak **حَصِرَ** olmuştur; bunun örneği Lebîd’in sözü:
“Çıplak (dalsız) bir (hurma) ki, onun önünde **يَحْصَرُ** onun **جُرَّام**’ı”
bir hurma ağacını vasfeder: uzadı da, meyvesinin tepesine baktığında onun **صَارِم**’inin göğsü daraldı; uzunluğundan dolayı ona tırmanmaya göğsü daraldı. Leys dedi ki: **الْحَصرُ**: karnın tutulmasıdır; sahibi **محصور**dur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Yezîdî’den: **الحُصْرُ**: büyük abdesttendir; **الأُسْرُ**: idrardandır. Ebû Ubeyd dedi ki: Kisâî dedi: “Büyük abdestiyle **حُصِرَ** oldu” ve “**أُحْصِرَ**”. İbn Buzurc dedi ki: Kendinde **الْحُصرِ** olan kimseye **محصور** denir; idrarı üzerine **حُصِرَ** olmuştur; **يُحْصَر حَصْراً** en şiddetli **الحَصْر** ile; **الحُصْرُ** onu tuttu, **الأُسْرُ** onu tuttu: ikisi bir şeydir; o da idrarını tutmasıdır, idrar yapmaz. Dedi ki: “İdrarı ve dışkısı üzerine **حُصِرَ** oldu” derler; ve “**حَصِرٌ** (adam) bağış/ihsan hususunda (eli sıkı)” (denir). Dedi ki: Bir kalede kuşatılırlarsa “kavim **مُحْصَرون**” denir; hacda da onlar **مُحْصَرُون**’dur. Allah yüce ve azîz dedi: ( **فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ** ) ( **البَقَرَة : 196** ). Dedi ki: Kadınlardan **حُصِرَ** olursa, onlara güç yetiremezse, adam **حَصُورٌ**dur. Leys dedi ki: **الحِصَارُ**: insanın içinde **يُحْصَر** olduğu yerdir; “Onu **حَصَرُوه** **حَصْراً**; onu **حاصَرُوه**” dersin. Rü’be de böyle dedi:
“**مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا**”
Dedi ki: **المحصور** ile muradı: hapsedilmiş olandır. Dedi ki: **الإحْصَارُ**: hacının, hastalık veya benzeriyle menâsike ulaşmaktan **يُحْصَر** olmasıdır. Dedi ki: **الحَصور**: kadınlarda arzusu olmayan kimsedir; **الحَصور** **الهَيُوب** gibidir: bir şeyden geri duran; ve şu beyit okundu:
“**لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار**”
Başkası dedi ki: Burada **الحَصور** ile cimriyi kastetti. Ferrâ dedi ki: Araplar, korku veya hastalık onu haccını yahut umresini tamamlamaya ulaştırmaktan men ederse—ve hapis, zindan ve benzeri gibi zorlanmış (mecbur bırakılmış) değilse—ona (bu hâle) derler. Hastalıkta: “**قد أُحْصِر**”; hapiste, sultan yahut kahredici bir engelleyici onu hapsettiğinde: “**قد حُصِر**”. İşte ikisi arasında fark budur. Eğer sultanın kahriyle olanı, engelleyici bir illet diye niyet eder ve failin fiiline gitmezsen, “Adam **قد أُحْصِر** oldu” demen caiz olur. Eğer “**أُحْصِر**”i ağrı ve hastalıktan (söylersen) “hastalık onu **حَصَره**” yahut korku (onu yaptı) diye, “**حُصر**” demesi caiz olur. Dedi ki: Yüce ve celîl olanın sözü: ( **وَسَيِّدًا وَحَصُورًا** ) ( **آل عِمرَان : 39** ) denildi ki: O, kadınlardan **المُحْصَر** olandır; çünkü bu bir illettir, hapsedilmiş değildir; buna göre bina et. Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi: Dedi ki: Adam, istediği bir yoldan geri çevrilirse muhakkak **أُحْصِر** olmuştur. Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Adam hapiste **حُصِر** olur; yolculukta hastalıktan yahut (yolda) kesilmekten dolayı **أُحْصِر** olur. İbn Sikkît dedi ki: “Hastalık onu **أحَصَرَهُ**” denir; yolculuktan yahut istediği bir ihtiyaçtan men ederse. Düşman onu **حَصَرَه** (denir); ona daraltır da o **فحُصِر** olur; yani göğsü daralır. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: Dil ehli rivayeti, korku ve hastalık men edene “**أُحْصِر**” denmesidir. Dedi ki: Hapsedilene “**حُصِر**” denir. Dedi ki: Bu ancak şöyle olduğu için böyledir: Çünkü adam tasarruftan men olunca nefsini **حَصَر** etmiştir; sanki hastalık onu hapsetti, yani onu nefsini hapsetmeye sevk etti. Senin “Onu **حَصَرْتُه**” sözün ise ancak “Onu hapsettim”dir; kendini hapsettiği için değildir; onda “**أُحْصِر**” caiz olmaz. Dedim ki: İbn Abbâs’tan rivayet sahih olmuştur: “**لاحَصْر إلا حصْر العدو**” dedi; onu elifsiz (yani **حصر**) caiz kıldı; Allah yüce ve azîz’in sözü mânâsında: ( **فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ** ) ( **البَقَرَة : 196** ). Allah yüce ve azîz dedi: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ). Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi ki: **حصيراً** yani bir **مَحْبِساً** ve **مَحْصِرا**. Dedi ki: Krala da **حَصِيرٌ** denir; çünkü o perdelenmiştir. **الحَصيرُ**: yan (böğür)dur. Dedi ki: **الحصيرُ**: bitkiden küçük hasırdır. Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, Allah yüce ve azîz’in sözü hakkında haber verdi: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ); dedi ki: **الحَصيرُ** **المَحْبِسُ**tir; sonra Ahfeş’in tefsirinden bir benzerini zikretti. Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi ki: **الحَصيرُ**: **المَحْبِس**tir. Ve “adam **حَصُور** ve **حصيرٌ**” denir; dar (sıkışık) olursa; ikisini bize Ebû Amr rivayet etti. Dedi ki: “Kavmi bir şehirde **حَصَرْتُ**” (elifsiz) denir; “hastalık onu **أحْصَرهُ**” yani yolculuktan men etti. Dedi ki: **الحَصُور**: kadınlara gelmeyen kimsedir. Leys, şu söz hakkında dedi: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ) iki vecih üzere tefsir edilir: onların orada kuşatılmaları (hapsedilmeleri) üzere. Dedi ki: **حَصِيرُ الأرض**: onun yüzüdür. Dedi ki: **الحَصِيرُ**: **سَفِيفَةٌ** (örgü şerit)tir; **بَرْدِيَ** yahut **أَسَل**’den. Kuteybî, şu sözün tefsirinde dedi: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ) “Onu **حَصَرْتُه**” yani “onu hapsettim”dendir; **فعيل** vezni **فاعل** mânâsındadır. Zecâc dedi ki: **حصيراً** mânâsı “hapistir”; “Onu **حَصَرتُه**” yani “onu hapsettim”; o da **محصور**dur; “bu onun **حصيرُه**” yani onun hapishanesidir. Dedi ki: **الْحَصيرُ**: dokunmuş olandır; ona **حصيراً** denildi; çünkü onun şeritleri birbirine **حُصِرَت** (sıkıştırılıp bir araya getirildi). Dedi ki: Yan (böğür)e **الحصير** denir; çünkü kaburgaların bir kısmı bir kısmıyla **مَحْصور**dur. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الحَصيرُ**: **الْجَنبُ**. Dedi ki: Asmaî dedi: **الحَصِير**: devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile onun üstünden yanın kesildiği yere kadar olan kısım arasındaki şeydir; işte o **الحَصير**dir. Şemir dedi ki: **الحَصيرُ**: kürek ile böğür arası etidir. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الحصور**: idrar yolu dar olan dişi devedir; **حَصُرت** ve **أَحصَرَت**. Dedi ki: Asmaî dedi: **الحِصَارُ**: deveye atılan bir torbadır; arka tarafı kaldırılır da eyerin arkası gibi yapılır; önü doldurulur da eyerin önü gibi olur; bundan “deveyi **احتَصَرْتُ** **احتِصاراً**” denir. Hüzeylî’nin sözüne gelince:
“Dediler: Kavmi onunla **حَصَروا** bıraktık; şaşılacak değil, çünkü orada etli (kalabalık) vardı.”
Dedi ki: **حَصَروا به** mânâsı: onu kuşattılar. Ebû Saîd dedi ki: **امرأةٌ حَصْراء** yani **رَتْقَاء** (kapalı)dır. Zecâc, şu söz hakkında dedi: ( **وَسَيِّدًا وَحَصُورًا** ) ( **آل عِمرَان : 39** ) yani kadınlara gelmez. Ona **حَصُور** denildi; çünkü erkeklerden olan şeyden (cinsel fiilden) **حُصِرَ** olmuştur. Dedi ki: **الحَصُورُ**: nedimlere harcamayan kimsedir; onlar, sırrı içinde gizleyen **الحَصور**u—ki o **الحَصِر**dir—tercih edenlerdendir. Cerîr dedi:
“Ve gerçekten gammazlar beni yokladılar da buldular:
Sırrınla **حَصِراً** (sıkı tutan), ey Ümeyme, cimri.”
Münzirî bana, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: Dedi ki: **الحَصْر** ve **الإحصار**ın aslı: **المَنْعُ** (men)dir. Dedi ki: Hastalık onu **أَحصَرَه**; hapiste **حُصِر** olmak, **أُحصِر** olmaktan daha kuvvetlidir; çünkü Kur’an onunla gelmiştir. Dedi ki: “Deveyi **أحصَرْت** ve **حصَّرْتُه** ve **وَحَصَرْتُه**”: ona bir **حِصَار** yaptım; o, hörgücünün etrafına konulan bir örtüdür. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة**” yani **مَمْطُورَةٌ** (yağmurlanmış). Şemir dedi ki: Dişi deve için “o, **لَحَصِرة الشُّخْب**; **نَشِبَةُ الدَّرِّ**” denir. **الحَصَرُ**: kötü nefisten ve sağımı kerih görmeden dolayı sütün damarlarda takılı kalmasıdır. **الحِصار**a, hörgücün etrafındaki örtü için **مِحْصَرَة** denir.

**صحر** : Leys dedi ki: **الصحراء**: geniş boşluktur. Kavim **أَصْحَرَ** olursa, kendilerini hiçbir şeyin örtmediği bir boşluğa çıkarlar. Çoğulu **الصَّحارَى** ve **الصَّحَارِي**’dir; **الصُّحْر** üzere çoğul yapılmaz; çünkü o sıfat değildir. Rengi **أَصْحَرُ** olan bir eşek; çoğulu **صُحْر**dur. **الصُّحْرَةُ**: rengin adıdır; **الصَّحَر** mastardır; o, içinde hafif bir kızıllık bulunan toz rengi olup az bir beyazlığa meyledendir. Zü’r-Rumme dedi:
“**صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ**”
Dedi ki: Adam **أَصْحَرُ**, kadın **صَحْراءُ**: renklerinde bir sarılık vardır. Bitkiye, saf olmayan sarılık ona girdiğinde “bitki **قد اصحارَّ** oldu” denir; sonra ardından kurur da sararır. Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **الأصْحَرُ** **الأصْبَح** gibidir; dişisi **صَحْرَاء**dır. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onu **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** (olarak) gördüm” denir; aranda onunla arasında bir şey yoksa. Ve denildi ki: İkisi irab almadı; çünkü iki isim, tek bir isim yapılmıştır. Leys dedi ki: **الصَّحِيرُ** eşeklerin sesinden olup atlarda **الصَّهيل**den daha şiddetlidir; “**صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً**” denir. İbn Sikkît, Ebû Amr’dan: **الصَّحِيرَةُ**: sağılmış süt; kaynatılır, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içilir. Kilâbî dedi ki: **الصَّحيرةُ**: sağılmış süt ısıtılır, sonra üzerine un serpilir ve kaşıkla içilir. Ganiyye dedi ki: **الصَّحيرَةُ**: sağılmış süt **يَصْحَر** olur; o da içine kızgın taş atılması yahut tencereye konulup onunla bir taşım kaynatılmasıdır; ta ki (bir defa) yanana kadar. Dedi ki: **الاحْتِراقُ**: kaynamadan öncedir. Ümmü Seleme, Âişe’ye dedi: “Allah **عُقَيْرَاكِ**’ı sakin kılsın; onu **تُصْحِريه** etme”; mânâsı: onu çöle çıkarmayasın. Asmaî dedi ki: **الصّحْرَةُ**: dağlar arasında yarılan bir çukurluktur. Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: **الصُّحْرةُ** lav arazide yarılır; ayrıca yumuşak olur, etrafını taşlar kuşatır. Ebû Züeyb dedi:
“**أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ**”
İbn Şümeyl dedi ki: Yerden **الصحراء**: tüysüz hayvan sırtı gibidir; onda ne ağaç, ne tepecikler, ne dağlar vardır; dümdüzdür. “**صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة**” denir. Şemir dedi ki: “Mekân **أصْحَر** oldu” denir; yani genişledi. “Adam **أصحَرَ**” (denir): çöle indi. Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن** ile kefenlendi.

**صرح** : Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: Sütü köpürmeyen, yani sütünde köpük bulunmayan dişi deveye **مِصْرَاحٌ** denir; onun süt sağımı **يَشْفَتِرُّ** olur ve asla köpürmez. Ebû Ubeyd: **الصَّرْحُ**: her yüksek, yüce bina; çoğulu **صُرُوحٌ**. Ebû Züeyb dedi:
“**تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا**”
Zecâc, Allah yüce ve azîz’in sözü hakkında dedi: ( **كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ** ) ( **النَّمل : 44** ) Dedi ki: Dilde **الصَّرْحُ**: saraydır ve avludur; “Bu, evin **صَرْحَةُ**’sidir ve **قارِعَتُها**’dır” denir; yani onun meydanıdır. Bazı müfessirler dedi ki: **الصَّرْحُ**: onun için camdan yapılmış bir döşemedir. Leys dedi ki: **الصَّرْحُ**: tek bir evdir; müstakil olarak, iri ve göğe doğru uzun yapılır; çoğulu **صُرُوح**tur. Dedi ki: **الصَّريحُ**: her şeyden arı, katıksız **المَحْضُ**dur. Süte ve idrara, içinde köpük yoksa **صَريح** denir. Ebû’n-Necm dedi:
“**يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا**”
Dedi ki: Erkeklerden ve atlardan **الصَّرِيح**: katıksız olandır; erkekler **الصُّرَحاء** üzere, atlar **الصَّرَائح** üzere çoğul yapılır. Dedim ki: **الصَّرِيح**: Arap atlarından bilinen bir aygırdır; bunun örneği Tufeyl’in sözü:
“**عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب**”
Ve **صَرِيحُ النُّصْحِ**: onun katıksızıdır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “Şeyi **صَرَحَ** etti, **صَرّحَه** etti ve **أَصْرَحَه** etti” denir; onu açıkladığında ve ortaya koyduğunda. Hüzeylî dedi: “**ماءً صَرِيحاً**” yani katıksız; **التكريم** ile çoğaltmayı kastetti; bu Hüzeyl dilidir. “Falanca içindekini **صَرّحَ** etti **تَصْريحاً**” denir; onu açığa vurduğunda. Şarap **صَرّحَتِ** **تَصْريحاً** olur; köpüğü gittiğinde. A‘şâ dedi:
“**كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا**”
“**جاء بالكُفْر صُرَاحاً**” denir; yani açıkça. Dedim ki: Sanki **صَرِيحاً**ı kastetti. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onu **مُصارحَةً** ve **مُقَارَحَةً**, **صِرَاحاً** ve **كِفَاحاً** (olarak) gördüm”: hepsi bir mânâdadır; bu, onu yüz yüze gördüğünde olur. “Sene **صَرّحَت**” denir; kıtlığı ortaya çıktığında. Selâme b. Cendel dedi:
“**قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب**”
Arapların darb-ı mesellerindendir: “**صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ**” (denir); adam istediğinin en uç noktasını açığa vurduğunda. **الصَّرِيحُ**: katıksızdır; **الصَّرَحُ** da onun gibidir. İbn Sikkît onun sözünü okudu:
“**تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح**”
Ve “**يومٌ مصرِّحٌ**”: içinde ne bulut ne rüzgâr olan gündür. Tırimmâh dedi:
“**إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ**”
yani rüzgâr onu, açık bir günde savurdu; yani **يوم مُصْحٍ**’da. Leys: **خَمْرٌ صُرَاح** ve **صُرَاحِيَةٌ**; ve **كأسُ صُرَاح**: karıştırılmamış. “Küfrü **صُراحاً** getirdi” yani katıksız, açıkça. Şemir, İbn Şümeyl’den: Yerden **الصَّرْحَةُ**: düzleşen ve ortaya çıkan yerdir; “Onlar **صَرْحَةِ المِرْبَدِ**’dedir” ve “**صرْحَةِ الدار**” (denir); o, düzleşen ve ortaya çıkandır. Ortaya çıkmasa da, düzgün ve güzel olduktan sonra **صرحة**dır. Dedi ki: Ebû Eslâm’ın zannınca o, **الصحراء**dır. Ve şu beyit okundu:
“**كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ**”

**حرص** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْصَةُ** ve **الشَّقْفَة** ve **الرَّعْلَةُ** ve **السَّلعَة**: yaradır (baş yarığı). Leys: **حَرَصَ** **يحْرِصُ** **حِرْصاً**; Arapların “Sana karşı **حَرِيصٌ**” sözü, “senin faydana karşı **حَرِيصٌ**” mânâsındadır. Ve kavim **حُرَصاء** ve **حِرَاصٌ**. Dedim ki: Yüksek (fasih) dil **حَرَصَ يحرِص**’tir; **حَرِصَ يَحْرَص** ise kötü bir dildir. Kurrâ, şu üzere ittifak etmiştir: ( **وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ** ) ( **يُوسُف : 103** ). Leys dedi ki: **الْحَرْصةُ** **العَرْصة** gibidir; ancak **الحَرْصة** her şeyin ortasında bir durak yeridir; **العَرْصةُ** ise evdir. Dedim ki: Leys’ten başkasından **حَرْصة**yı **العَرْصة** mânâsında işitmedim; ama **الصرحةُ** bilinir. Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından dedi ki: Baş yarıklarının ilki **الحارصة**dır; o, deriyi **تحرِصُ** eder; yani onu azıcık yarar. Bundan dolayı “**حَرَصَ** çulhacı/keçeci elbiseyi” denildi; onu yardığında. Ona **الحَرْصةُ** da denir. İbn Sikkît dedi ki: Asmaî dedi: **الحريصةُ**: yeryüzünün yüzünü soyan ve şiddetli düşüşü ve benzeriyle onda iz bırakan bir buluttur; Ebû Ubeyd onu ondan rivayet etti. **الحَرْصُ**un aslı: soyma/kabuk soyma (**القشر**)dır; bununla, yara **حارِصة** diye adlandırıldı. Açgözlüye **حريص** denildi; çünkü hırsıyla insanlardan isterken insanların yüzlerini soyar. **الحِرْصِيانُ** **فِعْليَانٌ** veznindedir; **الحَرْصِ**tan, o da **القَشْرُ**dur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Fil derisinin iç tarafına **حِرْصيان** denir. Allah yüce ve azîz’in sözü hakkında denildi: ( **خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ** ) ( **الزُّمَر : 6** ) o, **الحِرْصيان** ve **الغِرْس** ve karındır. Dedi ki: **الحِرْصِيان**: karın derisinin iç tarafıdır; **الغِرْسُ**: çocuğun içinde bulunduğu şeydir. Tırimmâh’ın sözü hakkında dedi:
“**وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن**”
Dedi ki: “**ذو ثلاثها**” ile **الحِرْصِيان**ı, **الغِرْس**i ve karnı kastetti. İbn Sikkît dedi ki: **الحرصِيَانُ**: üst deri ile et arasında kırmızı bir dericiktir; yüzüldükten sonra soyulur; çoğulu **الحِرْصِيَانَات**tır. “**ذو ثَلاَثها**” ile onun karnını kastetti; üç şey: **الحِرْصِيانُ**, rahim ve **السابِيَاءُ**dur. Dedim ki: **الحرصِيان** **فِعْلِيَانٌ** veznindedir, **الْحَرْصِ**tan; onun misali üzere **حِذْريان** ve **صِلِّيَان**.

