# صرف (ص-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

(sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya ekin toplamak demektir

- Harfler: ص - ر - ف
- Kur'an'da: 30 geçiş · 29 ayet · 22 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نُصَرِّفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%81%D9%8F.md) | نُفَعِّلُ | Çeşitli şekillerde anlatırız | 4 | 4 | [6:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:46.md) |
| [صَرَّفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Çeşitli şekillerde anlattık | 3 | 3 | [17:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/17:41.md) |
| [تُصْرَفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Çevrilirsiniz | 2 | 2 | [10:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/10:32.md) |
| [وَتَصْرِيفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%81%D9%90.md) | وَتَفْعِيلِ | Ve yönlendirmek | 2 | 2 | [2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/2:164.md) |
| [وَصَرَّفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Ve çeşitli şekillerde anlattık | 2 | 2 | [20:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/20:113.md) |
| [اصْرِفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%92.md) | افْعِلْ | Çevir | 1 | 1 | [25:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:65.md) |
| [انْصَرَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | انْفَعَلُوا | Çevrildiler | 1 | 1 | [9:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/9:127.md) |
| [تَصْرِفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%92.md) | تَفْعِلْ | Çevirirsin | 1 | 1 | [12:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:33.md) |
| [سَأَصْرِفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F.md) | سَأَفْعِلُ | Çevireceğim | 1 | 1 | [7:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/7:146.md) |
| [صَرَفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E.md) | فَعَلَ | Çevirdi | 1 | 1 | [9:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/9:127.md) |
| [صَرَفَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Sizi çevirdi | 1 | 1 | [3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/3:152.md) |
| [صَرَفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Çevirdik | 1 | 1 | [46:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/46:29.md) |
| [صَرَّفْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَعَّلْنَاهُ | Onu çeşitli şekillerde anlattık | 1 | 1 | [25:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:50.md) |
| [صَرْفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Çevirmek | 1 | 1 | [25:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:19.md) |
| [صُرِفَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Çevrildi | 1 | 1 | [7:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/7:47.md) |
| [فَصَرَفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Hemen çevirdi | 1 | 1 | [12:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:34.md) |
| [لِنَصْرِفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%84%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8E.md) | لِنَفْعِلَ | Çevirmemiz için | 1 | 1 | [12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:24.md) |
| [مَصْرُوفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Çevrilen | 1 | 1 | [11:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/11:8.md) |
| [مَصْرِفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Çevirme yeri | 1 | 1 | [18:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/18:53.md) |
| [وَيَصْرِفُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | وَيَفْعِلُهُ | Ve onu çevirir | 1 | 1 | [24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/24:43.md) |
| [يُصْرَفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Çevrilirler | 1 | 1 | [40:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/40:69.md) |
| [يُصْرَفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92.md) | يُفْعَلْ | Çevrilir | 1 | 1 | [6:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:16.md) |

## Mücavir kökler — 52 mücavir (195 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
2. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 17 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
3. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fışkıran sudur
4. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
5. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · “Nezle” konaklama yeri demektir
6. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 11 · Evye kuş yuvası demektir
7. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
8. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kavrarlar
9. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Baid uzak demektir
10. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Cedle havan tokmağı demektir
11. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Tuzak demektir
12. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Korkuluk demektir
13. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Akledersiniz
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
16. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
17. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
18. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kesr(sin ile) kırık demektir
19. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · İşiten
20. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
21. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
22. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
23. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
24. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
25. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
26. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
27. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
28. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
29. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
30. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
31. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
32. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
33. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
34. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
35. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
36. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
37. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
38. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
39. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
40. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
41. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
42. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
43. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
44. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
45. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
46. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
47. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
48. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
49. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
50. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
51. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
52. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md), [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md), [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi, varlığı veya durumu bulunduğu doğrultudan, hâlden ya da yüzeyden başka bir yöne, hâle veya bedele çevirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Ayetlerin hakikati kavratmak için çok boyutlu ve evrilip çevrilerek sunulması; ilahi iradenin rüzgârları, azabı, kalpleri ve şerri yönlendirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit kalmayan, sürekli bir kanaldan diğerine aktarılan, dinamik dönüşüm ve yönlendirme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca «yüz çevirip gitmek» veya «harcamak» ile sınırlandırılması neticesinde ayetlerin çok cepheli sergilenişindeki (tasrif) usulün gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Sıkmak, daraltmak, bir doğrultuda toplamak, bağlamak ve gerilim oluşturmak (karşılaştır: [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md), [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md), [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md), [صرصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B5%D8%B1.md), [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md), [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md), [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md)) | ف | Dudak ve açıklık bildiren harfin eklenmesiyle gerilip toplanan yönün dışarıya doğru açılması, başka bir menfeze, mecraya veya yöne akıtılarak çevrilmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hareketi veya nesneyi bir noktada tutma, yakalama ve yönünü sınırlandırma |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, yöneliş | Başın veya varlığın baktığı ana doğrultu, zihinsel veya fiili istikamet |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, nefes çıkışı | Dışa açılan ağız, yeni bir çıkış menfezi veya kanal oluşturma |
| صرف | Bir istikamette toplanmış veya yönelmiş olan başı/odağı tutarak açık bir kenardan veya menfezden başka bir tarafa yönlendirme hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin yüzünü bir taraftan başka tarafa döndürmek; sağılan sütün memesinden henüz ayrıldığı ilk anki sıcak hâli (es-sarîf); bir madeni veya parayı değeri karşılığında başkasıyla değiştirmek; kapı menteşesinin dönerken çıkardığı sürtünme sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Muraqqiş el-Ekber bir beytinde zamanın değişken felaketlerini ve devranın dönüşünü nitelemek için sarf kelimesini felaket ve devran anlamında kullanır: أَمِن رَسمِ دارٍ بَينَ صاراتِ فَالمَلَق / عَفَت غَيرَ نُؤيٍ مِثلِ صَرفِ الحَصى الخَلَق |
| Erken Arapça kullanım | Bedevî dilinde yolcunun yönünü çevirmesi (tasarruf), develerin otlaktan başka yöne sürülmesi ve tüccarın parayı diğer parayla takas etmesi (sarrafiye) bağlamında yön ve biçim değiştirme ameliyesi olarak kullanılmıştır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Müfrezât fi Garîbi’l-Kur’ân.

