# صرخ (ص-ر-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir

- Harfler: ص - ر - خ
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِمُصْرِخِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%AE%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | بِمُفْعِلِكُمْ | Sizin imdadınıza yetişen | 1 | 1 | [14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/14:22.md) |
| [بِمُصْرِخِيَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%AE%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91.md) | بِمُفْعِلِيَّ | Benim imdadıma yetişenler | 1 | 1 | [14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/14:22.md) |
| [صَرِيخَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%AE%D9%8E.md) | فَعِيلَ | İmdad isteyen | 1 | 1 | [36:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/36:43.md) |
| [يَسْتَصْرِخُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%AE%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | يَسْتَفْعِلُهُ | Ondan imdat ister | 1 | 1 | [28:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/28:18.md) |
| [يَصْطَرِخُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AE%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْتَعِلُونَ | Yardım istemeye çabalarlar | 1 | 1 | [35:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/35:37.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (57 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dün
2. [نقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir
3. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
4. [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
5. [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
6. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rekabe Boyun demektir
7. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Zalimler
8. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “U’mare” katlı bina demektir
9. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
10. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Salata, doğranmış sebze demektir
11. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
12. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tan demektir
13. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
14. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
15. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
16. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
17. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
18. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
19. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
20. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
21. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
22. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
23. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
24. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
25. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
26. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
27. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
28. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
29. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
30. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
31. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
32. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
33. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
34. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
35. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
36. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
37. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
38. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
39. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
41. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غوث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%AB.md), [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md), [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ani tehlike, dehşet veya çaresizlik anında kopan yüksek perdeden çığlık ve bu çığlığa verilen imdat cevabı |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık düzeninin tükendiği, ilahi hükmün kesinleştiği veya dünyevi çaresizliğin zirveye çıktığı anda yardım isteme ve bu çığlığın sahte mercilerde cevapsız kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Hakiki yardım mercisi (munsıf/muğîs) ile aciz aracıların nihai ayrışması; kurtarıcı sanılan bâtıl güçlerin varoluşsal kriz anında işlevsizleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bağırma veya kuru bir feryat olarak daraltıp yardım isteme ve yardıma koşma (istigâse ve igâse) boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Sıkıştırma, gerilme, toplanma, keskin sürtünme ve tiz ses çıkarma; [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md), [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md), [صرصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B5%D8%B1.md), [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md), [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md), [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md), [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) köklerinde görüldüğü üzere gerginliğin ve sınır noktasına varmanın oluşturduğu sert hareket veya ses | خ | Boğazın hırıltılı ve çatlak tınısını katarak gerginliği tiz, yırtıcı, boğuk ve can havliyle dışa fırlayan bir imdat çığlığına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Çaresizlik, baskı ve daralma anındaki kıstırılmışlığı ve yakalanmışlık halini imler. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Tehlikenin doğrudan şahsın merkezine, varlığına ve zihnine yönelmesini veya sesin yukarıya, baş seviyesinden göğe doğru yükselmesini temsil eder. |
| خ | Çit veya duvar imgesinin (ح) ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş biçimi; sert engel, yırtılma, açılma | Kapanan çitin, boğazın ve sınırın gırtlaktan gelen sert ve çatlak bir nefes patlamasıyla delinmesini ifade eder. |
| صرخ | Kapanan ve sıkıştıran engeli yırtarak yükselen feryat | Çaresizce kıstırılmış bir varlığın içine düştüğü boğucu engeli parçalamak üzere başından ve gırtlağından dışarıya fırlattığı en yüksek perdeden yardım çığlığını resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ani bir felaket, baskın veya ölüm haberi karşısında boğazı yırtarcasına yükselen tiz ve keskin çığlık; baskına uğrayan kabilenin imdat çağrısı ve bu çağrıyı duyup yetişen kişinin atılışı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel bir beytinde feryat edip yardım isteyen kimse için kökü şöyle kullanır: إِذَا مَا أَتَانَا صَارِخٌ فَزِعٌ كَانَ الصُّرَاخُ لَهُ قَرْعَ الظَّنَابِيبِ (Bize dehşet içinde bir feryatçı/imdat isteyen geldiğinde, ona cevabımız incik kemiklerini kalkanlara vurarak derhal yardıma koşmak olurdu). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ömer'in hanımı Safiyye vefat ettiğinde rivayette geçen şu ifade erken kullanımı örneklendirir: اسْتَصْرَخَ عَلَى امْرَأَتِهِ صَفِيَّةَ اسْتِصْرَاخَ الحَيِّ عَلَى المَيِّتِ (Ölüye yardım ve defin işlerini üstlenmek üzere dirilerin imdada çağrılması gibi Safiyye için de imdat çağrısında bulundu). Ayrıca Araplar feryadı duyulup yardıma koşulmayan kimse için عَبْدٌ صَرِيخُهُ أَمَةٌ (Yardımcısı bir cariyeden ibaret olan köle) darbımeselini kullanırlardı. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça صرخ kökü, Sami dil ailesinde kök harfleri arasındaki sert sürtünmeli ve hırıltılı seslerin oluşturduğu yansımalı (onomatopeik) çekirdekten beslenir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede açık bir soydaşı olan צָרַח (tsarach - haykırmak, feryat etmek, çığlık atmak) biçimiyle birebir fonetik ve semantik denklik gösterir; Nâbîler döneminde savaş narası ve derin acı çığlığı bağlamında kullanılır. Süryanicede ise צרח / ṣrḥ biçimi haykırış, feryat ve çığlık manalarını korur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ortak çekirdeği, bedensel veya fiziksel bir gerilimin gırtlaktan patlayarak harici bir ses dalgasına dönüşmesidir. Arapçada kök yalnızca ses çıkarma eylemiyle sınırlı kalmamış, çift yönlü (ezdâd) bir semantik genişlemeyle hem «imdat isteyen» (sârih, sarîh, müstasrih) hem de «imdada koşan, kurtarıcı» (sârih, musrih) anlamlarını üstlenerek toplumsal ve hukuki bir himaye terimine dönüşmüştür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs (BDB), Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صر çekirdeğinden türeme tiz ses ve imdat | Gerginlik ve sıkışma kökünden türeyerek feryat ve tehlike anında yardım isteme ve bu çağrıya icabet etme boyutunu kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tsarach (çığlık atmak), Süryanice ṣrḥ (haykırmak) | Kuzeybatı Sami grubunda birebir ses ve anlam denkliğiyle acı, dehşet ve savaş çığlığını ifade eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik diğer kollarda düzenli bir soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرخ | Anlamlı | Çığlık atmak, imdat istemek, imdada koşmak | Dehşet veya kriz anında tiz sesle yardım çağırma ve bu çağrıya karşılık verme eylemidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [صخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1.md) | Anlamlı | Sert kaya, taş kütlesi | Katılaşmış, kırılması ve sarsılması güç olan büyük ve yalçın kaya parçasıdır. | Kur'an'da geçer; sesin katılığı ile maddenin katılığı arasında metaforik bağ vardır. |
| [رصخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve klasik lugatlarda mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [رخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, ucuzluk, gevşeme | Sertliğin zıddı olarak nesnenin yumuşaması, fiyatın düşmesi veya kuralın hafifletilmesidir. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve şiddet bildiren köklerin zıddı yönde gevşeme ifade eder. |
| [خصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Bel, daralma, orta kısım | Bedenin veya bir nesnenin iki geniş bölümü arasındaki daralmış ve sıkışmış orta yeridir. | Kur'an'da geçmez; sıkışma çekirdeğini fiziksel biçimde korur. |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Tahmin etmek, yalan söylemek, delilsiz zan | Kesin bilgiye dayanmaksızın sırf tahminle pay biçmek ve asılsız iddiada bulunmaktır. | Kur'an'da geçer; zan ve delilsizlik anlamını taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرخ | Merkez | İmdat çığlığı ve kurtarıcılık | Dehşet ve acziyet içinde boğazdan fırlayan çığlıkla yardım talep etme ve o çağrıya yetişmedir. | Sesin şiddeti ve amacın kesin bir kurtarılma talebi olması esastır. |
| [غوث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%AB.md) | Komşu | İmdada yetişme, yardım etme | صرخ kökünde ses ve çığlık unsuru zorunluyken, [غوث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%AB.md) fiili yardımın bizzat kendisine ve sıkıntıdan çekip çıkarmaya odaklanır. | Çığlığın neticesinde gerçekleşen fiili kurtarma boyutudur. |
| [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) | Komşu | Yüksek sesle haykırma | [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) her türlü yüksek ve gürültülü sesi kapsarken, صرخ doğrudan imdat isteme ve can havli bağlamına hasredilir. | Sesin yırtıcılığı ortaktır; ancak hedef kökte feryat ve yardım çağrısı ön plandadır. |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Destek olma, zafere ulaştırma | [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) genel bir ittifak ve güç aktarımını anlatırken, صرخ anlık krizde boğulmak üzere olanın çağrısına yetişmeyi ifade eder. | Kurumsal veya stratejik yardımdan ziyade cankurtaran müdahalesini belirtir. |
| [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) | Zıt | Sesin kısılması, gizlenmesi | Çığlığın ve feryadın taban tabana zıddı olarak sesin duyulmayacak dereceye indirilmesi veya tamamen sönmesidir. | Çaresizlik çığlığının aksine sesin bastırılması veya silinmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرخ | İmdat çığlığı atmak ve imdada yetişmek | Can havliyle feryat edip yardım istemeyi ve bu feryadı duyarak kurtarıcı olarak koşmayı bir arada içeren kök. | Kesin |
| Latince | clamare, vociferari, succurrere | Haykırmak, feryat etmek, yardıma koşmak | Clamare yüksek sesli çığlığı, succurrere ise koşturarak imdada yetişmeyi karşılar; iki anlamı tek kökte birleştiremez. | Güçlü |
| İngilizce | to cry out for help, to scream, to rescue | İmdat çığlığı atmak, kurtarmak | Scream ve shriek çığlığın tınısını, cry for help amacını verir; kurtarıcılık (musrih) anlamı için rescue veya succor kelimesine başvurulur. | Güçlü |
| Almanca | aufschreien, um Hilfe rufen, zu Hilfe eilen | Çığlık koparmak, yardım çağırmak, yardıma koşmak | Aufschreien dehşet çığlığını, zu Hilfe eilen ise musrih anlamındaki fiili yetişmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | pousser un cri, appeler au secours, secourir | Feryat koparmak, imdat istemek, yardımına yetişmek | Appeler au secours istisrahı, secourir ise ifal kalıbındaki israhı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُصْرِخ (İsmi fâil) | İmdada yetişen, kurtarıcı merci | Şeytanın ahirette kendisine uyanlara yönelik hiçbir kurtarıcı gücünün olmadığını ilan ettiği hesaplaşma bağlamı (İbrâhîm [14:22](https://lisan.digital/tr/ayet/14:22.md)). |
| صَرِيخ (İsmi meful / fâil) | İmdat isteyen veya imdadına yetişilecek kimse | Denizde boğulmak üzere olanların ilahi rahmet olmadıkça hiçbir yardım çağrıcısı ve kurtarıcısı bulamayacağı bağlamı (Yâsîn [36:43](https://lisan.digital/tr/ayet/36:43.md)). |
| يَسْتَصْرِخُ (İstif‘âl muzari) | Can havliyle imdat istemek, feryat ederek yardıma çağırmak | Hz. Mûsâ'nın kavminden olan kişinin ertesi gün yine kavgaya tutuşup bağırarak yardım dilenmesi bağlamı (Kasas [28:18](https://lisan.digital/tr/ayet/28:18.md)). |
| يَصْطَرِخُونَ (İfti‘âl muzari) | Cehennemde birbirine karışan feryatlarla çaresizce kurtarılma çabası | Cehennem azabındaki inkârcıların feryat figan bağrışıp geri gönderilmek için yalvarmaları bağlamı (Fâtır [35:37](https://lisan.digital/tr/ayet/35:37.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şefaat, tevhid ve sahte ilahların acziyeti | Ahirette Allah'tan başka hiçbir mutlak kurtarıcının (musrih) bulunamayacağı; şeytanın ve putların insanı azaptan çekip alamayacağı ilkesi. | Yaratılmış varlıkların ontolojik acziyeti ve hakiki igâsenin yalnızca Allah'a ait olması. |
| Fıkıh | İmdat çağrısına icabet ve teaddi anında savunma | Canı tehlikede olan bir müminin imdat çağrısını (istisrah) duyan kimsenin ona yardıma koşmasının farziyeti ve şahitlik hukuku. | Zulmü defetmek üzere harekete geçme ve meşru müdafaaya destek olma mükellefiyeti. |
| Tefsir | İştikak incelikleri ve ezdâd kullanımı | Ayetlerde geçen صرخ türevlerinin hem çağıran (müstasrih) hem de cevap veren (musrih) yapısının belagî derinliği. | Sözün lafız ve mana dengesinde, sesin dehşeti ile eylemin çaresizliği arasındaki mutlak uyum. |
| Hadis | Cenaze ilanı ve feryatla ağlama yasağı | Cahiliye âdeti olan çığlık kopararak ölüyü ilan etme veya feryat figan bağırarak ağıt yakma (sarha) fiillerinin nehyedilmesi. | Çaresizlik çığlığının isyana dönüşmesinin engellenmesi ve meşru yardım talebiyle sınırlandırılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nihai hesaplaşma ve tevhid | Mutlak Melce ve Muğîs | Varlık krizinde hakiki sığınak olma | Varlığın en dip noktasında sahte mercilerin insanı terk ettiği anda tek kurtarıcının Allah olduğunu bildirir. | Kesin |
| İlmi | İletişim ve acil durum uyarı mantığı | Kritik alarm sinyali | Sistemin çöküş eşiğini duyurma | Bir yapıda geri dönülemez hasar belirdiğinde çevre birimleri devreye sokan en yüksek eşikli çağrı mekanizmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve tebaa himayesi | Asayiş ve imdat mekanizması | Zulmü ve saldırıyı püskürtme | Hukuk düzeninin zayıfın feryadına anında yetişecek bir kolluk ve adalet mekanizması kurma zorunluluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | İflas, kriz ve batık varlık yönetimi | Finansal kurtarma çağrısı | Çöküşü önleyici acil likidite | Ekonomik aktörün tasfiye eşiğinde son çare olarak piyasadan veya üst otoriteden talep ettiği acil can simididir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akustik rezonans ve kesintili tepe sinyali (peak threshold alarm) | Bir sistemde parametrelerin kritik eşiği aşmasıyla birlikte normal veri akışının kesilip en yüksek frekanstan acil durum uyarısının fırlatılmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz anında kolektif dayanışma refleksi (bystander intervention) | Bir bireyin ölümcül tehdit anında çıkardığı sesin, sosyal grupta normatif kayıtsızlığı kırarak derhal müdahale etme sorumluluğu doğurmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece anlaşılmaz bir gürültü, rastgele bir haykırış veya amaçsız bir bağrışma olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem hayati tehlike anında varlığın tüm gücüyle yardım istemesini (istisrah) hem de o çağrıya koşarak felaketi bertaraf etme gücünü (israh) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrâhîm 22'deki şeytanın hitabı alelade bir ses yarışması gibi anlaşılır; oysa ayet, sahte otoritelerin kriz anında hiçbir koruyuculuk ve kurtarıcılık sağlayamayacağı ontolojik hakikatini vazeder. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın acziyet sınırına dayandığı anlardaki çaresizlik psikolojisini ve bu psikolojinin yöneldiği sahte ile hakiki merciler arasındaki ontolojik ayrımı en çarpıcı ses imgesiyle ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların cehennemdeki çaresiz çırpınışlarını tasvir eden eskatolojik ayetlerde ve dünyevi krizlerde kula sığınmanın yetersizliğini gösteren kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyada güç ve otorite vehmedilen varlıkların ahirette birer koruyucu veya şefaatçi olabileceği yönündeki şirk temelli yanılsamayı kökten çürütür. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boğazı yırtarcasına fırlayan tiz imdat çığlığı ve bu çığlığa karşılık vererek felakete uğrayanın yardımına koşma eylemi.
- Soyut anlam: Varlık düzeninde tükeniş ve boğulma noktasına gelen bir sistemin dışarıdan müdahale talep etmesi ve bâtıl aracıların bu talep karşısındaki mutlak işlevsizliği.
- Sistematik karşılık: İlahî egemenlikte gerçek kurtarıcılık yetkisinin yalnızca Allah'a ait olması; hiçbir yaratılmışın varoluşsal kriz eşiğinde müstakil bir sığınak teşkil edememesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \delta(t - t_c) \implies R = \begin{cases} 0, & \forall x \in M \setminus \{A\} \\ \infty, & x = A \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $t_c$ anı sistemin çöküş ve felaket eşiğini, $\delta(t - t_c)$ ise bu anda ortaya çıkan ani ve sonsuz genlikli imdat çığlığını temsil eder. $R$ parametresi feryada verilen kurtarıcı cevaptır. $M \setminus \{A\}$ kümesi, hakiki mutlak güç olan $A$ haricindeki tüm sahte mercileri simgeler ve bu mercilerin kurtarma kapasitesi kesin olarak sıfırdır ($R=0$). Hakiki ve sınırsız kurtarma cevabı ise yalnızca tekil merci olan $A$ katında mevcuttur.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/14:22.md) — بِمُصْرِخِكُمْ · بِمُصْرِخِيَّ

وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İş olup bitince; şeytan dedi ki: Gerçekten Allah, size sözün doğrusunu söylemişti. Ben de size söz verdim, ama caydım. Sizi zorlayacak hiç bir gücüm de yoktu. Yalnız ben sizi çağırdım, siz de geldiniz. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız. Esasen daha önce, beni Allah’a ortak koşmanızı kabul etmemiştim. Doğrusu zalimlere elim bir azab vardır.

### [Kasas 28:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/28:18.md) — يَسْتَصْرِخُهُ

فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Şehirde korku içinde etrafı gözetleyerek sabahladı. Bir de baktı ki dün, kendisinden yardım isteyen kimse bağırarak ondan yine yardım istiyordu. Musa ona dedi ki: Doğrusu sen, besbelli bir azgınsın.