**رصح** : Leys onu ihmal etti. İbnü’l-Ferec, Ebû Saîd ed-Darîr’den rivayet etti: Dedi ki: **الأرْصَح** ve **الأرصَعُ** ve **الأزَلُّ**: birdir. Dedi ki: Bunu Ebû Amr söyledi. Ve denir ki: **الرَّصَعُ**: iki kalça arasının yakınlığıdır; aynı şekilde **الرَّصَح** ve **الرَّسَحُ** ve **الزَّللُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد.
(صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا.
وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه.
(صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح  وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾  [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس.
(صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً.
وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *
(صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض.
(صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك  الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح.
(صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].
(صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة.
فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق.
وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة.
والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ.
ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان.
(صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])
--------------ـــ
([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع).
([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما.
([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف).
([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
 ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف).
([7])  لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي.
([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم).
([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم).
([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف.
([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل.
([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20.
([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387).
([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت.
([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين".
([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) في الأصل: "حين".
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
 ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45.
([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً".
([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح):
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
 ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
 ([24])  في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صرع**) **الصاد** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; iki kişinin güreşmesi sebebiyle bir şeyin yere düşmesine delâlet eder; sonra bunun üzerine حمل olunur ve ondan türetilir. Bundan: “Bir adamı **صَرَعْتُ** **صَرْعَاً** (devirdim), onunla **صارعتُهُ** **مصارَعة** (güreştim)” ve “**رجلٌ صَرِيع** (devrilmiş adam)” denir. Dallardan **الصَّريع**: sarkıp yere düşen şeydir; çoğulu **صُرُع**. Eğer o düşenden bir yay yapılırsa o da **صَرِيع**’dir.

Buna حمل olunan ise onların şu sözüdür: “Onlar **صِرْعان**’dır”; bunun mânâsının “ikisi birlikte düşerler” olduğu söylenir. Bu bir mesel ve benzetmedir. Kapının iki kanadı olan **مِصْرَاعا البابِ** da bundan alınmıştır; yani ikisi eşittir, birlikte düşerler. **الصَّرعانِ**: yürüyüşte farklılık gösteren iki devedir; çokluklarından dolayı şu gider, bu gelir. Dedi ki:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])
Ve insanların **مَصَارع**’ı: onların düştükleri yerlerdir. Ebû Zeyd dedi: “Bize günün iki **صَرْع**’ında geldi: sabahleyin ve akşamleyin.” Bu, zikrettiğimiz şeye hamledilmiştir: **الصَّـِرعَين**’in iki benzer oluşuna. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**صرف**) **الصاد** ve **الراء** ve **الفاء**: babının çoğu şeyin geri çevrilmesine delâlet eder. Bundan: “Kavmi **صَرفْتُ** **صَرْفاً** (geri çevirdim) ve onlar **انصرفوا** (döndüler)”; onları geri çevirdiğinde dönmeleri hâlinde. **الصَّرِيف**: sağıldığı anda süt ve onunla dönülüp gidilen (süt). Kur’ân’da **الصَّرْف**: **التَّوبة**’dir([2]); çünkü onunla günahkârların mertebesinden geri dönülür. **الصَّرْفة**: bir yıldızdır. Dil ehli dedi ki: soğuğun onun doğuşunda dönüp gitmesi sebebiyle **صرفة** diye adlandırıldı. **الصَّرْفة**: erkeklerin kendisiyle elde edildiği bir boncuktur; sanki onunla kalbi, ondan istediği şeyden çeviriyorlar gibi olduğundan böyle adlandırıldı. Halîl dedi: **الصَّرْف** dirhemin dirhem üzerine kıymette fazlalığıdır. Bizim katımızda **الصَّرف**’ın mânâsı: bir şeyin bir şeye çevrilmiş olmasıdır; sanki dinar dirhemlere çevrilmiştir, yani onlara geri döndürülmüştür; onun bedelini aldığında. Halîl dedi: Bundan **الصَّيرفيّ** ismi türetildi; ikisinden birini ötekine çevirmesinden dolayı. Dedi: Ve bütün alışverişlerde dirhemleri **تصريف** etmek: onları harcamaktır. Ebû Ubeyd dedi: **صَرْف الكلام**: onu süslemek ve onda artırmadır; ancak böyle adlandırıldı, çünkü süslendiğinde kulakları onu dinlemeye çevirir. Zamanın olayına **صَرْف** denir; çoğulu **صُروف**; insanlarla **يتصرَّف** ettiği için böyle adlandırıldı; yani onları çevirip döndürür ve tekrar tekrar geri getirir. Koyun, sığır ve köpeklerin kızgınlığına gelince, ona **الصِّرَاف** denir; bu, bizim katımızda babın kıyasındandır; çünkü o **تَصَرَّف** eder, yani onda gidip gelir ve tekrar tekrar döner. Babdan **الصَّريف** de vardır; o, devenin azı dişinin sesidir. Böyle adlandırıldı; çünkü onu tekrarlar ve geri çevirir. Şairin sözüne gelince:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])
Bir kavim dedi ki: **الصَّريف** ile gümüşü kastetti. Eğer doğruysa, “**صَرَفتُ** dinarı dirhemler (yaptım)” sözünden **صريف** diye adlandırıldı; bunun dışında bir yönü yoktur.

Bu asıldan şâz olduğunu sandıklarımdan: **الصَّرَفَانُ**; o kurşundur. Ve şu sözdeki **الصَّرَفَانُ**:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
Hakkında ihtilaf edilmiştir; bir kavim onun kurşun olduğunu söyledi. Başkaları dedi ki: **الصَّرَفانُ** hurmanın bir cinsidir. Şu beyti delil getirdiler:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
Dediler ki: Zebbâ’ya hediye edilen tuhaf şeylerden hiçbir şey, hurmadan daha sevimli değildi. Şu beyti de delil getirdiler:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])
Yine şâz olanlardan: **الصِّرْف**; derinin boyandığı boyadan bir şeydir. Dedi ki:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])
Buna göre onların “Şarabı **صِرْفَاً** içti” sözü taşınır; onu karıştırmadığında; sanki rengi ve kızıllığı üzere bırakılmıştır.

(**صرم**) **الصاد** ve **الراء** ve **الميم** tek bir sahih, muttarid asıldır; o da kesmedir. Bundan: ayrılığın **صُرْم**’u. **الصَّريمة**: bir şeye azimdir; o, onun altındaki her bağın kesilmesidir. **الصُّرام**: süt çoğaldıktan sonra sütün sonu; adam ona ihtiyaç duyduğunda zarureten onu sağıp alır. Bişr dedi:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])
Bu bir meseldir; sanki der ki: şerrin sonuna varılmıştır; şeyin sonu, kesildiği andaki sonudur. “Falan **الصَّيْرَم** yedi” denir; o, tek öğündür; çünkü onu yediğinde gününün geri kalanını keser. “Onu **صَرَمْتُهُ** **صَرْماً**” denir; فتح ile, o masdardır; **الصُّرْم** ise isimdir. **الصَّريم**’e gelince, onun sabahın adı ve gecenin adı olduğu söylenir. Nasıl olursa olsun, kıyastandır; çünkü ikisinden her biri arkadaşını **يَصْرِمُ** eder ve ondan **يَنصرِم** olur. Allah تعالى buyurdu: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. Der ki: yandı da karardı, gece gibi oldu. Bu, onun gece olduğunu söyleyen kimseye göredir. Sabah ise, Bişr dedi:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])
**الصَّريم**: sert yol ve katı topraktan kopup ayrılan kumdur. **الصِّرام**: salkımların kesilme vaktidir. Hurma ağacı **أَصْرَمَ** etti: onun **صِرام**’ı geldi. **الصِّرْمة**: develerden yaklaşık otuzluk sürüdür. **الصِّرَم**: bulut parçalarıdır; tekili **صِرْمة**. Nâbiga dedi:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])
**الصِّرْم**: kavimden bir taifedir; develeriyle suyun bir tarafına inerler; onlar **صرم** ehli olur. **الرَّجُل الصَّارم**: işlerde ilerleyip geçen kimsedir; keskin kılıç gibi. **ناقة مصرَّمة**: yani memesi **يُصَرَّم** edilir; böylece idrar yolu bozulur da kurur; bu, ona daha kuvvetlidir; çünkü süt çıkmaz. **التَّصريم**’in iki memeyi dağlamakla olduğu da söylenir. **الصَّرماء**: suyu olmayan topraktır. **الصَّريمة**’nin, ekini biçilmiş toprak olduğu da söylenir([11]). Şu söze gelince:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])
**الأصرمَينِ** kurt ve kargadır; ünsiyeti kesmelerinden dolayı böyle adlandırıldılar.

(**صري**) **الصاد** ve **الراء** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; toplamaya delâlet eder. “Suyu **صَرَى** eder, onu **يصرِيه**” denir; onu topladığında. **ماءٌ صَرىً**: toplanmış (sudur). Dedi ki:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])
Sanki **الصَّرَاةَ**([14]) bundan türetilmiş, bundan alınmıştır. Koyun ve başkasından **المُصَرَّاةُ** da, sütün memelerinde toplanmasından dolayı adlandırıldı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Develeri ve koyunları **تُصَرُّوا** etmeyin. Kim **مصرَّاةً** satın alırsa o iki bakışın sonuncusundadır([15]); isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir sâ‘ hurma da geri verir.” “Aralarındakini **صَرَيْت** ettim” denir: onu ıslah ettim; bu kıyastır; çünkü dağılmış sözü toplar. “Adamı **صَرَيت** ettim” dersin; ona istediğini vermeyi engellediğinde. Dedi ki:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
Kıyas da budur; çünkü bir şey engellendiğinde onun önünde hapsedilmiş([17]) olur ve ondan uzaklaştırılıp toplanmış olur. “Allah onu **صراه** etti” derler; “onu **وقاه** etti” dedikleri gibi; yani işini yaymadı, bilakis malını topladı. “Falan, falanın elinde **صَرَى** oldu” denir: onun elinde rehin olarak, hapsedilmiş halde kaldığında([18]).

Babdan şâz olan: **الصَّرَاية**; o, Ebu Cehil karpuzudur; şu sözde:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *

(**صرب**) **الصاد** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asılcık olup, bir önceki babın delâlet ettiği şeye benzer şeye delâlet eder. Halîl buna başka bir vasıf daha ekledi; dedi ki: **الصرِيب**: iğneyle şişirilmiş süttür; tulum **مُصرَّب**’dır. İbn Düreyd dedi: Her pürüzsüz şey **صرَب**’dır. İbn Düreyd’in söylediği daha kıyaslıdır; çünkü zamka **الصرَب** derler ve şu beyti okurlar:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])
Zamkta pürüzsüzlük vardır. Halîl’in söylediği ise, onun dalı: çocuğun karnı tutulduğunda ona “Semirsin diye **صرَب**” demeleridir; bu, yağının bağlanması sırasındadır. **الصَّرَْب**: ekşi süttür.

(**صرح**) **الصاد** ve **الراء** ve **الحاء** kıyaslı bir asıldır; şeyin görünmesine ve belirginleşmesine delâlet eder. Bundan: **الشَّيء الصريح**. **الصَّريح**: katıksız soydur; çoğulu **صُرَحاء**. Halîl dedi: Atlar **الصرائح** üzerine de cem‘ edilir. Dedi: Her saf olan **صريح**’tir. “O, **الصَّراحة** ve **الصُّروحة** bakımından açıktır” denir. “İçindekini **صرَّحَ** etti”: onu ortaya koydu. “Kadeh **صراحٌ**” denir; karışımla karıştırılmadığında. “Şarap **صرَّحت** etti” denir; köpüğü gittiğinde. A‘şâ dedi:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])
“Onu **صُِرَاحا** getirdi” denir; yani açıkça. “Falanla **مُصارَحة** ve **صِراحاً** karşılaştım” denir; yani yüz yüze. “Hak, özünden **صرَّح** etti” denir; yani iş, gizliliğinden sonra açığa çıktı. **الصَّرْحة**: mekândır; hatta yerin sırtı (yüksek kısmı) olduğu da söylenir. “Günü **مُصرِّح**” denir; onda bulut olmadığında; bu, Tırimmâh’ın şiirindedir([22]). **الصَّرح**: göğe doğru, tek başına, iri ve uzun olarak yapılan tek bir evdir. Her yüksek bina **صرْح**’tır.

(**صرخ**) **الصاد** ve **الراء** ve **الخاء** yüksek bir sese delâlet eden bir asılcıktır. Bundan **الصُّراخ**; “**صَرَخ** **يَصرُخ**” denir; ses çıkardığında. **الصَّارخ**: yardım isteyen kimsedir; **الصارخ**: yardım eden kimsedir. Hatta yardım edenin **مُصرِخ** olduğu da söylenir; تعالى’nın şu sözü sebebiyle, “Ben sizin yardım edeniniz değilim ve siz de benim yardım edenim değilsiniz” diyenin kıssasında: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].

(**صرد**) **الصاد** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: biri soğuk, diğeri saf oluş, diğeri azlık.

Birincisi: **الصَّرْد**: soğuktur. “Gün **صرِدٌ**” (soğuk)tur; adam **صرِدَ** olmuştur. “Adam **مِصرادٌ**”dur: soğuktan çok sızlanan. İsim **الصَّرَد**’dir. Şair dedi:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])
Babdandır onların “Kalp şeyden **صرِدَ** etti” sözleri: ondan vazgeçtiğinde. Bu, onun ondan teselli bulması, soğuması ve **يَصرَد** etmesidir. **الصُّرَّاد**: ince buluttur.

Saf oluşa gelince: **الصَّرْد**: katıksız saf olandır. “Yalan **صرْد**” denir. “Seni **حُبّاً صَرْداً** severim” denir. “İçki **صرْد**”dür: saf. Dedi ki:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])
Babdandır: ok, hedefte **صرَد** etti; ucu delip geçtiğinde. “Delip geçen uç” **صارد**’dır. “Ben onu **أصردته** ettim” denir; bu, hedeften safça çıkıştır.

Üçüncü bab: sulamada, kandırma olmaksızın **التصريد**. “İçki **مصرّد**”dür: yani azaltılmıştır. “Ona bağışı **صرَّدَ** etti” denir: onu azalttığında.

Babdan şâz olanlardan: **الصُّرَد**: bir kuştur. **الصُّرَدَانِ**: dilin altında iki damardır.

(**صرط**) **الصاد** ve **الراء** ve **الطاء**; bu, ibdâl babındandır; **السين**’de zikredilmiştir; o, yoldur. Dedi ki:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])

--------------ـــ
([1]) Beyit, onunla birlikte bir benzeriyle Lisân’da (**صرع**).
([2]) Furkân sûresi 19. âyette: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) Beyit Lisân’da (**صرف**) ve el-Hizâne’de (2: 124). İkisinde de nisbet olmaksızın.
([4]) Zebbâ’nın diliyle söylenmiş recezden. Lisân (**صرف**).
([5]) Lisân’da (**صرف**) İmrân el-Kelbî’nin bir beytinden bir parça. Tamamı:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
([6]) Beyit el-Mücmel ve Lisân’da (**صرف**).
([7]) Mufaddaliyât’ta (1: 38) Selame b. el-Harşeb el-Enmârî’nindir. Lisân’da (**صرف**) el-Kalhabe el-Yerbû‘î’ye nisbet edilmiştir.
([8]) Mufaddaliyât (2: 135) ve Lisân (**صرم**).
([9]) Mufaddaliyât (2: 135) ve Lisân (**صرم**).
([10]) Dîvânında 66 ve Mu‘cemü’l-Büldân’da (**أول**) böyledir. Lisân’da “ذي أرك” tahriftir.
([11]) Asılda: “أرضها”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) Muhibbî, Cünâ’l-Cenneteyn 20’de rivayet etti.
([13]) el-Ağleb el-‘Aclî’nindir. Onun ve tahricinin sözü daha önce (رد 387)’de geçti.
([14]) **الصراة**: Bağdat’ta iki nehir; **الصراة الكبرى** ve **الصراة الصغرى**. Yâkût.
([15]) Lisân’da: “فهو بخير النظرين”.
([16]) Lisân’da (**صري**) İbn Mukbil’indir. صدرُه: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) Asılda: “حين”.
([18]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([19]) İmru’ul-Kays’ın Muallakasındandır. Beytin tamamı:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
([20]) Lisân’da (**صر**) ve Islahu’l-Mantık 45’te rivayet etti.
([21]) A‘şâ Dîvânı 52 ve Lisân’da (**صرح**): “كميتاً”.
([22]) Yani Dîvânında 85 ve Lisân’da (**صرح**) şu sözü:
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
([23]) el-Müberred’in el-Kâmil’inde 137’de Libesk’e nisbetle rivayet etti. Ardından:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
([24]) Asılda: “الصردان يشرب وحده”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’da (**صرد**). Ve “شُرْبَ” (meçhul bina ile) zaruret için râ’sı sükûnlandırılmıştır; şu söz gibi:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) el-Mücmel ve Lisân’da (**صرط**) rivayet etti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصرح: بيت عال مزوق سمي بذلك اعتبارا بكونه صرحا عن الشوب أي: خالصا. قال الله تعالى: ﴿صرح ممرد من قوارير﴾ [النمل/44]، ﴿قيل لها ادخلي الصرح﴾ [النمل/44]، ولبن صريح بين الصراحة، والصروحة، وصريح الحق: خلص عن محضه، وصرح فلان بما في نفسه، وقيل: عاد تعريضك تصريحا، وجاء صراحا جهارا.