### Sami etimolojik katman

Arapça صرف kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında yön değiştirme, değiştirme, eritme ve maden arıtma semantik alanlarıyla kesişir. İbranicede צ-ר-ف (tsaraf) kökü özellikle metalleri ateşte eritip tasfiye etmeyi, saflaştırmayı ve bir durumdan başka bir duruma dönüştürmeyi ifade eder. Süryanicede ܨܪܦ (ṣraf) biçimi hem eritme hem de yönünü başka tarafa çevirme anlamlarını barındırır. Bu semantik izler, kökün ilksel Sami tabakasında bir maddenin ya da durumun potada eritilerek veya yönü kırılarak başka bir forma aktarılması mantığına dayandığını gösterir. Arapçada ise kök, fiziki yön değiştirme, paranın tedavülü (sarrafiye), sözün ve ayetlerin farklı üsluplarla evrilip çevrilmesi (tasrîf) ve belanın savuşturulması istikametinde genişleyerek dinamik bir yönlendirme matrisine evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs (BDB), Payne Smith Syriac Dictionary, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صرف | Yüzü veya hali bir yönden başka bir yöne çevirme; parayı bozma; sözü türlü vecihlerle işleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צרף (tsaraf), Süryanice ܨܪܦ (ṣraf) | Madeni ateşte eritip başka hâle koyma, tasfiye etme, dönüşüm sağlama ortak semantiği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Mısır hiyerogliflerinde ve Berberi dillerinde yön değiştirme veya dönüşüm bildiren zayıf fonetik paralellikler | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرف | Anlamlı | Bir şeyin yönünü veya halini çevirmek | Yüzü çevirmek, sözü türlü yollarla açıklamak, savmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Boş olmak, sararmak, ıslık çalmak | İçi boşalmak (sıfır), sarı renk almak, ses çıkarmak | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
| [رصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D9%81.md) | Anlamlı | Birbirine eklemek, dizmek | Taşları yan yana sıkıca dizip bağlamak | Zıt yönelimli çekirdek (tutma/dizme); Kur'an'da geçmez |
| [رفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| [فصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| [فرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Gedik açmak, fırsat yakalamak | Bir şeyde yarık açmak, uygun anı elde etmek | Açıklık ve kanal bulma ilgisi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرف | Merkez | Yönlendirme, çevirme | Bir şeyi mevcut doğrultusundan alıp başka bir hedefe veya hâle akıtmak | Çok boyutlu çevirme ve savuşturma |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Altüst etme, tersyüz etme | Bir şeyin içini dışına veya üstünü altına getirmek, ekseni tersine çevirmek | Ani ve yapısal tersine dönüş |
| [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Halden hale geçme, dönüşme | Bir durumun zaman içinde başkalaşması, ekseninde dönmesi | Süreçsel başkalaşım ve hareketlilik |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | İkame etme, yerine koyma | Bir varlığı kaldırıp yerine başkasını getirmek | Nesnel ikame ve takas |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Dengeleme, eşitleme | Bir şeye denk veya eşit karşılık koyarak yönünü tartmak | Hukuki ve ahlaki denklik |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kılma, yerinde durdurma | Yönünü veya hâlini değiştirmeksizin tek bir noktada kıpırdamadan durdurmak | Kararlılık, yerleşiklik, değişmezlik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرف | Çevirmek, yönlendirmek, dönüştürmek | Bir nesne veya hâli başka bir hedefe yönlendirme | Kesin |
