# صرد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صرد

الصرد، البحت الخالص من كل شيء، قال أبو زيد يقال أحبك حبا صردا، أي خالصا. وشراب صرد. وسقاه الخمر صردا، أي صرفا وأنشد:
  فإن النبيذ الصرد إن شرب وحدهعلى غير شيء أوجع الكبد جوعها وذهب صرد: خالص، وكذب صرد، كذلك. وعن أبي عمرو: الصرد: مكان مرتفع من الجبال وهو أبردها. والصرد: مسمار يكون في السنان يشك به الرمح، والتحريك فيه أشهر، قال الراعي:
  منها صريع وضاغ فوق حربتـه                      كما ضغا تحت حد العامل الصرد والصرد من الجيش: العظيم تراه من تؤدته كأنه سيره جامد وذلك لكثرته. وهو مجاز، وقد يوصف به، فيقال: جيش صرد، قال خفاف بن ندبة:
  صرد توقص بالأبدان جمهور ويحرك وهو معنى قول النابغة الجعدي:
  بأرعن مثل الطود تحسب أنهم                      وقوف لحاج والركاب تهملج والصرد، والصرد، والصريد: البرد، وقيل: شدته، فارسي معرب. قال شيخنا: وصحح جماعة أنه عربي، وأن الفرس أخذوه من كلام العرب، فوافقوهم عليه. صرد، بالكسر، يصرد صردا فهو صرد من قوم صردى. قال الليث: الصرد: مصدر الصرد من البرد. والاسم الصرد، مجزوم، قال رؤبة:
  بمطر ليس بثلج صرد وفي الحديث: سئل ابن عمر عما يموت في البحر صردا، فقال: لا بأس به يعني السمك الذي يموت فيه من البرد. ويوم صرد، وليلة صردة: شديدة البرد. ورجل مصراد: قوي على البرد، نقله الصاغاني ورجل مصراد: ضعيف لا يصبر عليه. وفي التهذيب: هو الذي يشتد عليه البرد، ويقل صبره عليه، فهو من الأضداد، وقد أغفله المصنف، كصرد: ككتف، يشتد البرد عليه. وصرد الرجل كفرح يصرد صردا فهو صرد من قوم صردى: وجد البرد سريعا، قال الساجع
  أصبح قلبي صردا
  لا يشتهي أن يردا