##### Türkçe

- **الصرح**: yüksek, süslü bir ev; ona bu ad verilmiştir; **الشوب**dan, yani: hâlis olmasından dolayı **صرح** oluşu itibarıyla. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**صرح** ممرد من قوارير﴾ [النمل/44]، ﴿قيل لها ادخلي **الصرح**﴾ [النمل/44]، ve **لبن صريح**: **الصراحة** ile **الصروحة** arasında (olan); ve **صريح الحق**: sırfından hâlis oldu; ve falan kimse, nefsinde olanı **صرح** etti (açıkça söyledi); ve denildi: senin üstü kapalı söyleyişin bir **تصريح**a döndü; ve **صراحا** **جهارا** geldi (açıkça, alenen).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ر ح
لبن صريح‏:‏ ذهبت رغوته وخلص‏.‏
وعربي صريح من عرب صرحاء‏:‏ غير هجناء ونسب صريح‏.‏
وكأس صراح‏:‏ لم تمزج‏.‏
وصرحت الخمرة‏:‏ ذهب عنها الزبد‏.‏
ولقيته مصارحة‏:‏ مجاهرة‏.‏
وصرح النهار‏:‏ ذهب سحابه وأضاءت شمسه‏.‏
قال الطرماح في صفة ذئب‏:‏ إذا امتلّ بعدو قلت ظل طخاءة ذرى الريح في أعقاب يوم مصرح ومن المجاز‏:‏ شر صراح‏.‏
‏"‏ وصرح الحق عن محضه ‏"‏‏.

##### Türkçe

ص ر ح
**لبن صريح**: köpüğü gitti ve arındı.
Ve **عربي صريح** ( **عرب صرحاء**’dan): melez olmayanlar ve **نسب صريح**.
Ve **كأس صراح**: karıştırılmamış.
Ve **صرحت الخمرة**: ondan köpük gitti.
Ve **لقيته مصارحة**: açıkça söyleme.
Ve **صرح النهار**: bulutu gitti ve güneşi aydınlandı.
طرماح, bir kurdun niteliğinde dedi:
إذا امتلّ بعدو قلت ظل طخاءة ذرى الريح في أعقاب يوم مصرح
Ve mecazdan: **شر صراح**.
"Ve **صرح الحق عن محضه**".

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّرَحُ والصَّرِيحُ والصَّراحُ والصِّراح والصُّراحُ، والكسر أَفصح: المَحْضُ الخالصُ من كل شيء؛ رجل صَرِيحٌ وصُرَحاء، وهي أَعلى (*قوله «رجل صريح وصرحاء وهي أَعلى» كذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً. والأصل: رجل صريح من قوم صرائح وصرحاء وهي أَعلى. وعبارة القاموس وشرحه: وهو أي الرجل الخالص النسب الصريح من قوم صرحاء، وهي أعلى، وصرائح.)، والاسم الصَّراحةُ والصُّرُوحةُ.
وصَرُحَ الشيءُ: خَلُصَ. وكل خالص: صَريح. والصَّريحُ من الرجال والخيل: المَحْضُ، ويجمع الرجال على الصُّرَحاء، والخيل على الصَّرائح؛ قال ابن سيده: الصَّريح الرجل الخالص النسب، والجمع الصُّرَحاء؛ وقد صَرُحَ، بالضم، صَراحة وصُرُوحة؛ تقول: جاء بنو تميم صَرِيحةً إِذا لم يخالطهم غيرهم؛ وقول الهذلي:
وكَرَّمَ ماءً صَريحا
أَي خالصاً، وأَراد بالتكريم التكثير، قال: وهي لغة هذلية. وفي الحديث: حديث الوسوسة ذاك صريح الإِيمان كراهتكم له صريحُ الإِيمان. والصريحُ: الخالص من كل شيء، وهو ضِدُّ الكناية؛ يعني أَن صريح الإِيمان هو الذي يمنعكم من قبول ما يلقيه الشيطان في قلوبكم حتى يصير ذلك وسوسة لا يتمكن في قلوبكم، ولا تطمئنُّ إِليه نفوسكم؛ وليس معناه أَن الوسوسة نفسها صريح الإِيمان لأَنها إِنما تتولد من فعل الشيطان وتسويله فكيف تكون إِيماناً صَريحاً؟ وصَريحٌ: اسم فحلٍ مُنْجِبٍ؛ وقال أَوْسُ بن غَلْفاء الهُجَيْمِي:ومِرْكَضَةٍ صَرِيحيٍّ أَبوها،
يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده ومِرْكَضَةٌ صَرِيحِيٌّ، لأَن قبله: أَعانَ على مِرَاسِ الحَرْبِ زَغْفٌ
مُضاعَفَةٌ، لها حَلَقٌ تُؤامُ
وفرس صريحٌ من خيل صَرائِحَ؛ والصَّريحُ: فحل من خيل العرب معروف؛ قال طُفيل:
عَناجِيجُ فيهنَّ الصَّريحُ ولاحِقٌ،
مَغاوِيرُ فيها للأَرِيبِ مُعَقَّبُ
ويروى من آل الصَّريح وأَعْوَجٍ، غلبت الصفة على هذا الفحل فصارت له اسماً.
وأَتاه بالأَمر صُراحِيةً أَي خالصاً. وخَمْر صُراح وصُراحِية: خالصة. وكأْسٌ صُراحٌ: لم تُشَبْ بِمَزْج؛ وفي حديث أُم مَعْبَدٍ: دَعاها بِشاةٍ حائلٍ، فَتَحََلَّبَتْ
له بصَرِيحٍ، ضَرَّةُ الشاةِ، مُزْبِدِ
أَي لبن خالص لم يُمْذَقْ. والضَّرَّة: أَصل الضَّرْع. وفي حديث ابن عباس: سئل متى يَحِلُّ شِراءُ النخل؟ قال: حين يُصَرِّحُ، قيل: وما التصريح؟ قال: حين يَسْتَبين الحُلْوُ من المُرِّ؛ قال الخطابي: هكذا يُرْوَى ويُفَسر، والصواب يُصَوِّحُ، بالواو، وسيذكر في موضعه.
والصُّراحِيَّة: آنيةٌ للخمر؛ قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحته. والصَّرَح، بالتحريك: الأَبيض الخالص من كل شيء؛ قال المتنخل الهذلي: تَعْلُو السُّيُوفُ بأَيديهم جَماجِمَهم،
كما يُفَلَّقُ مَرْوُ الأَمْعَزِ الصَّرَحُ
وأَورد الأَزهري والجوهري هذا البيت مستشهداً به على الخالص من غير تقييد بالأَبيض.
وأَبْيَضُ صَرَاحٌ، كَلَياحٍ: خالصٌ ناصعٌ.
والصَّريحُ: اللبن إِذا ذهبت رَغْوَتُه. ولبن صَريح: ساكن الرَّغْوَةِ خالص. وفي المثل: بَرَزَ الصريحُ بجانب المَتْنِ؛ يضرب هذا للأَمر الذي وَضَحَ.
وناقة مِصْراح: قليلة الرغوة خالصة اللبن؛ الأَزهري: يقال للناقة التي لا تُرَغِّي: مِصْراح يَفْتُرُ شَخْبُها ولا تُرَغِّي أَبداً. وبول صَرِيحٌ: خالص ليس عليه رغوة؛ قال الأَزهري: يقال للَّبن والبول صريح إِذا لم يكن فيه رغوة؛ قال أَبو النجم:
يَسُوفُ من أَبْوالِها الصَّريحا
وصَرِيحُ النُّصْحِ: مَحْضُه.
ويوم مُصَرِّحٌ أَي ليس فيه سحاب؛ وهو في شعر الطِّرِمَّاح في قوله يصف ذئباً:
إِذا امْتَلَّ يَهْوِي، قلتَ: ظِلُّ طَخاءةٍ،
ذَرَى الرِّيحُ في أَعْقابِ يومٍ مُصَرِّحِ
امْتَلَّ: عدا. وطَخاءَة: سحابة خفيفة أَي ذراه الرِّيح في يوم مُصْحٍ؛ شبه الذئب في عدوه في الأَرض بسحابة خفيفة في ناحية من نواحي السماء. وصَرَّحَتِ الخَمْر تصريحاً: انجلى زَبَدُها فَخَلَصَتْ، وهو التصريحُ؛ تقول: قد صَرَّحَتْ من بعد تَهْدارٍ وإِزْبادٍ. وتَصَرَّحَ الزَّبَدُ عنها: انْجَلَى فَخَلَصَ؛ قال الأَعشى:
كُمَيْتاً تَكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ،
إِذا صَرَّحَتْ بعدَ إِزْبادِها
وانْصَرَحَ الحقُّ أَي بانَ، وكَذِبٌ صُرْحانٌ: خالِصٌ؛ عن اللحياني. ولقيته مُصارَحةً ومُقارَحةً وصُراحاً وصِراحاً وكِفاحاً بمعنى واحد إِذا لقيته مواجهة؛ قال:
قد كنتُ أَنْذَرْتُ أَخا مَنَّاحِ
عَمْراً، وعَمْرٌو وعُرْضةُ الصُّرَاحِ
وشَتَمْتُ فلاناً مُصارَحة وصُراحاً وصِراحاً أَي كِفاحاَ ومواجهة، والاسم الصُّراحُ، بالضم. وكَذِبٌ صُراحِيَةٌ وصُراحِيٌّ وصُراحٌ: بَيِّنٌ يعرفه الناسُ. وتكلم بذلك صُراحاً وصِراحاً أَي جهاراً. ويقال: جاء بالكفر صُراحاً خالصاً أَي جهاراً؛ قال الأَزهري: كأَنه أَراد صَريحاً. وصَرَّحَ فلانٌ بما في نفسه وصارَحَ: أَبداه وأَظهره؛ وأَنشد أَبو زياد: وإِني لأَكْنُو عن قَذُورٍ بغيرها،
وأُعْرِبُ أَحياناً بها، فأُصارِحُ
أَمُنْحَدِراً تَرْمي بكَ العِيسُ غُرْبَةً،
ومُصْعِدَة بَرْحٌ لعينيكَ بارِحُ؟
وفي المثل: صَرَّحَ الحقُّ عن مَحْضِهِ أَي انكشف. الأَزهري: وصَرَحَ الشيءَ وصَرَّحه وأَصْرَحه إِذا بَيَّنه وأَظهره؛ ويقال: صَرَّحَ فلانٌ ما في نَفْسِه تصريحاً إِذا أَبداه. والتصريحُ: خلافُ التعريض؛ ومن أَمثال العرب: صَرَّحَتْ بِجِدَّان وجِلْدانَ
(* قوله «صرحت بجدان وجلدان» الضمير
في صرحت للقصة، وروي اعجام الدال واهمالها، وانظر ياقوت والميداني.) إِذا أَبدى الرجلُ أَقْصَى ما يريده.
والصُّراحُ: اللبن الرقيق الذي أُكْثِرَ ماؤُه فَتَرى في بعضه سُمْرَة من مائه وخُضْرَةً. والصُّراحُ: عَرَق الدابة يكون في اليد؛ كذا حكاه كراع، بالراء، والمعروف الصُّمَاحُ.
والصَّرْحُ: بيت واحد يُبْنى منفرداً ضَخْماً طويلاً في السماء؛ وقيل: هو القَصْرُ؛ وقيل: هو كل بناء عال مرتفع؛ وفي التنزيل: إِنه صَرْحٌ مُمَرَّدٌ من قَوارِيرَ؛ والجمع صُرُوحٌ؛ قال أَبو ذؤيب:
على طُرُقٍ كنُحُورِ الظِّبا
ءِ، تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا
وقال الزجاج في قوله تعالى: قِيلَ لها ادْخُلي الصَّرْحَ؛ قال: الصَّرْحُ، في اللغة، القَصْرُ والصَّحْنُ؛ يقال: هذه صَرْحةُ الدار وقارِعَتُها أَي ساحتها وعَرْصَتُها؛ وقال بعضُ المُفَسرين: الصَّرْحُ بَلاطٌ اتُّخِذَ لها من قَوارير. والصَّرْحُ: الأَرض المُمَلَّسةُ. والصَّرْحةُ: مَتْنٌ من الأَرض مُسْتَوٍ. والصَّرْحةُ من الأَرض: ما استوى وظهر؛ يقال: هم في صَرْحةِ المِرْبَدِ وصَرْحةِ الدار، وهو ما استوى وظهر؛ وإِن لم يظهر، فهو صَرْحة بعد أَن يكون مستوياً حسناً، قال: وهي الصحراء فيما زعم أَبو أِسلم؛ وأَنشد للراعي:
كأَنها، حينَ فاضَ الماءُ واخْتَلَفَتْ،
فَتْخاءُ، لاحَ لها، بالصَّرْحةِ، الذِّيبُ
والصَّرْحةُ: موضع.
وصِرْواحُ: حِصْن باليمن؛ أَمر سليمان، عليه السلام، الجنَّ فَبَنَوْه لِبَلْقِيسَ، وهو في الصحاح معرَّف بالأَلف واللام.
وتقول: صَرَّحَتْ كَحْلُ أَي أَجْدَبَت وصارت صريحة أَي خالصة في الشدَّة؛ وكذلك تقول: صَرَّحَتِ السَّنَةُ إِذا ظهرت جُدُوبَتُها؛ قال سَلامة بنُ جَنْدل:
قومٌ إِذا صَرَّحَتْ كَحْلٌ، بُيوتُهُمُ
مَأْوَى الضُّيوفِ، ومأْوى كلِّ قُرْضوبِ
(* قوله «مأوى الضيوف» أنشده
الجوهري مأوى الضريك، والضريك والقرضوب واحد، فعلى ما أنشده المؤلف هنا يكون عطف القرضوب على الضيوف من عطف الخاص بخلافه على ما أنشده الجوهري.)القُرْضُوبُ: الفقيرُ. والصُّمارِحُ، بالضم: الخالصُ من كل شيء، والميم زائدة. ويروى الصُّمادِحُ، بالدال، قال الجوهري: ولا أَظنه محفوظاً.

##### Türkçe

**الصَّرَحُ** ve **الصَّرِيحُ** ve **الصَّراحُ** ve **الصِّراح** ve **الصُّراحُ**; ve kesre (ile olanı) daha fasih: her şeyden **المَحْضُ** (katışıksız) **الخالصُ** (saf) olan; **رجل صَرِيحٌ** ve **صُرَحاء**; ve o daha yüksektir.
(*“**قوله «رجل صريح وصرحاء وهي أَعلى»**” asılda böyle; belki onda bir düşme vardır. Asıl: **رجل صريح من قوم صرائح وصرحاء وهي أَعلى**. **القاموس** ve şerhinin ibaresi: ve o, yani adam, nesebi saf olan **الصريح**; **من قوم صرحاء**; ve o daha yüksektir; ve **صرائح**.) Ve isim: **الصَّراحةُ** ve **الصُّرُوحةُ**.

Ve **صَرُحَ الشيءُ**: saflaştı. Ve her saf olan: **صَريح**. Ve erkeklerden ve atlardan **الصَّريحُ**: **المَحْضُ** (katışıksız) olan; erkekler **الصُّرَحاء** üzerine, atlar **الصَّرائح** üzerine cem‘ edilir; İbn Sîde dedi: **الصَّريح** nesebi saf adamdır; cem‘i **الصُّرَحاء**dır; ve (fiil olarak) **صَرُحَ** (damme ile) **صَراحة** ve **صُرُوحة** (olarak) (gelir); dersin ki: **جاء بنو تميم صَرِيحةً**; başka kimse onlara karışmadığı zaman; ve Hüzeylî’nin sözü:
وكَرَّمَ ماءً صَريحا
yani saf; ve **التكريم** ile çoğaltmayı kastetti; dedi: bu Hüzeylî bir dildir. Ve hadiste: vesvese hadisi: “şu, **صريح الإِيمان**dır”; “ondan hoşlanmamanız **صريحُ الإِيمان**dır.” Ve **الصريحُ**: her şeyden saf olan; ve o, kinayenin zıddıdır; yani **صريح الإِيمان** şudur: şeytanın kalplerinize attığını kabul etmenizi engelleyen; ta ki o, kalplerinizde yerleşemeyen ve nefislerinizin ona yatışmadığı bir vesvese hâline gelsin; manası, vesvesenin kendisinin **صريح الإِيمان** olması değildir; çünkü o ancak şeytanın fiilinden ve onun süslemesinden doğar; nasıl olur da saf bir iman olur? Ve **صَريحٌ**: döl verici bir aygırın adıdır; ve Evs b. Galfâ el-Huceymî dedi:
ومِرْكَضَةٍ صَرِيحيٍّ أَبوها،
يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ
İbn Berrî dedi: onun doğru rivayeti: **ومِرْكَضَةٌ صَرِيحِيٌّ**; çünkü ondan önce:
أَعانَ على مِرَاسِ الحَرْبِ زَغْفٌ
مُضاعَفَةٌ، لها حَلَقٌ تُؤامُ
Ve **فرس صريحٌ**: **خيل صَرائِحَ**ten (olan at). Ve **الصَّريحُ**: Arap atlarından bilinen bir aygır; Tufeyl dedi:
عَناجِيجُ فيهنَّ الصَّريحُ ولاحِقٌ،
مَغاوِيرُ فيها للأَرِيبِ مُعَقَّبُ
Ve “**من آل الصَّريح وأَعْوَجٍ**” diye de rivayet edilir; sıfat bu aygıra galip geldi de ona bir isim oldu.

Ve ona işi **صُراحِيةً** getirdi; yani saf olarak. Ve **خَمْر صُراح** ve **صُراحِية**: saf. Ve **كأْسٌ صُراحٌ**: karıştırma ile karıştırılmamış. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde:
دَعاها بِشاةٍ حائلٍ، فَتَحََلَّبَتْ
له بصَرِيحٍ، ضَرَّةُ الشاةِ، مُزْبِدِ
yani, sulandırılmamış saf süt. Ve **الضَّرَّة**: memenin kökü. Ve İbn Abbâs hadîsinde: “hurmayı satın almak ne zaman helâl olur?” diye soruldu; dedi: “**حين يُصَرِّحُ**.” Denildi: “**وما التصريح؟**” Dedi: “tatlının acıdan belirginleştiği zaman.” Hattâbî dedi: böyle rivayet edilir ve böyle tefsir edilir; doğrusu **يُصَوِّحُ** (vav ile)dir; yerinde zikredilecektir.