### [Fatır 35:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/35:37.md) — يَصْطَرِخُونَ

وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ

Meal (IK): Onlar orada bağırışırlar; Rabbımız, bizi çıkar da yapageldiklerimizden farklı olarak salih amel işleyelim. Öğüt alacak kişinin öğüt alacağı kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Ve size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse azabı tadın. Zalimler için hiç bir yardımcı yoktur.

### [Yasin 36:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/ayet/36:43.md) — صَرِيخَ

وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ

Meal (IK): Dilesek; onları suda boğardık da ne kurtaran bulunurdu, ne de kurtulabilirlerdi.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir. “Sarh (hı)” bu tepeden kent halkını uyarmak için yapılan çağrı demektir. Ezan ve minare benzeridir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب: موضعها.
والإختصار في الكلام: ترك الفضول، واستيجاز ما يأتي على المعنى. و كذلك الإختصار في الطريق. وفي الجز: ألا تستأصله.
والمخُاصَرَةُ في البضع: أن يضرب بيده إلى خضرها والخَضَرُ: البرد الذي يجده الإنسان في أطرافه، قال:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ
وثغر خَصِيرٌ: بارد المقبل. وفلان مخاصِرُ فلانٍ، إذا أخذ بيده في المشي وهو بجنبه، قال:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ
والمِخْضَرَةُ: عصاً أو نحوها بيد صاحبها.
ونهي عن التَّخَصُّر في الصلاة، وهو وضع اليدين على الخاصِرة.
خرص: الخَرْصُ: الكذب، والخرّاصون في قوله جل وعز: "قتل الخَرّاصون": الكذابون، ويَخْرُصُون: يكذبون.
والخَرْص: الحَزْرُ في العدد والكيل، والخارص: يَخْرُص ما على النخلة، ثم يقسم الخراج على ذلك.
والخَرِيضُ: شبه حوضٍ واسعٍ ينبثق فيه الماء من نهر، ثم يعود إلى النهر، والخريص ممتليء.
قال عدي:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ
المطموثُ: الذي شرب به مرةً بعد مرة.
والخُرِصُ: القُرْطُ بحبةٍ واحدةٍ في حلقةٍ واحدةٍ، والجميع: خِرَصة.
والخُرِصُ من الرماح: رمحٌ قصير يتخذ من خشبٍ منحوت، وقد يقال لدقاق القناة وقصارها: خِرصان، والواحد: خُرْصٌ، قال:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ
أي: دقيق لطيف.
والخُرصُ: العودُ.
والخَرِصُ: الذي به جُوعٌ وبردٌ صخر: الصَّخْرُ: عظامُ الحجارة وصلابها. والصّاخِرُ: إناء من خزف. والصَّخِيرُ: نبات.
رخص: الرَّخْصُ: الناعم من كل شيء. ومن المرأة بشرتها ورقتها، ورخَاصةُ أناملها: لينها.
وقد رَخُص رخاصةً ورُخُوصِةً أيضاً.
وثوبٌ رخيصٌ: ناعمٌ.
والرُّخْصُ في الأشياء: بيع رخيصٌ. رَخُص رُخْصاً. وارْتَخَصْتُه: اشتريتهُ رَخيصاً، وأَرْخَصته: جعلته رَخيصاً.
والموت الرَّخيصُ: الذريع.
والرُّخْصةُ: تَرْخيصُ الله للعبد في أشياء خففها عليه. ورخصت له في كذا : أذنت له بعد النهي عنه.
صرخ: الصَّرْخةُ: صيحة شديدة عند فزعةٍ أو مصيبة. والصَّريخُ: الذي يأتي قوماص يستغيث بهم عند غارةٍ، أو ينعي لهم ميتاً والمُسْتَصْرِخُ: المستغيث. والمُصْرِخُ: المغيث. والاصْطِراخُ: التَّصارُخ.
والصَّريخُ: المفزع والمعين، أصَْرخْتُم: أعنتهم.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **الراء** onlarla birlikte

خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ kullanımlı; ر ص خ ihmâl edilmiş.

**خصر**:
**الخَصْرُ**: insanın ortası (bel). **الخاصرتان**: **الحَرْقَفة** ile **القُصَيْرَي** arasındaki şey. Ve **خَصْرُ القَدَم**: onun tabanı (ayak çukuru). Ve (kadın) **مُخَصَّرةٌ** ve **مَخْصُورة** (olur); ve **يدٌ مُخَصَّرةٌ**, eğer onun **رُسْغِها**’sında **تخصير** varsa. Sanki bağlanmış gibidir; ve onda yuvarlak bir çöküntü vardır. Ve **رجل مخصر**: karın veya ayak bakımından **مَخْصُور**.

Ve **خَصْرُ الرمل**: özellikle kumda, üstü ve altı (belirgin) bir yol. Ve bedevîlerin evlerinden **الخصَرْ**: onun yeri (kurulduğu yer).

Sözde **الإختصار**: fazlalığı terk etmek ve manaya gelen şeyi kısaltmak. Yolda da aynı şekilde **الإختصار**. Ve kırkımda: onu kökünden kazımamandır.

Ve cinsel birleşmede **المخُاصَرَةُ**: elini onun **خضرها**’sına vurmasıdır; ve **الخَضَرُ**: insanın uçlarında bulduğu soğuktur. Dedi ki:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ

Ve **ثغر خَصِيرٌ**: ön tarafı soğuk (olan). Ve falan, falanın **مخاصِرُ**’udur; eğer yürüyüşte onun yanında iken elinden tutarsa. Dedi ki:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ

Ve **المِخْضَرَةُ**: sahibinin elinde bir değnek veya benzeri.

Ve namazda **التَّخَصُّر** yasaklandı; o, iki eli **الخاصِرة** üzerine koymaktır.

**خرص**: **الخَرْصُ**: yalan. Ve Yüce ve Aziz’in sözü olan “قتل **الخَرّاصون**”daki **الخرّاصون**: yalancılardır; ve **يَخْرُصُون**: yalan söylerler.

Ve **الخَرْص**: sayı ve ölçüde tahmin etmektir; ve **الخارص**: hurma ağacının üzerindekini **يَخْرُص** eder, sonra haracı bunun üzerine taksim eder.

Ve **الخَرِيضُ**: geniş bir havuz benzeri; onda su bir nehirden fışkırır, sonra nehre döner; ve **الخريص** doludur.

Adiyy dedi:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ

**المطموثُ**: onunla bir defadan sonra bir defa daha içilmiş olan.

Ve **الخُرِصُ**: tek bir halka içinde tek bir taneyle olan küpe; çoğulu: **خِرَصة**.

Ve mızraklardan **الخُرِصُ**: yontulmuş ağaçtan yapılan kısa bir mızraktır. Ve bazen kamışın ince ve kısa olanlarına **خِرصان** denir; teki: **خُرْصٌ**. Dedi ki:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ

Yani: ince, latif.

Ve **الخُرصُ**: çubuk.

Ve **الخَرِصُ**: kendisinde açlık ve soğuk olan kimse.

**صخر**: **الصَّخْرُ**: taşların iri olanları ve sertlikleri. Ve **الصّاخِرُ**: çömlekten bir kap. Ve **الصَّخِيرُ**: bir bitki.

**رخص**: **الرَّخْصُ**: her şeyin yumuşak olanı. Ve kadından (olan): onun derisi ve inceliği. Ve **رخَاصةُ أناملها**: onun yumuşaklığı.

Ve **رَخُص** (kişi) **رخاصةً** ve ayrıca **رُخُوصِةً** (olarak).

Ve **ثوبٌ رخيصٌ**: yumuşak.

Ve eşyalarda **الرُّخْصُ**: ucuz satış. **رَخُص** (şey) **رُخْصاً**. Ve **ارْتَخَصْتُه**: onu ucuza satın aldım. Ve **أَرْخَصته**: onu ucuz yaptım.

Ve **الموت الرَّخيصُ**: kolay (ölüm).

Ve **الرُّخْصةُ**: Allah’ın kula, kendisine hafiflettiği bazı şeylerde ruhsat vermesidir. Ve “ona şunda **رخصت**”: ondan nehyettikten sonra ona izin verdim.

**صرخ**: **الصَّرْخةُ**: bir korku veya musibet anında şiddetli bir çığlık. Ve **الصَّريخُ**: bir baskın sırasında bir kavme gelip onlardan yardım isteyen, yahut onlara bir ölüyü haber veren kimsedir. Ve **المُسْتَصْرِخُ**: yardım isteyen. Ve **المُصْرِخُ**: yardım eden. Ve **الاصْطِراخُ**: **التَّصارُخ**.

Ve **الصَّريخُ**: sığınılan ve yardımcı; **أصَْرخْتُم**: onlara yardım ettiniz.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصُراخُ: الصوت. تقول: صَرَخَ صَرْخَةً واصْطَرَخَ، بمعنىً. والتَصَرُّخُ: تكلُّف الصُرَاخِ. يقال: التَصَرُّخُ به حُمقٌ، أي بالعُطاس. والمُصْرِخُ: المُغِيثُ. والمُسْتَصْرِخُ: المُسْتغيث. تقول منه: اسْتَصْرَخَني فأَصْرَخْته. والصَريخُ: صوت المستصرِخِ. والصَريخُ أيضاً الصارِخُ، وهو المُغيثُ، والمُسْتَغيثُ أيضاً، وهو من الأضداد.

##### Türkçe

**الصُراخُ**: ses. Dersin ki: **صَرَخَ** bir **صَرْخَةً** ile ve **اصْطَرَخَ**; anlamca (aynıdır). Ve **التَصَرُّخُ**: **الصُرَاخِ**ı zorlamalı olarak yapma. Denir ki: **التَصَرُّخُ** onunla ahmaklıktır, yani hapşırma ile. Ve **المُصْرِخُ**: imdada yetişen. Ve **المُسْتَصْرِخُ**: imdat isteyen. Ondan dersin: **اسْتَصْرَخَني** de beni imdada çağırdı, ben de onu imdada yetiştirdim (**فأَصْرَخْته**). Ve **الصَريخُ**: imdat isteyenin sesi. Ve **الصَريخُ** ayrıca **الصارِخُ**tır; o, imdada yetişendir; ve (ayrıca) imdat isteyendir de; ve o, zıt anlamlılardandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
رُسْغِها تَخصِيرٌ _ كأنه مربوط ، أو فيه مَحَزٌّ
مستديرٌ ، ورجُلٌ مُخَصَّرٌ : مَخْصُورُ البَطْن
أو القَدَم ، وخَصْرُ الرَّمْل : طريقٌ أعلاه
وأسفلُه : في الرِّمال خاصّةً . وأنشد :
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ
والخَصْرُ : من بُيوت الأعراب ، مَوْضِعُه
لطيفٌ ، والاخْتِصَارُ في الكلام : أن تَدَعَ
الفُضُولَ ، وتَسْتَوجِزَ الذي يأتي على
المعنى ، وكذلك الاخْتصارُ في الطريق ،
والاخْتصارُ في الجَزِّ : أن لا تَسْتَأْصِلَه .
وفي الحديث : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ إلَى
البَقِيع ، وَبِيَدِهِ مِخْصرَةٌ لَهُ فَجَلَسَ وَنَكَتَ بِهَا
في الأَرْضِ ) ( .
قال أبو عبيد : المِخْصَرَةُ ما اخْتَصَرَ
الإنسانُ بيده فأَمْسَكَهُ ، مِنْ عَصاً ، أو عَنَزَةٍ
أو عُكَّازَةٍ وما أَشْبَهَها .
قال : ومنه قيل : فلانٌ مُخَاصِرٌ فلان _ إذا
أَمْسَك بيد صاحبه .
وأنشد لعبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ :
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
_ أي : أخذْتُ بيدها .
وقال الفرَّاء : خَرَجَ القومُ مُتَخَاصِرِينَ _ إذا
كان بعضُهُم آخِذاً بيدِ بَعْضٍ .
قال : ويقالُ : خَاصَرْتُ الرجل وخَازَمْتُه ،
وهو أن تَأْخُذَ في طريقٍ ويأخذَ هو في
غيره ، حتَّى تَلْتَقِيَا في مكانٍ واحدٍ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
المُخَاصَرَة ، أن يَمْشيَ الرجلان ثم يفترقا
ثم يلتقيا على غير ميعاد .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُصلِّيَ
الرَّجُلُ مُتَخَصِّراً ) ( قيل : معناه : أن يصلي
الرجل وهو واضع يده على خَصْرِه .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّه رَاحَةُ أَهْلِ النَّارِ ) ( .
وفي حديث آخرَ : ) ( الْمُتَخَصِّرُون يَوْمَ القِيَامةِ
عَلَى وُجُوههمْ النُّورُ ) ( .
قال أبو العبّاس : معناه : المُصَلُّون بالليل ،
فإذا تَعِبُوا وضعوا أيْدِيَهُمْ على خَوَاصِرِهِمْ
من التَّعَب .
قال : ويكُون معناه أنهم يأتُونَ _ يوم
الْقيامة ، ومعهم أعْمال يتَّكِئُون عليها _
مأخوذٌ من الْمِخْصَرَةِ .
حدثنا عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل _ قال :
حدثنا أحمد بن بُدَيْلٍ _ عن أبي أُسامة عن
هِشام عن محمدِ بْنِ سِيرِينَ عن أبي هريرة _
قال :
) ( نَهَى رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنْ يُصَلِّي الرَّجُلُ
مُخْتَصِراً ) ( .
وَاخْتُلِفَ في تفسيره ، فقال بعضهُم :
معناه : أن يأخد بيده عصا يتَّكِىءُ عليها .
وقال أبو عبيد : هو أن يصلِّيَ وهو واضِعٌ
يَدَهُ على خَصْرِهِ .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّهُ رَاحَةُ أَهْلِ النَّار ) ( .
وقال الليث : الْخَصْرُ : البَرْدُ الذي يَجِدُه
الإنسانُ في أطرافه ، وثَغْرٌ خَصِرٌ : بَارِدُ
الْمُقَبَّل .
وقال أبو عبيد : الْخَصِرُ : الذي يَجِدُ البَرْدَ ،
فإذا كان معه جُوع فهو خَرِصٌ .
شَمِرُ _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصْرَانِ
_ من النَّعل _ مُسْتَدَقّهَا ، ونَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ :
لها خَصْرَانِ .
ونُهِيَ عن اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ ، وهو على
وجهين :
أحدُهمَا : أن يَخْتَصِرَ الآيةَ الَّتي فيها
السجُودُ ، فيسجدَ بها .
والثاني : أن يقرأَ السُّورَةَ ، فإذا انتهى إلى
السَّجْدَة جاوَزَها ، ولم يَسْجُدْ لها .
ومُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق : التي تَبْعُدُ في جَدَدٍ
سهْلٍ ، وإذا سُلِكَ الطريقُ الوَعْرُ كان
أَقْرَبَ .
خرص : قال الله جلّ وعزّ : ( قتل الخراصون (
[ الذاريات : 10 ] .
قال الزَّجَّاجُ : ( الخراصون ( : الكذَّابون .
يقال : تَخَرَّصَ فلانٌ عَلَيَّ الباطلَ واخْتَرَصَهُ
_ أي : اخْتَلقه وافتعَله .
قال : ويجوز أن يكون الخراصون الذين
إنما يَتَظَنَّوْنَ الشيء ، لا يحُقُّونَهُ فيعمَلون
بما لا يَعلمون .
وقال الفرَّاء _ في قوله : ( قتل الخراصون ( :
يقول : لُعِنَ الكذَّابون الذين قالوا : مُحمَّدٌ
شاعرٌ ، وساحر وأشْبَاهَ ذلك _ خَرَصُوا
ما لا عِلْمَ لَهُمْ به .
قلتُ : وأصْلُ الْخَرْصِ : التَّظَنِّي فيما
لا يَستَيْقِنُه . ومنه قيل : خَرَصْتُ النَّخْلَ
والكَرْم _ إذا حَزَرْتَ ثمَرَه ، لأن الحَزْر إنما
هو تقديرٌ بِظَنٍّ _ لا إحاطَةٍ ، ثمَّ قيل
للكَذِب : خَرْصٌ ، لِمَا يَدْخُلُه من الظُّنُونِ
الكاذبة .
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يبعث الخُرَّاصَ إلى نَخِيلِ
خَيْبَرَ عند إدراك ثَمَرِها فَيحْزُرُونَهُ رُطباً
كذا ، وتمراً كذَا ، ثم يأخذهم بمَكِيلَةِ ذلك
من التَّمْر الذي يجب له وللْمُوجِفِينَ معه .
وإنما فعلَ ذلك لما فيه من الرِّفقِ
لأصْحاب الثِّمار فيما يأكُلُونَهُ منه ، مع
الاحتياط للفُقراء _ في العُشْر ، ونِصْفِ
العُشْر ولأهل الفَيْءِ _ فيما يَخُصُّهُمْ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : أنَّهُ أَمَرَ بالخَرْصِ في
النَّخْلِ والكَرْمِ خاصَّةً دُونَ الزَّرْع الْقَائِمِ .
وذلك أن ثِمَارَهُما ظاهرةٌ ، والخارِصُ
يُطيفُ بها ، فَيَرَى ما ظهر من الثمار ،
وليس ذلك كالحَبِّ الذي هو في أكمامه .
ابن السكِّيت : خرَصْتُ النخلَ خرْصاً ،
وكَمْ خِرْصُ نَخْلِكَ ؟ _ بكسر الخاء .
وقال الليث : الخَرِيصُ : شِبْهُ حَوْضٍ
واسع ، يَنْفَجِرُ إليه الماءُ من نهْرٍ ثم يعودُ
إلى النهر ، والخَرِيصُ مُمْتَلِىءٌ .
وقال عَدِيٌّ :
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ
قال الأزهري : قرأته في شعر عَدِيّ :
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به
وقيل _ في تفسيره _ : المَشْرَفُ : إناء كانوا
يشربون به .
وأما الخَرِيصُ : فإن ابن الأعرابي قال :
افْتَرَقَ النَّهْرُ على أربعة وعشرين خريصاً
_ يعني ناحيةً منه .
قال : ويقال : خريصُ النهر : جانِبُه .
قال : والمَشْمُولُ : الطَّيِّبُ ، يقال للرجل
_ إذا كان كريماً _ : إنه لمشمول .
والمَطْمُوثُ : الممسوس .
وقال أبو عبيد : الخَريصُ : الخَليجُ من
البحر .
وقال أبو عمرو : الْخَرِيصُ : جَزِيرَةُ البحر .
أبو عبيد : الخُرْصُ : السِّنانُ وجمعه
خُرْصانٌ .
وقال ابن شميل : الخِرْصُ : الرُّمْحُ اللطيفُ
وجمعه خِرْصانٌ .
قال : والخِرْصانُ : أصلها القُضْبانُ .
وقال قَيْسُ بْنُ الْخَطِيم :
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب
وقال غيرُه : جعلَ الْخُرْصَ رُمحاً ، وإنما
هو نِصْفُ السِّنانِ الأعلى _ إلى موضع
الجُبَّة .
قال : ويقال : خِرْصُ الرُّمح ، وخُرْصٌ
وخَرْصٌ _ ثلاث لُغات _ وخِرْصَانٌ :
جماعةٌ .
وقد مَرَّ تفسير البيت في كتاب الْعَيْن .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الخُرْصُ
_ أيضاً _ : الْحَلقَةُ من الذهب والفِضَّة .
قلت : وقد قيل للدُّرُوع : خُرْصَانٌ لأنها
حَلَقٌ ، والواحدة : خِرْصٌ ، وأنشد :
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً
قال بَعْضُهم : أراد بالْخُرْصانِ : الدُّرُوعَ
وتَسْويمُها : حَلَقٌ صُفرٌ فيها .
ورواه بعضُهم :
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
فجعلها رِماحاً .
وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَعَظَ
النِّسَاءَ ، وحَثَّهُنّ على الصَّدَقَةِ فجعلَتِ
المرْأَةُ تُلقِي الخُرْصَ والْخَاتَمَ ) ( .
قال شَمِرٌ : الخُرْصُ : الْحَلْقَةُ الصَّغيرة من
الحُلِيِّ _ كحَلْقَةِ الْقُرْطِ ونحوِها .
وفي حديث سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ : ) ( أنَّ جُرْحَهُ قد
برَأَ ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ إلاَّ كالْخُرْصِ ) ( _ أي : في
قِلَّة أثَرِ ما بَقي من الْجُرح .
وقال الليث : الْخُرْصُ : العُودُ ، وأنشد :
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ
قال : وقال الْهُذَلِيُّ في مِثْلِهِ
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ
وقال الليث : وقال بَعْضُهم : الخُرْصُ :
أَسْقِيَةٌ مُبَرَّدَةٌ تُبَرِّدُ الشراب .
قلتُ : هكذا رَأَيْتُ ما كتبْتُه في كتاب
الليث .
فأمَّا قولُه : ) ( الخُرْصُ الْعُودُ ) ( . فلا معنى
له ، وكذلك قوله ) ( الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ ) ( ،
والصوابُ عندي في البيتين :
. . . مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ . . .
و مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ . . .
بالسين _ ، وهم خَدَمٌ عُجْمٌ لا يُفْصِحون
فكأنهم خُرسٍ لا يَنْطِقون .
وقوله :
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
يريد صاحبَ حَانوتِ خَمْرٍ ، فاختَصَرَ
الكلامَ .
ويقال : إبِلٌ خَرِصَةٌ وخَرِصاتٌ _ إذا أصابها
بَرْد وجُوع .
قال الحُطَيْئَةُ :
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يَخْتَرِصُ :
أي يَجعل في الخِرْصِ ما يُريد وهو
الجِرابُ ، ويَكْتَرِصُ _ أَي : يَجْمَع ويَقْلِد .
رخص : قال الليث : الرَّخْصُ : الشيءُ الناعم
اللَّيِّن إن وَصَفْتَ به المرأةَ ، فَرَخَاصَتُها :
نَعْمَةُ بَشَرَتِها ، ورِقَّتُها ، وكذلك رَخَاصَةُ
أَنامِلِها : لِينُها _ وإن وصفْتَ به البَنَانَ
فَرَخَاصَتُها : هَشَاشتُها ، والفعْلُ : رَخُصَ
يَرْخُصُ .
ويقال : رَخُصَ السِّعْرُ يَرْخُصُ رُخْصاً
واسْتَرْخَصْتُ الشيء : رأيتُه رَخِيصاً ،
وارْتَخَصْتُه : اشتريتُه رَخِيصاً ، وأَرْخَصْتُه :
جلعتُه رَخِيصاً ، ويكون أَرْخَصْتُه : وجدتُه
رَخِيصاً .
وقال الليث : الموتُ الرَّخِيصُ : الذَّريعُ ،
والرُّخْصَةُ : تَرْخِيصُ الله للعَبْد في أَشْياءَ
خفَّفها عنه .
وتقول : رَخَصْتُ لفلان في كذا وكذا
_ أي : أذِنْتُ له بعد نَهْيي إيَّاه عنه .
وقال الشاعر في أَرْخصْتُ الشيء _ إذا
جعلتُه رخيصاً .
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ
وحُكي عن أبي عمرو : أنه قال : رُخْصَتِي
من الماء ، وخُرْصَتِي _ يُريدون : شِرْبي .
وقال غيرُه : هي الخُرْصَةُ والرُّخْصَةُ وهي
الفُرْصَةُ والرُّفْضة بمعنىً واحد .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الرَّخِيصُ : الثَّوْبُ
النَّاعِمُ .
صرخ : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الصارخُ :
المستغيثُ ، والصَّارخ : المُغيث .
وقال الله تعالى : ( ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي ( [ إبراهيم : 22 ] .
قال أبو الهيثم : معناه : ما أَنا بمُغيثِكم
وما أنتم بِمُغِيثيَّ .
قال : والصَّارخُ : المُستغيثُ ، والْمُصْرِخُ :
المُغِيثُ _ يقال : صَرخ فلان يَصرُخ صُراخاً
_ إذا استغاث فقال : واغَوْثَاه ، واصَرْخَتَاه .
قال : والصَّرِيخُ _ بمعنى الصَّارِخ _ مِثلُ
قديرٍ وقادرٍ .
قال : والصَّرِيخُ يكون فَعِيلاً بمعنى مُصْرِخ ،
مثلُ نذيرٍ بمعنى مُنْذِرٍ ، وسميعٍ بمعنى
مُسْمِعٍ .
وقال زُهَيرٌ :
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ
قال : وَالصارخ : المُسْتغيث .
قلتُ : ولمْ أَسْمَع في الصَّارخ : أَنَّه يَكون
بمعنى ) ( الْمُغِيثِ ) ( لغير الأصمعي ، والناسُ
كلُّهم على أن ) ( الصَّارخَ ) ( : المستغيثُ
والْمُصْرِخُ : الْمُغِيثُ ، والْمُسْتَصْرِخُ :
الْمُسْتغيث أيضاً .
ورَوى شَمِرٌ _ لأبي حاتم _ أنه قال :
الاسْتِصراخ : الإغاثةُ .
قال : والاسْتِصْرَاخ : الاستغاثة .
في حديث ابن عُمَر : ) ( أنَّه اسْتُصْرِخَ عَلَى
صَفِيَّةَ ) ( .
واستِصْراخُ الحَيِّ على المَيِّت : أن يُسْتعَانَ
به ليقوم بتجهيز الميِّت ، وما يجب من دَفْنِه
والصلاة عليه .
قال : والصَّارِخَةُ : _ بمعنى الإغاثة _ مَصْدرٌ
على ) ( فَاعِلَةٍ ) ( ، وأنشد :
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ
قال : والصَّارخةُ : الإغاثة .
وقال الليث : قيل : الصَّارِخةُ _ بمعنى
الصَّرِيخِ _ : المغِيثُ .
قلتُ : والقولُ ما قال شَمِرٌ .
وقال اللَّيث : الصَّرْخةُ صيحَةٌ شديدةٌ عند
فَزْعَةٍ أو مُصيبةٍ .
قال : والاصْطِرَاخ : التَّصارُخُ _ افْتِعالٌ .
ومن أمثالهم : ) ( كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى ) (
_ للأمر يفجؤك .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الصَّرَّاخ : الطَّاوُوسُ .
صخر : قال الليث : الصَّخْرُ عِظامُ الحِجارة
وصِلاَبُها .
قال : والصّاخِرُ إناءٌ من خزَفٍ .
قلتُ : يقالَ : صَخْرَةٌ وصَخْرٌ وصَخَرٌ
ويقال : صَخْرَةٌ وصَخَرَانٌ .
ويقال : صَخْرٌ ، وصُخُورٌ ، وصُخُورَةٌ .
عمرو _ عن أبيه _ : الصَّاخرُ صوْتُ الحديد
بعضُه على بعض .
رصخ : مهمل .
إلا أنْ يكون رَصَخَ _ بالصاد _ لغةً في
رَسَخَ الشيءُ _ إذا ثبت .