| Latince | convertere, divertere | Döndürmek, saptırmak | Mekânsal veya zihinsel yönü başka mecraya çevirme anlamını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | divert, avert, inflect, vary | Yönünü saptırmak, savmak, çekimlemek | Tehlikeyi savma ve dilsel/kavramsal varyasyon üretme boyutlarını karşılar | Kesin |
| Almanca | abwenden, umleiten, flektieren | Savuşturmak, yönünü değiştirmek, bükmek | Hem belayı defetmeyi hem de anlamı farklı vecihlerle sunmayı kapsar | Güçlü |
| Fransızca | détourner, infléchir, varier | Yolundan saptırmak, eğmek, çeşitlendirmek | Rotayı kırma ve hakikati türlü cephelerle izah etme boyutuna denk gelir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نُصَرِّفُ / صَرَّفْنَا | Hakikatin delillerini türlü üsluplarla, çok yönlü açıklamak | Ayetlerin ve ibretlerin tekdüzelikten uzak biçimde sergilendiği bağlamlar (En‘âm [6:46](https://lisan.digital/tr/ayet/6:46.md), En‘âm [6:65](https://lisan.digital/tr/ayet/6:65.md), İsrâ [17:41](https://lisan.digital/tr/ayet/17:41.md)) |
| تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ | Tabiat kuvvetlerinin yönlendirilmesi ve evrilip çevrilmesi | Kozmolojik düzen, rüzgârların yön değiştirmesi ve sevk edilmesi (Bakara [2:164](https://lisan.digital/tr/ayet/2:164.md), Câsiye [45:5](https://lisan.digital/tr/ayet/45:5.md)) |
| اصْرِفْ / تَصْرِفْ | Kötülüğü, azabı veya tuzağı savuşturmak, uzaklaştırmak | Şerrin veya günah tehlikesinin defedilmesi için yapılan dua ve ilahi müdahale (Yûsuf [12:33](https://lisan.digital/tr/ayet/12:33.md), Furkân [25:65](https://lisan.digital/tr/ayet/25:65.md)) |
| انْصَرَفُوا / صَرَفَ اللَّهُ | Hakikatten yüz çevirip gitmek ve kalplerin eğrilmesi | Münafıkların meclisten ayrılması ve niyetlerine ceza olarak kalplerinin haktan çevrilmesi (Tevbe [9:127](https://lisan.digital/tr/ayet/9:127.md)) |
| تُصْرَفُونَ / سَأَصْرِفُ | Haktan saptırılmak veya delilleri anlamaktan mahrum bırakılmak | Kibre kapılanların ayetleri idrakten geri çevrilmesi ve şaşkınlık hâli (A‘râf [7:146](https://lisan.digital/tr/ayet/7:146.md), Yûnus [10:32](https://lisan.digital/tr/ayet/10:32.md)) |
| صَرْفًا | Savunma, hile veya azaptan kurtulacak bir çare | Kıyamet günü azabı savuşturacak herhangi bir çıkış yolu bulamama bağlamı (Furkân [25:19](https://lisan.digital/tr/ayet/25:19.md)) |
| صَرَّفْنَا إِلَيْكَ | Yöneltmek, sevk etmek | Bir grubun dinlemek ve anlamak üzere bir hedefe tevcih edilmesi (Ahkâf [46:29](https://lisan.digital/tr/ayet/46:29.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve hidayet-dalalet meselesi | Tevbe [9:127](https://lisan.digital/tr/ayet/9:127.md) ve A‘râf [7:146](https://lisan.digital/tr/ayet/7:146.md) ayetleri bağlamında Allah’ın kalpleri çevirmesinin cebr mi yoksa kulun tercihine terettüp eden adil bir ceza mı olduğu | İradesi bozulan kalbin hakikatten saptırılması |
| Fıkıh | İktisadi muameleler ve sarf akdi | Altın ve gümüşün birbirleriyle takasında kabz şartı, faiz (riba) yasağı ve paranın dönüştürülmesi hükümleri | Değerlerin anlık ve peşin takası |
| Tefsir | Kur'an üslubu ve beyan metodu | Âyetlerin «tasrîf» edilmesinin Kur'an'ın bir konuyu emir, nehiy, vaad, vaid ve mesellerle evirip çevirerek zihinlere yaklaştırması olarak tefsiri | Pedagojik ve çok boyutlu anlatım |