Ve **الصُّراحِيَّة**: şarap için bir kaptır; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **الصَّرَح** (harekeli): her şeyden saf beyaz olan; el-Mütenahhil el-Hüzeylî dedi:
تَعْلُو السُّيُوفُ بأَيديهم جَماجِمَهم،
كما يُفَلَّقُ مَرْوُ الأَمْعَزِ الصَّرَحُ
Ezherî ve Cevherî bu beyti, beyazla kayıtlamaksızın “saf”a delil getirerek şahit olarak nakletti.

Ve **أَبْيَضُ صَرَاحٌ** (tıpkı **كَلَياحٍ** gibi): saf, parlak.

Ve **الصَّريحُ**: köpüğü gittiği zaman süt. Ve **لبن صَريح**: köpüğü sakin, saf. Ve meselde: **بَرَزَ الصريحُ بجانب المَتْنِ**; bu, açıklığa kavuşmuş iş için darb-ı mesel yapılır.

Ve **ناقة مِصْراح**: köpüğü az, sütü saf dişi deve; Ezherî: köpürmeyen deveye **مِصْراح** denir; süt sağımı gevşer ve asla köpürmez.

Ve **بول صَرِيحٌ**: üzerinde köpük olmayan saf (idrar); Ezherî dedi: sütte ve idrarda köpük yoksa ona **صريح** denir; Ebû’n-Necm dedi:
يَسُوفُ من أَبْوالِها الصَّريحا

Ve **صَرِيحُ النُّصْحِ**: onun katışıksızı.

Ve **يوم مُصَرِّحٌ**: yani onda bulut yoktur; bu, Tırimmâh’ın bir kurdu vasfettiği şu sözündedir:
إِذا امْتَلَّ يَهْوِي، قلتَ: ظِلُّ طَخاءةٍ،
ذَرَى الرِّيحُ في أَعْقابِ يومٍ مُصَرِّحِ
**امْتَلَّ**: koştu. **طَخاءَة**: hafif bulut; yani rüzgâr onu açık bir günde savurdu; kurdu, yerde koşuşunda, göğün bir yanındaki hafif bir buluta benzetti.

Ve **صَرَّحَتِ الخَمْر** **تصريحاً**: köpüğü açıldı da saflaştı; ve o, **التصريحُ**tur; dersin ki: **قد صَرَّحَتْ**; **تهْدارٍ** ve **إِزْبادٍ**dan sonra. Ve köpük ondan **تَصَرَّحَ**: açıldı da saflaştı; A‘şâ dedi:
كُمَيْتاً تَكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ،
إِذا صَرَّحَتْ بعدَ إِزْبادِها
Ve **انْصَرَحَ الحقُّ**: yani ortaya çıktı. Ve **كَذِبٌ صُرْحانٌ**: saf (yalandır); Lihyânî’den.

Ve onu **مُصارَحةً** ve **مُقارَحةً** ve **صُراحاً** ve **صِراحاً** ve **كِفاحاً** (olarak) bir mânâda (kullanırlar): onu yüz yüze gördüğün zaman; dedi:
قد كنتُ أَنْذَرْتُ أَخا مَنَّاحِ
عَمْراً، وعَمْرٌو وعُرْضةُ الصُّرَاحِ
Ve falanı **مُصارَحة** ve **صُراحاً** ve **صِراحاً** sövdüm: yani **كِفاحاً** ve yüz yüze; isim **الصُّراحُ**tur (damme ile). Ve **كَذِبٌ صُراحِيَةٌ** ve **صُراحِيٌّ** ve **صُراحٌ**: açık (yalandır); insanlar onu bilir. Ve bununla **صُراحاً** ve **صِراحاً** konuştu: yani açıktan. Ve denir ki: küfrü **صُراحاً خالصاً** getirdi: yani açıktan; Ezherî dedi: sanki **صَريحاً**ı kastetti. Ve falan, içindekini **صَرَّحَ** ve **صارَحَ**: onu açığa vurdu ve gösterdi; Ebû Ziyâd şu beyti okudu:
وإِني لأَكْنُو عن قَذُورٍ بغيرها،
وأُعْرِبُ أَحياناً بها، فأُصارِحُ
أَمُنْحَدِراً تَرْمي بكَ العِيسُ غُرْبَةً،
ومُصْعِدَة بَرْحٌ لعينيكَ بارِحُ؟
Ve meselde: **صَرَّحَ الحقُّ عن مَحْضِهِ**: yani açığa çıktı. Ezherî: ve **صَرَحَ** şeyi, **صَرَّحه** ve **أَصْرَحه**; onu açıkladığı ve ortaya koyduğu zaman; ve denir ki: falan, içindekini **تصريحاً** **صَرَّحَ**; onu açığa vurduğu zaman. Ve **التصريحُ**: **التعريض**in zıddıdır. Ve Arapların mesellerindendir: **صَرَّحَتْ بِجِدَّان وجِلْدانَ**
(*“**قوله «صرحت بجدان وجلدان»**”: **صرحت**’taki zamir kıssaya göredir; **الدال**’ın noktalı ve noktasız rivayeti vardır; Yâkût ve Meydânî’ye bak.)
adam, istediğinin en uç noktasını açığa vurduğu zaman.

Ve **الصُّراحُ**: suyu çoğaltılmış ince süt; onun suyundan bir kısmında esmerlik ve yeşillik görürsün. Ve **الصُّراحُ**: binek hayvanının teridir; elde olur; böylece Kurâ‘ (bunu) **بالراء** ile nakletti; bilinen **الصُّمَاحُ**tır.

Ve **الصَّرْحُ**: gökte (yüksekte) iri, uzun, tek başına müstakil olarak yapılan tek bir ev; ve denildi: o, **القَصْرُ**dur; ve denildi: o, her yüksek, yüce bina; ve tenzilde: **إِنه صَرْحٌ مُمَرَّدٌ من قَوارِيرَ**; cem‘i **صُرُوحٌ**tur; Ebû Züeyb dedi:
على طُرُقٍ كنُحُورِ الظِّبا
ءِ، تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا
Ve Zeccâc, Allah’ın sözü **قِيلَ لها ادْخُلي الصَّرْحَ** hakkında dedi ki: **الصَّرْحُ**, dilde, **القَصْرُ** ve **الصَّحْنُ**dur; denir ki: bu, evin **صَرْحةُ**sı ve **قارِعَتُها**sıdır; yani avlusu ve sahası; müfessirlerden bazıları dedi: **الصَّرْحُ**, onun için camdan yapılmış bir döşemedir. Ve **الصَّرْحُ**: dümdüzleştirilmiş yer.

Ve **الصَّرْحةُ**: yerden düz bir sırt. Ve yerden **الصَّرْحةُ**: düzleşen ve ortaya çıkan şey; denir ki: onlar **صَرْحةِ المِرْبَدِ**de ve **صَرْحةِ الدار**dadır; o, düzleşen ve ortaya çıkan şeydir; ortaya çıkmasa da, güzelce düz olduktan sonra o yine **صَرْحة**dır; dedi: Ebû İslâm’ın zannınca o, **الصحراء**dır; ve Râ‘î’den şu beyti okudu:
كأَنها، حينَ فاضَ الماءُ واخْتَلَفَتْ،
فَتْخاءُ، لاحَ لها، بالصَّرْحةِ، الذِّيبُ
Ve **الصَّرْحةُ**: bir yer.

Ve **صِرْواحُ**: Yemen’de bir kaledir; Süleyman, عليه السلام, cinlere emretti de onu Belkıs için yaptılar; o, **الصحاح**ta **بالأَلف واللام** ile marife olarak (geçer).

Ve dersin ki: **صَرَّحَتْ كَحْلُ**: yani kıtlık oldu ve şiddette saf (katıksız) hâle geldi; aynı şekilde dersin ki: **صَرَّحَتِ السَّنَةُ**; kıtlığı ortaya çıktığı zaman; Selâme b. Cendel dedi:
قومٌ إِذا صَرَّحَتْ كَحْلٌ، بُيوتُهُمُ
مَأْوَى الضُّيوفِ، ومأْوى كلِّ قُرْضوبِ
(*“**قوله «مأوى الضيوف»**”: Cevherî onu **مأوى الضريك** diye okudu; **الضريك** ile **القرضوب** birdir; müellifin burada okuduğuna göre **القرضوب**’un **الضيوف** üzerine atfı, özelin genele atfındandır; Cevherî’nin okuduğuna göre ise değildir.)
**القُرْضُوبُ**: fakir. Ve **الصُّمارِحُ** (damme ile): her şeyden saf olan; **الميم** ziyadedir. Ve **الصُّمادِحُ** ( **بالدال** ile) diye de rivayet edilir; Cevherî dedi: onun mahfuz olduğunu sanmıyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ر ح * * الصَّرْحُ * القصر وكل بناءعالٍ وجمعه * صُرُوحٌ * و * الصَّرِيحُ * كل خالص و * التَّصْرِيحُ * ضد التعريض و * صَرَّحَ * بما في نفسه * تصريحاً * أي أظهره

##### Türkçe

* ص ر ح * **الصَّرْحُ**: köşk ve her yüksek bina; çoğulu **صُرُوحٌ**. Ve **الصَّرِيحُ**: her hâlis olan. Ve **التَّصْرِيحُ**: üstü kapalı söylemenin zıddı. Ve **صَرَّحَ**: içindeki şeyi **تصريحاً** (olarak); yani onu açığa çıkardı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصرح  : بيت واحد يبنى منفردا ضخما طويلا في السماء. وقيل: هو  القصر  ، قاله الزجاج. قيل: هو  كل بناء عال  مرتفع. وفي التنزيل  إنه صرح ممرد من قوارير  والجمع صروح. قال أبو ذؤيب:
  على طرق كنحور الظـبـا                      ء تحسب آرامهن الصروحا وقال بعض المفسرين: الصرح: بلاط اتخذ لبلقيس من قوارير. الصرح:  قصر لبخت نصر  الجبار المشهور  قرب بابل  بالعراق، كان اتخذه لتجبره وعناده، وقصته مشهورة. الصرح  بالتحريك  : المحض  الخالص من كل شيء  . ومنهم من قيده بالأبيض، وأنشد للمتنخل بالهذلي:
  تعلو السيوف بأيدينا جماجمهـم                      كما يفلق مرو الأمعز الصرح وأورد الأزهري والجوهري هذا البيت مستشهدا به على الخالص، من غير تقييد،  كالصريح  كأمير  والصراح، بالفتح والضم  ، والكسر أفصح.  والاسم الصراحة  بالفتح،  والصروحة  ، بالضم.  وصرح نسبه، ككرم: خلص  ، وكذا كل شيء. وكل خالص: صريح،  وهو  أي الرجل الخالص النسب:  صريح من  قوم  صرحاء  ، وهي أعلى. في التهذيب: والصريح من الرجال والخيل: المحض، ويجمع الرجال على صرحاء، والخيل على الصرائح يقال: فرس صريح من خيل  صرائح  . يقال:  شتمه مصارحة وصراحا، بالضم والكسر، أي  كفاحا و  مواجهة. والاسم  الصراح بالضم،  كغراب  . ويقال: لقيته مصارحة، وصراحا، وصراحا وكفاحا: بمعنى واحد، إذا لقيته مواجهة. قال:
  قد كنت أنذرت أخـا مـنـاح
  عمرا وعمرو عرضة الصراح

   وكأس صراح  ، بالضم  : لم تشب  ، أي خالصة لم تخلط  بمزاج  ، هكذا في النسخ، وفي بعضها: بمزج.  والتصريح: خلاف التعريض  يقال: صرح فلان بما في نفسه تصريحا: إذا أبداه. التصريح:  تبيين الأمر، كالصرح  ، بفتح فسكون،  والإصراح  . يقال: صرح الشيء وصرحه وأصرحه، إذا بينه وأظهره. وفي حديث ابن عباس:  سئل متى يحل شراء النخل? قال: حين يصرح، قيل: وما التصريح? قال: حين يستبين الحلو من المر  . قال الخطابي: هكذا يروى ويفسر، والصواب: يصوح، بالواو، وسيذكر في موضعه. ومن أمثالهم:  صرحت بجدان. وجلدان  ، أي أبدى الرجل أقصى ما يريده. التصريح:  انكشاف الأمر  ، وفي نسخة: الحق، يقال: انصرح الحق، وصرح، إذا بان. ومن ذلك المثل  عند التصريح تستريح  . وهو في مجمع الأمثال للميداني،  لازم  و  متعد. و  التصريح  في الخمر: ذهاب زبدها  وقد صرحت، إذا انجلى زبدها فخلصت. قال الأعشى.

  كميتا تكشف عن حمرة                      إذا صرحت بعد إزبادها يقول: قد صرحت بعد تهدار وإزباد. وتصرح الزبد عنها: انجلى فخلص. تقول:  صرحت كحل، أي أجدبت وصارت صريحة  ، أي خالصة في الشدة. وكذلك تقول: صرحت السنة، إذا ظهرت جدوبتها. قال سلامة بن جندل
  قوم إذا صرحت كحـل، بـيوتـهـم                      مأوى الضيوف ومأوى كل قرضوب صرح  الرامي  تصريحا، إذا  رمى ولم يصب  الهدف.  والمصراح  بالكسر:  الناقة لا ترغي  ؛ كذا في التهذيب. وفي المحكم وغيره: ناقة مصراح: قليلة الرغوة خالصة اللبن.  والصراحية  ، بالضم وتشديد المثناة التحتية:  آنية للخمر  ، قال ابن دريد: ولا أدري ما صحته الصراحية  بالتخفيف  مع الضم: الخمر نفسها  الخالصة  ، أي من غير مزج. كذلك  من الكلمات الخالصة  . وكذب صراحية،  كالصراح، بالضم  . وكذب صراحي، كالصراح، بالكسر أيضا، أي بين يعرفه الناس.  ويوم مصرح، كمحدث  ، أي  بلا سحاب  ، وهو في شعر الطرماح، في قوله يصف ذئبا:
  إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءةذري الريح في أعقاب يوم مصرح امتل: عدا. وطخاءة: سحابة خفيفة. أي ذراه الرح في يوم مصح. شبه الذئب في عدوه في الأرض بسحابة خفيفة في ناحية من نواحي السماء. وصرح النهار: ذهب سحابه وأضاءت شمسه؛ كما في الأساس.  وانصرح  الحق:  بان  وانكشف.  وصارح بما في نفسه: أبداه  وأظهره،  كصرح  مشددا ومخففا. وأنشد أبو زياد:
  وإني لأكنو عن قذور بغيرهـا                      وأعرب أحيانا بها فأصـارح
  أمنحدرا ترمي بك العيس غربة                      ومصعدة برح لعينيك بـارح  والصريح، كجريح  : فحل من خيل العرب، وهو  فرس عبد يغوث بن حرب، وآخر لبني نهشل، وآخر للخم  . وبلا لام: اسم فحل منجب. وقال أوس بن غلفاء الهجيمي:
  ومركضة صريحي أبوها                      يهان لها الغلامة والغلام وقال طفيل:
  عناجيح فيهن الصريح ولاحق                      مغاوير فيها للأريب معقب

  ويروى: من آل الصريح وأعوج، غلبت الصفة على هذا الفحل فصارت له اسما. صراح  كرمان: طائر كالجندب  ، وحكمه أنه  يؤكل  .  وصرواح، بالكسر: حصن  باليمن  بناه الجن لبلقيس  بأمر سيدنا سليمان عليه السلام، وهو في الصحاح معرف بالألف واللام.  والصمارح بالضم: الخالص  . من كل شيء، والميم زائدة، ويروى عن أبي عمرو: الصمادح، بالدال. قال الجوهري: ولا أظنه محفوظا.  وخرج لهم صرحة برحة. أي بارزا لهم. وإن خروج صرحة برحة  -بالفتح في آخرهما، وبالتنوين معا-  لكثير  . ومما يستدرك عليه: قولهم: أتاه بالأمر صراحية، أي خالصا. ولبن صريح: ساكن الرغوة خالص. وفي المثل:
  برز الصريح بجانب المتن يضرب للأمر الذي وضح. وبول صريح: خالص ليس عليه رغوة. قال الأزهري: يقال للبن والبول: صريح، إذا لم يكن فيه رغوة. قال أبو النجم:
  يسوف من أبوالها الصريحا وصريح النصح: محضه. ومن المجاز: شر صراح. وصرح الحق عن محضه، أي انكشف؛ كذا في الأساس. وكذب صرحان، بالضم، أي خالص؛ عن اللحياني. والصراح: اللبن الرقيق الذي أكثر ماؤه فترى في بعضه سمرة من مائه وخضرة. والصراح: عرق الدابة يكون في اليد؛ كذا حكاه كراع، بالراء، والمعروف: الصماح. ويقال: هذه صرحة الدار، وقارعتها، أي ساحتها وعرصتها. وقيل: الصرحة متن من الأرض مستو. والصرحة من الأرض: ما استوى وظهر. يقال: هم في صرحة المربد وصرحة الدار: وهو ما استوى وظهر، وإن لم يظهر فهو صرحة بعد أن يكون مستويا حسنا. قال: وهي الصحراء، فيما زعم أبو أسلم، وأنشد للراعي:
  كأنها حين فاض الماء واختلفت                      فتخاء لاح لها بالصرحة الذيب وفي هامش الصحاح أن البيت للنعمان بن بشير يصف فرسا. وفي نسخة: صقعاء، بدل: فتخاء. والصرحة أيضا: موضع. والصريحان: قبيلة.

##### Türkçe

**الصرح**: gökte tek başına, iri, uzun olarak inşa edilen tek bir ev. Ve denildi ki: o **القصر**dur; bunu **الزجاج** söyledi. Denildi ki: o, her yüksek, yüce bina(dır). Ve tenzilde: “Şüphesiz o, camlardan düzeltilmiş bir **صرح**tır.” Çoğulu **صروح**tur. **أبو ذؤيب** dedi:
  Ceylanların boyunları gibi yollarda                      onların **آرام**larını **الصروح** sanırsın

Ve müfessirlerden bazıları dedi: **الصرح**: Belkıs için camlardan yapılmış bir döşeme. **الصرح**: Irak’ta, Babil yakınında, meşhur zorba **بخت نصر**’ın bir sarayıdır; onu zorbalığı ve inadı için edinmişti; kıssası meşhurdur. **الصرح** (harekeli olarak): her şeyden arı, katıksız **المحض** **الخالص**. Onlardan kimi onu beyazla kayıtladı; ve **المتنخل**’den, **الهذلي**’ye ait olarak şu beyit okundu:
  Kılıçlar bizim ellerimizle onların kafataslarını yükseltir                      tıpkı **الأمعز**’ın çakıl taşını katıksız **الصرح**ın yarması gibi

**الأزهري** ve **الجوهري** bu beyti, kayıtsız olarak, katıksız olana delil getirerek nakletti; **كالصريح** ( **أمير** vezninde) ve **الصراح**; fetha ve damme iledir; kesre daha fasihdir. İsim **الصراحة** (fetha ile), ve **الصروحة** (damme ile). Ve **صرح** onun nesebini, **كرم** gibi: arılaştı; ve aynı şekilde her şey. Ve her katıksız: **صريح**tir; ve o, yani nesebi katıksız adam: **صريح**tir, **قوم**dan **صرحاء**dır; ve o daha yücedir. **التهذيب**’de: Erkeklerden ve atlardan **الصريح**: katıksızdır; erkekler **صرحاء** üzerine cem edilir, atlar **الصرائح** üzerine; denir ki: **صرائح** atlardan **صريح** bir at.