##### Türkçe

خ ص ر
**خصر** , **خرص** , **صرخ** , **صخر** , **رخص** , **رصخ** : kullanımdadırlar.

**خصر** : Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın ortasıdır,
**والخاصرَتان**: **الْحَرْقَفَةِ** ile **القُصَيْرَى** arasındaki şeydir.
Ve o, **القُصْرَيَانِ**’ın ondan çekildiği şeydir; ve
**الحَجَبَتَيْن**’den öne geçen ve **الْخَصْرِ**’ün üstündeki **الْجِلدَة**’den olan:
ince, yumuşak deridir.
Ve denir: **رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر**; ve **خَصْرُ القَدَم**: onun **أَخْمَصُهَا**’sıdır; ve **قدم مُخَصَّرَةٌ**
ve **مَخْصُورَةٌ**; ve **يَدٌ مُخَصَّرَةٌ** — eğer
**رُسْغِها**’nda bir **تَخصِيرٌ** varsa — sanki bağlanmış gibidir; yahut onda yuvarlak bir
**مَحَزٌّ** vardır; ve **رجُلٌ مُخَصَّرٌ**: karnı
yahut ayağı **مَخْصُورُ** olan; ve **خَصْرُ الرَّمْل**: üstü
ve altı olan bir yol; özellikle kumlarda. Ve şu beyit okundu:
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ
Ve **الْخَصْرُ**: bedevîlerin evlerinden (bir tür ev)dir; yeri
ince/zariftir. Ve sözde **الاخْتِصَارُ**: fazlalıkları bırakman ve
manaya gelen şeyi kısa tutmandır; yolda da **الاخْتصارُ** böyledir.
Ve kırpmada **الاخْتصارُ**: onu kökünden kazımamandır.
Ve hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **البَقِيع**’e çıktı; elinde kendisine ait bir **مِخْصرَةٌ** vardı; oturdu ve onunla
yere dürttü.”
Ebû Ubeyd dedi: **المِخْصَرَةُ**: insanın eliyle kısaltıp (koltuğuna alıp) tuttuğu şeydir;
asadan, yahut **عَنَزَةٍ**’den
yahut **عُكَّازَةٍ**’den ve benzerlerinden.
Dedi: Bundan dolayı “falanca falancayı **مُخَاصِرٌ**” denildi — eğer
arkadaşının elini tutarsa.
Ve **عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ**’dan şu beyit okundu:
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
— yani: onun elini tuttum.
Ferrâ dedi: Kavim **مُتَخَاصِرِينَ** çıktı — eğer
onların bir kısmı bir kısmının elini tutuyorsa.
Dedi: Ve denir: “Adamı **خَاصَرْتُ** ve **خَازَمْتُه**”; bu, senin bir yola girmen, onun da
başka bir yola girmesidir; ta ki bir yerde
buluşuncaya kadar.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**المُخَاصَرَة**: iki adamın yürümesi, sonra ayrılması,
sonra randevusuz olarak buluşmasıdır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: “Erkeğin **مُتَخَصِّراً** namaz kılmasını yasakladı.” Denildi: manası: erkeğin namaz kılması,
eli **خَصْرِه** üzerinde iken.
Ve hadiste geldi: “O, cehennem ehlinin rahatıdır.”
Ve başka bir hadiste: “Kıyamet günü **الْمُتَخَصِّرُون**’un
yüzlerinde nur vardır.”
Ebû’l-Abbâs dedi: manası: gece namaz kılanlardır;
yorulduklarında yorgunluktan ellerini **خَوَاصِرِهِمْ** üzerine koyarlar.
Dedi: Manası şu da olabilir: onlar — kıyamet günü — yanlarında, üzerine dayanacakları amellerle gelirler;
**الْمِخْصَرَةِ**’den alınmıştır.
Bize **عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل** haber verdi — dedi:
bize Ahmed b. Budeyl haber verdi — Ebû Üsâme’den,
Hişâm’dan, Muhammed b. Sîrîn’den, Ebû Hureyre’den —
dedi ki:
“Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) erkeğin
**مُخْتَصِراً** namaz kılmasını yasakladı.”
Ve onun tefsirinde ihtilaf edildi; bazısı dedi:
manası: eliyle bir asa alıp ona dayanmasıdır.
Ebû Ubeyd dedi: o, namaz kılmasıdır; eli
**خَصْرِهِ** üzerinde iken.
Ve hadiste geldi: “O, cehennem ehlinin rahatıdır.”
Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın uçlarında bulduğu soğuktur; ve **ثَغْرٌ خَصِرٌ**: öpülenin soğuk olanıdır.
Ebû Ubeyd dedi: **الْخَصِرُ**: soğuğu bulan kimsedir;
eğer onunla beraber açlık varsa o **خَرِصٌ**’tur.
Şemir — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **الْخَصْرَانِ**
— nalından — onun incelen yeridir; ve **نَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ**:
onun iki **خَصْرَانِ**’ı vardır.
Ve **اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ** yasaklandı; o iki
yüz üzeredir:
Birincisi: içinde secde olan ayeti
**يَخْتَصِرَ** etmesi, onunla secde etmesidir.
İkincisi: sûreyi okuması; secdeye gelince onu geçmesi
ve onun için secde etmemesidir.
Ve **مُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق**: düz, kolay bir zeminde uzak olan (yollar)dır;
engebeli yol tutulduğunda ise
daha yakın olur.

**خرص** : Allah — aziz ve celîl — dedi: “( **قتل الخراصون** )”
[ **الذاريات : 10** ].
Zeccâc dedi: “( **الخراصون** )”: yalancılardır.
Denir: falanca bana karşı bâtılı **تَخَرَّصَ** etti ve onu **اخْتَرَصَهُ** etti
— yani: onu uydurdu ve yaptı.
Dedi: **الخراصون**’un, ancak bir şeyi zanneden kimseler olması da caizdir; onu hakikate erdirmezler; bilmedikleriyle amel ederler.
Ferrâ — “( **قتل الخراصون** )” sözü hakkında — dedi:
diyor ki: “Muhammed şairdir,
sihirbazdır ve benzerleri” diyen yalancılar lânetlendi;
bilgileri olmayan şeyi **خَرَصُوا** ettiler.
Ben dedim: **الْخَرْصِ**’ın aslı:
kesinleştirmediği şeyde zannetmektir. Bundan dolayı denildi:
hurmayı ve asmayı **خَرَصْتُ** — eğer meyvesini tahmin ettinse; çünkü tahmin ancak
zanla bir takdirdir — kuşatma değildir. Sonra
yalana **خَرْصٌ** denildi; içine giren
yalancı zanlardan dolayı.
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Hayber’in hurmalıklarına, meyvesi olgunlaştığında **الخُرَّاصَ** gönderirdi; onlar onu yaş hurma olarak şöyle, kuru hurma olarak böyle tahmin ederlerdi; sonra onlardan, kendisine ve onunla birlikte koşanlara vacip olan hurmadan, bunun ölçeğiyle alırdı.
Bunu ancak, meyve sahiplerine, ondan yediklerinde yumuşaklık bulunduğu için yaptı;
fakirler için — öşürde ve öşrün yarısında — ihtiyatla; ve fey ehli için — kendilerine ait olan hususta.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hurma ve asma hakkında özellikle, ekin hâlindeki ziraat dışında, **الخَرْصِ** ile emretti.
Bu, ikisinin meyvelerinin görünür olmasındandır; **الخارِصُ**
onları kuşatır; görünen meyveleri görür;
bu, kılıfları içinde olan tane gibi değildir.
İbnü’s-Sikkît: hurmayı **خرَصْتُ** **خرْصاً**;
“Senin hurmalığının **خِرْصُ** ne kadardır?” — **الخاء**’ın kesresiyle.
Leys dedi: **الخَرِيصُ**: geniş bir havuz benzeridir; su, bir nehirden ona fışkırır, sonra
nehre döner; **الخَرِيصُ** doludur.
Adiyy dedi:
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ
Ezherî dedi: onu Adiyy’nin şiirinde şöyle okudum:
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به
Ve tefsirinde denildi: **المَشْرَفُ**: onunla içtikleri bir kaptır.
**الخَرِيصُ**’a gelince: İbnü’l-A‘râbî dedi:
Nehir, yirmi dört **خريصاً** üzerine ayrıldı
— yani: onun bir tarafı.
Dedi: ve denir: nehrin **خريصُ**’u: onun yanıdır.
Dedi: **المَشْمُولُ**: hoş/iyi olandır; adama — eğer cömertse — denir: o mutlaka **لمشمول**’dür.
Ve **المَطْمُوثُ**: dokunulmuş olandır.
Ebû Ubeyd dedi: **الخَريصُ**: denizden bir koydur.
Ebû Amr dedi: **الْخَرِيصُ**: denizin adasıdır.
Ebû Ubeyd: **الخُرْصُ**: mızrak ucudur; çoğulu **خُرْصانٌ**’dır.
İbn Şümeyl dedi: **الخِرْصُ**: ince mızraktır; çoğulu **خِرْصانٌ**’dır.
Dedi: **الخِرْصانُ**: aslı çubuklardır.
Kays b. el-Hatîm dedi:
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب
Başkası dedi: **الْخُرْصَ**’u mızrak yaptı; hâlbuki o, mızrak ucunun üst yarısıdır —
**الجُبَّة**’nin yerine kadar.
Dedi: ve denir: **خِرْصُ الرُّمح**; ve **خُرْصٌ**
ve **خَرْصٌ** — üç lehçe —; ve **خِرْصَانٌ**:
bir topluluktur.
Beytin tefsiri **كتاب الْعَيْن**’de geçti.
Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الخُرْصُ**
— ayrıca —: altın ve gümüşten halka.
Ben dedim: zırhlara **خُرْصَانٌ** denildi; çünkü onlar halkalardır; tekili: **خِرْصٌ**. Ve şu beyit okundu:
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً
Bazıları dedi: **الْخُرْصانِ** ile zırhları kastetti; onların **تَسْويمُها**’sı: içinde sarı halkalardır.
Bazıları onu şöyle rivayet etti:
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
Böylece onları mızraklar yaptı.
Hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara vaaz etti ve onları sadakaya teşvik etti; kadın, **الخُرْصَ**’u ve yüzüğü atar oldu.”
Şemir dedi: **الخُرْصُ**: süsten küçük halkadır — küpe halkası ve benzeri gibi.
Sa‘d b. Mu‘âz hadîsinde: “Yarası iyileşmişti; ondan ancak **كالْخُرْصِ** gibi bir şey kalmıştı” — yani: yaradan kalan izin azlığında.
Leys dedi: **الْخُرْصُ**: çubuktur. Ve şu beyit okundu:
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ
Dedi: Hüzeli de onun benzerinde dedi:
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ
Leys dedi: Bazıları dedi: **الخُرْصُ**: içeceği soğutan, soğutulmuş tulumlardır.
Ben dedim: Leys’in kitabında yazdığımı böyle gördüm.
Ama onun “( **الخُرْصُ الْعُودُ** )” sözü: onun için bir mana yoktur; yine onun “( **الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ** )” sözü de (öyledir).
Doğrusu, benim yanımda iki beyitte:
. . . **مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ** . . .
ve **مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ** . . .
**بالسين** iledir; onlar, fasih konuşmayan acem hizmetçilerdir; sanki konuşmayan dilsizler gibidirler.
Ve onun sözü:
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
şarap dükkânının sahibini kasteder; sözü
kısalttı.
Ve denir: **إبِلٌ خَرِصَةٌ** ve **خَرِصاتٌ** — eğer ona
soğuk ve açlık isabet ederse.
Hutay’e dedi:
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: o **يَخْتَرِصُ**: yani **الخِرْصِ**’e (o) istediğini koyar; o, torbadır; ve **يَكْتَرِصُ** — yani: toplar ve bağlar.