| Hadis | Ahlak, fitne ve kıyamet alametleri | «Sarf ve adl» tabiri üzerinden nafile ve farz ibadetlerin kabul edilmemesi ya da tövbe ve fidyenin geçersiz kılınması tartışmaları | Kurtuluş vesilesi ve tevbe |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbin istikameti ve tevbe | İnâbe ve rücû | Sapmadan korunma | Kalbin batıldan hakka, günahtan itaate doğru yönünün bilinçli olarak çevrilmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve dilbilim | Tasrîf ve morfoloji | Anlam çeşitlendirmesi | Kök harflerden çok sayıda kavram türeterek hakikatin her veçhesini açıklığa kavuşturma | Kesin |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Tehlikeyi savuşturma | Tehdidi bertaraf etme | Topluma yönelen askeri ve siyasi tehditlerin karşı hamlelerle başka yöne sevk edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Finans ve tedavül | Kambiyo ve likidite akışı | Değer takası ve harcama | Sabit servetin akışkan hale getirilerek piyasada farklı değer formlarına dönüştürülmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yön değişimi ve kırılma (refraksiyon) | Bir dalganın veya kuvvet vektörünün bir ortamdan diğerine geçerken hız ve doğrultu değiştirerek yeni bir açıya yönelmesi mantığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yönlendirme ve bilişsel yeniden çerçeveleme (reframing) | Bireyin veya kitlelerin bir algı kanalından çıkarılarak alternatif bir yoruma ve davranış mecrasına sevk edilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern Türkçedeki «masraf / sarf etmek» karşılığına hapsederek yalnızca para harcamak veya tüketmek olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök asla salt «tüketim» değildir; ontolojik olarak rüzgârların sevk edilişi, epistemolojik olarak hakikatin çok boyutlu sergilenişi (tasrîf), ahlaki olarak tehlikelerin defedilmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın «ayetleri sarf etmesi» ifadesi anlaşılamaz; vahyin hakikati her açıdan sunan dinamik eğitim metodu yerine statik bir metin algısı yerleşir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin beyan metodolojisinin omurgasını oluşturur; hakikatin tek bir anlatımla tüketilemeyeceğini, çok yönlü evirip çevirme (tasrîf-i âyât) olmadan zihinlerde tahkim edilemeyeceğini öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhidin ve ahiretin farklı misallerle açıklandığı mekanistik/kozmik ayetlerde (Bakara [2:164](https://lisan.digital/tr/ayet/2:164.md)) ve hidayet-dalalet psikolojisinin işlendiği nefsi ayetlerde (Tevbe [9:127](https://lisan.digital/tr/ayet/9:127.md), Yûnus [10:32](https://lisan.digital/tr/ayet/10:32.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki tekrarların lüzumsuz bir tekerrür olduğu zannını çürütür; her tekrarın aslında meselenin başka bir açıya çevrilerek sunulan yeni bir yönü olduğunu ispatlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin yönünü bir menfezden veya eksenden saptırıp başka bir mecraya doğru akıtmak.
- Soyut anlam: Bir düşünceyi, hâli veya iradeyi çok boyutlu olarak dönüştürmek; hakikati farklı zaviyelerden aydınlatacak biçimde evirip çevirmek.
- Sistematik karşılık: Sabitliği kıran, varlığa akışkanlık, çok boyutluluk ve alternatif kanallara yönelebilme kabiliyeti kazandıran yönlendirme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$V_{t+1} = \mathbf{R}(\theta) \cdot V_t + \Delta U$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V_t$, bir varlığın, zihnin, kuvvetin veya ifadenin $t$ anındaki mevcut yönelim vektörünü; $\mathbf{R}(\theta)$, bu vektörü bulunduğu doğrultudan başka bir açıya evirip çeviren dönüşüm matrisini (sarf/tasrif ameliyesini); $\Delta U$ ise yeni kanala geçişle ortaya çıkan durum veya değer başkalaşımını sembolize eder. Böylece kökün özündeki yön değiştirme ve farklı formlara akıtma mantığı sembolik olarak ifade edilir.