  ومن المجاز: صرد الفرس إذا دبر موضع السرج منه، فهو صرد ككتف. وعن أبي عبيدة: الصرد: أن يخرج وبر أبيض في موضع الدبرة إذا برأت، فيقال لذلك الموضع: صرد، وجمعه: صردان، وإياها عنى الراعي يصف إبلا:
  كأن مواضع الصردان منها                      منارات بدئن على خمـار وفي المحكم: والصرد: بياض يكون في سنام البعير. والجمع كالجمع. وفي الأساس: شبه بلون لاصرد وهو طائر يأتي ذكره. وصرد السقاء صردا: خرج زبده متقطعا، فيداوى بالماء الحار. ومن المجأز: صرد قلبي عنه، إذا انتهى، كما يقال:
  أصبح قلبي صردا كذا في التهذيب.
 وصرد السهم صردا وصردا: أخطأ، وكذا الرمح ونحوهما، كأصرد، قال الراجز:
  أصرده الموت وقد أطلا أي أخطأه، وهذا عن قطرب. وصرد السهم والرمح يصرد صردا: نفذ حده، وهذا عن الزجاج فهو على هذا ضد. وصرده الرامي، وأصرده: أنفذه من الرمية، وأنا أصردته. و قال اللعين المنقري يخاطب جريرا والفرزدق:
  فما بقيا علي تركتمانـي                      ولكن خفتما صرد النبال قال أبو عبيدة: من أراد الصواب قال: خفتما أن تصيب نبالي. ومن أراد الخطأ قال: خفتما إخطاء نبالكما وسهم صارد، ومصراد: نافذ، خرج بعضه، ومارق: خرج كله. وصارد: خرجت شباة حده من الرمية. ونبل صوارد. وسهم مصرد كمكرم: مخطئ قاله قطرب. وفي الحديث:  نهي المحرم عن قتل الصرد  وهو بضم الصاد وفتح الراء: طائر فوق العصفور أبقع ضخم الرأس، قال الأزهري: يصطاد العصافير، يكون في الشجر، نصفه أبيض ونصفه أسود، ضخم المنقار، له برثن عظيم. ويقال له: الأخطب، لاختلاف لونيه. والصرد لا تراه إلا في شعبة أو شجرة، لا يقدر عليه أحد. قال سكين النميري: الصرد صردان، أحدهما يسميه أهل العراق: العقعق، وأما البري فهو الهمهام، يصرصر كالصقر. وروي عن مجاهد: وكره لحم الصرد وهو من سباع الطير، أو هو أول طائر صام لله تعالى.
 وروى عن مجاهد في قوله تعالى:  سكينة من ربكم  قال: أقبلت السكينة، والصرد، وجبريل مع إبراهيم من الشأم: ج صردأن، بالكسر، قال حميد الهلالي:
  كأن وحي الصردان في جوف ضالة                      تلهجم لحييه إذا ما تـلـهـجـمـا ومن المجاز: فرس مصرد: به صرد، وهو بياض في ظهر الفرس من أثر الدبر، وجمعه صردان، وقد تقدم قريبا. والصردأن تثنية صرد: عرقأن أخضران يستبطنان اللسان يكتنفانه وبهما يدور اللسان، كما قاله الليث، عن الكسائي. وقيل: هما عظمأن يقيمأنه، وقال يزيد بن الصعق:
  وأي الناس أغدر من شآم                      له صردان منطلق اللسان أي ذربان. وفي المحكم: الصرد: عرق في أسفل لسان الفرس. وقال الأصمعي: الصرد من الفرس: عرق تحت لسانه، وأنشد:
  خفيف النعـامة ذو مـيعة                      كثيف الفراشة ناتي الصرد وعن ابن الأعرابي: الصريدة: نعجة أضر بها البرد وأنحلها، كذا في المحكم، ج: صرائد، وأنشد:
  لعمرك إني والهزبر وعارمـا                      وثورة عشنا من لحوم الصرائد