**رخص** : Leys dedi: **الرَّخْصُ**: kadını onunla vasfettiğinde yumuşak, nazik şeydir; onun **فَرَخَاصَتُها**’sı: derisinin yumuşaklığı ve inceliğidir. Yine onun parmak uçlarının **رَخَاصَةُ أَنامِلِها**’sı: yumuşaklığıdır. Ve eğer onunla parmakları vasfettiğinde, onun **فَرَخَاصَتُها**’sı: gevrekliğidir. Fiil: **رَخُصَ يَرْخُصُ**.
Ve denir: fiyat **رَخُصَ** eder, **يَرْخُصُ** eder, **رُخْصاً**; ve “şeyi **اسْتَرْخَصْتُ**”: onu ucuz gördüm; ve “onu **ارْتَخَصْتُه**”: onu ucuza satın aldım; ve “onu **أَرْخَصْتُه**”: onu ucuz yaptım; ve **أَرْخَصْتُه** olur: onu ucuz buldum.
Leys dedi: **الموتُ الرَّخِيصُ**: çabuk olan (ölüm)dür. Ve **الرُّخْصَةُ**: Allah’ın kula, kendisinden hafiflettiği şeylerde ruhsat vermesidir.
Ve dersin: falancaya şunda bunda **رَخَصْتُ** — yani: onu ondan nehyettikten sonra ona izin verdim.
Şair, “şeyi **أَرْخصْتُ**” hakkında — eğer onu ucuz yaptıysam — dedi:
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ
Ebû Amr’dan nakledildi: dedi ki: “Benim sudan **رُخْصَتِي**’m” ve “benim **خُرْصَتِي**’m” — içmemizi kastediyorlar.
Başkası dedi: o, **الخُرْصَةُ** ve **الرُّخْصَةُ**’dır; o, **الفُرْصَةُ** ve **الرُّفْضة**’dır; tek bir manadadır.
Amr — babasından — dedi: **الرَّخِيصُ**: yumuşak elbisedir.

**صرخ** : Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الصارخُ**: yardım isteyen kimsedir; ve **الصَّارخ**: yardım eden kimsedir.
Allah تعالى dedi: “( **ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي** )” [ **إبراهيم : 22** ].
Ebû’l-Heysem dedi: manası: ben sizin yardım edeniniz değilim; siz de benim yardım edenim değilsiniz.
Dedi: **الصَّارخُ**: yardım isteyendir; **الْمُصْرِخُ**: yardım edendir. Denir: falanca **صَرخ** eder, **يَصرُخ** eder, **صُراخاً** — eğer yardım istedi de “**واغَوْثَاه**” ve “**واصَرْخَتَاه**” dedi ise.
Dedi: **الصَّرِيخُ** — **الصَّارِخ** manasında — **قديرٍ** ve **قادرٍ** gibidir.
Dedi: **الصَّرِيخُ**, **مُصْرِخ** manasında **فَعِيلاً** olur; **نذيرٍ**’in **مُنْذِرٍ** manasında olması gibi; ve **سميعٍ**’in **مُسْمِعٍ** manasında olması gibi.
Züheyr dedi:
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ
Dedi: **وَالصارخ**: yardım isteyendir.
Ben dedim: **الصَّارخ** hakkında, Asma‘î’den başkası için, onun “( **الْمُغِيثِ** )” manasında olmasını işitmedim; insanların hepsi, “( **الصَّارخَ** )”: yardım isteyen; **الْمُصْرِخُ**: yardım eden; **الْمُسْتَصْرِخُ**: yine yardım isteyen üzeredir.
Şemir, Ebû Hâtim’den rivayet etti: dedi ki:
**الاسْتِصراخ**: yardım etmedir.
Dedi: **والاسْتِصْرَاخ**: yardım istemedir.
İbn Ömer hadîsinde: “**صَفِيَّةَ** üzerine **اسْتُصْرِخَ** olundu.”
Dirinin ölü üzerine **واستِصْراخُ الحَيِّ على المَيِّت**’i: ölünün teçhizini yapmak ve defni ile ona namaz kılmak gibi gerekli olanı yerine getirmek için onunla yardım istenmesidir.
Dedi: **الصَّارِخَةُ** — yardım manasında — **( فَاعِلَةٍ )** üzere bir mastardır. Ve şu beyit okundu:
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ
Dedi: **الصَّارخةُ**: yardımdır.
Leys dedi: denildi: **الصَّارِخةُ** — **الصَّرِيخِ** manasında — yardım edendir.
Ben dedim: söz, Şemir’in dediğidir.
Leys dedi: **الصَّرْخةُ**: bir korku yahut musibet anında şiddetli bir çığlıktır.
Dedi: **والاصْطِرَاخ**: karşılıklı bağrışmadır — **افْتِعالٌ**.
Onların darb-ı mesellerinden: “( **كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى** )”
— seni ansızın yakalayan iş için.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**الصَّرَّاخ**: tavustur.

**صخر** : Leys dedi: **الصَّخْرُ**: taşların büyükleri ve sertleridir.
Dedi: **والصّاخِرُ**: çömlekten bir kaptır.
Ben dedim: **صَخْرَةٌ** denir, **صَخْرٌ** denir, **صَخَرٌ** denir;
ve **صَخْرَةٌ** denir, **صَخَرَانٌ** denir.
Ve **صَخْرٌ** denir, **صُخُورٌ** denir, **صُخُورَةٌ** denir.
Amr — babasından —: **الصَّاخرُ**: demirin, bir kısmının bir kısmı üzerindeki sesidir.

**رصخ** : ihmaldir.
Ancak **رَصَخَ** — **بالصاد** —, **رَسَخَ الشيءُ**’de bir lehçe olursa (müstesna); — eğer sabit olduysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد.
(صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا.
وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه.
(صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح  وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾  [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس.
(صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً.
وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *
(صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض.
(صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك  الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح.
(صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].
(صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة.
فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق.
وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة.
والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ.
ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان.
(صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])
--------------ـــ
([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع).
([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما.
([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف).
([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
 ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف).
([7])  لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي.
([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم).
([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم).
([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف.
([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل.
([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20.
([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387).
([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت.
([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين".
([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) في الأصل: "حين".
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
 ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45.
([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً".
([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح):
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
 ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
 ([24])  في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صرع**) **الصاد** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; iki kişinin çekişmesi sebebiyle bir şeyin yere düşmesine delâlet eder; sonra bunun üzerine حمل olunur ve ondan türetilir. Bundan: **صَرَعْتُ** adamı **صَرْعَاً**, ve onunla **صارعتُهُ** **مصارَعة**; ve (o) **رجلٌ صَرِيع**. Ve dallardan **الصَّريع**: sarkıp yere düşen şeydir; çoğulu **صُرُع**. Ve eğer o düşenden bir yay yapılırsa o **صَرِيع**’dir.

Buna حمل olunan ise onların sözü: “Onlar **صِرْعان**dır”; denilir ki bunun mânası: ikisi birlikte düşerler. Bu bir mesel ve benzetmedir. Keza kapının iki kanadı **مِصْرَاعا البابِ** da bundan alınmıştır; yani ikisi eşittir, birlikte düşerler. Ve **الصَّرعانِ**: yürüyüşte farklılık gösteren iki devedir; çokluklarından dolayı şu gider, bu gelir. Dedi ki:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])
Ve insanların **مَصَارع**’ı: onların düştükleri yerlerdir. Ebû Zeyd dedi: Bize günün **صَرْعَي**’ı geldi: sabahleyin ve akşamleyin. Bu, zikrettiğimize hamledilmiştir: **الصَّـِرعَين**’in iki benzer olduğuna. Ve bunun hepsinde القياس birdir.

(**صرف**) **الصاد** ve **الراء** ve **الفاء**’ın باب’ının çoğu, şeyin geri döndürülmesine delâlet eder. Bundan: **صَرفْتُ** kavmi **صَرْفاً** ve **انصرفوا**; onları geri çevirdiğinde de geri döndüler. Ve **الصَّرِيف**: sağılırken ve onunla dönülüp gidilirken (alınıp götürülürken) süt. Ve Kur’ân’da **الصَّرْف**: tevbedir([2]); çünkü onunla günahkârların mertebesinden geri dönülür. Ve **الصَّرْفة**: bir yıldızdır. Dil ehli dedi: onun doğuşunda soğuğun dönüp gitmesinden dolayı **صرفة** diye adlandırıldı. Ve **الصَّرْفة**: erkeklerin kendisiyle alındığı bir boncuktur; sanki onunla kalbi, ondan istediği şeyden çeviriyorlar gibi, bu sebeple böyle adlandırıldı. Halîl dedi: **الصَّرْف**, kıymette bir dirhemin diğer dirheme fazlalığıdır. Bizce **الصَّرف**’ın mânası: bir şeyin bir şeye çevrilmiş olmasıdır; sanki dinar dirhemlere çevrilmiştir, yani onlara geri döndürülmüştür; onun yerine (bedelini) aldığında. Halîl dedi: Bundan **الصَّيرفيّ** ismi türetilmiştir; ikisinden birini ötekine çevirmesinden dolayı. Dedi ki: bütün alışverişlerde dirhemleri **تصريف** etmek: onları harcamaktır. Ebû Ubeyd dedi: **صَرْف** الكلام: onu süslemek ve onda artırmaktır; ancak böyle adlandırıldı, çünkü süslendiğinde kulakları onu dinlemeye çevirir. Ve zamanın olayına **صَرْف** denir; çoğulu **صُروف**; bununla adlandırıldı çünkü insanlarla **يتصرَّف** eder; yani onları çevirip döndürür ve evirip çevirir. Koyun, sığır ve köpeklerin hürmetine gelince, ona **الصِّرَاف** denir; bu, bizce باب’ın قياس’ındandır; çünkü o, onda **تَصَرَّف** eder; yani gidip gelir ve onda tekrar tekrar başvurur. باب’dan **الصَّريف** de vardır; o, devenin azı dişinin sesidir. Bununla adlandırıldı çünkü onu tekrarlar ve geri çevirir. Şairin sözüne gelince:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])
Bir kavim dedi: **الصَّريف** ile gümüşü kastetti. Eğer doğruysa, **صَرَفت** dinarı dirhemler (yaptım) sözlerinden **صريف** diye adlandırılmıştır; bunun dışında bir وجه’i yoktur.

Bu asıldan şâz olduğunu sandıklarımdan: **الصَّرَفَانُ**, o kurşundur. Ve şu sözdeki **الصَّرَفَانُ**:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
onda ihtilaf edilmiştir; bir kavim dedi: o kurşundur. Başkaları dedi: **الصَّرَفانُ**, hurmanın bir cinsidir. Ve şu beyti şâhid getirdiler:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
Dediler ki: Zebbâ’ya, hurmadan daha sevgili olan, nadir şeylerden hiçbir şey hediye edilmezdi. Ve şu beyti şâhid getirdiler:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])
Yine şâz olanlardan: **الصِّرْف**; deriyi boyamakla boyanan bir çeşit boyadır. Dedi ki:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])
Buna hamledilir onların sözü: “Şarabı **صِرْفَاً** içti”, onu karıştırmadığında; sanki rengi ve kızıllığı üzere bırakılmıştır.

(**صرم**) **الصاد** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıl, sahih ve muttariddir; o da kesmedir. Bundan: ayrılığın **صُرْم**’u. Ve **الصَّريمة**: bir şeye azimdir; o, onun altındaki her bağın kesilmesidir. Ve **الصُّرام**: süt çoğaldıktan sonra sütün sonu; adam ona muhtaç olduğunda onu zarureten sağar. Bişr dedi:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])
Bu bir meseldir; sanki der ki: şerrin sonuna varılmıştır; ve şeyin sonu, kesilmesi anındadır. Ve denir: Falan **الصَّيْرَم** yedi; o, öğündür; çünkü onu yediğinde gününün geri kalanını keser. Ve denir: **صَرَمْتُهُ** **صَرْماً** (fetha ile) — o masdardır; ve **الصُّرْم** isimdir. **الصَّريم**’e gelince, denilir ki o sabahın ismidir ve gecenin ismidir. Nasıl olursa olsun, o قياس’tandır; çünkü her biri sahibini **يَصْرِمُ** eder ve ondan **يَنصرِم** olur. Allah تعالى buyurdu: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. Der ki: yandı da karardı, gece gibi. Bu, onu gece dediği kimseye göredir. Sabah’a gelince, Bişr dedi:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])
Ve **الصَّريم**: sert yol ve katı topraktan kopan kumdur. Ve **الصِّرام**: salkımların kesilme vaktidir. Ve hurma ağacı **أَصْرَمَ** etti: onun **صِرام**’ı geldi. Ve **الصِّرْمة**: develerden yaklaşık otuzluk sürüdür. Ve **الصِّرَم**: bulut parçalarıdır; tekili **صِرْمة**. Nâbiga dedi:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])
Ve **الصِّرْم**: kavimden bir taifedir; develeriyle suyun bir tarafına inerler; onlar **صرم** ehli kimselerdir. Ve **الرَّجُل الصَّارم**: işlerde ilerleyip giden, keskin kılıç gibi. Ve **ناقة مصرَّمة**: yani memesi **يُصَرَّم** edilir; böylece idrar yolu bozulur da kurur; bu, ona daha kuvvetlidir; çünkü süt çıkmaz. Ve denir ki **التَّصريم**, iki memeyi dağlamakla olur. Ve **الصَّرماء**: suyu olmayan topraktır. Ve denir ki **الصَّريمة**, ekini biçilmiş topraktır([11]). Şu söze gelince:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])
Şüphesiz **الأصرمَينِ** kurt ve kargadır; ünsiyeti kesmelerinden dolayı böyle adlandırıldılar.

(**صري**) **الصاد** ve **الراء** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; toplamaya delâlet eder. Denilir: **صَرَى** suyu **يصرِيه**, onu topladığında. Ve **ماءٌ صَرىً**: toplanmış. Dedi ki:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])
Sanki **الصَّرَاةَ**([14]) bundan türetilmiş, bundan alınmıştır. Ve koyundan ve başkasından **المُصَرَّاةُ**, memelerinde sütün toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Develeri ve koyunları **تُصَرُّوا** etmeyin. Kim **مصرَّاةً** satın alırsa o, iki bakışın sonuncusundadır([15]); isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir sâ‘ hurma da geri verir.” Ve denir: “Aralarındakini **صَرَيْت**”: onu ıslah ettim; bu قياس’tır; çünkü dağılmış sözü toplar. Ve dersin: **صَرَيت** adamı, ona istediğini vermekten men ettiğinde. Dedi ki:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
Ve bunun قياس’ı: çünkü bir şeyden men edilince, onun önünde hapsedilmiş([17]) olur ve ondan uzaklaştırılıp toplanmış olur. Ve derler: Allah onu **صراه** etti; derler ki: **وقاه**; yani işini yaymadı; bilakis malını topladı. Ve falan, falanın elinde **صَرَى** oldu — yani kaldı([18]) — onun elinde rehin olarak hapsedilmiş.

باب’dan şâz olan: **الصَّرَاية**; o, Ebu Cehil karpuzudur (حنظل), şu sözde:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *

(**صرب**) **الصاد** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asılcık olup, bir önceki باب’ın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Halîl buna başka bir vasıf daha ekledi; dedi ki: **الصرِيب**: içine şırınga edilmiş süt; ve tulum **مُصرَّب**’dır. İbn Düreyd dedi: Her pürüzsüz şey **صرَب**’dır. İbn Düreyd’in dediği daha kıyaslıdır; çünkü zamkı **الصَّرب** diye adlandırırlar ve şu beyti okurlar:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])
Zamkta pürüzsüzlük vardır. Halîl’in dediği ise, onun fer‘i, çocuğun karnı tutulduğunda ona denilen sözleridir: “**صرَب** ki semirsin”; bu, onun yağının bağlanması sırasındadır. Ve **الصَّرَْب**: ekşi süttür.