## Geçtiği ayetler (29 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/2:164.md) — وَتَصْرِيفِ

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/3:152.md) — صَرَفَكُمْ

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [En'am 6:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:16.md) — يُصْرَفْ

مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ

Meal (IK): O gün, kim ondan döndürülürse; şüphesiz o, rahmete ermiştir. İşte apaçık kurtuluş budur.

### [En'am 6:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:46.md) — نُصَرِّفُ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Meal (IK): De ki: Bana haber verir misiniz; eğer Allah, kulağınızı, gözlerinizi alır ve kalblerinizin üstüne mühür vurursa; Allah’tan başka onları size getirecek ilah kimdir? Bak, ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar.

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:65.md) — نُصَرِّفُ

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/6:105.md) — نُصَرِّفُ

وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İşte Biz, ayetleri sana böylece türlü türlü açıklarız. Ta ki onlar; sen okumuşsun, desinler ve Biz onu bilen bir kavme besbelli edelim.

### [Araf 7:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/7:47.md) — صُرِفَتْ

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Gözleri cehennem ashabından tarafa çevrilince de; Rabbımız, bizi zalimler güruhu ile beraber bulundurma, derler.

### [Araf 7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/7:58.md) — نُصَرِّفُ

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): İyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

### [Araf 7:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/7:146.md) — سَأَصْرِفُ

سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ

Meal (IK): Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden çevireceğim. Onlar, her ayeti görseler yine de inanmazlar. Doğru yolu görseler, onu yol edinmezler. Azgınlık yolunu görseler, hemen» onu yol edinirler. Bu, ayetlerimizi yalanlamış olmalarından ve ondan gafil bulunmalarındandır.

### [Tevbe 9:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/9:127.md) — انْصَرَفُوا · صَرَفَ

وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Bir sure indiği zaman; birbirlerine bakarlar ve: Sizi bir kimse görüyor mu? der, sonra dönüp giderler. Allah, onların kalblerini döndürmüştür. Çünkü onlar, anlamazlar güruhudur.

### [Yunus 10:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/10:32.md) — تُصْرَفُونَ

فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ

Meal (IK): İşte gerçek Rabbınız olan Allah budur. Haktan sonra dalaletten başka ne vardır? O halde nasıl çevriliyorsunuz?

### [Hud 11:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/11:8.md) — مَصْرُوفًا

وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Sayılı bir müddete kadar üzerlerinden azabı erteleyecek olsak mutlaka: Bunu alıkoyan da ne? derler. Dikkat edin, o geldiği gün, onlardan asla dönmeyecek, alaya aldıkları şey onları mahvedecektir.

### [Yusuf 12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:24.md) — لِنَصْرِفَ

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Andolsun ki o, istekli idi. Eğer Rabbının burhanını görmemiş olsaydı; o da onu arzu etmiş gitmişti. İşte Biz, böylece ondan fenalığı ve fuhşu bertaraf ettik. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.

### [Yusuf 12:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:33.md) — تَصْرِفْ

قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Rabbım, zindan bana bunların beni davet ettiklerinden daha iyidir. Eğer Sen, bunların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan; onlara meyleder, cahillerden olurum.

### [Yusuf 12:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/12:34.md) — فَصَرَفَ

فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Rabbı onun duasını kabul etti de onların tuzaklarını kendisinden savdı. Muhakkak ki O’dur, Semi, Alim.

### [İsra 17:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/17:41.md) — صَرَّفْنَا

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, öğüt alsınlar diye bu Kur’an’da çeşitli açıklamalar yaptık. Fakat bu, onların nefretinden başka bir şeyi artırmıyor.

### [İsra 17:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/17:89.md) — صَرَّفْنَا

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, bu Kur’an’da insanlar için her türlü örneği çeşitli şekillerde açıkladık. Yine de insanların çoğu pek nankör oldu.

### [Kehf 18:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/18:53.md) — مَصْرِفًا

وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا

Meal (IK): Suçlular ateşi görünce; ona düşeceklerini anlarlar, ama ondan kaçacak yer bulamazlar.

### [Kehf 18:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/18:54.md) — صَرَّفْنَا

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, bu Kur’an’da insanlara türlü türlü misal gösterip açıkladık. İnsanın en çok yaptığı iş ise, tartışmadır.

### [Taha 20:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/20:113.md) — وَصَرَّفْنَا

وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا

Meal (IK): Biz onu böylece Arapça bir Kur’an olarak indirdik. Belki sakınırlar veya onlara ibret verir diye tehditleri açıkladık.

### [Nur 24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/24:43.md) — وَيَصْرِفُهُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ

Meal (IK): Görmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.

### [Furkan 25:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:19.md) — صَرْفًا

فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا

Meal (IK): İşte sizi söylediklerinizde yalancı çıkardılar. Artık üzerinizden azabı çeviremez ve yardım göremezsiniz. Sizden zulmedenlere büyük bir azab tattıracağız, denir.