Denir ki: ona **مصارحة** ve **صراحا** (damme ve kesre ile) sövdü; yani yüz yüze ve karşı karşıya. İsim **الصراح** (damme ile), **كغراب**. Ve denir ki: ona **مصارحة** olarak, ve **صراحا** olarak, ve **صراحا** ve **كفاحا** olarak rastladım: tek bir mânâdadır; ona karşı karşıya rastladığında. Dedi:
  Ben **أخا مناح**’ı uyarmıştım
  **عمرا**’yı; ve **عمرو** **الصراح**ın hedefidir

Ve **صراح** bir kadeh (damme ile): karıştırılmadı; yani katıksızdır, **بمزاج** ile karıştırılmadı; nüshalarda böyle; bazısında: **بمزج** ile. **التصريح**: **التعريض**in zıddıdır; denir ki: falan, içindekini **تصريحا** olarak **صرح** etti: onu açığa vurduğunda. **التصريح**: işin açıklanmasıdır; **كالصرح** (fetha sonra sükûn ile) ve **الإصراح** gibi. Denir ki: şeyi **صرح** etti, ve onu **صرحه** etti, ve onu **أصرحه** etti; onu açıkladığında ve ortaya koyduğunda.

Ve İbn Abbas hadîsinde: “Hurma ağaçlarını satın almak ne zaman helâl olur?” diye soruldu. Dedi: “**يصرح** ettiği zaman.” Denildi ki: “**التصريح** nedir?” Dedi: “Tatlı olanın acı olandan seçikleştiği zaman.” **الخطابي** dedi: Böyle rivayet edilir ve böyle tefsir edilir; doğrusu: **يصوح** (vav ile)dur; yerinde zikredilecektir.

Onların darbımesellerinden: **صرحت بجدان**. Ve **جلدان**; yani adam, istediğinin en uç noktasını açığa vurdu. **التصريح**: işin açığa çıkmasıdır; bir nüshada: hak. Denir ki: hak **انصرح** etti, ve **صرح** etti; ortaya çıktığında. Ve o meselden: **عند التصريح تستريح**. O, **الميداني**’nin **مجمع الأمثال**’indedir; لازم ve متعدّîdir.

Ve şarapta **التصريح**: köpüğünün gitmesidir; ve köpüğü sıyrılıp katıksızlaştığında “**صرحت**” denir. **الأعشى** dedi:

  Kızıl bir (şarap), kızıllığını açığa çıkarır                      köpürmesinden sonra **صرحت** ettiğinde

Yani: akıp taşmadan ve köpürmeden sonra **صرحت** etmiştir. Ve köpük ondan **تصرح** eder: sıyrılır, böylece katıksızlaşır. Dersin ki: **صرحت كحل**; yani kıtlık oldu ve **صريحة** oldu; yani şiddette katıksız. Ve aynı şekilde dersin ki: **صرحت السنة**; kıtlığı ortaya çıktığında. **سلامة بن جندل** dedi:
  **كحل** **صرحت** ettiğinde (kıtlık şiddetlendiğinde) bir kavim; onların evleri                      misafirlerin barınağı ve her **قرضوب**un barınağıdır

Okçu **الرامي** **تصريحا** olarak **صرح** etti: hedefi vurmayıp attığında. **المصراح** (kesre ile): böğürmeyen dişi deve; **التهذيب**’de böyledir. **المحكم** ve başkasında: **مصراح** bir dişi deve: köpüğü az; sütü katıksız. **الصراحية** (damme ile ve alttaki ikiz harfin şeddelenmesiyle): şarap için kaplar; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum. **الصراحية** (tahfîf ile, damme ile birlikte): bizzat şarabın kendisi, katıksız; yani karışımsız. Aynı şekilde, katıksız kelimelerden(dir). **صراحية** bir yalan; **كالصراح** (damme ile) gibi. Ve **صراحي** bir yalan; **كالصراح** (kesre ile) gibi de; yani açık, insanların bildiği.

**مصرح** bir gün, **كمحدث**: yani bulutsuz; o, **الطرماح**’ın şiirindedir; bir kurdu vasfederken söylediği sözünde:
  **امتل** ettiğinde (koştuğunda) düşer; “hafif bir bulut gölgelendi” dersin;                      rüzgâr, bulutsuz bir günün ardında onu savurur

**امتل**: koştu. **طخاءة**: hafif bir bulut. Yani rüzgâr onu, açık bir günde savurdu. Kurdu, yerde koşuşunda, göğün yönlerinden bir yönde hafif bir buluta benzetti. Ve **صرح النهار**: bulutu gitti ve güneşi aydınladı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve hak **انصرح** etti: ortaya çıktı ve açığa çıktı. Ve içindekini **صارح** etti: onu açığa vurdu ve ortaya koydu; şeddeli ve şeddesiz **صرح** gibi. **أبو زياد** şu beyiti okudu:
  Ve ben, ondan başkasıyla pislikten kinaye ederim                      ve bazen onunla açıklarım da **فأصارح** ederim
  Gurbete develer seni atarcasına inen (yol)dan;                      ve yükselen (yol)dan; gözlerin için bir **بارح** (uğursuz) belirdi

Ve **الصريح** ( **كجريح** vezninde): Arap atlarından bir aygırdır; o, **عبد يغوث بن حرب**’ın atıdır; ve **بني نهشل**’e ait bir başkası; ve **الخم**’e ait bir başkası. Lâmsız olarak: soylu aygırın adı. **أوس بن غلفاء الهجيمي** dedi:
  Ve babası **صريحي** olan bir koşu (atı);                      onun için hem genç kız hem genç oğlan horlanır

Ve **طفيل** dedi:
  İçlerinde **الصريح** ve **لاحق** olan güçlü develer;                      içinde yiğitler; akıllı için ardıl (şan) vardır

Ve rivayet edilir: **من آل الصريح** ve **أعوج**. Sıfat bu aygıra galip geldi de ona isim oldu.

**صراح** ( **كرمان** gibi): çekirge gibi bir kuştur; hükmü: yenilir. Ve **صرواح** (kesre ile): Yemen’de bir hisar; cinler onu Belkıs için, efendimiz Süleyman عليه السلام’ın emriyle inşa etti; o, **الصحاح**’ta elif-lâm ile marife olarak geçer.

**الصمارح** (damme ile): her şeyden katıksız; mîm ziyadedir. Ebû Amr’dan **الصمادح** ( **الدال** ile) rivayet edilir. **الجوهري** dedi: onun mahfuz olduğunu sanmıyorum.

Ve onlara **صرحة برحة** olarak çıktı; yani onlara belirgin olarak. Ve **صرحة برحة** çıkış (—son ikisi fetha ile ve ikisi de tenvinli olarak—) çoktur.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: “Ona işi **صراحية** olarak getirdi” sözleri; yani katıksız olarak. Ve **صريح** süt: köpüğü durgun, katıksız. Ve meselde:
  **برز الصريح بجانب المتن**
Açıkça ortaya çıkan iş için darbımesel yapılır.

Ve **صريح** idrar: üzerinde köpük olmayan katıksız. **الأزهري** dedi: Süt ve idrara, içinde köpük olmadığında **صريح** denir. **أبو النجم** dedi:
  Onların katıksız idrarlarından emer

Ve **صريح النصح**: onun katıksızı. Ve mecazdandır: **شر صراح**. Ve hak, katıksızlığından **صرح** etti; yani açığa çıktı; **الأساس**’ta böyledir. Ve **صرحان** bir yalan (damme ile): yani katıksız; **اللحياني**’den.

Ve **الصراح**: suyu çoğaltılmış ince süttür; onun suyundan bazısında esmerlik ve yeşillik görürsün. Ve **الصراح**: binek hayvanının elde bulunan teridir; **كراع** bunu ( **الراء** ile) böyle nakletti; bilinen: **الصماح**tır.

Ve denir ki: bu, evin **صرحة**sıdır ve eşiğidir; yani avlusu ve sahası. Ve denildi ki: **الصرحة** düz bir yer sırtıdır. Ve yerden **الصرحة**: düzleşen ve ortaya çıkan şeydir. Denir ki: onlar **صرحة المربد**’dedir ve **صرحة الدار**’dadır: o, düzleşen ve ortaya çıkan yerdir; ortaya çıkmamışsa da, güzelce düz olduktan sonra o yine **صرحة**dır. Dedi ki: O, **الصحراء**dır; Ebû Eslem’in zannettiğine göre. Ve **الراعي**’ye ait olarak şu beyit okundu:
  Su taştığında ve karıştığında sanki o,                      **الصرحة**da kurda görünen bir **فتخاء**dır

Ve **الصحاح**’ın kenarında, beytin **النعمان بن بشير**’e ait olduğu; bir atı vasfettiği yazılıdır. Bir nüshada: **صقعاء**, **فتخاء** yerine.

Ve **الصرحة** ayrıca: bir yerdir. Ve **الصريحان**: bir kabiledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَرُحَ
1 صَرُحَ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. صَرُحَ , (K,) inf. n. صَرَاحَةٌ and صُرُوحَةٌ, (S, O, Msb,) [both strangely said in the K, to be substs.,] It was, or became, pure, sheer, free from admixture, unmingled, unmixed, genuine, or clear; (S, O, Msb, K;) said of a thing (S, O, Msb) of any kind of which the meaning is predicable, (S, O,) [and particularly] said of one's race, or genealogy. (K.) -A2- صَرَحَ: see 2, in two places.

صَرَّحَتْ
2 صَرَّحَتْ ذ She (a camel) yielded pure, or clear, milk. (TA in art. حلب.) ― -b2- [Hence, probably,] تَصْرِيحٌ signifies The speaking clearly, plainly, explicitly, directly, or without ambiguity or equivocation; contr. of تَعْرِيضٌ. (S, A, K.) You say, صرّح بِمَا فِى نَفْسِهِ, (S, A, L, Msb, K,) and بِمَا عِنْدَهُ, (A,) He made apparent, manifest, or plain, or he manifested, exposed, or revealed, (S, A, L, K,) what was in his mind, (S, L, K,) and what he had; (A;) as also بِهِ ↓ صارح; (L, K;) and به ↓ صَرَحَ: (TA:) or he declared, or made clear, what was in his mind, so as to express the intended meaning according to the first [or most obvious] interpretation; or he made it free from expressions susceptible of tropical meanings and a secondary [or remote] interpretation. (Msb.) And صرّح الشَّىْءَ, (TA,) inf. n. تَصْرِيحٌ; (K, TA;) and ↓ صَرَحَهُ, (TA,) inf. n. صَرْحٌ; (K, TA;) and ↓ اصرحهُ, (TA,) inf. n. اـِصْرَاحٌ; (K, TA;) He made the thing apparent, manifest, clear, or plain. (K, TA.) -A2- This verb is also intrans. (K.) One says, صرّحت الخَمْرُ, (S, A, Msb,) inf. n. تَصْرِيحٌ, (S, K,) The wine became free from froth; (S, A, Msb, K;) [it became clear] after fermenting and frothing. (S.) And صرّح النَّهَارُ The day became free from clouds, and sunny: (A:) or صرّح اليَوْمُ the day became free from mists and clouds. (Msb.) And صرّحت كَحْلُ The year of drought, or sterility, became one of unmixed severity; (S, Meyd, L, K;) and in like manner, صرّحت السَّنَةُ: (L:) or the former means the sky became clear of clouds. (S in art. كحل, and Meyd.) And صرّح, (S, Msb, TA,) inf. n. as above, (K, TA,) said of an affair, (K, TA,) or, as in a copy of the K, [and in the S and Msb,] said of the truth, (TA,) It became apparent, manifest, exposed, or revealed; (S, Msb, K, TA;) and so ↓ انصرح, (S, K, TA,) said of the truth. (S, TA.) Hence the prov. عِنْدَ التَّصْرِيحِ تُرِيحُ, meaning On the appearing of the truth thou findest rest; (Meyd, TA;) no doubt remaining in thy mind. (Meyd.) And صَرَّحَ الحَقٌّ عَنْ مَحْضِهِ, (S, Meyd, A, Msb,) another prov., meaning (tropical:) The truth, or affair, became revealed, or manifest, (S, Meyd, Msb,) after its being concealed: (Meyd, Msb:) or, as AA says, falsity became detected, or exposed, and the truth became apparent and known. (Meyd. [See also زُبْدٌ.]) And صَرَّحَتْ بِجِلْذَانَ, another prov., (Meyd, L,) meaning It (the affair, or case,) became apparent, or manifest, to thee, in Jildhلn; which last word is variously written, [see Freytag's Arab. Prov. i. 730, and Har p. 106,] a place in Et-Tلïf, soft and even, like the palm of the hand, containing no covert in which one may conceal himself; the ت in صرّحت denoting the قِصَّة or خُطَّة: (Meyd:) i. e. the man made apparent, or revealed, the utmost of what he desired, or meant. (L.) ― -b2- See also a trad. cited in art. صوح, conj. 2. ― -b3- صرّح said of an archer or the like means [He made his arrow, or missile, to go clear of the butt or mark; or] he shot, or cast, and missed (K, TA) the butt [or mark]. (TA.)

صارح بِهِ
3 صارح بِهِ ذ : see 2. -A2- [صارحهُ, inf. n. مُصَارَحَةٌ and صِرَاحٌ, He confronted him, or faced him.] One says, شَتَمَهُ مُصَارَحَةً, and صِرَاحًا, (S, K,) and ↓ صُرَاحًا, (K,) which last is a subst. [used as an inf. n., i. e. a quasi-inf. n.], (S, K,) He reviled him confronting him, or face to face, or to his face. (S, K.) And لَقِيتُهُ مُصَارَحَةً, (A, TA,) and صِرَاحًا, and ↓ صُرَاحًا, (TA,) I met him face to face. (A, TA.)

4 أَصْرَحَ see 2.

تصرّح الزَّبَدُ عَنِ الخَمْرِ
5 تصرّح الزَّبَدُ عَنِ الخَمْرِ ذ The froth became cleared away from the wine. (TA.)

7 اـِنْصَرَحَ see 2.

صَرْحٌ
صَرْحٌ ذ A قَصْر [i. e. palace, or pavilion, &c.]: (Zj, S, A, K:) and (as some say, TA) any lofty building: (S, A, K, TA:) or a single house or chamber, built apart, or detached, large, and lofty: (Msb, TA:) pl. صُرُوحٌ. (S, A.)

صَرَحٌ
صَرَحٌ ذ : see صَرِيح.

صَرْحَةٌ
صَرْحَةٌ ذ The court, or open area, of a house; i. e. a spacious vacant part or portion thereof, in which is no building; its عَرْصَة, (S, TA,) or its سَاحَة [which means the same]: (A, Msb, TA:) pl. صَرَحَاتٌ. (Msb.) ― -b2- And A tract of ground that is hard and elevated (S, L) and even: or a tract that is even, and open to view, of ground, and of a place where camels or other animals are confined, or where dates are dried, and of a house or dwelling: or a tract that is even, and of goodly appearance, though not open to view: Aboo-Aslam asserts it to mean a [desert tract such as is called] صَحْرَآء. (L.) ― -b3- [Hence, app.,] one says, خَرَجَ لَهُمْ صَرْحَةَ بَرْحَةَ, (so accord. to the TA as from the K,) or صَرْحَةَ بَرْحَةٍ, (O, and so in my MS. copy of the K,) or صَرْحَةً بَرْحَةً, (so in the CK,) He went forth openly, or into the field [of battle], to them: (O, K:) and أِنَّ خُرُوجَ صَرْحَةٍ بَرْحَةٍ لَكَثِيرٌ, (so accord. to the TA as from the K,) or صَرْحَةَ بَرْحَةٍ, (O, and so in the CK,) or صَرْحَةَ بَرْحَةَ, (so in my MS. copy of the K,) [accord. to SM,] with fet-h in the end of each [app. in the former phrase], and with tenween in each [app. in the latter phrase], (TA,) [i. e. Verily the going forth openly, or into the field of battle, is frequent. See also صَحْرَة, and بَحْرَة.]

صُرْحَانٌ
صُرْحَانٌ ذ : see صَرِيحٌ.

صَرَاحٌ
صَرَاحٌ ذ : see صَرِيحٌ.

صُرَاحٌ
صُرَاحٌ ذ : see صَرِيحٌ, in six places. ― -b2- Also Thin milk, containing much water, so that in some parts of it one sees a tawniness and خُضْرَة [here app. meaning a blackish hue]. (L.) -A2- See also 3, in two places.