(**صرح**) **الصاد** ve **الراء** ve **الحاء** kıyaslı bir asıldır; şeyin görünmesine ve belirginleşmesine delâlet eder. Bundan: **الشَّيء الصريح**. Ve **الصَّريح**: katıksız soy-sop; çoğulu **صُرَحاء**. Halîl dedi: Atlar **الصرائح** üzere cem‘ olunur. Ve dedi: Her hâlis şey **صريح**’tir. Denilir: o, **الصَّراحة** ve **الصُّروحة** bakımından açıktır. Ve **صرَّحَ** içindekini: onu ortaya koydu. Ve denilir: **كأس صراحٌ**, karışımla karıştırılmadığında. Ve şarap **صرَّحت** etti, köpük ondan gidince. A‘şâ dedi:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])
Ve denilir: onu **صُِرَاحا** getirdi; yani açıkça. Ve falanla **مُصارَحة** ve **صِراحاً** karşılaştım; yani yüz yüze. Ve denilir: hak, özünden **صرَّح** etti; yani iş, gizliliğinden sonra açığa çıktı. Ve **الصَّرْحة**: mekândır; denilir ki o, yerin sırtı (yüksekçe kısmı)dır. Ve denilir: **يومٌ مُصرِّح**, onda bulut olmadığında; bu, Tırimmâh’ın şiirindedir([22]). Ve **الصَّرح**: gökte tek başına, iri ve uzun olarak inşa edilen tek bir evdir. Ve her yüksek bina **صرْح**’tır.

(**صرخ**) **الصاد** ve **الراء** ve **الخاء** yüksek bir sese delâlet eden sahih bir asılcıktır. Bundan **الصُّراخ**; denilir: **صَرَخ** **يَصرُخ**, o, seslendiğinde. Ve denilir: **الصَّارخ**: yardım isteyen; ve **الصارخ**: yardım eden. Ve denilir ki yardım eden **مُصرِخ**’tir; Allah تعالى’nın, söyleyenin kıssasında sözü sebebiyle: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].

(**صرد**) **الصاد** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: biri soğuk, diğeri hâlislik, diğeri azlık.

Birincisi: **الصَّرْد**: soğuk; ve **يومٌ صرِدٌ**; ve adam **صرِدَ** etti. Ve **رجلٌ مِصرادٌ**: soğuktan çok sızlanan. İsim **الصَّرَد**’dir. Şair dedi:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])
باب’dan: “Kalp, şeyden **صرِدَ** etti”, denilir; ondan vazgeçtiğinde. Bu, onun ondan teselli bulması, soğuması ve **يَصرَد** etmesidir. Ve **الصُّرَّاد**: ince buluttur.

Hâlisliğe gelince: **الصَّرْد**: katıksız hâlis. Ve denilir: **كذِبٌ صرْد**. Ve “Seni **حُبّاً صَرْداً** severim.” Ve **شرابٌ صرْد**: hâlis. Dedi ki:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])
باب’dan: ok, hedefte **صرَد** etti; yani ucu delip geçtiğinde. Ve **نَصْلٌ صارد**. Ve ben onu **أصردته** ettim; bu, hedeften hâlisçe çıkmadır.

Üçüncü باب: sulamada, kanıncaya kadar değil de, **التصريد**. Ve **شرابٌ مصرّد**: yani azaltılmış. Ve ona atâyı **صرَّدَ** etti; yani onu azalttı.

باب’dan şâz olanlardan: **الصُّرَد**: bir kuş. Ve **الصُّرَدَانِ**: dilin altında iki damardır.

(**صرط**) **الصاد** ve **الراء** ve **الطاء**; bu, ibdâl باب’ındandır; **السين**’de zikredilmiştir; o, yoldur. Dedi ki:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ر خ
تقول‏:‏ له عولة كعولة الثكلى وصرخة كصرخة الحبلى‏.‏
وصرخ يصرخ صراخاً وصريخاً وهو صارخ وصريخ وقد نقع الصريخ‏.‏
قال‏:‏ قوم إذا نقع الصريخ رأيتهم من بين ملجم مهره أو سافع والصراخ‏:‏ صوت المستغيث وصوت المغيث إذا صرخ بقومه للإغاثة‏.‏
قال سلامة‏:‏ إذا إذا ما أتانا صارخ فزع كان الصراخ له قرع الظنابيب أي كان الغياث له‏.‏
وتقول‏:‏ جاء فلان صارخاً وصريخاً ومستصرخاً‏:‏ مستغيثاً‏.‏
وأقبل صارخاً وصارخةً وصريخاً ومصرخاً‏:‏ مغيثاً‏.‏
قال‏:‏ وكانوا مهلكي الأبناء لولا تداركهم بصارخة شفيق وفي المثل ‏"‏ عبد صريخه أمة ‏"‏ أي مغيثه‏.‏
وأصرخته‏:‏ أغثته‏.‏
واستصرخني‏:‏ استغاثني‏.‏
وتصارخوا واصطرخوا‏:‏ تصايحوا‏.‏

##### Türkçe

ص ر خ
Şöyle dersin: Onun, çocuğunu yitirmiş kadının uluması gibi bir uluması ve gebe kadının çığlığı gibi bir çığlığı vardır.
Ve **صرخ** **يصرخ** **صراخاً** ve **صريخاً**; ve o, **صارخ** ve **صريخ**tir; ve **الصريخ** (çığlık) yükselmiştir.
Dedi: **قوم**; **إذا** **نقع** **الصريخ** onları görürsün; (kimi) geminin yularını tutmuş tayının arasında, yahut (kimi) saldıran; ve **الصراخ**: yardım isteyenin sesi ve yardım edenin sesi; kavmine yardım için bağırdığında.
Selâme dedi: **إذا** **إذا** bize korkmuş bir **صارخ** geldiğinde, **الصراخ** onun için **قرع** **الظنابيب** idi; yani onun için yardım idi.
Ve şöyle dersin: Falan **صارخاً** ve **صريخاً** ve **مستصرخاً** geldi: yardım isteyen.
Ve **صارخاً** ve **صارخةً** ve **صريخاً** ve **مصرخاً** olarak geldi: yardım eden.
Dedi: Ve onlar, şefkatli bir **صارخة** ile yetişmeleri olmasaydı, evlatları helâk edenlerdi. Ve meselde: " **عبد** **صريخه** **أمة** " yani onun yardım edeni.
Ve **أصرخته**: ona yardım ettim.
Ve **استصرخني**: benden yardım istedi.
Ve **ت صارخوا** ve **اصطرخوا**: birbirlerine bağırdılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّرْخَةُ: الصيحة الشديدة عند الفزع أَو المصيبة. وقيل الصُّراخُ الصوت الشديد ما كان؛ صرخ يصرُخُ صُراخاً. ومن أَمثالهم: كانَتْ كَصَرْخَةِ الحُبْلى؛ للأَمر يفجَو ك.
والصارخ والصريخ: المستغيث. وفي المثل: عَبْدٌ صَريخُهُ أَمَةٌ أَي ناصره أَذل منه وأَضعف؛ وقيل: الصارخ المستغيث والمستصرخ المستغيث والمصرخ المغيث،؛ وقيل: الصارخ المستغيث والصارخ المغيث؛ قال الأَزهري: ولم أَسمع لغير الأَصمعي في الصارخ أَن يكون بمعنى المغيث. قال: والناس كلهم على أَن الصارخ المستغيث، والمصرخ المغيث، والمستصرخ المستغيث أَيضاً. وروى شمر عن أَبي حاتم أَنه قال: الاستصراخ الاستغاثة، والاستصراخ الاغاثة. وفي حديث ابن عمر: أَنه استصرخ على امرأَته صفية استصراخ الحيّ على الميت أَي استعان به ليقوم بشأْن الميت فيعينهم على ذلك، والصراخ صوت استغاثتهم؛ قال ابن الأَثير: اسْتُصْرِخ الإِنسان إِذا أَتاه الصارخ، وهو الصوت يعلمه بأَمر حادث ليستعين به عليه، أَو ينعى له ميتاً. واسْتَصْرَخْتُهُ إِذا حملته على الصراخ. وفي التنزيل: ما أَنا بمصرخكم وما أَنتم بمصرخيَّ. والصريخُ: المغيث، والصريخ المستغيث أَيضاً، من الأَضداد؛ قال أَبو الهيثم: معناه ما أَنا بمغيثكم. قال: والصريخ الصارخ، وهو المغيث مثل قدير وقادر.
واصْطَرَخَ القَومُ وتصارخوا واستصرخوا: استغاثوا. والاصطراخ: التصارخ، افتعال.
والتصرّخ: تكلف الصراخ. ويقال: التصرّخ به حمق أَي بالعطاس. والمستصرخ: المستغيث؛ تقول منه: استصرخني فأَصرخته. والصَّريخُ: صوتُ المستصرخ.
ويقال: صرخ فلان يصرخُ صراخاً إِذا استغاث فقال: واغَوثاهْ واصَرْخَتاهْ قال: والصريخ يكون فعيلاً بمعنى مُفعِل مثل نذير بمعنى منذر وسميع بمعنى مسمع؛ قال زهير:
إِذا ما سمعنا صارخاً، مَعَجَتْ بِنا
إِلى صوتهِ وُرْقُ المَراكلِ، ضُمَّرُ
وسمعت صارخة القوم أَي صوت استغاثتهم، مصدر على فاعلة. قال: والصارخة بمعنى الاغاثة، مصدر؛ وأَنشد:
فكانوا مُهلِكِي الأَبناءِ، لولا
تدارُكُهم بِصارخةٍ شَفِيقِ
قال الليث: الصارخة بمعنى الصريخ المغيث؛ وصرخ صرخَة واصطرخ بمعنى. ابن الأَعرابي: الصرَّاخُ الطاووس، والنَّبَّاحُ الهدهد. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يقوم من الليل إِذا سمع صوت الصارخ، يعني الديك لأَنه كثير الصياح في الليل.

##### Türkçe

**الصَّرْخَةُ**: korku yahut musibet anında şiddetli çığlık. Ve denildi ki:
**الصُّراخُ** her ne olursa olsun şiddetli sestir; **صرخ يصرُخُ صُراخاً**. Atasözlerindendir: “O,
**كَصَرْخَةِ الحُبْلى** idi”; ansızın patlayan iş için.

Ve **الصارخ** ve **الصريخ**: imdat isteyen. Ve meselde: “Bir köle, onun **صَريخُهُ** bir cariyedir”; yani
yardımcısı ondan daha zelil ve daha zayıftır; ve denildi ki: **الصارخ** imdat isteyen, **المستصرخ** imdat isteyen, **المصرخ**
imdat edendir; ve denildi ki: **الصارخ** imdat isteyen, **الصارخ** imdat edendir; **الأَزهري** dedi: **الأَصمعي**’den başkasından
**الصارخ** hakkında, onun imdat eden mânasında olmasını işitmedim. Dedi: İnsanların hepsi şu görüş üzeredir ki
**الصارخ** imdat isteyendir, **المصرخ** imdat edendir, **المستصرخ** da yine imdat isteyendir.

Şemmer, Ebû Hâtim’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **الاستصراخ** imdat istemedir, ve **الاستصراخ**
imdat etmedir. İbn Ömer hadîsinde: onun, hanımı Safiyye hakkında **استصرخ** ettiği,
diri’nin ölü üzerine **استصراخ**’ı gibi; yani onunla yardım istedi ki ölünün işini üstlensin, böylece onlara bunda yardım etsin; ve **الصراخ**
onların imdat istemelerinin sesidir; İbnü’l-Esîr dedi: İnsan **اسْتُصْرِخ** olunur, kendisine **الصارخ** geldiği zaman; o da,
ona, yardım istemesi için, meydana gelmiş bir işten haber veren sestir; yahut ona bir ölüyü haber verir.

Ve **واسْتَصْرَخْتُهُ**: onu bağırmaya sevk ettiğim zaman. Ve tenzîlde: “**ما أَنا بمصرخكم وما أَنتم بمصرخيَّ**”. Ve **الصريخُ**:
imdat eden; ve **الصريخ** ayrıca imdat isteyen; zıt anlamlılardandır; Ebû’l-Heysem dedi: mânası “Ben sizin
imdat edeniniz değilim”dir. Dedi: **الصريخ** **الصارخ**tır; o da, **قدير** ve **قادر** gibi, imdat edendir.

Ve kavim **واصْطَرَخَ** etti, ve **تصارخوا** ettiler, ve **استصرخوا** ettiler: imdat istediler. Ve **الاصطراخ**: **التصارخ**tır,
**افتعال** (babı).

Ve **التصرّخ**: bağırmayı zorla üstlenmek. Ve denilir: **التصرّخ** onunla ahmaklıktır; yani aksırmakla.

Ve **المستصرخ**: imdat isteyen; ondan şöyle dersin: “Benden **استصرخ** etti de ben onu **أَصرخته** ettim.” Ve **الصَّريخُ**:
**المستصرخ**’ın sesi.

Ve denilir: Falan **صرخ يصرخُ صراخاً** eder, imdat istediği zaman; şöyle der: “**واغَوثاهْ**
**واصَرْخَتاهْ**”. Dedi: **الصريخ** “**فعيل**” vezninde, **مُفعِل** mânasında olur; **نذير**’in **منذر** mânasında olması ve **سميع**’in
**مسمع** mânasında olması gibi; Züheyr dedi:
“**إِذا ما سمعنا صارخاً، مَعَجَتْ بِنا
إِلى صوتهِ وُرْقُ المَراكلِ، ضُمَّرُ**”

Ve “Kavmin **صارخة**’sini işittim”; yani onların imdat istemelerinin sesi; **فاعلة** üzerine bir masdardır. Dedi: ve **الصارخة**
**الاغاثة** mânasındadır; masdardır; ve şu beyit okundu:
“**فكانوا مُهلِكِي الأَبناءِ، لولا
تدارُكُهم بِصارخةٍ شَفِيقِ**”

Leys dedi: **الصارخة** **الصريخ** imdat eden mânasındadır; ve **صرخ صرخَة** ve **اصطرخ** mânaca aynıdır.
İbnü’l-A‘râbî: **الصرَّاخُ** tavustur, **النَّبَّاحُ** hüdhüddür. Ve hadîste:
Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **الصارخ**’ın sesini işittiği zaman geceden kalkardı;
yani horoz; çünkü o, gecede çok bağırandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ر خ * * الصُّراخُ * بالضم الصوت وقد * صَرَخ * يصرخ بالضم * صَرْخةً * و * اصْطَرَخَ * مثله و * التَّصرُّخُ * تكلف الصراخ ويقال التصرخ بالعُطاس حُمق و * المُصْرِخُ * بوزن المُخرج المُغيث تقول * اسْتَصْرَخَهُ فأَصْرَخَهُ * و * الصَّرِيخُ * صوت المستصرخ و * الصَّرِيخُ * أيضا * الصَّارِخُ * وهو أيضا المُغيث والمُستغيث وهو من الأضداد

##### Türkçe

* ص ر خ * * **الصُّراخُ** * (ötre ile) sestir; ve **صَرَخ** (ötre ile) yasarhu; **صَرْخةً** olarak; ve **اصْطَرَخَ** da onun gibidir. Ve **التَّصرُّخُ**: çığlık atmayı zorlamaktır. Ve denilir ki: hapşırmada **التصرخ** ahmaklıktır. Ve **المُصْرِخُ**: **المُخرج** vezninde; yardım edendir; şöyle dersin: **اسْتَصْرَخَهُ فأَصْرَخَهُ**. Ve **الصَّرِيخُ**: yardım isteyenin sesidir. Ve **الصَّرِيخُ** ayrıca **الصَّارِخُ**tur; ve o da ayrıca yardım eden ve yardım isteyendir; ve o, zıt anlamlılardandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصرخة: الصيحة الشديدة عند الفزع أو المصيبة. والصراخ، كغراب: الصوت مطلقا أو شديده ما كان، صرخ يصرخ صراخا. ومن أمثالهم كانت كصرخة الحبلى للأمر يفجؤك. والصرخ: المغيث، والمستغيث، ضد، قاله ابن القطاع، وحكاه يعقوب في كتاب الأضداد عن الجماهير. وقيل الصارخ: المستغيث والمصرخ المغيث. قال الأزهري: أضن يكون بمعنى المغيث. قال: والناس كلهم على أن الصارخ المستغيث والمصرخ المغيث، كالصريخ فيهما، أي في المغيث والمستغيث، فهو من الأضداد أيضا. قال أبو الهيثم: الصريخ: الصارخ، وهو المغيث، مثل قدير وقادر. والمصرخ، كمحسن، وضبط في بعض النسخ بالتشديد: المغيث والمعين، أحدهما تصحيف عن الآخر، قال الله تعالى في كتابه العزيز:  ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي  قال أبو الهيثم: معناه ما أنا بمغثيكم. وفي التهذيب: الصريخ. قد يكون فعيلا بمعنى مفعل مثل نذير بمعنى منذر، وسميع بمعنى مسمع. وقال شيخنا نقلا عن أرباب المعاني: الصراخ: الصياح، ثم تجوز به عن الاستغاثة، إذ لا يخلو منه غالبا، ثم صار حقيقة عرفية فيه. وفي الكشاف: لا صريخ، أي لامغيث، أو لا إغاثة، يقال: أتاهم الصريخ، أي الإغاثة. واصطرخوا واستصرخوا وتصارخوا بمعنى صرخوا. والصارخة: الإغاثة، مصدر على فاعلة وأنشد:
  فكانوا مهلكي الأنباء لولا                      تداركهم بصارخة شفيق

  ويقال: الصارخة صوت الاستغاثة. ومنه قولهم: سمعت صارخة القوم. وقال الليث: الصارخة بمعنى الصريخ المغيث. ومن المجاز في الحديث، أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يقوم من النوم إذا سمع صوت الصارخ أي الديك، لأنه كثير الصياح بالليل؛ وقيل: هو حقيقة فيه. وقد جوزوا الوجهين. وعن ابن الأعرابي: الصراخ ككتان: الطاووس. والنباح: الهدهد. والصرخة: الأذان، مأخوذ من الصيحة الشديدة. وصرخ، كقفل: جبل بالشأم ومما يستدرك عليه: المستصرخ، وهو المستغيث، وروى شمر عن أبي حاتم أنه قال: الاستصراخ: الاستغاثة، والاستصراخ الاستعانة والصراخ صوت استعانتهم: قال ابن الأثير: استصرخ الإنسان، إذا أتاه الصارخ، وهو الصوت يعلمه بأمر حادث يستعين به عليه، أو ينعى له ميتا. واستصرخته، إذا حملته على الصراخ. والتصرخ تكلف الصراخ. ويقال التصرخ بالعطاس حمق. ويقال: استصرخني فأصرخته، أي أغثته، وقيل الهمزة للسلب، أي أزلت صراخة. والصريخ: صوت المستصرخ. ويقال: صرخ فلان يصرخ صراخا، إذا استغاث فقال: واغوثاه، واصرختاه.