### [Furkan 25:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:50.md) — صَرَّفْنَاهُ

وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; düşünüp ibret alsınlar diye onu aralarında evirip çevirmekteyiz. Buna rağmen insanların çoğu nankörlükte direnmişlerdir.

### [Furkan 25:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/25:65.md) — اصْرِفْ

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا

Meal (IK): Ve onlar ki: Rabbımız, bizden cehennem azabını uzaklaştır. Doğrusu cehennem in azabı sürekli ve acıdır, derler.

### [Zümer 39:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/39:6.md) — تُصْرَفُونَ

خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ

Meal (IK): Sizi bir tek nefisten yaratmış, sonra ondan eşini var etmiştir. Sizin için, hayvanlardan sekiz çift indirmiştir. Sizi, analarınızın karınlarında üç karanlık içinde, bir yaratılıştan sonra öbür yaratılışa geçirerek yaratmaktadır. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka ilah yoktur. Böyleyken nasıl olup da döndürülüyorsunuz?

### [Mü'min 40:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/40:69.md) — يُصْرَفُونَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ

Meal (IK): Allah’ın ayetleri üzerinde tartışanları görmez misin? Nasıl da döndürülüyorlar.

### [Casiye 45:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/45:5.md) — وَتَصْرِيفِ

وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Gece ve gündüzün değişmesinde ve Allah’ın gökten indirmiş olduğu rızıkla ölümünden sonra yeri diriltmesinde, rüzgarları yönetmesinde akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Ahkaf 46:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/46:27.md) — وَصَرَّفْنَا

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki biz, çevrenizdeki kasabaları da yok ettik. Belki dönerler diye ayetleri takrar tekrar açıkladık.

### [Ahkaf 46:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/ayet/46:29.md) — صَرَفْنَا

وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ

Meal (IK): Hani Kur’an dinlesinler diye sana cinlerden bir taife yöneltmiştik. Hazır olunca demişlerdi ki: Susun. Kur’an tamam olunca da her biri birer uyarıcı olarak kavimlerine dönmüşlerdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

(sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya ekin toplamak demektir. “Sarefe” bir şeyi başka bir şeye çevirmektir