  والصراد، والصريد، والصردى كرمان، وقبيط وسكرى: الغيم الرقيق لا ماء فيه، وهو نص الصحاح وقيل سحاب بارد تسفره الريح. وقال الأصمعي: الصراد: سحاب بارد ندي، ليس فيه ماء. والتصريد: التقليل، وقيل: إنما كرهوا الصرد وتشاءموا به من اسمه، من التصريد، ونهي عن قتله ردا للطيرة.
 ومن المجاز: صرد له العطاء تصريدا: قلله. وفي الحديث. لن يدخل الجنة إلا تصريدا  أي قليلا. والتصريد في السقي دون الري، وفي التهذيب: شرب دون الري. وشراب مصرد: مقلل. والمصطرد: الرجل الحنق الشديد الغيظ، عن الصاغاني، كالمصطر، بغير دال. والصارد اسم سيف الشهيد عاصم بن ثابت بن أبي الأقلح قيس بن عصمة بن النعمان الأوسي ثم الضبعي رضي الله تعالى عنه. والصرداء: جبل كثير الثلج والبرد. والمصراد من الأرض. ما لا شجر بها ولا شيء من النبات. ولبن صرد، ككتف منتفش لا يلتئم لإصابته البرد، وقد صرد كفرح. والصمرد بالكسر: الناقة القليلة اللبن وليس هنا موضع ذكره وهو مذكور في الصحاح هنا، بناء على أن الميم زائدة، على الصحيح، وسيأتي في: صمرد، إن شاء الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: الصريد: الجليد. وأرض صرد: باردة، والجمع صرود، وهي خلاف الجروم، وهي الحارة. وريح مصراد. ذات صرد أو صراد، قال الشاعر:
  إذا رأين حرجفا مصرادا
  ولينها أكسيه حدادا وفي شرح الأمالي للقالي التصريد التفريق والتقطيع ويقال: صرد شربه تصريدا: قطعه. وقال قطرب: سهم مصرد، بالتشديد: مصيب، وبالتخفيف: أي مخطئ. وأنشد في الإصابة:
  على ظهر مرنان بسهم مصرد وقال أبو عبيدة: يقال معه جيش صرد، أي كلهم بنو عمه، لا يخالطهم غيرهم. نقله أبو هانئ عنه. وصرد الشعير والبر: طلع سفاهما، ولم يطلع سنبلهما وقد كاد، قال ابن سيده: هذه عن الهجري. قال شمر: تقول العرب: افتح صردك تعرف عجرك وبجرك قال: صرده: نفسه. ويقال: لو فتح صرده عرف عجره وبجره. أي عرف أسرار ما يكتم. والانصراد: جاء ذكره في بعض الأمثال، فراجعه في أمثال الميداني. وزهير بن صرد الجشمي: صحابي، وهو أبو جرول، وكان شاعر القوم ورئيسهم، له ذكر في وفد هوازن وبنو الصارد: حي: من بني مرة ابن عوف بن غطفان، وهو لقب، واسمه سلامة. قال ابن دريد: هو من قولهم: صرد السهم، أو من: صرد الرجل من البرد، ومنهم قراد بن حنش بن عمرو ابن عبد الله بن عبد العزي بن صبيح بن سلامة، الصاردي الشاعر. وصرد، كزفر: قرية بالوجه البحري، من مصر، منها التاج عبد الغفار بن ذي النون الصردي. قاله الحافظ ابن حجر في الدرر الكامنة. وصراد كغراب: هضبة في ديار كلاب، وعلم بقرب رحرحان، لبنى ثعلبة بن سعد بن ذبيان، وثم أيضا: الصريد، بينهما واد.

### Türkçe

**الصرد**: her şeyden **البحت الخالص** (katışıksız saf olan), Ebû Zeyd dedi: “**أحبك حبا صردا**” denir; yani: katışıksız. Ve **شراب صرد**. Ve ona şarabı **صردا** içirdi; yani sırf (katıksız) olarak. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Şüphesiz katıksız **النبيذ الصرد** tek başına içilirse,
  bir şeyin üzerine olmaksızın, açlığı ciğeri acıtır.”

Ve **ذهب صرد**: katışıksız; ve **كذب صرد**: aynı şekilde. Ebû Amr’dan: **الصرد**: dağlardan yüksek bir yer; ve onların en soğuğudur. Ve **الصرد**: **السنان** içinde bulunan, mızrağın kendisiyle delindiği bir çivi; bunda harekeleme daha meşhurdur. Er-Râʿî dedi:
  “Ondan (nice) yere serilmiş ve harbesinin üstünde (nice) inleyen vardır;
  tıpkı işleyen **الصرد**’un keskinliği altında inlediği gibi.”

Ve ordudan **الصرد**: büyük olan; onu ağır yürüyüşünden görürsün; sanki yürüyüşü donuktur; bu, çokluğundandır. Bu mecazdır; onunla vasıflandırılır; “**جيش صرد**” denir. Haffâf b. Nudbe dedi:
  “**صرد**; bedenlerle (birbirini) iterek yürür; kalabalık (bir topluluk).”

Ve harekelenir; bu, en-Nâbiğa el-Caʿdî’nin sözünün mânasıdır:
  “Bir burun gibi, bir dağ gibi; onları sanırsın ki
  bir ihtiyaç için durmuşlar; binekler ise hızlı yürür.”