##### Türkçe

**الصرخة**: korku yahut musibet anında şiddetli haykırış. Ve **الصراخ**, **غراب** gibi: ses mutlak olarak, yahut onun şiddetlisi her ne ise; **صرخ يصرخ صراخا**. Ve onların darbımesellerindendir: “İş seni ansızın yakaladığında, hamile kadının haykırışı gibi idi.” Ve **الصرخ**: imdada yetişen, ve imdat isteyen; zıdd (mânâlı), bunu İbnü’l-Kattâ‘ söylemiştir; ve Yakub onu “Kitâbü’l-Ezdâd”da cumhurdan hikâye etmiştir. Ve denildi ki: **الصارخ** imdat isteyen, **المصرخ** imdada yetişendir. Ezherî dedi ki: “İmdada yetişen mânâsında olmasını zannederim.” Dedi ki: “İnsanların hepsi, **الصارخ**ın imdat isteyen, **المصرخ**ın imdada yetişen olduğunda; **الصريخ** de ikisinde (yani imdada yetişen ve imdat isteyen hakkında) böyledir; o da ezdâddandır.” Ebü’l-Heysem dedi ki: **الصريخ**: **الصارخ**tır; o da imdada yetişendir; **قدير** ve **قادر** gibi. Ve **المصرخ**, **محسن** gibi; bazı nüshalarda şeddeli ضبط edilmiştir: imdada yetişen ve yardımcı; ikisinden biri ötekinden tashîftir. Allah Teâlâ aziz kitabında buyurdu: **ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي**. Ebü’l-Heysem dedi ki: “Mânâsı: ben sizin imdadınıza yetişen değilim.” Ve “Tehzîb”de: **الصريخ**; **فعيل** vezninde olup **مفعل** mânâsında olabilir; **نذير**in **منذر** mânâsında, **سميع**in **مسمع** mânâsında olması gibi. Şeyhimiz, mânâ erbabından naklen dedi ki: **الصراخ**: haykırıştır; sonra onunla imdat isteme hakkında mecaz yapıldı; zira çoğunlukla ondan hâlî olmaz; sonra onda örfî hakikat oldu. Ve “Keşşâf”ta: “**لا صريخ**”, yani imdada yetişen yok; yahut imdat yok. Denilir: “Onlara **الصريخ** geldi”, yani imdat. Ve **اصطرخوا** ve **استصرخوا** ve **تصارخوا**, **صرخوا** mânâsındadır. Ve **الصارخة**: imdat; **فاعلة** üzere bir masdardır. Ve şu beyit okunmuştur:

  “Haberleri helâk edenler olurlardı, eğer olmasaydı

  Şefkatli birinin **بصارخة** ile onlara yetişmesi”

Ve denilir: **الصارخة** imdat sesidir. Ondandır onların sözü: “Kavmin **صارخة**sini işittim.” Leys dedi ki: **الصارخة**, imdada yetişen **الصريخ** mânâsındadır. Ve hadiste mecazdandır: Peygamber صلى الله عليه وسلم, **الصارخ**ın sesini işittiğinde uykudan kalkardı; yani horoz; çünkü gece çok haykırır. Ve denildi ki: onda hakikattir. İki vechi de câiz gördüler. İbnü’l-A‘râbî’den: **الصراخ** **كتان** gibi: tavus. Ve **النباح**: hüdhüd. Ve **الصرخة**: ezan; şiddetli haykırıştan alınmıştır. Ve **صرخ**, **قفل** gibi: Şam’da bir dağdır. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المستصرخ**, o da imdat isteyendir. Şemmer, Ebû Hâtim’den rivayet etti ki o dedi: **الاستصراخ**: imdat istemedir; ve **الاستصراخ** yardım istemedir; ve **الصراخ** onların yardım isteme sesidir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **استصرخ** insan, kendisine **الصارخ** geldiğinde; o da bir hâdis işi ona bildirip onunla ona karşı yardım istediği sestir; yahut ona bir ölüyü haber verir. Ve **استصرخته**, onu haykırmaya sevk ettiğinde. Ve **التصرخ** haykırışı tekellüf etmektir. Ve denilir: aksırıkla **التصرخ** ahmaklıktır. Ve denilir: “Benden **استصرخني** de ben onu **فأصرخته**”, yani ona imdada yetiştim. Ve denildi ki: hemze selb içindir; yani bir **صراخة**yı giderdim. Ve **الصريخ**: **المستصرخ**ın sesidir. Ve denilir: “Falan **صرخ يصرخ صراخا**”, imdat istediğinde; şöyle dediğinde: **واغوثاه** ve **واصرختاه**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَرْخَةٌ
1 صَرْخَةٌ ذ , (L, K,) an inf. n. of صَرَخَ, (S,) signifies The calling or calling out, or crying or crying out, vehemently; [or screaming;] (L, K;) on an occasion of fright, or alarm, or of some affliction, or evil accident: (L:) one says, صَرَخَ, inf. n. صَرْخَةٌ; and ↓ اصطرخ; [He called or called out, &c.;] both meaning the same. (S.) And صُرَاخٌ is also an inf. n. of صَرَخَ, (A, Mgh, Msb,) and signifies The raising the voice, calling or calling out, crying or crying out: (S, A, L, K:) or doing so vehemently: (L, K:) and the calling, or crying, for aid, or succour; (A;) which last meaning is said to be tropical, but conventionally regarded as proper; (MF;) as also صَرِيخٌ, (S, TA,) which is likewise an inf. n. of صَرَخَ: (A, Mgh:) one says, صَرَخَ, aor. صَرُخَ (A, MA, Mgh, L, Msb) and صَرَخَ , (MA,) inf. n. صُرَاخٌ (A, MA, Mgh, L, Msb) and صَرِيخٌ, (A, Mgh,) He raised his voice, called or called out, cried or cried out: (A, MA, L, Msb:) or did so vehemently: (Mgh, L, Msb: *) and he called, or cried, for aid, or succour, (A, Mgh, L, Msb,) saying, وَا غَوْثَاهْ [Alas, a crying for aid!] and وَا صَرْخَتَاهْ [Alas, a crying of alarm!]; (L;) and ↓ استصرخ signifies the same: (AHلt, L:) and ↓ اصطرخوا is syn. with ↓ تصارخوا; (S, TA;) meaning صَرَخُوا; as also ↓ استصرخوا; (TA;) or [rather] meaning They called or called out, &c., (صَرَخُوا,) one to another. (TK.) كَانَتْ كَصَرْخَةِ الحُبْلَى [It was like the vehement crying-out, or the screaming, of the pregnant woman] is a prov., said of a thing that comes upon one suddenly, when he is not aware. (T.)

اصرخ
4 اصرخ ذ He aided, or succoured, another; in answer to a call, or cry; (S, A, Mgh, Msb;) as also ↓ استصرخ: (AHلt, L:) the | in the former verb is said to have a privative effect, so that أَصْرَخْتُهُ signifies I made his crying, or vehement crying, &c., to cease: (TA:) and ↓ صَارِخَةٌ has the signification of the inf. n. of this verb, as an inf. n. [or rather quasi-inf. n.] of the measure فَاعِلَةٌ; (K;) and ↓ صَرِيخٌ also may have this signification in the Kur xxxvi. 43, as is said in the Ksh [and by Bd]. (TA.)

تصرّخ
5 تصرّخ ذ He made an effort to call or call out, to cry or cry out, or to do so vehemently; [or, to scream;] (S, A, K;) or he made an effort in calling or calling out, &c., (PS,) in calling or calling out, &c., vehemently, and in crying for aid or succour. (KL.) One says, التَّصَرُّخُ بِهِ حُمْقٌ, (S,) meaning التَّصَرُّخُ بِالعُطَاسِ [i. e. The making an effort to call or call out, &c., or in calling or calling out, &c., in sneezing, is stupidity]. (S, TA.)

تصارخوا
6 تصارخوا ذ They called or called out, cried or cried out, or did so vehemently, one to another; (A;) [and so, accord. to a copy of the A, ↓ استصرخوا; and app. ↓ اصطرخوا, as seems to be indicated in the L and K;] see 1.

8 اـِصْتَرَخَ see 1, in two places: and see also 6.

استصرخهُ
10 استصرخهُ ذ He called, or cried, to him for aid, or succour. (S, A, Mgh, L, Msb.) ― -b2- And He incited him, urged him, or induced him, to call or call out, to cry or cry out, [app. for aid, or succour,] or to do so vehemently. (L, TA.) ― -b3- [Hence,] اُسْتُصْرِخَ الاـِنْسَانُ There came to the man a voice, or cry, informing him of an event on account of which his aid was invoked, or announcing to him a death. (IAth, TA.) اِسْتِصْرَاخُ الحَىِّ means The tribe's being invoked for aid to perform what is requisite for the dead: and hence the trad. of Ibn-'Omar, فَاسْتُصْرِخَ عَلَى امْرَأَتِهِ, not بِامْرَأَتِهِ, meaning, And he was called to aid in furnishing for the grave, and burying, the corpse of his wife: or it may mean, was informed that his wife was at the point of death. (Mgh.) -A2- See also 1, in two places; and 6: ― -b2- and see 4.

صَرْخَةٌ
صَرْخَةٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S.) ― -b2- Hence, (TA,) The call to prayer. (K, TA.)

صُرَاخٌ
صُرَاخٌ ذ an inf. n. of صَرَخَ [q. v.]. (A, &c.)

صَرِيخٌ
صَرِيخٌ ذ an inf. n. of صَرَخَ [q. v.]: (A, Mgh:) see also 4. -A2- See also صَارِخٌ, in four places.

الصَّرَّاخُ
الصَّرَّاخُ ذ [He who calls or calls out, or cries or cries out, or does so vehemently, or screams, &c., much, or often. ― -b2- And hence,] The peacock. (IAar, K.)

صَارِخٌ
صَارِخٌ ذ Calling or calling out, or crying or crying out, or doing so vehemently; [or screaming;] as also ↓ صَرِيخٌ. (A, Msb.) And Calling, or crying, for aid, or succour; (S, Msb, K;) and so ↓ صَرِيخٌ; (S, K;) and ↓ مُسْتَصْرِخٌ. (S.) ― -b2- Also, and ↓ صَرِيخٌ, (AHeyth, S, A, K,) or the latter [only] of these, (T, Msb,) and ↓ مُصْرِخٌ, (S, A, Msb, K,) and ↓ صَارِخَةٌ, (Lth, TA,) Aiding, or succouring; or an aider, or a succourer: (Lth, T, S, A, Msb, K:) Az says that he had not heard صَارِخٌ in this sense on the authority of any except As; but that all men agree that it has the second of the senses given above, and that ↓ مُصْرِخٌ has the last of those senses. (TA.) أَمَةٌ ↓ عَبْدٌ صَرِيخُهُ, meaning [A male slave] whose aider [is a female slave], is a prov. applied in the case of a mean man who is aided by one meaner than he. (Meyd.) And it is said in the Kur [xiv. 27], ↓ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِىَّ I am not your aiders, nor are ye my aiders. (TA.) ― -b3- الصَّارِخُ is an appellation of The cock; (K, TA;) because he cries much in the night: and it is said by some to be tropical. (TA.) ― -b4- And صَارِخٌ signifies also A voice, or cry, informing a man of an event on account of which his aid is invoked, or announcing to him a death. (IAth, TA.)

صَارِخَةٌ
صَارِخَةٌ ذ The voice, or cry, of the calling for aid, or succour. (K.) Hence the saying, سَمِعْتُ صَارِخَةَ القَوْمِ [I heard the cry of the people, or party, calling for aid, or succour]. (TA.) ― -b2- See also 4. ― -b3- And see صَارِخٌ.

مُصْرِخٌ
مُصْرِخٌ ذ : see صَارِخٌ, in three places.

مُسْتَصْرِخٌ
مُسْتَصْرِخٌ ذ : see صَارِخٌ.

##### Türkçe

**صَرْخَةٌ**
1 **صَرْخَةٌ** ذ, (L, K,) **صَرَخَ**’ın (S,) bir mastar ismidir; şiddetle çağırmayı yahut çağırıp seslenmeyi, yahut ağlamayı yahut bağırıp çağırmayı; [yahut çığlık atmayı;] (L, K;) korku, yahut dehşet, yahut bir musibet, yahut kötü bir kaza vukuunda: (L:) şöyle denir: **صَرَخَ**, mastar ismi **صَرْخَةٌ**; ve ↓ **اصطرخ**; [çağırdı yahut çağırıp seslendi, vb.;] ikisi de aynı mânâdadır. (S.) Ve **صُرَاخٌ** da **صَرَخَ**’ın bir mastar ismidir, (A, Mgh, Msb,) ve sesi yükseltmeyi, çağırmayı yahut çağırıp seslenmeyi, ağlamayı yahut bağırıp çağırmayı ifade eder: (S, A, L, K:) yahut bunu şiddetle yapmayı: (L, K:) ve yardım yahut imdat için çağırmayı yahut bağırmayı; (A;) bu son mânânın mecaz olduğu söylenmiştir; fakat örfçe hakikat sayılır; (MF;) bunun gibi **صَرِيخٌ** de, (S, TA,) ki o da **صَرَخَ**’ın bir mastar ismidir: (A, Mgh:) şöyle denir: **صَرَخَ**, muzârîsi **صَرُخَ** (A, MA, Mgh, L, Msb) ve **صَرَخَ** , (MA,) mastar ismi **صُرَاخٌ** (A, MA, Mgh, L, Msb) ve **صَرِيخٌ**, (A, Mgh,) sesi yükseltti, çağırdı yahut çağırıp seslendi, ağladı yahut bağırıp çağırdı: (A, MA, L, Msb:) yahut bunu şiddetle yaptı: (Mgh, L, Msb: *) ve yardım yahut imdat için çağırdı yahut bağırdı, (A, Mgh, L, Msb,) **وَا غَوْثَاهْ** [Eyvah, yardım için bir feryat!] ve **وَا صَرْخَتَاهْ** [Eyvah, dehşet feryadı!] diyerek; (L;) ve ↓ **استصرخ** aynı mânâyı ifade eder: (AHلt, L:) ve ↓ **اصطرخوا** ↓ **تصارخوا** ile eşanlamlıdır; (S, TA;) mânâsı **صَرَخُوا**’dur; bunun gibi ↓ **استصرخوا** da; (TA;) yahut [daha doğrusu] mânâsı: birbirlerine karşı çağırdılar yahut çağırıp seslendiler, vb., (**صَرَخُوا**)dır. (TK.) **كَانَتْ كَصَرْخَةِ الحُبْلَى** [Gebe kadının şiddetli bağırıp çağırması yahut çığlığı gibiydi] bir darbımeseldir; kişinin farkında olmadığı hâlde ansızın üzerine gelen şey hakkında söylenir. (T.)

**اصرخ**
4 **اصرخ** ذ Başkasına yardım etti yahut imdat etti; bir çağrıya yahut feryada karşılık olarak; (S, A, Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **استصرخ** da: (AHلt, L:) önceki fiildeki **أ**’nin izâle mânâsı olduğu söylenmiştir; öyle ki **أَصْرَخْتُهُ** “onun ağlamasını yahut şiddetli bağırıp çağırmasını, vb., kestirdim” demektir: (TA:) ve ↓ **صَارِخَةٌ** bu fiilin mastar isminin mânâsına sahiptir; **فَاعِلَةٌ** vezninde bir mastar [yahut daha doğrusu mastara benzer] olarak; (K;) ve ↓ **صَرِيخٌ** de Kur’ân xxxvi. 43’te bu mânâya sahip olabilir; Kş’de [ve Bd tarafından] söylendiği üzere. (TA.)

**تصرّخ**
5 **تصرّخ** ذ Çağırmaya yahut çağırıp seslenmeye, ağlamaya yahut bağırıp çağırmaya, yahut bunu şiddetle yapmaya gayret etti; [yahut çığlık atmaya;] (S, A, K;) yahut çağırmada yahut çağırıp seslenmede, vb., (PS,) şiddetle çağırmada yahut çağırıp seslenmede, vb., ve yardım yahut imdat için bağırmada gayret etti. (KL.) Şöyle denir: **التَّصَرُّخُ بِهِ حُمْقٌ**, (S,) mânâsı **التَّصَرُّخُ بِالعُطَاسِ** [yani hapşırmada çağırmaya yahut çağırıp seslenmeye, vb., gayret etmek, yahut hapşırırken çağırmada yahut çağırıp seslenmede, vb., gayret etmek ahmaklıktır]. (S, TA.)

**تصارخوا**
6 **تصارخوا** ذ Birbirlerine karşı çağırdılar yahut çağırıp seslendiler, ağladılar yahut bağırıp çağırdılar, yahut bunu şiddetle yaptılar; (A;) [ve A’nın bir nüshasına göre bunun gibi ↓ **استصرخوا**; ve L ile K’da işaret edildiği üzere görünüşe göre ↓ **اصطرخوا**;] 1’e bak.

8 **اـِصْتَرَخَ** 1’e iki yerde bak; ve ayrıca 6’ya da bak.