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء والفاء معهما
ص ر ف، ر ص ف، ص ف ر، ف ر ص مستعملات
صرف:
الصَّرْفُ: فَضْلُ الدِّرْهَم في القيمة، وجَوْدةُ الفِضَّة، وبَيْعُ الذَّهَبِ بالفِضَّةِ، ومنه الصَّيْرَفِيُّ لتَصريفهِ أحدَهُما بالآخَر.
والتَّصريف: اشتِقاق بعضٍ من بعضٍ.
وصَيْرفِيّات الأمُور: مُتَصرفاتُها أي تَتَقَلَّبُ بالناسِ.
وتصريف الرِّياحِ: تَصَرُّفُها من وَجْهٍ الى وَجهٍ، وحالٍ الى حال، وكذلك تصريف الخُيُول والسُّيُول والأمُور.
وصَرْف الدّهْرِ: حَدَثُه.
وصَرْف الكلمة: إِجراؤها بالتنوين.
وقال الحسن: الصَّرْفُ: التَطَوُّعُ، والعَدْل: الفريضةُ.
والصَّرْفُ: أن تَصِرفَ إِنساناً على وَجْهٍ يُريده الى مَصْرفٍ غير ذلك.
والصَّرْفةُ: كوكَبٌ واحد خَلْفَ خَراتَىِ الأَسَدِ، اذا طَلَعَ أمامَ الفَجْر فذاك أوّلُ الخريف، واذا غابَ مع طلوع الفَجْر فذاك أوّلُ الربيع، وهو من مَنازِلِ القَمَر.
والعَرَب تقول: الصَّرْفةُ: نابُ الدَّهرُ، لأنّها تفتُرُ عن البَرْد أو عن الحّرِّ في الحالتين.
والصِّراف: حِرمةُ الشَاءِ والبَقَر والكِلاب أي استحِرامُها، وصَرَفَتِ الكلبةُ تصرِفُ صرافاً فهي صارف.
والصَّريفُ: صوتُ نابِ البعير حين يَصِرفُ اذا حَرَقَ أحدَهُما بالآخَر.
والصَّريفُ: صوتُ البَكْرةِ.
والصَّريفُ: اللَّبَنُ الحليبُ ساعةَ يُحْلَب.
والصَّريفُ: الخَمْرُ الطيِّبةُ، وقال في قول الأعشى:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
قال بعضهم: جعلها صَريفيّة لأنّها أُخِذَتْ من الدَنِّ ساعتئذٍ كالبن الصَّريفِ.
وشَرابٌ صِرْفٌ: غيرُ مَمزوجٍ.
والصِّرْفُ: كُلُّ شيءٍ لم يُخْلَطُ بشيءٍ.
والصِّرَفانُ: من أجوَد التَّمْرِ، وضَرْب منه من أَرْزَنه.
ويقال: الصَّرَفان المَوْتُ، قال: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً والصِّرْفُ: الأَديمُ الشديدُ الحُمرة.
رصف:
الرَّصَفُ: حِجارةٌ مَضمومَةٌ بعضها الى بعض في مَسيل، وكذلك اذا جُعِلَ من آخِرِ مَسيلٍ لِماءٍ أو لمصير، وجمعُه رِصافٌ.
والرُّصافةُ والرِّصافةُ: مَوْضِعٌ.
والرَّصَفة: عَقَبةٌ تُلْوَى على مَوْضِع الفُوقِ من الوَتَر، وعلى أصْل نَصْل السَّهْمِ، وسَهْمٌ مَرصُوفٌ.
ورَصَفَ قَدَمَيْه أي صَفَّهما، وضَمَّ إِحداهما الى الأخرى.
فرص:
الفَرْص: شَقُّ الجِلْدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفرصُه بها فَرْصاً غَمزاً، كما يَفرِصُ الحَذّاءُ أُذْنَيِ النَّعْل عند عَقِبِهما بالمِفْراص ليَجعَلَ فيها الشِّراكَ.
والمِفراصُ: الحديدةُ التي يقطع بها.
والفَريصةُ: لحمٌ عند نُغْضِ الكَتِفِ في وَسَط الجَنْبِ عند مَنْبِضِ القَلْب، وهما اللَّتانِ يَفتَرِصانِ عند الفَزْعة، يعني ارتعادَهما، قال أميّة: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ وقال:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
والفُرْصَةُ: النُّهزَةُ، ويقال: أَصَبْتَ فُرصَتَكَ ونَوبَتَكَ ونُهْزَتَك، واحد.
وانتَهَزْتُها وافتَرَصْتُها.
والفرصة: قطعة من صُوفٍ أو قُطنٍ.
وفَريصُ الرَّقَبةِ: عُروقُها.
والفَرْصةُ: الرِّيحُ التي يكون منها الحَدَبُ، والسِّينُ فيه لغة.
صفر:
الصَّفَرُ يَقَعُ في الكَبِدِ وشَراسيف الأضلاع، يقال: إنه يَلْحَسُ الانسان حتى يقتُلَه.
ورجل مَصْفُورٌ: في بَطْنِه صَفَرٌ.
والانسانُ يَصْفَرُّ من الصَّفَر جدّاً، وقال أعشى باهِلةَ:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
والصُّفارُ: صَفرةٌ تعلُو اللَّوْنَ والبَشَرةَ من داءٍ، وصاحبه مَصْفُورٌ أيضاً، وأنشد: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ والصُّفْرةُ: لون الأصفَرِ، وفعله اللازم الاصفِرار.
وأما الاصفِيرارُ فعَرَضٌ يعرِضُ للانسان، يقال يَصْفارُّ مرَّةً ويَحمارُّ أخرى. ويقال في الأوّل: اصفَرَّ يصفرُّ.
والصَّفيرُ من الصوت كما تصفِرُ بالدَّوابِّ اذا سَقَيْتَ.
والصَّفّارةُ: هَنَةٌ جَوْفاءُ من نُحاسٍ يَصفِر فيها الغُلام للحَمام ونحوه، وللحِمارُ للشُّربِ.
والصِّفرُ: الشيءُ الخالي، يقال: صَفِرَ يصفَرُ صَفَراً وصُفُوراً فهو صِفْر صَحْرٌ، والجميع والواحدُ والذكرُ والأنثَى فيه سَواءٌ.
والصَّفَريَّةُ: نَباتٌ يكونُ في أوّلِ الخريف يُخَضِّر الأرض ويُورقُ الشَّجَر.
والصَفَريَّةُ: زمانٌ بين الخريف والوَسْميِّ.