صِرَاحٌ
صِرَاحٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

صَرِيحٌ
صَرِيحٌ ذ Anything pure, sheer, free from admixture, unmingled, unmixed, genuine, or clear; (S, A, Msb, K, TA;) as also ↓ صَرَحٌ, (S, K,) which is by some restricted by the [additional] epithet white, (TA,) and ↓ صُرَاحٌ, (L, K,) and ↓ صِرَاحٌ, which is [said to be] more chaste [though much less usual] than صُرَاحٌ, (L,) and ↓ صَرَاحٌ, (K,) and ↓ صُمَارِحٌ, (S, K,) in which last the م is augmentative, or, as is related on the authority of AA, it is صُمَادِحٌ, with د, but [J says] I do not think this to have been retained in the memory [as transmitted from the Arabs of classical times]. (S.) You say لَبَنٌ صَرِيحٌ Milk of which the froth has gone, (S, A, L,) or free from froth, (T, L,) and clear: (T, A, L:) or just drawn. (TA in art. زهر.) And بَوْلٌ صَرِيحٌ Urine free from froth. (T, L.) And ↓ خَمْرٌ صُرَاحٌ, (L,) and ↓ صُرَاحِيَةٌ, (L, K,) without teshdeed, (K,) Pure wine, (L, K,) without admixture. (TA.) And ↓ كَأْسٌ صُرَاحٌ A cup of wine without admixture. (S, A, Msb, K.) And جَآءَ بَنُو تَمِيمٍ صَرِيحَةً The sons of Temeem came unmixed with any others. (S.) And رَجُلٌ صَرِيحٌ, (T, S, L, K, *) and عَرَبِىٌّ صَرِيحٌ, (A, Msb,) A man, (T, S, L,) and an Arab, (A, Msb,) of pure, or unmixed, race or genealogy; pl. صُرَحَآءُ: (T, S, A, L, Msb, K:) and فَرَسٌ صَرِيحٌ a horse of pure race; (T, TA;) pl. صَرَائِحُ, (T, K, TA,) in this case as distinguished from the former. (T, TA.) And نَسَبٌ صَرِيحٌ Pure, or unmixed, race or genealogy. (A.) And كَلِمَةٌ ↓ صُرَاحٌ and ↓ صُرَاحِيَةٌ [A word, an expression, or a sentence,] that is pure, genuine, or clear. (K.) And ↓ كَذِبٌ صُرَاحٌ and ↓ صِرَاحٌ, the latter with kesr, and ↓ صُرَاحِيَةٌ and ↓ صُرَاحِىٌّ (TA) and ↓ صُرْحَانٌ with damm, (Lh, TA,) (assumed tropical:) A pure, sheer, or unmixed, lie, (Lh, TA,) manifest, and known to men. (TA.) And قَوْلٌ صَرِيحٌ (assumed tropical:) A saying [that is explicit, plain, or clear,] not requiring anything to be conceived in the mind, nor any interpretation. (Msb.) And ↓ شَرٌّ صُرَاحٌ (tropical:) [Pure unmixed, evil, or mischief]. (A, TA.) And صَرِيحُ النُّصْحِ (assumed tropical:) Pure, or sincere, in admonition, or counsel. (L, TA.)

صَرَاحَةٌ
صَرَاحَةٌ ذ : inf. ns. of صَرُحَ [q. v.]. (S, O, Msb.)

صُرُوحَةٌ
صُرُوحَةٌ ذ : inf. ns. of صَرُحَ [q. v.]. (S, O, Msb.)

صُرَاحِيَةٌ
صُرَاحِيَةٌ ذ : see صَرِيحٌ, in three places. ― -b2- [Hence the saying,] أَتَاهُ بِالأَمْرِ صُرَاحِيَةً [app. He stated to him the affair, or case,] clearly, or without admixture. (L, TA.)

صُرَاحِىٌّ
صُرَاحِىٌّ ذ : see صَرِيحٌ.

صَرِيحِىٌّ
صَرِيحِىٌّ ذ an epithet applied to a horse, in relation to a certain stallion named صَرِيحٌ, (S, TA,) or الصَّرِيحُ, (TA,) that begat a generous breed. (S, TA.)

صُرَاحِيَّةٌ
صُرَاحِيَّةٌ ذ A vessel for wine: (K:) [in Pers. صُرَاحِى:] but IDrd doubts its correctness. (TA.)

صُرَّاحٌ
صُرَّاحٌ ذ A certain flying thing, resembling the [species of locust called] جُنْدَب, which is eaten. (K.)

صُمَارِحٌ
صُمَارِحٌ ذ : see صَرِيحٌ.

يَوْمٌ مُصَرِّحٌ
يَوْمٌ مُصَرِّحٌ ذ , (S, K,) like مُحَدِّثٌ [in measure], (K,) [in one of my two copies of the S مُصَرَّحٌ also, and in the other copy the latter only,] A day free from clouds: (S, K:) occurring in the poetry of Et-Tirimmلh. (S.)

مِصْرَاحٌ
مِصْرَاحٌ ذ A she-camel that does not yield frothy milk; (T, K; [in the CK, لا تَرْعَى is put for لا تُرَغِّى;]) that yields pure milk, with little froth. (M, TA.)

##### Türkçe

**صَرُحَ**
1 **صَرُحَ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **صَرُحَ** , (K,) mastarı **صَرَاحَةٌ** ve **صُرُوحَةٌ**, (S, O, Msb,) [ikisi de K’da garip bir şekilde isimler (substs.) olarak söylenmiştir,] Saf oldu veya saflaştı; katışıksız, karışımsız, karışmamış, halis yahut açık oldu; (S, O, Msb, K;) herhangi bir türden olup mananın kendisine yüklenebildiği bir şey hakkında söylenir, (S, O, Msb) (S, O,) [ve özellikle] kişinin soyu veya nesebi hakkında söylenir. (K.) -A2- **صَرَحَ**: 2’ye bak, iki yerde.

**صَرَّحَتْ**
2 **صَرَّحَتْ** ذ O (dişi deve) saf yahut berrak süt verdi. (TA, **حلب** maddesinde.) ― -b2- [Bundan, muhtemelen,] **تَصْرِيحٌ**; açıkça, sarihçe, tafsilatlı olarak, doğrudan yahut kapalılık ve iki-anlamlılık olmaksızın konuşmayı ifade eder; **تَعْرِيضٌ**’ın zıddıdır. (S, A, K.) Şöyle dersin: **صرّح بِمَا فِى نَفْسِهِ**, (S, A, L, Msb, K,) ve **بِمَا عِنْدَهُ**, (A,) O, zihninde olanı (S, L, K,) ve yanında olanı (A;) açık etti, belirgin kıldı yahut açıkladı, ortaya koydu veya ifşa etti; (S, A, L, K;) bunun gibi **بِهِ** ile ↓ **صارح** da (L, K;) ve **به** ile ↓ **صَرَحَ** da: (TA:) yahut, zihninde olanı, birinci [yahut en açık] yoruma göre muradı ifade edecek şekilde beyan etti veya açık kıldı; yahut onu mecazî manalara elverişli ifadelerden ve ikinci [yahut uzak] bir yorumdan arındırdı. (Msb.) Ve **صرّح الشَّىْءَ**, (TA,) mastarı **تَصْرِيحٌ**; (K, TA;) ve ↓ **صَرَحَهُ**, (TA,) mastarı **صَرْحٌ**; (K, TA;) ve ↓ **اصرحهُ**, (TA,) mastarı **اـِصْرَاحٌ**; (K, TA;) O, şeyi açık, belirgin, net yahut sarih kıldı. (K, TA.) -A2- Bu fiil lâzım da olur. (K.) Şöyle denir: **صرّحت الخَمْرُ**, (S, A, Msb,) mastarı **تَصْرِيحٌ**, (S, K,) Şarap köpükten arındı; (S, A, Msb, K;) [mayalanıp köpürdükten sonra berraklaştı]. (S.) Ve **صرّح النَّهَارُ** Gün bulutlardan arındı ve güneşli oldu: (A:) yahut **صرّح اليَوْمُ** gün puslardan ve bulutlardan arındı. (Msb.) Ve **صرّحت كَحْلُ** Kıtlık yahut kısırlık yılı, katışıksız bir şiddet yılı oldu; (S, Meyd, L, K;) ve aynı şekilde **صرّحت السَّنَةُ**: (L:) yahut birincisi, göğün bulutlardan arınarak berraklaşması demektir. (S, **كحل** maddesinde, ve Meyd.) Ve **صرّح**, (S, Msb, TA,) yukarıdaki gibi mastarla, (K, TA,) bir iş hakkında söylenerek, (K, TA,) yahut K’nın bir nüshasında olduğu üzere, [ve S ile Msb’de de,] hakikat hakkında söylenerek, (TA,) O (iş) açığa çıktı, belirgin oldu, ortaya saçıldı yahut ifşa edildi; (S, Msb, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **انصرح**, (S, K, TA,) hakikat hakkında söylenir. (S, TA.) Bundan dolayı darbımesel: **عِنْدَ التَّصْرِيحِ تُرِيحُ**, manası: Hakikatin ortaya çıkması sırasında rahat bulursun; (Meyd, TA;) zihninde hiçbir şüphe kalmaz. (Meyd.) Ve **صَرَّحَ الحَقٌّ عَنْ مَحْضِهِ**, (S, Meyd, A, Msb,) başka bir darbımesel; manası (mecazen:) Hakikat yahut iş, gizli olduktan sonra açığa çıktı yahut belirgin oldu: (Meyd, Msb:) yahut AA’nın dediği gibi, bâtıl ortaya çıkarılıp ifşa edildi ve hakikat belirginleşip bilindi. (Meyd. [Ayrıca **زُبْدٌ**’a da bak.]) Ve **صَرَّحَتْ بِجِلْذَانَ**, başka bir darbımesel, (Meyd, L,) manası: O (iş yahut hâl) sana **جِلْذَانَ**’da açık oldu yahut belirginleşti; bu son kelime çeşitli şekillerde yazılır, [Freytag’ın Arab. Prov. i. 730’una ve Har p. 106’ya bak,] Et-Tâif’te bir yer; el ayası gibi yumuşak ve düz, kişinin gizlenebileceği bir siper barındırmayan; **صرّحت**’teki **ت** ise **قِصَّة** veya **خُطَّة**’yi gösterir: (Meyd:) yani adam, arzu ettiği yahut kastettiği şeyin en uç noktasını açık etti yahut ortaya koydu. (L.) ― -b2- Ayrıca **صوح** maddesinde, 2. bâbdan nakledilen bir hadise de bak. ― -b3- **صرّح**, bir okçu yahut benzeri hakkında söylenince, [okunu yahut mermisini hedefin yanından açıkça geçirtti; yahut] attı yahut fırlattı ve hedefi ıskaladı (K, TA) [yahut nişanı]. (TA.)

**صارح بِهِ**
3 **صارح بِهِ** ذ : 2’ye bak. -A2- [**صارحهُ**, mastarı **مُصَارَحَةٌ** ve **صِرَاحٌ**, Ona karşı durdu yahut yüz yüze geldi.] Şöyle denir: **شَتَمَهُ مُصَارَحَةً**, ve **صِرَاحًا**, (S, K,) ve ↓ **صُرَاحًا**, (K,) ki bu sonuncusu bir isimdir [mastarı yerine kullanılan, yani mastar benzeri], (S, K,) O, ona karşısına çıkarak, yüz yüze yahut yüzüne karşı sövdü. (S, K.) Ve **لَقِيتُهُ مُصَارَحَةً**, (A, TA,) ve **صِرَاحًا**, ve ↓ **صُرَاحًا**, (TA,) Ben onunla yüz yüze karşılaştım. (A, TA.)

4 **أَصْرَحَ** 2’ye bak.

**تصرّح الزَّبَدُ عَنِ الخَمْرِ**
5 **تصرّح الزَّبَدُ عَنِ الخَمْرِ** ذ Köpük şaraptan arınıp ayrıldı. (TA.)

7 **اـِنْصَرَحَ** 2’ye bak.

**صَرْحٌ**
**صَرْحٌ** ذ Bir **قَصْر** [yani saray, köşk vb.]: (Zj, S, A, K:) ve (bazılarının dediğine göre, TA) her yüksek bina: (S, A, K, TA:) yahut ayrı yapılmış, müstakil, büyük ve yüksek tek bir ev yahut oda: (Msb, TA:) çoğulu **صُرُوحٌ**. (S, A.)

**صَرَحٌ**
**صَرَحٌ** ذ : **صَرِيح**’e bak.

**صَرْحَةٌ**
**صَرْحَةٌ** ذ Bir evin avlusu yahut açık alanı; yani onun içinde bina bulunmayan geniş boş kısmı; onun **عَرْصَة**’si, (S, TA,) yahut onun **سَاحَة**’si [ki aynı manadadır]: (A, Msb, TA:) çoğulu **صَرَحَاتٌ**. (Msb.) ― -b2- Ve sert, yüksek (S, L) ve düz bir arazi parçası: yahut düz ve görüşe açık bir arazi parçası; ve develerin yahut başka hayvanların kapatıldığı yerin, yahut hurmaların kurutulduğu yerin, yahut bir evin yahut meskenin düz bir parçası: yahut düz ve güzel görünümlü bir parça, her ne kadar görüşe açık olmasa da: Ebû-Aslam bunun, **صَحْرَآء** denilen türden bir [çöl parçası] manasına geldiğini ileri sürer. (L.) ― -b3- [Bundan, görünüşe göre,] şöyle denir: **خَرَجَ لَهُمْ صَرْحَةَ بَرْحَةَ**, (TA’ya göre K’dan böyle,) yahut **صَرْحَةَ بَرْحَةٍ**, (O, ve K’nın yazma nüshamda da böyle,) yahut **صَرْحَةً بَرْحَةً**, (CK’da böyle,) O, onlara açıkça, yahut meydana [savaş alanına] çıkarak gitti: (O, K:) ve **أِنَّ خُرُوجَ صَرْحَةٍ بَرْحَةٍ لَكَثِيرٌ**, (TA’ya göre K’dan böyle,) yahut **صَرْحَةَ بَرْحَةٍ**, (O, ve CK’da da böyle,) yahut **صَرْحَةَ بَرْحَةَ**, (K’nın yazma nüshamda böyle,) [SM’ye göre,] her birinin sonunda fetha ile [görünüşe göre birinci ibarede], ve her birinde tenvin ile [görünüşe göre ikinci ibarede], (TA,) [yani: Şüphesiz açıkça çıkıp gitmek, yahut savaş alanına çıkmak, çoktur. Ayrıca **صَحْرَة** ve **بَحْرَة**’ye de bak.]

**صُرْحَانٌ**
**صُرْحَانٌ** ذ : **صَرِيحٌ**’e bak.

**صَرَاحٌ**
**صَرَاحٌ** ذ : **صَرِيحٌ**’e bak.

**صُرَاحٌ**
**صُرَاحٌ** ذ : altı yerde **صَرِيحٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: İnce süt; içinde çok su bulunan; öyle ki onun bazı kısımlarında bir esmerlik ve **خُضْرَة** [burada görünüşe göre siyaha çalan bir ton manasında] görülür. (L.) -A2- Ayrıca 3’e de bak, iki yerde.

**صِرَاحٌ**
**صِرَاحٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**صَرِيحٌ**
**صَرِيحٌ** ذ Katışıksız, karışımsız, karışmamış, halis yahut açık olan her şey; (S, A, Msb, K, TA;) bunun gibi ↓ **صَرَحٌ**, (S, K,) ki bazılarınca [ilave] “beyaz” sıfatıyla kayıtlanır, (TA,) ve ↓ **صُرَاحٌ**, (L, K,) ve ↓ **صِرَاحٌ**, ki bu, **صُرَاحٌ**’dan daha fasih [fakat çok daha az kullanılır] denilmiştir, (L,) ve ↓ **صَرَاحٌ**, (K,) ve ↓ **صُمَارِحٌ**, (S, K,) ki bunda **م** ziyadedir; yahut AA’dan rivayet olunduğu üzere o **صُمَادِحٌ**’dır, **د** ile; fakat [J der ki] bunun, [klasik dönem Araplarından nakledilerek] hafızada tutulmuş olduğunu sanmıyorum. (S.) Şöyle dersin: **لَبَنٌ صَرِيحٌ** Köpüğü gitmiş süt, (S, A, L,) yahut köpükten arınmış, (T, L,) ve berrak: (T, A, L:) yahut yeni sağılmış. (TA, **زهر** maddesinde.) Ve **بَوْلٌ صَرِيحٌ** Köpükten arınmış idrar. (T, L.) Ve ↓ **خَمْرٌ صُرَاحٌ**, (L,) ve ↓ **صُرَاحِيَةٌ**, (L, K,) şeddesiz, (K,) Katışıksız saf şarap. (L, K,) (TA.) Ve ↓ **كَأْسٌ صُرَاحٌ** Katışıksız şarap kadehi. (S, A, Msb, K.) Ve **جَآءَ بَنُو تَمِيمٍ صَرِيحَةً** Temîm oğulları, başkalarıyla karışmamış olarak geldiler. (S.) Ve **رَجُلٌ صَرِيحٌ**, (T, S, L, K, *) ve **عَرَبِىٌّ صَرِيحٌ**, (A, Msb,) Saf yahut karışmamış soy ve nesebe sahip bir adam, (T, S, L,) ve bir Arap; (A, Msb,) çoğulu **صُرَحَآءُ**: (T, S, A, L, Msb, K:) ve **فَرَسٌ صَرِيحٌ** saf soylu bir at; (T, TA;) çoğulu **صَرَائِحُ**, (T, K, TA,) bu durumda birinciden ayırt edilerek. (T, TA.) Ve **نَسَبٌ صَرِيحٌ** Saf yahut karışmamış soy ve nesep. (A.) Ve **كَلِمَةٌ** ↓ **صُرَاحٌ** ve ↓ **صُرَاحِيَةٌ** [bir kelime, ifade yahut cümle] ki saf, halis yahut açıktır. (K.) Ve ↓ **كَذِبٌ صُرَاحٌ** ve ↓ **صِرَاحٌ**, ikincisi kesra ile, ve ↓ **صُرَاحِيَةٌ** ve ↓ **صُرَاحِىٌّ** (TA) ve ↓ **صُرْحَانٌ** damme ile, (Lh, TA,) (mecazen:) Katışıksız, sırf yahut karışmamış bir yalan; (Lh, TA,) açık ve insanlarca bilinen. (TA.) Ve **قَوْلٌ صَرِيحٌ** (mecazen:) Zihinde bir şey tasavvur etmeyi ve hiçbir te’vili gerektirmeyen söz. (Msb.) Ve ↓ **شَرٌّ صُرَاحٌ** (mecazen:) [katışıksız sırf şer yahut kötülük]. (A, TA.) Ve **صَرِيحُ النُّصْحِ** (mecazen:) Öğütte yahut nasihatte saf yahut samimi. (L, TA.)

**صَرَاحَةٌ**
**صَرَاحَةٌ** ذ : **صَرُحَ**’ın mastarlarıdır [ona bak]. (S, O, Msb.)

**صُرُوحَةٌ**
**صُرُوحَةٌ** ذ : **صَرُحَ**’ın mastarlarıdır [ona bak]. (S, O, Msb.)

**صُرَاحِيَةٌ**
**صُرَاحِيَةٌ** ذ : üç yerde **صَرِيحٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı şu söz:] **أَتَاهُ بِالأَمْرِ صُرَاحِيَةً** [görünüşe göre: ona işi yahut hâli] açıkça, yahut katışıksız olarak getirdi. (L, TA.)

**صُرَاحِىٌّ**
**صُرَاحِىٌّ** ذ : **صَرِيحٌ**’e bak.

**صَرِيحِىٌّ**
**صَرِيحِىٌّ** ذ Cömert bir nesil doğurmuş **صَرِيحٌ**, (S, TA,) yahut **الصَّرِيحُ**, (TA,) adlı belirli bir aygıra nispetle bir ata uygulanan sıfat. (S, TA.)