**الصرد** ve **الصرد** ve **الصريد**: soğuk; “şiddeti” denildi. Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Şeyhimiz dedi: Bir topluluk, onun Arapça olduğunu; Farsların onu Arapların sözünden aldığını ve bu hususta onlara uyduklarını sahih gördü. **صرد** (kesre ile): **يصرد صردا**; o hâlde o, **صرد**’dur; **قوم صردى**’dandır. Leys dedi: **الصرد**: soğuktan **الصرد**’un mastarıdır. İsim **الصرد**’dur; cezmedilmiş (şekilde). Ruʾbe dedi:
  “Kar ile değil; **صرد** (olan) bir yağmurla.”

Ve hadiste: İbn Ömer’e denizde **صردا** ölen şey hakkında soruldu; “onda bir beis yoktur” dedi; yani: orada soğuktan ölen balık. Ve **يوم صرد** ve **ليلة صردة**: şiddetli soğuk. Ve **رجل مصراد**: soğuğa karşı güçlü; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **رجل مصراد**: zayıf; ona sabretmez. **التهذيب**’de: o, soğuğun kendisine şiddetlendiği ve ona sabrının azaldığı kimsedir; o, zıt anlamlılardandır; musannif onu ihmal etmiştir. **صرد** gibi: **ككتف**; soğuk ona şiddetlenir. Ve adam **صرد** ( **كفرح** gibi): **يصرد صردا**; o hâlde o, **صرد**’dur; **قوم صردى**’dandır: soğuğu çabuk buldu. Secîʿ söyleyen dedi:
  “Kalbim sabahleyin **صردا** oldu;
  dönmeyi istemez.”

Ve mecazdan: at **صرد** oldu; eğer eğerinin yeri ondan yara yaptı; o hâlde o, **صرد**’dur; **ككتف** gibi. Ebû Ubeyde’den: **الصرد**: **الدبرة** iyileştiğinde onun yerinde beyaz kılın çıkmasıdır; o yere **صرد** denir; çoğulu: **صردان**. Er-Râʿî, develeri vasfederken onu kastetmiştir:
  “Sanki onlarda **الصردان** yerleri,
  bir örtü üzerine başlamış minarelerdir.”

**المحكم**’de: **الصرد**: devenin hörgücünde bulunan bir beyazlıktır. Çoğul, çoğul gibidir. **الأساس**’ta: **لاصرد**’un rengine benzetilmiştir; o, zikri gelecek bir kuştur. Ve tulum **صرد** oldu **صردا**: köpüğü parça parça çıktı; sıcak su ile tedavi edilir. Ve mecazdan: “Kalbim ondan **صرد** oldu”; yani: sona erdi; şöyle denildiği gibi:
  “Kalbim sabahleyin **صردا** oldu”; **التهذيب**’de böyledir.

Ve ok **صرد** oldu **صردا** ve **صردا**: ıskaladı; mızrak ve benzerleri de böyledir; **كأصرد** gibi. Râciz dedi:
  “Ölüm onu **أصرده** etti; hâlbuki uzattı”;
yani: onu ıskaladı; bu, Kutrub’dandır. Ve ok ve mızrak **يصرد صردا**: ucu delip geçti; bu, ez-Zeccâc’dandır; buna göre o, zıddır. Ve atıcı onu **صرده** etti; ve **أصرده**: onu atıştan geçirip çıkardı; “ben onu **أصردته** ettim.” Ve lânetli el-Munkarî, Cerîr ve el-Ferezdak’a hitap ederek dedi:
  “İkiniz bana iki Türk’ü bırakmadınız;
  fakat siz, okların **صرد**’undan korktunuz.”