**استصرخهُ**
10 **استصرخهُ** ذ Ona yardım yahut imdat için seslendi yahut bağırdı. (S, A, Mgh, L, Msb.) ― -b2- Ve onu çağırmaya yahut çağırıp seslenmeye, ağlamaya yahut bağırıp çağırmaya, [görünüşe göre yardım yahut imdat için,] yahut bunu şiddetle yapmaya sevk etti, teşvik etti, yahut yöneltti. (L, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **اُسْتُصْرِخَ الاـِنْسَانُ**: adama, yardımı istenen bir olay hakkında onu haberdar eden bir ses yahut feryat geldi; yahut ona bir ölümü haber verdi. (IAth, TA.) **اِسْتِصْرَاخُ الحَىِّ**: ölünün gerektirdiği şeyi yerine getirmek için kabileden yardım istenmesi demektir: ve bundan dolayı İbn-’Omar’ın rivayeti: **فَاسْتُصْرِخَ عَلَى امْرَأَتِهِ**, **بِامْرَأَتِهِ** değil; mânâsı: karısı için kabir hazırlama ve defnetme hususunda yardıma çağrıldı: yahut mânâsı: karısının ölüm döşeğinde olduğu kendisine bildirildi. (Mgh.) -A2- 1’e iki yerde; ve 6’ya da bak: ― -b2- ve 4’e de bak.

**صَرْخَةٌ**
**صَرْخَةٌ** ذ 1’in mastar ismidir [ona bak]. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) ezan. (K, TA.)

**صُرَاخٌ**
**صُرَاخٌ** ذ **صَرَخَ**’ın mastar ismidir [ona bak]. (A, vb.)

**صَرِيخٌ**
**صَرِيخٌ** ذ **صَرَخَ**’ın mastar ismidir [ona bak]: (A, Mgh:) 4’e de bak. -A2- **صَارِخٌ**’a da dört yerde bak.

**الصَّرَّاخُ**
**الصَّرَّاخُ** ذ [çokça yahut sıkça çağıran yahut çağırıp seslenen, yahut ağlayan yahut bağırıp çağıran, yahut bunu şiddetle yapan, yahut çığlık atan, vb. ― -b2- Ve bundan dolayı,] tavus kuşu. (IAar, K.)

**صَارِخٌ**
**صَارِخٌ** ذ Çağıran yahut çağırıp seslenen, yahut ağlayan yahut bağırıp çağıran, yahut bunu şiddetle yapan; [yahut çığlık atan;] bunun gibi ↓ **صَرِيخٌ** de. (A, Msb.) Ve yardım yahut imdat için çağıran yahut bağıran; (S, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **صَرِيخٌ**; (S, K;) ve ↓ **مُسْتَصْرِخٌ**. (S.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **صَرِيخٌ**, (AHeyth, S, A, K,) yahut bu ikisinden [yalnız] ikincisi, (T, Msb,) ve ↓ **مُصْرِخٌ**, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **صَارِخَةٌ**, (Lth, TA,) yardım eden yahut imdat eden; yahut bir yardımcı yahut bir imdat edici: (Lth, T, S, A, Msb, K:) Az der ki: As’tan başkasının rivayetiyle bu mânâda **صَارِخٌ** işitmemiştir; fakat bütün insanlar onun yukarıda verilen mânâların ikincisine sahip olduğu hususunda ittifak ederler; ve ↓ **مُصْرِخٌ**’ün o mânâların sonuncusuna sahip olduğu hususunda. (TA.) **أَمَةٌ ↓ عَبْدٌ صَرِيخُهُ**, mânâsı: [erkek köle] ki onun yardım edeni [bir cariye]dir; kendisinden daha aşağı biri tarafından yardım edilen aşağı bir adam hakkında darbımesel olarak kullanılır. (Meyd.) Ve Kur’ân’da [xiv. 27] şöyle denmiştir: ↓ **مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِىَّ**: “Ben sizin yardımcılarınız değilim; siz de benim yardımcılarım değilsiniz.” (TA.) ― -b3- **الصَّارِخُ**, horozun bir adıdır; (K, TA;) çünkü gecede çokça öter: ve bazılarınca bunun mecaz olduğu söylenmiştir. (TA.) ― -b4- Ve **صَارِخٌ** ayrıca, yardımı istenen bir olay hakkında bir adamı haberdar eden, yahut ona bir ölümü haber veren bir ses yahut feryat mânâsına gelir. (IAth, TA.)

**صَارِخَةٌ**
**صَارِخَةٌ** ذ Yardım yahut imdat isteme çağrısının sesi yahut feryadı. (K.) Bundan dolayı şu söz: **سَمِعْتُ صَارِخَةَ القَوْمِ** [kavmin yahut topluluğun yardım yahut imdat isteyen feryadını işittim]. (TA.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- Ve **صَارِخٌ**’a da bak.

**مُصْرِخٌ**
**مُصْرِخٌ** ذ: **صَارِخٌ**’a üç yerde bak.

**مُسْتَصْرِخٌ**
**مُسْتَصْرِخٌ** ذ: **صَارِخٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَرَخَ
صَرَخَ U ( n. ac. صُرَاْخ 24 ,  صَرِيْخ 25 ),
a.  Cried, called out; called for help.

b.  Called, summoned.

أَصْرَخَ
أَصْرَخَ IV ,
a.  Succoured, aided.

تَصَاْرَخَ
تَصَاْرَخَ VI ,
a.  Called to each other.

اِصْتَرَخَ
اِصْتَرَخَ VIII ( T ),
a.  see I (a) & VI.

اِسْتَصْرَخَ
اِسْتَصْرَخَ X ,
a.  Called, appealed to.

b.  Incited.

صَرْخَة
صَرْخَة 1t ,
a.  Cry, call, summons.

صَاْرِخَة
صَاْرِخَة 21t ,
a.  Cries of distress.

صُرَاْخ
صُرَاْخ 24 ,  صَرِيْخ 25 ,
a.  Cry, call.

صَرَّاْخ
صَرَّاْخ 28 ,
a.  Crier.

b.  Peacock.

صَاْرُوْخ
صَاْرُوْخ 40 , ( pl. صَوَاْرِيْخُ 66 )
a.  [ coll. ], Petard; bomb.

##### Türkçe

**صَرَخَ**
**صَرَخَ** U ( i. ac. **صُرَاْخ** 24 , **صَرِيْخ** 25 ),
a. Bağırdı, seslendi; yardım için çağırdı.

b. Çağırdı, davet etti.

**أَصْرَخَ**
**أَصْرَخَ** IV ,
a. İmdada yetişti, yardım etti.

**تَصَاْرَخَ**
**تَصَاْرَخَ** VI ,
a. Birbirlerine seslendiler.

**اِصْتَرَخَ**
**اِصْتَرَخَ** VIII ( T ),
a. I (a) ve VI’ya bak.

**اِسْتَصْرَخَ**
**اِسْتَصْرَخَ** X ,
a. Çağırdı, yalvardı.

b. Kışkırttı.

**صَرْخَة**
**صَرْخَة** 1t ,
a. Çığlık, çağrı, davet.

**صَاْرِخَة**
**صَاْرِخَة** 21t ,
a. İmdat çığlıkları.

**صُرَاْخ**
**صُرَاْخ** 24 , **صَرِيْخ** 25 ,
a. Çığlık, çağrı.

**صَرَّاْخ**
**صَرَّاْخ** 28 ,
a. Çağırıcı.

b. Tavus kuşu.

**صَاْرُوْخ**
**صَاْرُوْخ** 40 , ( çoğ. **صَوَاْرِيْخُ** 66 )
a. [ topl. ], Havai fişek; bomba.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صرخ
صَرَخَ - يَصْرُخُ - صَرِيْخ - أَصْرَخَ - يُصْرِخُ - مُصْرِخ - اصْطَرخَ - يَصْطَرِخُ - اسْتَصْرَخَ - يَسْتَصْرِخُ
صَرَخَ - يَصْرُخُ + كائن + كائناَ: ينجده: يقدم له الغوث والعون والنجدة
صَرِيْخ : على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " صَرَخَ - يَصْرُخُ ": من يغيث وينجد آخر بلهفة وشدة: المنجد المعين
أَصْرَخَ - يُصْرِخُ + كائن + كائناً أو لـِكائن: على وزن " أفعل " من " صَرَخَ - يَصْرُخُ ": جعل آخر " يَصْرُخُه ": جعله يُنجِد ويُغِيث ويُعين الكائن المستغيث: أعلم أهل النجدة والغوث بحاجة الكائن لذلك وجمعهم لنجدته
مُصْرِخ: اسم فاعل صفة مشبهة من " أصْرَخَ - يُصْرِخُ "
اصْطَرَخَ - يَصْطَرِخُ: على وزن " افتعل " من " صَرَخَ - يَصْرُخُ ": أصلها " اصترخ - يصترخ": طلب وجهد أن " يَصْرُخَ " بشكل ذاتي: طلب وجهد أن يغيث وينجد نفسه بنفسه: يبحث بنفسه عن منجد ومعين
اسْتَصْرَخَ - يَسْتَصْرِخُ: على وزن " استفعل " من " صَرَخَ - يَصْرُخُ ": طلب وسعى وتمنى أن " يُصْرَخ " آخر: طلب وتمنى على آخرين أن يُصْرِخوا كائناً يطلب العون والنجدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستجابة وتلبية الطلب والسؤال والدعاء بالعون والنجدة "، وهي:
غَاثَ - يَغِيْثُ (غاثَ - يَغوْثُ)، صَرَخ َ - يَصْرُخُ، جَابَ - يَجِيْبُ، عَانَ - يَعُوْنُ، نَفَعَ - يَنْفَعُ، ضَافَ - يَضِيفُ
مصرخ
 	﴿وقال الشيطان لما قضي الأمر إن الله وعدكم وعد الحق ووعدتكم فأخلفتكم وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي فلا تلوموني ولوموا أنفسكم ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي إني كفرت بما أشركتموني من قبل إن الظالمين لهم عذاب أليم(22)﴾ إبراهيم
صريخ
 ﴿وإن نشأ نغرقهم فلا صريخ لهم ولا هم ينقذون(43)﴾ يس
يصطرخ
 ﴿وهم يصطرخون فيها ربنا أخرجنا نعمل صالحا غير الذي كنا نعمل أولم نعمركم ما يتذكر فيه من تذكر وجاءكم النذير فذوقوا فما للظالمين من نصير(37)﴾ فاطر
يستصرخ :
 ﴿فأصبح في المدينة خائفا يترقب فإذا الذي استنصره بالأمس يستصرخه قال له موسى إنك لغوي مبين(18)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [صرخ] ص ر خ: الصُّراخُ بالضم الصوت وقد صَرَخ يصرخ بالضم صَرْخةً و اصْطَرَخَ مثله و التَّصرُّخُ تكلف الصراخ ويقال التصرخ بالعُطاس حُمق و المُصْرِخُ بوزن المُخرج المُغيث تقول اسْتَصْرَخَهُ فأَصْرَخَهُ و الصَّرِيخُ صوت المستصرخ و الصَّرِيخُ أيضا الصَّارِخُ وهو أيضا المُغيث والمُستغيث وهو من الأضداد
الراغب:
ملخص اللسان:
1.     الصَّرْخَةُ: الصيحة الشديدة عند الفزع أَو المصيبة.وقيل الصُّراخُ الصوت الشديد ما كان؛ صرخ يصرُخُ صُراخاً.
2.     والصارخ والصريخ: المستغيث. والصريخُ: المغيث، والصريخ المستغيث أَيضاً، من الأَضداد؛
3.     صوت الصارخ،  يعني الديك لأَنه كثير الصياح في الليل.
لسان العرب
● - صرخ: الصَّرْخَةُ: الصيحة الشديدة عند الفزع أَو المصيبة. وقيل  الصُّراخُ الصوت الشديد ما كان؛ صرخ يصرُخُ صُراخاً. ومن أَمثالهم: كانَتْ  كَصَرْخَةِ الحُبْلى؛ للأَمر يفجَو ك.  والصارخ والصريخ: المستغيث. وفي المثل: عَبْدٌ صَريخُهُ أَمَةٌ أَي  ناصره أَذل منه وأَضعف؛ وقيل: الصارخ المستغيث والمستصرخ المستغيث والمصرخ  المغيث،؛ وقيل: الصارخ المستغيث والصارخ المغيث؛ قال الأَزهري: ولم أَسمع  لغير الأَصمعي في الصارخ أَن يكون بمعنى المغيث. قال: والناس كلهم على أَن  الصارخ المستغيث، والمصرخ المغيث، والمستصرخ المستغيث أَيضاً.  وروى شمر عن أَبي حاتم أَنه قال: الاستصراخ الاستغاثة، والاستصراخ  الاغاثة. وفي حديث ابن عمر: أَنه استصرخ على امرأَته صفية استصراخ الحيّ على  الميت أَي استعان به ليقوم بشأْن الميت فيعينهم على ذلك، والصراخ صوت  استغاثتهم؛ قال ابن الأَثير: اسْتُصْرِخ الإِنسان إِذا أَتاه الصارخ، وهو  الصوت يعلمه بأَمر حادث ليستعين به عليه، أَو ينعى له ميتاً.  واسْتَصْرَخْتُهُ إِذا حملته على الصراخ. وفي التنزيل: ما أَنا بمصرخكم وما أَنتم  بمصرخيَّ. والصريخُ: المغيث، والصريخ المستغيث أَيضاً، من الأَضداد؛ قال أَبو  الهيثم: معناه ما أَنا بمغيثكم. قال: والصريخ الصارخ، وهو المغيث مثل  قدير وقادر.  واصْطَرَخَ القَومُ وتصارخوا واستصرخوا: استغاثوا. والاصطراخ: التصارخ،  افتعال.  والتصرّخ: تكلف الصراخ. ويقال: التصرّخ به حمق أَي بالعطاس.  والمستصرخ: المستغيث؛ تقول منه: استصرخني فأَصرخته. والصَّريخُ: صوتُ  المستصرخ.  ويقال: صرخ فلان يصرخُ صراخاً إِذا استغاث فقال: واغَوثاهْ  واصَرْخَتاهْ قال: والصريخ يكون فعيلاً بمعنى مُفعِل مثل نذير بمعنى منذر وسميع  بمعنى مسمع؛ قال زهير:  إِذا ما سمعنا صارخاً، مَعَجَتْ بِنا  إِلى صوتهِ وُرْقُ المَراكلِ، ضُمَّرُ  وسمعت صارخة القوم أَي صوت استغاثتهم، مصدر على فاعلة. قال: والصارخة  بمعنى الاغاثة، مصدر؛ وأَنشد:  فكانوا مُهلِكِي الأَبناءِ، لولا  تدارُكُهم بِصارخةٍ شَفِيقِ  قال الليث: الصارخة بمعنى الصريخ المغيث؛ وصرخ صرخَة واصطرخ بمعنى.  ابن الأَعرابي: الصرَّاخُ الطاووس، والنَّبَّاحُ الهدهد. وفي الحديث:  أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يقوم من الليل إِذا سمع صوت الصارخ،  يعني الديك لأَنه كثير الصياح في الليل.
مقاييس اللغة:
(صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].
القاموس المحيط:
الصَّرخَةُ الصَّيْحَةُ الشَّديدَةُ. وكغُرابٍ الصَّوْتُ، أو شَديدهُ. وتصرَّخَ تَكَلَّفَهُ. والصَّارِخُ المُغيثُ، والمُسْتَغِيثُ، ضِدٌّ، كالصَّريخِ فيهما. والمُصَرِّخُ المُغِيثُ، والمُعِينُ. واصْطَرَخُوا تَصَارَخُوا. والصَّارِخَةُ الإِغاثَةُ، مَصْدَرٌ على فاعِلَةٍ، وصَوْتُ الاسْتِغَاثَةِ. والصارِخُ الدِّيكُ. وككتَّانٍ الطاوُوسُ. والصَّرْخَةُ الأذانُ. وكقُفْلٍ جَبَلٌ بالشام.
تاج العروس:
صرخ
الصَّرْخَة : الصَّيْحَة الشَّدِيدةُ عِند الفَزَعِ أَو المُصيبة . والصُّرَاخُ كغُرَاب : الصَّوْتُ مُطلقاً أَو شَدِيدُه ما كانَ صرَخَ يَصْرُخُ صُرَاخاً . ومن أَمثالهم كانَت كصَرْخَةِ الحُبْلَى للأَمر يَفْجَؤُك . والصَّرِخ : المُغِيثُ والمُستَغيث ضِدٌّ قاله ابنُ القَطّاع وحكاه يَعقوبُ في كتاب الأَضداد عن الجَماهير . وقيل الصَّارِخ : المستغيثُ والمُصْرِخ المُغِيث . قال الأَزهريّ : أضن يكون بمعنى المُغِيث . قال : والنّاسُ كلُّهم على أَنَّ الصارخَ المُستغِيثُ والمصْرِخَ المُغيثُ كالصَّرْيخ فيهما أَي في المغيث والمستغيث فهو من الأَضداد أَيضاً . قال أَبو الهيثم : الصَّرِيخ : الصَّارِخ وهو المُغيث مثْل قدير وقادِر . والمُصْرِخ كمُحْسِن وضُبِط في بعْض النُّسخ بالتشديد : المُغِيث والمُعِين أَحدهما تصحيف عن الآخر قال اللّه تعالى في كتابه العزيز : " ما أَنا بمُصْرِخِكمْ وما أَنْتُم بمُصْرِخِي " قال أَبو الهَيْثَم : معناه ما أَنا بمُغِثِيكم . وفي التهذيب : الصَّريخ . قد يكون فَعِيلاً بمعنَى مُفْعِل مثل نَذير بِمعنى مُنذِر وسَمِيع بمعنى مُسمِع . وقال شيخنا نقلاً عن أَرباب المعانِي : الصُّراخ : الصِّياحُ ثم تُجُوِّز به عن الاستغاثة إِذ لا يَخلو منه غالباً ثم صار حقيقةً عُرفِيّةً فيه . وفي الكشَّاف : لا صَرِيخ أَي لامُغِيث أَو لا إِغاثة يقال : أَتاهم الصَّرِيخُ أَي الإِغاثةُ . واصْطَرَخُوا واسْتصْرَخُوا وتَصَارَخُوا بمعنَى صَرَخُوا . والصَّارِخَة : الإِغاثة مصدرٌ على فَاعِلة وأَنشد :
فكانُوا مُهلِكِي الأَنباءِ لولا ... تَدَارَكَهمْ بصارِخةٍ شَفِيقُ
ويقال : الصَّارخةُ صَوْتُ الاستِغَاثَة . ومنه قولهم : سَمِعْتُ صارِخَةَ القَوْم . وقال اللّيث : الصَّارِخَةُ بمعنَى الصَّرِيخ المُغِيث . ومن المجاز في الحديث أَنّ النّبيّ صلَّى اللّه عليه وسلّم كَانَ يَقُومُ من النَّوم إِذَا سَمِعَ صَوْتَ الصَّارِخ أَي الدِّيك لأَنّه كثير الصِّياحِ باللَّيْل ؛ وقيل : هو حقيقةٌ فيه . وقد جَوَّزوا الوَجهين . وعن ابن الأَعرابيّ : الصَّرَّاخ كَكَتَّان : الطّاوُوس . والنَّبّاحُ : الهُدْهُدُ . والصَّرْخَة : الأَذَانُ مَأْخُوذٌ من الصَّيْحة الشّديدة . وصُرْخٌ كقُفْلٍ : جَبَلٌ بالشَّأْم ومما يستدرك عليه : المُسْتَصْرِخ وهو المُسْتغِيث وَرَوَى شَمِرٌ عن أَبي حاتمٍ أَنّه قال : الاستصراخ : الاستغاثة والاستصراخ الاستعانة والصُّراخ صَوْتُ استعانتِهم : قال ابن الأَثير : استُصرِخَ الإِنسانُ إِذا أَتاه الصَّارخ وهو الصَّوتُ يُعلِمه بأَمرٍ حادِثٍ يَستَعِينُ به عليه أَو يَنْعَى له مَيتاً . واستَصْرَخْتُه إِذا حَمَلْتَه على الصُّرَاخ . والتَّصرُّخ تَكَلّفُ الصُّراخِ . ويقال التَّصرُّخُ بالعُطاسِ حُمْق . ويقال : استصرَخَنَي فأصْرَخْتُه أَي أَغَثْتُه وقيل الهمزة للسَّلْب أَي أَزَلْت صُرَاخَة . والصَّرِيخ : صَوتُ المُسْتَصْرِخ . ويقال : صَرَخَ فلانٌ يَصرُخ صُرَاخاً إِذا استغاثَ فقال : واغَوْثاه واصَرْخَتاه