**صُرَاحِيَّةٌ**
**صُرَاحِيَّةٌ** ذ Şarap kabı: (K:) [Farsçada **صُرَاحِى**:] fakat IDrd onun doğruluğundan şüphe eder. (TA.)

**صُرَّاحٌ**
**صُرَّاحٌ** ذ Yenilen, **جُنْدَب** denilen [çekirge türüne] benzeyen belirli bir uçan şey. (K.)

**صُمَارِحٌ**
**صُمَارِحٌ** ذ : **صَرِيحٌ**’e bak.

**يَوْمٌ مُصَرِّحٌ**
**يَوْمٌ مُصَرِّحٌ** ذ , (S, K,) ölçüce **مُحَدِّثٌ** gibi, (K,) [S’nin iki nüshamdan birinde **مُصَرَّحٌ** da var, diğer nüshada yalnız ikincisi var,] Bulutsuz bir gün: (S, K:) Et-Tirimmâh’ın şiirinde geçer. (S.)

**مِصْرَاحٌ**
**مِصْرَاحٌ** ذ Köpüklü süt vermeyen dişi deve; (T, K; [CK’da **لا تَرْعَى**, **لا تُرَغِّى** yerine konmuştur;]) az köpüklü, saf süt veren. (M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَرَح
صَرَح A ( n. ac. صَرْح 1 ),
a.  Manifested; explained; revealed. _ast;

صَرُحَ
صَرُحَ U ( n. ac. صَرَاْحَة 22t ,  صُرُوْحَة 27t ),
a.  Was pure, unmixed, genuine.

صَرَّحَ
صَرَّحَ II ,
a.  Manifested; explained.

b.  [ Bi &  Fī ], Disclosed, revealed, stated, expressed ( what was in his mind ).

c.  Was clear, cloudless, serene ( sky ).

d.  Was clear, evident, manifest, plain ( truth ).

e.  Was clarified, pure ( wine ).

f.  Missed ( archer ).

صَاْرَحَ
صَاْرَحَ III ,
a.  see II (b) .

b.  Confronted.

أَصْرَحَ
أَصْرَحَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Published, made known.

اِنْصَرَحَ
اِنْصَرَحَ VII ,
a.  see II (d) .

صَرْح
صَرْح 1 , ( pl. صُرُوْح 27 ),
a.  Lofty building: castle, tower, citadel.

صَرْحَة
صَرْحَة 1t ,
a.  Hard level ground.

b.  Open space, area; lobby, vestibule ( of a house ).

صَرَح
صَرَح 4 ,
a.  Pure, unmixed; clear.

صَرَاْح
صَرَاْح 22 ,
a.  see 4 .

صَرَاْحَة
صَرَاْحَة 22t ,
a.  Pureness, purity.

b.  Clearness, explicitness, distinetness.

صُرَاْح
صُرَاْح 24 ,
a.  see 4 .

صَرِيْح
صَرِيْح 25 ,, ( pl. صُرَحَآءُ 43 ),
a.  see 4 .

b.  Clear, evident; explicit, distinct, unambiguous.

صُرُوْحَة
صُرُوْحَة 27t ,
a.  see 22t .

صَرَّحَ
N. P. صَرَّحَ II ,
a.  Clear, manifest, evident.

صَرْحَةً
صَرْحَةً
a.  Openly; publicly.

صَرِيْحًا
صَرِيْحًا
a.  Openly, frankly.

b.  Clearly, explicitly, distinctly.

صُرَاحِيَة
صُرَاحِيَة
a.  Pure wine.

صُرَاحِيَّة
صُرَاحِيَّة
a.  Demi-john ( large bottle ).

##### Türkçe

**صَرَح**
**صَرَح** A ( n. ac. **صَرْح** 1 ),
a.  Açığa vurdu; açıkladı; ortaya çıkardı. _ast;

**صَرُحَ**
**صَرُحَ** U ( n. ac. **صَرَاْحَة** 22t ,  **صُرُوْحَة** 27t ),
a.  Saf oldu, karışık olmayan oldu, halis oldu.

**صَرَّحَ**
**صَرَّحَ** II ,
a.  Açığa vurdu; açıkladı.

b.  [ Bi &  Fī ], Zihninde olanı ifşa etti, ortaya koydu, beyan etti, ifade etti.

c.  Açık oldu, bulutsuz oldu, duru oldu (gökyüzü).

d.  Açık oldu, belli oldu, aşikâr oldu, apaçık oldu (hakikat).

e.  Durultuldu, saflaştırıldı (şarap).

f.  Iskaladı (okçu).

**صَاْرَحَ**
**صَاْرَحَ** III ,
a.  II (b)’ye bak.

b.  Yüzleştirdi.

**أَصْرَحَ**
**أَصْرَحَ** IV ,
a.  II (a)’ya bak.

b.  Yayımladı, duyurdu.

**اِنْصَرَحَ**
**اِنْصَرَحَ** VII ,
a.  II (d)’ye bak.

**صَرْح**
**صَرْح** 1 , ( pl. **صُرُوْح** 27 ),
a.  Yüksek bina: kale, kule, hisar.

**صَرْحَة**
**صَرْحَة** 1t ,
a.  Sert düz yer.

b.  Açık alan, saha; giriş holü, antre (bir evin).

**صَرَح**
**صَرَح** 4 ,
a.  Saf, karışık olmayan; berrak.

**صَرَاْح**
**صَرَاْح** 22 ,
a.  4’e bak.

**صَرَاْحَة**
**صَرَاْحَة** 22t ,
a.  Saflık, arılık.

b.  Açıklık, sarahat, belirginlik.

**صُرَاْح**
**صُرَاْح** 24 ,
a.  4’e bak.

**صَرِيْح**
**صَرِيْح** 25 ,, ( pl. **صُرَحَآءُ** 43 ),
a.  4’e bak.

b.  Açık, belli; sarih, belirgin, müphem olmayan.

**صُرُوْحَة**
**صُرُوْحَة** 27t ,
a.  22t’ye bak.

**صَرَّحَ**
N. P. **صَرَّحَ** II ,
a.  Açık, aşikâr, belli.

**صَرْحَةً**
**صَرْحَةً**
a.  Açıkça; alenen.

**صَرِيْحًا**
**صَرِيْحًا**
a.  Açıkça, dosdoğru.

b.  Açıkça, sarihçe, belirgin biçimde.