Ebû Ubeyde dedi: İsabeti isteyen: “Benim oklarımın isabet etmesinden korktunuz” der. Hatayı isteyen: “Oklarınızın ıskalamasından korktunuz” der. Ve **سهم صارد** ve **مصراد**: nüfuz eden; bir kısmı çıkmış. Ve **مارق**: tamamı çıkmış. Ve **صارد**: ucunun keskinliği atıştan çıktı. Ve **نبل صوارد**. Ve **سهم مصرد** ( **كمكرم** gibi): ıskalayan; Kutrub söyledi. Ve hadiste: “İhramlıya **الصرد**’u öldürmek yasaklandı.” O, **الصاد**’ın dammesi ve **الراء**’ın fethası iledir: serçeden büyük, alaca, büyük başlı bir kuş. Ezherî dedi: serçeleri avlar; ağaçta olur; yarısı beyaz yarısı siyah; büyük gagalı; büyük bir pençesi vardır. Ve ona, iki renginin farklılığından dolayı **الأخطب** denir. Ve **الصرد**’u ancak bir dal çatlağında veya bir ağaçta görürsün; kimse ona güç yetiremez. Sekîn en-Nümeyrî dedi: **الصرد** iki **صردان**’dır: birine Irak ehli **العقعق** der; çöl olan ise **الهمهام**’dır; şahin gibi “**يصرصر**” eder. Mücâhid’den rivayet edildi: **الصرد**’un etini kerih gördü; o, yırtıcı kuşlardandır; yahut o, Allah Teâlâ için oruç tutan ilk kuştur.

Ve Mücâhid’den, Allah Teâlâ’nın “**سكينة من ربكم**” sözü hakkında rivayet edildi: “Sekîne, **الصرد** ve Cebrâil, İbrâhim ile Şam’dan geldi.” **صردأن**’ın çoğulu: **ج صردأن**; kesre ile. Humeyd el-Hilâlî dedi:
  “Sanki kayıp bir (hayvanın) karnında **الصردان**’ın vahyi,
  (o) hırladığında iki çenesini hırlatır.”

Ve mecazdan: **فرس مصرد**: onda **صرد** vardır; o, atın sırtında, yara izinden olan bir beyazlıktır; çoğulu **صردان**’dır; az önce geçti. Ve **الصردأن**: **صرد**’un tesniyesidir: dili içten kuşatan, iki yeşil damar; dili çevreler; dil onlarla döner; Leys’in, Kisâî’den naklettiği gibi. Ve “iki kemiktir; onu doğrultur” denildi. Yezîd b. es-Saʿk dedi:
  “Şamlıdan daha vefasız kim vardır;
  onun, dili salıverilmiş iki **صردان**’ı vardır”;
yani: iki **ذربان**.

**المحكم**’de: **الصرد**: atın dilinin alt tarafında bir damardır. Asmaʿî dedi: attan **الصرد**: dilinin altında bir damardır. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Devekuşu gibi hafif; çevikliği olan;
  kelebekçe yoğun; **الصرد**’u kabarmış.”

İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الصريدة**: soğuğun zarar verdiği ve zayıflattığı bir koyun; **المحكم**’de böyledir. Çoğulu: **صرائد**. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Ömrüne yemin olsun: ben, aslan ve Ârim ile,
  ve bir boğa ile, **الصرائد** etlerinden yaşadık.”

Ve **الصراد** ve **الصريد** ve **الصردى** ( **كرمان** gibi) ve **قبيط** ve **سكرى**: içinde su olmayan ince bulut; bu, **الصحاح**’ın nassıdır. Ve “rüzgârın dağıttığı soğuk bulut” denildi. Asmaʿî dedi: **الصراد**: soğuk, çiğli bir buluttur; içinde su yoktur. Ve **التصريد**: azaltmadır; ve “**الصرد**’u kerih görmeleri ve onunla uğursuz saymaları, adından dolayıdır; **التصريد**’dendir; onu öldürmekten nehiy, uğursuzluğu reddetmek içindir” denildi.