##### Türkçe

**صرخ**
**صَرَخَ - يَصْرُخُ - صَرِيْخ - أَصْرَخَ - يُصْرِخُ - مُصْرِخ - اصْطَرخَ - يَصْطَرِخُ - اسْتَصْرَخَ - يَسْتَصْرِخُ**
**صَرَخَ - يَصْرُخُ** + bir varlık + bir varlığı: ona imdada yetişir: ona yardım, destek ve imdat sunar.
**صَرِيْخ**: “فعيل” vezninde, **صَرَخَ - يَصْرُخُ**’tan mübalağa ism-i fâil: bir başkasına iştiyak ve şiddetle imdat eden ve yetişen: imdada yetişen yardımcı.
**أَصْرَخَ - يُصْرِخُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir varlık için: **صَرَخَ - يَصْرُخُ**’tan “أفعل” vezninde: bir başkasını “**يَصْرُخُه**” kıldı: onu, yardım isteyen varlığa imdat eden, yetişen ve yardım eden kıldı: imdat ve yardım ehline, varlığın buna olan ihtiyacını bildirdi ve onu kurtarmaları için onları topladı.
**مُصْرِخ**: **أصْرَخَ - يُصْرِخُ**’tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**اصْطَرَخَ - يَصْطَرِخُ**: **صَرَخَ - يَصْرُخُ**’tan “افتعل” vezninde: aslı “**اصترخ - يصترخ**”tır: kendi kendine “**يَصْرُخَ**” olmayı talep etti ve bunun için çabaladı: kendi kendine kendisini imdada yetiştirmeyi ve kurtarmayı talep etti ve çabaladı: kendi kendine bir kurtarıcı ve yardımcı arar.
**اسْتَصْرَخَ - يَسْتَصْرِخُ**: **صَرَخَ - يَصْرُخُ**’tan “استفعل” vezninde: bir başkasının “**يُصْرَخ**” olmasını istedi, bunun için uğraştı ve temenni etti: yardım ve imdat isteyen bir varlığa başkalarının **يُصْرِخوا** etmelerini istedi ve temenni etti.

Ve lafız, “isteğe ve soruya ve yardımla-imdatla duaya cevap verme ve talebi yerine getirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**غَاثَ - يَغِيْثُ (غاثَ - يَغوْثُ)، صَرَخ َ - يَصْرُخُ، جَابَ - يَجِيْبُ، عَانَ - يَعُوْنُ، نَفَعَ - يَنْفَعُ، ضَافَ - يَضِيفُ**

**مصرخ**
	﴿Ve şeytan, iş bitirilince dedi ki: “Şüphesiz Allah size hak vaadi vaad etti; ben de size vaad ettim de size muhalefet ettim. Benim sizin üzerinizde bir sultanım yoktu; ancak sizi çağırdım da siz bana icabet ettiniz. O hâlde beni kınamayın, kendinizi kınayın. Ben sizin imdadınıza yetişen değilim; siz de benim imdadıma yetişen değilsiniz. Daha önce beni ortak koşmanıza küfrettim. Şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır.” (22)﴾ İbrahim

**صريخ**
﴿Ve dilersek onları boğarız; artık onlar için ne bir **صَرِيخ** vardır ne de onlar kurtarılırlar (43)﴾ Yâsîn

**يصطرخ**
﴿Ve onlar orada feryat ederler: “Rabbimiz! Bizi çıkar; yaptığımızdan başka salih amel işleyelim.” “Size, öğüt alanın öğüt alacağı kadar ömür vermedik mi? Ve size uyarıcı geldi. O hâlde tadın; artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” (37)﴾ Fâtır

**يستصرخ** :
﴿Derken şehirde korkmuş olarak gözetler hâlde sabahladı; bir de dün kendisinden yardım isteyen kimse onu **يستصرخه** ediyor. Mûsâ ona dedi ki: “Şüphesiz sen apaçık bir azgınsın.” (18)﴾ Kasas

Muhtâr es-Sıhâh
● [**صرخ**] ص ر خ: **الصُّراخُ** (ötre ile) sestir; ve **صَرَخ** (ötre ile) **يصرخ** (ötre ile) **صَرْخةً** olarak; ve **اصْطَرَخَ** da onun gibidir. **التَّصرُّخُ**: bağırmayı zorlamaktır. Ve denir ki: hapşırıkla **التصرخ** ahmaklıktır. Ve **المُصْرِخُ**, **المُخرج** vezninde, imdat edendir; dersin: **اسْتَصْرَخَهُ** da o da onu **فأَصْرَخَهُ**; ve **الصَّرِيخُ** yardım isteyenin sesidir. Ve **الصَّرِيخُ** ayrıca **الصَّارِخُ**tır; o da imdat eden ve yardım isteyendir; ve o zıt anlamlılardandır.

er-Râgıb:
Lisân’ın özeti:
1. **الصَّرْخَةُ**: korku veya musibet anında şiddetli çığlık. Ve denildi ki: **الصُّراخُ** her ne olursa olsun şiddetli sestir; **صرخ يصرُخُ صُراخاً**.
2. Ve **الصارخ** ve **الصريخ**: yardım isteyendir. Ve **الصريخُ**: imdat edendir; ve **الصريخ** ayrıca yardım isteyendir; zıt anlamlılardandır.
3. **الصارخ**ın sesi; yani horoz; çünkü gecede çok öter.

Lisânü’l-ʿArab
● - **صرخ**: **الصَّرْخَةُ**: korku veya musibet anında şiddetli çığlık. Ve denildi ki: **الصُّراخُ** her ne olursa olsun şiddetli sestir; **صرخ يصرُخُ صُراخاً**. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “O, hamile kadının çığlığı gibiydi”; ansızın gelen iş için. Ve **الصارخ** ve **الصريخ**: yardım isteyendir. Ve meselde: “Bir kölenin **صَريخُهُ** bir cariyedir”; yani onun yardımcısı kendisinden daha zelil ve daha zayıftır. Ve denildi ki: **الصارخ** yardım isteyendir, **المستصرخ** yardım isteyendir, **المصرخ** imdat edendir. Ve denildi ki: **الصارخ** yardım isteyendir ve **الصارخ** imdat edendir. el-Ezherî dedi ki: el-Asmaʿî’den başkasında **الصارخ**ın imdat eden manasında olduğunu işitmedim. Dedi ki: insanların hepsi, **الصارخ**ın yardım isteyen, **المصرخ**ın imdat eden, **المستصرخ**ın da yine yardım isteyen olduğu görüşündedir. Şemir, Ebû Hâtim’den rivayet etti: o dedi ki: **الاستصراخ** yardım istemedir; ve **الاستصراخ** imdat etmedir. İbn Ömer hadîsinde: Safiyye olan hanımı hakkında **استصرخ** etti; diri’nin ölü üzerine **استصراخ**ı gibi; yani ölü işini üstlensin diye onunla yardım istedi, böylece onlara bu hususta yardım etsin; ve **الصراخ** onların yardım isteme sesidir. İbnü’l-Esîr dedi ki: insana **اسْتُصْرِخ** olunur; ona **الصارخ** geldiğinde; o da, kendisiyle yardım istenecek bir hâdiseyi ona bildiren sestir; yahut ona bir ölüyü haber verir. Ve **اسْتَصْرَخْتُهُ**: onu bağırmaya sevk ettiğim zaman. Ve tenzîlde: “Ben sizin **بمصرخكم** değilim, siz de benim **بمصرخيَّ** değilsiniz.” Ve **الصريخُ**: imdat edendir; ve **الصريخ** ayrıca yardım isteyendir; zıt anlamlılardandır. Ebû’l-Heysem dedi ki: manası “ben sizin imdadınıza yetişen değilim”dir. Dedi ki: **الصريخ** **الصارخ**tır; o da imdat edendir; **قدير** ve **قادر** gibi. Ve kavim **اصْطَرَخَ** etti, **تَصارخوا** etti ve **استصرخوا** etti: yardım istediler. Ve **الاصطراخ**: **التصارخ**tır; iftiʿâl. Ve **التصرّخ**: bağırmayı zorlamaktır. Ve denir ki: onunla, yani hapşırıkla **التصرّخ** ahmaklıktır. Ve **المستصرخ**: yardım isteyendir; ondan dersin: **استصرخني فأَصرخته**. Ve **الصَّريخُ**: **المستصرخ**ın sesidir. Ve denir ki: falan **صرخ يصرخُ صراخاً**; yardım istediğinde; şöyle dedi: **واغَوثاهْ واصَرْخَتاهْ**. Dedi ki: **الصريخ** “müfʿil” manasında “فعيل” olur; **نذير**in **منذر** manasında olması ve **سميع**in **مسمع** manasında olması gibi. Züheyr dedi ki:
  Eğer bir **صارخ** işittiğimizde, bizi
  onun sesine doğru, zayıf, ince yapılı **وُرْقُ المَراكلِ** sürükledi.
Ve “kavmin **صارخة**sini işittim”; yani onların yardım isteme sesini; **فاعلة** üzere bir masdar. Dedi ki: **الصارخة** imdat etme manasındadır; masdardır. Ve şu beyit okundu:
  Onlar evlatları helâk edenlerdi; eğer olmasaydı
  şefkatli bir **صارخة** ile onlara yetişmeleri.
Leys dedi ki: **الصارخة** **الصريخ** (imdat eden) manasındadır. Ve **صرخ** bir **صرخة** ve **اصطرخ** manasındadır. İbnü’l-Aʿrâbî: **الصرَّاخُ** tavus kuşudur; **النَّبَّاحُ** hüdhüddür. Hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **الصارخ**ın sesini işittiğinde geceden kalkardı; yani horoz; çünkü gecede çok öter.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**صرخ**) **الصاد** ve **الراء** ve **الخاء**, ince bir sese delâlet eden bir asıldır. Ondan **الصُّراخ**; denir ki: **صَرَخ يَصرُخ**; o, ses çıkardığı zamandır. Ve denir ki: **الصَّارخ** yardım isteyendir; ve **الصارخ** imdat edendir. Ve denir ki: bilakis imdat eden **مُصرِخ**tır; şu yüce sözünden dolayı: ﴿“Ben sizin **بِمُصرِخِكم** değilim, siz de benim **بِمُصْرِخِيَّ** değilsiniz”﴾ [İbrahim 22].

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الصَّرخَةُ**: şiddetli çığlık. Ve **كغُرابٍ**: ses; yahut onun şiddetlisi. Ve **تصرَّخَ**: onu zorladı. Ve **الصَّارِخُ**: imdat eden ve yardım isteyen; zıttır; **الصَّريخ** de ikisinde böyledir. Ve **المُصَرِّخُ**: imdat eden ve yardımcı. Ve **اصْطَرَخُوا**: **تَصَارَخُوا**. Ve **الصَّارِخَةُ**: imdat etme; **فاعلة** üzere bir masdar; ve yardım isteme sesi. Ve **الصارِخُ**: horoz. Ve **ككتَّانٍ**: tavus kuşu. Ve **الصَّرْخَةُ**: ezan. Ve **كقُفْلٍ**: Şam’da bir dağ.

Tâcü’l-ʿArûs:
**صرخ**
**الصَّرْخَة**: korku veya musibet anında şiddetli çığlık. Ve **الصُّرَاخُ** **كغُرَاب**: ses mutlak olarak; yahut onun şiddetlisi; **صرَخَ يَصْرُخُ صُرَاخاً**. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “O, hamile kadının çığlığı gibiydi”; ansızın gelen iş için. Ve **الصَّرِخ**: imdat eden ve yardım isteyen; zıttır; bunu İbnü’l-Kattâʿ söyledi; ve Yaʿkūb, zıtlar kitabında cumhurdan nakletti. Ve denildi ki: **الصَّارِخ** yardım isteyendir, **المُصْرِخ** imdat edendir. el-Ezherî dedi ki: **الصارخ**ın imdat eden manasında olması uzak değildir. Dedi ki: insanların hepsi, **الصارخ**ın yardım isteyen, **المصْرِخ**ın imdat eden olduğu görüşündedir; **الصَّرْيخ** de ikisinde, yani imdat eden ve yardım isteyende böyledir; o da zıt anlamlılardandır. Ebû’l-Heysem dedi ki: **الصَّرِيخ** **الصَّارِخ**tır; o da imdat edendir; **قدير** ve **قادِر** gibi. Ve **المُصْرِخ** **كمُحْسِن** gibidir; bazı nüshalarda şeddeli ضبط edilmiştir: imdat eden ve yardımcı; ikisinden biri diğerinin tashîfidir. Allah, aziz kitabında dedi ki: “**ما أَنا بمُصْرِخِكمْ وما أَنْتُم بمُصْرِخِي**”. Ebû’l-Heysem dedi ki: manası “ben sizin imdadınıza yetişen değilim”dir. Tehzîb’de: **الصَّريخ**; “müfʿil” manasında “فعيل” olabilir; **نَذير**in **مُنذِر** manasında olması ve **سَمِيع**in **مُسمِع** manasında olması gibi. Şeyhimiz, maʿânî erbabından naklen dedi ki: **الصُّراخ**: bağırmadır; sonra bununla, çoğunlukla ondan hâlî olmadığı için, yardım isteme kastedilerek mecaz yapılmıştır; sonra onda örfî hakikat olmuştur. Keşşâf’ta: “**لا صَرِيخ**” yani “imdat eden yok” yahut “imdat yok”; denir ki: “onlara **الصَّرِيخ** geldi”; yani imdat. Ve **اصْطَرَخُوا** ve **اسْتصْرَخُوا** ve **تَصَارَخُوا**, **صَرَخُوا** manasındadır. Ve **الصَّارِخَة**: imdat; **فَاعِلة** üzere bir masdar; ve şu beyit okundu:
فكانُوا مُهلِكِي الأَنباءِ لولا ... تَدَارَكَهمْ بصارِخةٍ شَفِيقُ
Ve denir ki: **الصَّارخةُ** yardım isteme sesidir. Ondandır: “kavmin **صارِخَة**sini işittim.” Leys dedi ki: **الصَّارِخَةُ**, **الصَّرِيخ** (imdat eden) manasındadır. Ve hadîste mecazdandır: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **الصَّارِخ**ın sesini işittiğinde uykudan kalkardı; yani horoz; çünkü gecede çok bağırır; ve denildi ki: onda hakikattir. İki vechi de caiz gördüler. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الصَّرَّاخ** **كَكَتَّان**: tavus kuşu. Ve **النَّبّاحُ**: hüdhüd. Ve **الصَّرْخَة**: ezandır; şiddetli çığlıktan alınmıştır. Ve **صُرْخٌ** **كقُفْلٍ**: Şam’da bir dağdır. Ve buna ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **المُسْتَصْرِخ**; o yardım isteyendir. Şemir, Ebû Hâtim’den rivayet etti: o dedi ki: **الاستصراخ** yardım istemedir; ve **الاستصراخ** yardım talebidir; ve **الصُّراخ** onların yardım talebi sesidir. İbnü’l-Esîr dedi ki: insana **استُصرِخَ** olunur; ona **الصَّارخ** geldiğinde; o da, kendisiyle yardım istenecek bir hâdiseyi ona bildiren sestir; yahut ona bir ölüyü haber verir. Ve **استَصْرَخْتُه**: onu **الصُّرَاخ**a sevk ettiğim zaman. Ve **التَّصرُّخ**: **الصُّراخ**ı zorlamaktır. Ve denir ki: hapşırıkla **التَّصرُّخ** ahmaklıktır. Ve denir ki: **استصرَخَنَي فأصْرَخْتُه**; yani ona imdat ettim. Ve denildi ki: hemze “selb” içindir; yani onun **صُرَاخَة**sını giderdim. Ve **الصَّرِيخ**: **المُسْتَصْرِخ**ın sesidir. Ve denir ki: falan **صَرَخَ** **يَصرُخ** **صُرَاخاً**; yardım istediğinde; şöyle dedi: **واغَوْثاه واصَرْخَتاه**.