**صُرَاحِيَة**
**صُرَاحِيَة**
a.  Saf şarap.

**صُرَاحِيَّة**
**صُرَاحِيَّة**
a.  Damacana (büyük şişe).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صرح
صَرُحَ - يَصْرُحُ - صَرْح
صَرُحَ - يَصْرُحُ + الكائن أو الشيء: ظهر وبان على حاله الخالص من غير زيف أو ستر أو زيادة
صَرْح: اسم فعل من " صَرُحَ - يَصْرُحُ ": إظهار الشيء وتبيينه على حاله الأصلي الخالص: وهو كذلك اسم مكان: المكان أو الشيء الذي يكون ظاهراً من غير زيف أو ستر: صفة للكائن الذي يظهر ويبين لكل ناظر على حاله الأصلي بيسر وسهولة: قد يكون بناءً أو قصراً أو تمثالاً أو ساحة أو فناء مبنية بطريقة ملفتة وشادة للنظر، بحيث يراها الناس بشغف ولهفة وتشوق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التحدد والتبين والتعيين بوضوح أكثر بعد أن كان مشوشاً"، وهي
جَلِي - يَجْلَىْ، بَانَ - يَبيْنُ، بَاءَ - يَبُوْءُ، صَرَحَ - يَصْرَحُ، حَصْحَصَ - يُحَصْحِصُ، عَيِنَ - يَعْيَنُ
صرح - الصرح
	﴿وقال فرعون ياءيها الملأ ما علمت لكم من إله غيري فأوقد لي ياهامان على الطين فاجعل لي صرحا لعلي أطلع إلى إله موسى وإني لأظنه من الكاذبين(38)﴾ القصص ﴿وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36)﴾ غافر
	﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة وكشفت عن ساقيها قال إنه صرح ممرد من قوارير قالت رب إني ظلمت نفسي وأسلمت مع سليمان لله رب العالمين(44)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [صرح] ص ر ح: الصَّرْحُ القصر وكل بناء عالٍ وجمعه صُرُوحٌ و الصَّرِيحُ كل خالص و التَّصْرِيحُ ضد التعريض و صَرَّحَ بما في نفسه تصريحاً أي أظهره
الراغب
صرح
- الصرح: بيت عال مزوق سمي بذلك اعتبارا بكونه صرحا عن الشوب أي: خالصا. قال الله تعالى: }صرح ممرد من قوارير﴿[النمل/44]،﴾قيل لها ادخلي الصرح{ [النمل/44]، ولبن صريح بين الصراحة، والصروحة، وصريح الحق: خلص عن محضه، وصرح فلان بما في نفسه، وقيل: عاد تعريضك تصريحا، وجاء صراحا جهارا.
ملخص اللسان
1.     الصَّرَحُ والصَّرِيحُ والصَّراحُ والصِّراح والصُّراحُ: المَحْضُ الخالصُ من كل شيء؛ وصَرُحَ الشيءُ: خَلُصَ.
2.     وكأْسٌ صُراحٌ: لم تُشَبْ بِمَزْج؛
3.     والصَّرَح: الأَبيض الخالص من كل شيء؛
4.     والصَّريحُ: اللبن إِذا ذهبت رَغْوَتُه.
5.     صَرَّحَ الحقُّ عن مَحْضِهِ أَي انكشف.
6.     وصَرَحَ  الشيءَ وصَرَّحه وأَصْرَحه إِذا بَيَّنه وأَظهره؛
7.     والتصريحُ: خلافُ التعريض؛
8.     والصَّرْحُ: بيت واحد يُبْنى منفرداً ضَخْماً طويلاً في السماء؛وقيل:هو القَصْرُ؛ وقيل: هو كل بناء عال مرتفع؛
9.     والصَّرْحُ: الأَرض المُمَلَّسةُ.
لسان العرب
● -   صرح: الصَّرَحُ والصَّرِيحُ والصَّراحُ والصِّراح والصُّراحُ، والكسر  أَفصح: المَحْضُ الخالصُ من كل شيء؛ رجل صَرِيحٌ وصُرَحاء، وهي أَعلى  (*  قوله «رجل صريح وصرحاء وهي أَعلى» كذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً. والأصل: رجل  صريح من قوم صرائح وصرحاء وهي أَعلى. وعبارة القاموس وشرحه: وهو أي الرجل  الخالص النسب الصريح من قوم صرحاء، وهي أعلى، وصرائح.)، والاسم  الصَّراحةُ والصُّرُوحةُ.  وصَرُحَ الشيءُ: خَلُصَ. وكل خالص: صَريح. والصَّريحُ من الرجال والخيل:  المَحْضُ، ويجمع الرجال على الصُّرَحاء، والخيل على الصَّرائح؛ قال ابن  سيده: الصَّريح الرجل الخالص النسب، والجمع الصُّرَحاء؛ وقد صَرُحَ،  بالضم، صَراحة وصُرُوحة؛ تقول: جاء بنو تميم صَرِيحةً إِذا لم يخالطهم غيرهم؛  وقول الهذلي:  وكَرَّمَ ماءً صَريحا  أَي خالصاً، وأَراد بالتكريم التكثير، قال: وهي لغة هذلية. وفي الحديث:  حديث الوسوسة ذاك صريح الإِيمان كراهتكم له صريحُ الإِيمان. والصريحُ:  الخالص من كل شيء، وهو ضِدُّ الكناية؛ يعني أَن صريح الإِيمان هو الذي  يمنعكم من قبول ما يلقيه الشيطان في قلوبكم حتى يصير ذلك وسوسة لا يتمكن في  قلوبكم، ولا تطمئنُّ إِليه نفوسكم؛ وليس معناه أَن الوسوسة نفسها صريح  الإِيمان لأَنها إِنما تتولد من فعل الشيطان وتسويله فكيف تكون إِيماناً  صَريحاً؟ وصَريحٌ: اسم فحلٍ مُنْجِبٍ؛ وقال أَوْسُ بن غَلْفاء  الهُجَيْمِي:ومِرْكَضَةٍ صَرِيحيٍّ أَبوها،  يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ  قال ابن بري: صواب إِنشاده ومِرْكَضَةٌ صَرِيحِيٌّ، لأَن قبله:  أَعانَ على مِرَاسِ الحَرْبِ زَغْفٌ  مُضاعَفَةٌ، لها حَلَقٌ تُؤامُ  وفرس صريحٌ من خيل صَرائِحَ؛ والصَّريحُ: فحل من خيل العرب معروف؛ قال  طُفيل:  عَناجِيجُ فيهنَّ الصَّريحُ ولاحِقٌ،  مَغاوِيرُ فيها للأَرِيبِ مُعَقَّبُ  ويروى من آل الصَّريح وأَعْوَجٍ، غلبت الصفة على هذا الفحل فصارت له  اسماً.  وأَتاه بالأَمر صُراحِيةً أَي خالصاً. وخَمْر صُراح وصُراحِية: خالصة.  وكأْسٌ صُراحٌ: لم تُشَبْ بِمَزْج؛ وفي حديث أُم مَعْبَدٍ:  دَعاها بِشاةٍ حائلٍ، فَتَحََلَّبَتْ  له بصَرِيحٍ، ضَرَّةُ الشاةِ، مُزْبِدِ  أَي لبن خالص لم يُمْذَقْ. والضَّرَّة: أَصل الضَّرْع. وفي حديث ابن  عباس: سئل متى يَحِلُّ شِراءُ النخل؟ قال: حين يُصَرِّحُ، قيل: وما التصريح؟  قال: حين يَسْتَبين الحُلْوُ من المُرِّ؛ قال الخطابي: هكذا يُرْوَى  ويُفَسر، والصواب يُصَوِّحُ، بالواو، وسيذكر في موضعه.  والصُّراحِيَّة: آنيةٌ للخمر؛ قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحته.  والصَّرَح، بالتحريك: الأَبيض الخالص من كل شيء؛ قال المتنخل الهذلي:  تَعْلُو السُّيُوفُ بأَيديهم جَماجِمَهم،  كما يُفَلَّقُ مَرْوُ الأَمْعَزِ الصَّرَحُ  وأَورد الأَزهري والجوهري هذا البيت مستشهداً به على الخالص من غير  تقييد بالأَبيض.  وأَبْيَضُ صَرَاحٌ، كَلَياحٍ: خالصٌ ناصعٌ.  والصَّريحُ: اللبن إِذا ذهبت رَغْوَتُه. ولبن صَريح: ساكن الرَّغْوَةِ  خالص. وفي المثل: بَرَزَ الصريحُ بجانب المَتْنِ؛ يضرب هذا للأَمر الذي  وَضَحَ.  وناقة مِصْراح: قليلة الرغوة خالصة اللبن؛ الأَزهري: يقال للناقة التي  لا تُرَغِّي: مِصْراح يَفْتُرُ شَخْبُها ولا تُرَغِّي أَبداً.  وبول صَرِيحٌ: خالص ليس عليه رغوة؛ قال الأَزهري: يقال للَّبن والبول  صريح إِذا لم يكن فيه رغوة؛ قال أَبو النجم:  يَسُوفُ من أَبْوالِها الصَّريحا  وصَرِيحُ النُّصْحِ: مَحْضُه.  ويوم مُصَرِّحٌ أَي ليس فيه سحاب؛ وهو في شعر الطِّرِمَّاح في قوله يصف  ذئباً:  إِذا امْتَلَّ يَهْوِي، قلتَ: ظِلُّ طَخاءةٍ،  ذَرَى الرِّيحُ في أَعْقابِ يومٍ مُصَرِّحِ  امْتَلَّ: عدا. وطَخاءَة: سحابة خفيفة أَي ذراه الرِّيح في يوم مُصْحٍ؛  شبه الذئب في عدوه في الأَرض بسحابة خفيفة في ناحية من نواحي السماء.  وصَرَّحَتِ الخَمْر تصريحاً: انجلى زَبَدُها فَخَلَصَتْ، وهو التصريحُ؛  تقول: قد صَرَّحَتْ من بعد تَهْدارٍ وإِزْبادٍ. وتَصَرَّحَ الزَّبَدُ  عنها: انْجَلَى فَخَلَصَ؛ قال الأَعشى:  كُمَيْتاً تَكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ،  إِذا صَرَّحَتْ بعدَ إِزْبادِها  وانْصَرَحَ الحقُّ أَي بانَ، وكَذِبٌ صُرْحانٌ: خالِصٌ؛ عن اللحياني.  ولقيته مُصارَحةً ومُقارَحةً وصُراحاً وصِراحاً وكِفاحاً بمعنى واحد  إِذا لقيته مواجهة؛ قال:  قد كنتُ أَنْذَرْتُ أَخا مَنَّاحِ  عَمْراً، وعَمْرٌو وعُرْضةُ الصُّرَاحِ  وشَتَمْتُ فلاناً مُصارَحة وصُراحاً وصِراحاً أَي كِفاحاَ ومواجهة،  والاسم الصُّراحُ، بالضم. وكَذِبٌ صُراحِيَةٌ وصُراحِيٌّ وصُراحٌ: بَيِّنٌ  يعرفه الناسُ. وتكلم بذلك صُراحاً وصِراحاً أَي جهاراً. ويقال: جاء بالكفر  صُراحاً خالصاً أَي جهاراً؛ قال الأَزهري: كأَنه أَراد صَريحاً. وصَرَّحَ  فلانٌ بما في نفسه وصارَحَ: أَبداه وأَظهره؛ وأَنشد أَبو زياد:  وإِني لأَكْنُو عن قَذُورٍ بغيرها،  وأُعْرِبُ أَحياناً بها، فأُصارِحُ  أَمُنْحَدِراً تَرْمي بكَ العِيسُ غُرْبَةً،  ومُصْعِدَة بَرْحٌ لعينيكَ بارِحُ؟  وفي المثل: صَرَّحَ الحقُّ عن مَحْضِهِ أَي انكشف. الأَزهري: وصَرَحَ  الشيءَ وصَرَّحه وأَصْرَحه إِذا بَيَّنه وأَظهره؛ ويقال: صَرَّحَ فلانٌ ما  في نَفْسِه تصريحاً إِذا أَبداه. والتصريحُ: خلافُ التعريض؛ ومن أَمثال  العرب: صَرَّحَتْ بِجِدَّان وجِلْدانَ  (* قوله «صرحت بجدان وجلدان» الضمير  في صرحت للقصة، وروي اعجام الدال واهمالها، وانظر ياقوت والميداني.)  إِذا أَبدى الرجلُ أَقْصَى ما يريده.  والصُّراحُ: اللبن الرقيق الذي أُكْثِرَ ماؤُه فَتَرى في بعضه سُمْرَة  من مائه وخُضْرَةً. والصُّراحُ: عَرَق الدابة يكون في اليد؛ كذا حكاه  كراع، بالراء، والمعروف الصُّمَاحُ.  والصَّرْحُ: بيت واحد يُبْنى منفرداً ضَخْماً طويلاً في السماء؛ وقيل:  هو القَصْرُ؛ وقيل: هو كل بناء عال مرتفع؛ وفي التنزيل: إِنه صَرْحٌ  مُمَرَّدٌ من قَوارِيرَ؛ والجمع صُرُوحٌ؛ قال أَبو ذؤيب:  على طُرُقٍ كنُحُورِ الظِّبا  ءِ، تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا  وقال الزجاج في قوله تعالى: قِيلَ لها ادْخُلي الصَّرْحَ؛ قال:  الصَّرْحُ، في اللغة، القَصْرُ والصَّحْنُ؛ يقال: هذه صَرْحةُ الدار وقارِعَتُها  أَي ساحتها وعَرْصَتُها؛ وقال بعضُ المُفَسرين: الصَّرْحُ بَلاطٌ  اتُّخِذَ لها من قَوارير. والصَّرْحُ: الأَرض المُمَلَّسةُ.  والصَّرْحةُ: مَتْنٌ من الأَرض مُسْتَوٍ. والصَّرْحةُ من الأَرض: ما  استوى وظهر؛ يقال: هم في صَرْحةِ المِرْبَدِ وصَرْحةِ الدار، وهو ما استوى  وظهر؛ وإِن لم يظهر، فهو صَرْحة بعد أَن يكون مستوياً حسناً، قال: وهي  الصحراء فيما زعم أَبو أِسلم؛ وأَنشد للراعي:  كأَنها، حينَ فاضَ الماءُ واخْتَلَفَتْ،  فَتْخاءُ، لاحَ لها، بالصَّرْحةِ، الذِّيبُ  والصَّرْحةُ: موضع.  وصِرْواحُ: حِصْن باليمن؛ أَمر سليمان، عليه السلام، الجنَّ فَبَنَوْه  لِبَلْقِيسَ، وهو في الصحاح معرَّف بالأَلف واللام.  وتقول: صَرَّحَتْ كَحْلُ أَي أَجْدَبَت وصارت صريحة أَي خالصة في  الشدَّة؛ وكذلك تقول: صَرَّحَتِ السَّنَةُ إِذا ظهرت جُدُوبَتُها؛ قال سَلامة  بنُ جَنْدل:  قومٌ إِذا صَرَّحَتْ كَحْلٌ، بُيوتُهُمُ  مَأْوَى الضُّيوفِ، ومأْوى كلِّ قُرْضوبِ  (* قوله «مأوى الضيوف» أنشده  الجوهري مأوى الضريك، والضريك والقرضوب واحد، فعلى ما أنشده المؤلف هنا  يكون عطف القرضوب على الضيوف من عطف الخاص بخلافه على ما أنشده  الجوهري.)القُرْضُوبُ: الفقيرُ. والصُّمارِحُ، بالضم: الخالصُ من كل شيء، والميم  زائدة. ويروى الصُّمادِحُ، بالدال، قال الجوهري: ولا أَظنه محفوظاً.
مقاييس اللغة:
(صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك  الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])
ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح.
القاموس المحيط:
الصَّرْحُ القَصْرُ، وكُلُّ بناءٍ عالٍ، وقَصْرٌ لبُخْت نَصَّرَ قُرْبَ بابِلَ، وبالتحريك الخالِصُ من كُلِّ شيءٍ، كالصَّريح والصُّراحِ، بالفتح والضم، والاسمُ الصَّراحَةُ والصُّروحَةُ. وصَرُحَ نَسَبُه، ككَرُمَ خَلُصَ، وهو صَريحٌ من صُرحاءَ وصَرائِحَ. وشَتَمَهُ مُصارَحَةً وصُراحاً، بالضم والكسر، أي مُواجَهَةً، والاسمُ كغُرابٍ. وكأسٌ صُراحٌ لم تُشَبْ بِمِزاجٍ. والتَّصْريحُ خِلافُ التَّعْريضِ، وتَبْيينُ الْأَمْرِ، كالصَّرْحِ والْإِصْراحِ، وانْكِشافُ الْأَمْرِ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، وفي الخَمْرِ ذَهابُ زَبَدِها. و " صَرَّحَتْ كَحْلُ " أي أجْدَبَتْ، وصارَتْ صَريحَةً، والرَّامي رَمَى ولم يُصِبْ. والمِصْراحُ الناقةُ لا تُرْغي. والصُّراحِيَّةُ آنِيَةٌ للخَمْرِ، وبالتَّخفيف الخَمْرُ الخالِصَةُ، ومن الكَلِمات الخالِصَةُ، كالصُّراحِ، بالضم. ويومٌ مُصَرِّحٌ، كمُحَدِّثٍ بلا سَحابٍ. وانْصَرَحَ بانَ.
وصارَحَ بما في نَفْسِه: أبْداه، كصَرَّحَ. والصَّريح، كجَريحٍ: فَرَسُ عبدِ يَغوثَ بنِ حَرْبٍ، وآخَرُ لبني نَهْشَلٍ، وآخَرُ لِلَخْمٍ. وكرُمَّانٍ: طائِرٌ كالجُنْدَبِ، يُؤْكَلُ. وصِرْواحٌ، بالكسر: حِصْنٌ بناه الجِنُّ لِبلْقيسَ. والصُّمارِحُ، بالضم: الخالِصُ. وخَرَجَ لهم صَرْحَةً بَرْحَةً، أي: بارِزاً لهم، وإنَّ خُروجَ صَرْحَةٍ بَرحَةٍ لكثيرٌ.
تاج العروس:
صرح
" الصَّرْحُ " : بيتٌ واحدٌ يُبْنَى مُنْفَرِداً ضَخْماً طويلاً في السَّماءِ . وقيل : هو " القَصْر " قاله الزّجّاج . قيل : هو " كلُّ بِناءٍ عالٍ " مرتفِع . وفي التنزيل " إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنَ قَوَارِيرَ " والجَمْع صُرُوحٌ . قال أَبو ذُؤَيْب :
عَلى طُرُقٍ كنُحُورِ الظِّبَا ... ءِ تَحْسَبُ آرَامَهُنَّ الصُّرُوحَا وقال بعضُ المُفَسِّرِين : الصَّرْحُ : بَلاطٌ اتُّخِذَ لِبلْقِيسَ من قَوَارِيرَ . الصَّرْح : " قَصْرٌ لبُخْتَ نَصَّرَ " الجَبّارِ المشهورِ " قُرْبَ بابِلَ " بالعِراق كان اتَّخَذَه لتَجبُّره وعِنَادِه وقِصَّتُه مشهورةٌ . الصَّرَحُ " بالتّحْرِيك " : المَحْضُ " الخَالِصُ من كُلِّ شيْءٍ " . ومنهم من قَيَّدَه بالأَبيضِ وأَنشد للمُتنخِّل بالهُذليّ :
تَعْلُو السيوفُ بأَيْدِينا جِماجِمَهمْ ... كما يُفلَّق مَرْوُ الأَمْعَزِ الصَّرَحُ وأَورَدَ الأَزهريّ والجوهَرِيّ هذا البيتَ مُسْتَشْهَداً به على الخالص من غير تقييد " كالصَّريحِ " كأَميرٍ " والصّرَاح بالفتح والضّمّ " والكسر أَفصح . " والاسمُ الصَّراحةُ " بالفتح " والصُّرُوحةُ " بالضَّمّ . " وصَرُحَ نَسَبُه ككَرُمَ : خَلُصَ " وكذا كلُّ شيْءٍ . وكُلُّ خالصٍ : صَرِيحٌ " وهو " أَي الرَّجلُ الخالِصُ النَّسبِ : " صَريحٌ من " قَوْم " صُرَحَاءَ " وهي أَعْلَى . في التهذيب : والصَّريح من الرِّجال والخيلِ : المَحْضُ ويُجْمَع الرِّجالُ على صُرَحاءَ والخَيْلُ على الصَّرائِحِ يقال : فَرَسٌ صَريحٌ من خَيلِ " صَرَائِحَ " . يقال : " شَتَمَه مُصَارَحةً وصُراحاً بالضّمّ والكسر أَي " كِفَاحاً و " مُوَاجَهَةً . والاسمُ " الصُّرَاحُ بالضّمّ " كغُرَاب " . ويقال : لَقِيته مُصَارَحَةً وصُرَاحاً وصِرَاحاً وكِفَاحاً : بمعنىً واحدٍ إِذا لقِيته مُوَاجهةً . قال :
" قد كنتُ أَنذَرْتُ أَخا مَنّاحِ
" عَمْراً وعَمْرٌو عُرْضَةُ الصُّرَاحِ
" وكأْسٌ صُرَاحٌ " بالضَّمّ " : لم تُشَبْ " أَي خالِصَةٌ لم تُخْلَطْ " بمِزاجٍ " هكذا في النُّسخ وفي بعضها : بمِزْجٍ . " والتَّصْريحُ : خِلافُ التَّعْريضِ " يقال : صَرَّح فُلانٌ بما في نَفْسه تَصْرِيحاً : إِذا أَبداه . التَّصْريح : " تَبْيِين الأَمرِ كالصَّرْحِ " بفتح فسكون " والإِصْرَاحِ " . يقال : صَرَحَ الشَّيْءَ وصَرَّحَه وأَصْرَحه إِذا بَيَّنه وأَظْهَرَه . وفي حديث ابن عباس : " سُئِلَ متَى يَحِلُّ شِرَاءُ النَّخْل ؟ قال : حينَ يُصرِّحُ قيل : وما التَّصْريح ؟ قال : حين يَسْتَبِينُ الحُلْوُ من المُرّ " . قال الخَطّابيّ : هكذا يُرْوَى ويُفَسَّر والصّوَاب : يُصوِّح بالواو وسيُذْكَر في موضعه . ومن أَمثالهم : " صَرَّحَتْ بجِدّان . وجِلْدَانٍ " أَي أَبْدَى الرَّجلُ أَقْصَى ما يُريده . التّصريح : " انْكِشَافُ الأَمرِ " وفي نُسخة : الحَقِّ يقال : انْصَرَح الحَقُّ وَصَرَّحَ إِذَا بانَ . ومن ذلك المَثَل " عندَ التَّصْريح تَسْتَرِيح " . وهو في مجمع الأَمثال للمَيْدانيّ " لازِمٌ " و " مُتَعدٍّ . و " التَّصْرِيح " في الخَمْرِ : ذَهَابُ زَبَدِهَا " وقد صَرَّحَت إِذا انْجَلَى زَبَدُهَا فخَلَصَتْ . قال الأَعشى
كُمَيتاً تَكشَّفُ عن حُمْرةٍ ... إِذا صَرَّحتْ بعدَ إِزْبادِهَا يقول : قد صَرَّحَتْ بَعْدَ تهدارٍ وإِزْبادٍ . وتَصَرَّحَ الزَّبَدُ عنها : انْجَلَى فَخَلَصَ . تقول : " صَرَّحَتْ كَحْلُ أَي أَجْدَبَتْ وصارتْ صَريحةً " أَي خالِصَةً في الشِّدَّة . وكذلك تقول : صَرَّحَت السَّنَةُ إِذا ظَهَرَتْ جُدوُبَتُهَا . قال سَلاَمَةُ بن جَنْدَل
قَوْمٌ إِذا صَرَّحتْ كَحْلٌ بيوتُهمُ ... مَأْوَى الضُّيُوفِ ومَأْوَى كلِّ قُرْضوبِ صَرَّحَ " الرَّامي " تَصْرِيحاً إِذا " رَمَى ولمْ يُصِب " الهدَفَ . " والمِصْرَاح " بالكسر : " النّاقَةُ لا تُرْغِي " ؛ كذا في التّهذيب . وفي المحكم وغيره : ناقَةٌ مِصْراحٌ : قليلةُ الرّغْوَةِ خالصةُ اللَّبن . " والصُّراحِيَّة " بالضّمّ وتشديد المثناة التَّحتيَّة : " آنِيَةٌ للخَمْر " قال ابن دُرَيد : ولا أَدرِي ما صِحَّتُه الصُّرَاحيَة " بالتّخفيف " مع الضّم : الخَمْرُ نفْسها " الخالِصةُ " أَي من غيرِ مَزْجٍ . كذلك " من الكلماتِ الخالصةُ " . وكَذِبٌ صُرَاحيَةٌ " كالصُّرَاحِ بالضّمّ " . وكَذِبٌ صُرَاحِيٌّ كالصِّراحِ بالكسرِ أَيضاً أَي بَيِّنٌ يَعرِفه النّاسُ . " ويومٌ مُصَرِّحٌ كمُحَدِّثِ " أَي " بلا سَحابٍ " وهو في شعر الطِّرِمّاح في قوله يَصف ذِئباً :
" إِذا امْتَلَّ يَهْوِي قُلْت ظِلُّ طَخَاءَةٍذَرَي الرِّيحُ في أَعْقَابِ يَومٍ مُصرِّحِ امْتَلَّ : عَدَا . وطَخَاءَةٌ : سَحابَةٌ خفيفةٌ . أَي ذَرَاهُ الرِّحُ في يَوْمٍ مُصْحٍ . شَبَّهَ الذِّئبَ في عَدْوِه في الأَرْض بسحابةٍ خفيفةٍ في ناحيةٍ من نواحِي السَّماءِ . وصَرَّحَ النَّهَارُ : ذَهَبَ سَحَابُه وأَضاءَتْ شَمْسُه ؛ كما في الأَساس . " وانْصَرَحَ " الحَقُّ : " بانَ " وانْكَشفَ . " وصَارَحَ بما في نفسِه : أَبْداه " وأَظْهَرَه " كصَرَّح " مُشدَّداً ومُخفَّفاً . وأَنشد أَبو زِياد :
وإِني لأَكْنُو عَنْ قَذُورَ بغَيْرِهَا ... وأُعرِبُ أَحْياناً بها فأُصارِحُ
أَمُنْحَدِراً تَرْمِي بك العِيسُ غُرْبَةً ... ومُصْعِدةً بَرْحٌ لعَيْنَيك بارِحُ " والصَّريح كجَريحٍ " : فَحْلٌ من خَيل العرب وهو " فَرَسُ عَبْدِ يَغُوثَ بنِ حَرْبٍ وآخَرُ لبني نَهْشَلٍ وآخر للَخْمٍ " . وبلا لام : اسمُ فَحْل مُنْجِبٍ . وقال أَوْسُ بنُ غَلْفَاءَ الهُجَيْميّ :
ومِرْكَضةٌ صَرِيحيٌّ أَبُوها ... يُهانُ لها الغُلامةُ والغُلامُ وقال طُفَيل :
عَنَاجِيحُ فيهنّ الصّريحُ ولاحِقٌ ... مَغاوِيرُ فيها للأَرِيبِ مُعَقَّبُ
ويُرْوَى : مِنْ آلِ الصَّرِيح وأَعْوَجٍ غَلَبَت الصِّفة على هذا الفَحْلِ فصارَت له اسماً . صُرّاحٌ " كرُمّانٍ : طائرٌ كالجُنْدَبِ " وحُكْمُه أَنه " يُؤْكَل " . " وصِرْوَاحٌ بالكسر : حِصْنٌ " باليَمن " بنَاه الجِنُّ لبِلْقِيسَ " بأَمر سيّدنا سُليمانَ عليه السّلامُ وهو في الصّحاح معرّف بالأَلفِ والّلام . " والصُّمارِحُ بالضمّ : الخالِص " . من كلّ شيْءٍ والميم زائدةٌ ويُرْوَى عن أَبي عمرو : الصُّمَادِح بالدّال . قال الجوهريّ : ولا أَظنُّه محفوظاً . " وخَرَجَ لهم صَرْحَةً بَرْحَةً . أَي بارِزاً لهُمْ . وإِنّ خُرُوجَ صَرْحَةٍَ بَرْحَةٍَ " - بالفتح في آخرِهما وبالتّنوين معاً - " لَكَثيرٌ " . ومما يستدرك عليه : قولهم : أَتاه بالأَمْرِ صُرَاحِيَةً أَي خالِصاً . ولَبنٌ صَريحٌ : ساكِنُ الرّغْوَةِ خالصٌ . وفي المثل :
" بَرَزَ الصَّرِيحُ بجانبِ المَتْنِ يُضْرَب للأَمرِ الّذِي وَضَحَ . وبَوْلٌ صَرِيحٌ : خالصٌ ليس عليه رغْوَةٌ . قال الأَزهريّ : يقال للّبنِ والبَوْلِ : صَرِيحٌ إِذا لم يكن فيه رَغْوَة . قال أَبو النّجم :
" يَسُوفُ من أَبوالِها الصَّريحَا وصَريحُ النُّصْحِ : مَحْضُه . ومن المجاز : شَرٌّ صُرَاحٌ . وصَرَّحَ الحَقُّ عن مَحْضِه أَي انكَشَفَ ؛ كذا في الأَساس . وكَذِبٌ صُرْحَانٌ بالضّمّ أَي خالِصٌ ؛ عن اللِّحْيَانيّ . والصُّرَاحُ : اللَّبنُ الرَّقِيقُ الّذِي أُكْثِرَ ماؤُه فتَرَى في بَعْضِه سُمْرَةً من مائه وخُضْرةً . والصُّرَاحُ : عَرَقُ الدَّابَّةِ يكون في اليَدِ ؛ كذا حكاه كُراع بالرّاءِ والمعروف : الصُّماح . ويقال : هذه صَرْحَةُ الدّارِ وقَارِعَتُها أَي ساحَتُها وعَرْصَتها . وقيل : الصَّرْحَة مَتْنٌ من الأَرْض مُسْتَوٍ . والصَّرْحَةُ من الأَرض : ما اسْتَوَى وظَهَرَ . يقال : هم في صَرْحَةِ المِرْبَدِ وصَرْحَةِ الدَّارِ : وهو ما اسْتَوَى وظَهَر وإِنْ لم يَظْهَر فهو صَرْحَةٌ بَعْدَ أَن يكون مُستوِياً حَسَناً . قال : وهي الصّحراءُ فيما زعم أَبو أَسْلَمَ وأَنشد للرّاعي :
كأَنها حين فاضَ الماءُ واخْتَلَفتْ ... فَتْخَاءُ لاحَ لَهَا بالصَّرْحَةِ الذِّيبُ وفي هامش الصّحاح أَن البَيْت للنُّعمان بن بشير يصف فَرساً . وفي نُسخة : صَقْعَاءُ بدل : فتخاءَ . والصَّرْحَةُ أَيضاً : موضعٌ . والصَّريحان : قبيلةٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