Ve mecazdan: ona bağışı **تصريدا** **صرد** etti: onu azalttı. Ve hadiste: “Cennete ancak **تصريدا** girecektir”; yani: az (olarak). Ve sulamada **التصريد**, kandırmanın altındadır. **التهذيب**’de: kandırmanın altındaki içiştir. Ve **شراب مصرد**: azaltılmış. Ve **المصطرد**: şiddetli öfke, şiddetli kin sahibi adam; es-Sağânî’den; **كالمصطر** gibi; **دال** olmaksızın. Ve **الصارد**, şehid Âsım b. Sâbit b. Ebî’l-Aklah Kays b. ʿIsme b. en-Nuʿmân el-Evsî sonra ed-Dabʿî’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) kılıcının adıdır. Ve **الصرداء**: karı ve soğuğu çok bir dağ. Ve yerden **المصراد**: üzerinde ağaç ve bitkiden hiçbir şey olmayan. Ve **لبن صرد** ( **ككتف** gibi): kabarmış; soğuğun isabetinden dolayı birleşmez; ve o **صرد** oldu ( **كفرح** gibi). Ve **الصمرد** (kesre ile): sütü az deve; burada onu anmanın yeri değildir; o, **الصحاح**’ta burada zikredilmiştir; doğru olana göre **الميم**’in زائد olması üzerine; ve inşallah Teâlâ, **صمرد** maddesinde gelecektir.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **الصريد**: buz. Ve **أرض صرد**: soğuk; çoğulu **صرود**; o, **الجروم**’un zıddıdır; o da sıcak olandır. Ve **ريح مصراد**: **صرد** yahut **صراد** sahibi. Şair dedi:
  “Bir **مصرادا** titremeyi gördüklerinde,
  ona demir (gibi) elbise giydirirler.”

Kâlî’nin **شرح الأمالي**’sinde: **التصريد** ayırma ve parça parça etmedir. Ve “içişini **تصريدا** **صرد** etti”: onu parçaladı, denir. Kutrub dedi: **سهم مصرد** (şeddeli): isabet eden; ve tahfifli: yani ıskalayan. İsabette şu beyit okunmuştur:
  “Bir **مرنان**’ın sırtı üzerinde, isabet eden bir **سهم مصرد** ile.”

Ebû Ubeyde dedi: “Onunla birlikte **جيش صرد** denir”; yani: hepsi amcaoğullarıdır; onlara başkası karışmaz. Ebû Hânî, ondan nakletti. Ve arpa ile buğday **صرد** oldu: ikisinin **سفاهما**’sı çıktı; **سنبلهما**’sı çıkmadı; hâlbuki neredeyse (çıkacaktı). İbn Sîde dedi: bu, el-Hicrî’dendir. Şemmer dedi: Araplar der ki: “**افتح صردك تعرف عجرك وبجرك**.” Dedi: **صرده**: kendisi. Ve “eğer **صرده**’sini açsa, **عجره**’sini ve **بجره**’sini bilirdi”; yani: gizlediği şeylerin sırlarını bilirdi. Ve **الانصراد**: bazı mesellerde zikri geldi; onu Meydânî’nin mesellerinde gözden geçir. Ve **زهير بن صرد الجشمي**: sahâbîdir; o, Ebû Cerûl’dür; kavmin şairi ve reisiydi; Hevâzin heyetinde zikri vardır. Ve **بنو الصارد**: bir kabiledir; Mürre b. ʿAvf b. Gatafân oğullarındandır; o bir lakaptır; adı **سلامة**’dir. İbn Düreyd dedi: o, “ok **صرد** oldu” sözündendir; yahut “adam soğuktan **صرد** oldu”ndandır. Ve onlardandır: şair **قراد بن حنش بن عمرو ابن عبد الله بن عبد العزي بن صبيح بن سلامة، الصاردي**. Ve **صرد** ( **كزفر** gibi): Mısır’dan, deniz yüzü tarafında bir köydür; ondan **التاج عبد الغفار بن ذي النون الصردي**’dir. Bunu, Hâfız İbn Hacer **الدرر الكامنة**’de söyledi. Ve **صراد** ( **كغراب** gibi): Kilâb diyarında bir tepedir; ve Rahrahân yakınında bir alamettir; Lubnâ b. Saʿlebe b. Saʿd b. Zübyân’ındır; ve orada da: **الصريد**; ikisinin arasında bir vadi vardır.