وما يُصيبَ المواشي فيغيِّرُ الخِلقة وهَزَّةِ الجَنْبة يُسَمَّى الصِّغْرة كما تُسَمِّي ما يُرْعَى من الربيعِ الرِّبعةَ.
والصُّفار والصِّفارُ: ما بقي في أسنانِ الدّابَّة من التِّبْنِ والعَلَف للدَّوابِّ كُلِّها.
وفي المَثَل: ما بها صافِر أي أحَدٌ ذو صَفير.
وبَنُو الأَصُفَر: مُلوك الروم، قال عديّ بن زيد:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
وأبو صُفرةَ: كنية أبي المُهَلَّب.
والصُّفْرُ: ما يُتَّخَذُ من النُّحاس الجيِّد.
وصَفَرٌ: شَهرٌ بعد المُحَرَّم، فاذا جَمَعُوهما باسْمٍ واحدٍ قالوا: الصَّفَران، وكذلك اذا جَمَعُوا رَجَباً وشَعْبانَ باسْمٍ واحد قالوا: رَجَبان، فغَلَبَ على الأوّل المُؤَخَّر، وعلى الثاني المُقَدَّم.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ص ر ف**، **ر ص ف**، **ص ف ر**، **ف ر ص** kullanımdadırlar
**صرف**:
**الصَّرْفُ**: kıymette dirhemin fazlası; gümüşün kalitesi; altının gümüşle satımı; bundan dolayı **الصَّيْرَفِيُّ** (sarraf), ikisinden birini ötekiyle değiştirmesinden ötürü.
Ve **التَّصريف**: bazısını bazısından türetmektir.
Ve işlerin **صَيْرفِيّات**’ı: onların tasarruflarıdır; yani insanlarla dönüp dolaşır.
Ve rüzgârların **تصريف**’i: bir yönden bir yöne, bir hâlden bir hâle tasarrufudur; aynı şekilde atların, sellerin ve işlerin **تصريف**’i de böyledir.
Ve **صَرْف** dehr: onun olayıdır.
Ve kelimenin **صَرْف**’ı: onu tenvin ile yürütmektir.
Hasen dedi: **الصَّرْفُ**: gönüllü (nafile)dir; **العَدْل**: farzdır.
Ve **الصَّرْفُ**: bir insanı istediği bir yüz üzere, bundan başka bir **مَصْرف**’a çevirmendir.
Ve **الصَّرْفةُ**: **خَراتَىِ الأَسَدِ**’in arkasında tek bir yıldızdır; fecirden önce doğarsa o, güzün evvelidir; fecir doğuşuyla birlikte batarsa o, baharın evvelidir; o, ayın menzillerindendir.
Ve Araplar der: **الصَّرْفةُ**: dehrin dişidir; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan gevşetir.
Ve **الصِّراف**: koyun, sığır ve köpeklerin kızgınlığı; yani kızgınlaşmalarıdır; ve dişi köpek **صَرَفَتِ** **تصرِفُ** **صرافاً**; o hâlde o **صارف**tir.
Ve **الصَّريفُ**: devenin dişinin sesi; iki dişinden birini ötekiyle yaktığı zaman **يَصِرفُ**.
Ve **الصَّريفُ**: makaranın sesi.
Ve **الصَّريفُ**: sağıldığı vakit taze süt.
Ve **الصَّريفُ**: iyi şarap; ve A‘şâ’nın sözü hakkında dedi ki:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
Bazıları dedi: Onu **صَريفيّة** kıldı; çünkü o vakit küpten alınmıştır; **الصَّريف** süt gibi.
Ve **شَرابٌ صِرْفٌ**: karıştırılmamış.
Ve **الصِّرْفُ**: hiçbir şeyle karıştırılmamış her şey.
Ve **الصِّرَفانُ**: hurmanın en iyilerindendir; ve ondan bir tür, **أَرْزَنه**’dendir.
Ve denilir: **الصَّرَفان** ölüm(dür); dedi ki: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً ve **الصِّرْفُ**: şiddetli kızıllıkta deri.

**رصف**:
**الرَّصَفُ**: bir su yolunda birbirine bitiştirilmiş taşlardır; aynı şekilde, su için yahut geçit için bir su yolunun sonundan yapıldığı zaman da böyledir; çoğulu **رِصافٌ**’dır.
Ve **الرُّصافةُ** ve **الرِّصافةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّصَفة**: kirişin **الفُوقِ** yerinin üzerine, ve okun demirinin kökü üzerine dolanan bir düğümdür; ve **سَهْمٌ مَرصُوفٌ**.
Ve **رَصَفَ** iki ayağını: yani ikisini saf saf yaptı ve birini ötekine bitiştirdi.

**فرص**:
**الفَرْص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً غَمزاً** yararsın; nitekim ayakkabıcı, **المِفْراص** ile, topukları yanında nalının iki kulağını yarar ki içine kayışı koysun.
Ve **المِفراصُ**: onunla kesilen demirdir.
Ve **الفَريصةُ**: kürek kemiğinin **نُغْضِ**’unda, yanın ortasında, kalbin atış yerinde bir ettir; ve onlar, korku anında **يَفتَرِصانِ**; yani ikisinin titremesi. Ümeyye dedi: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ ve dedi ki:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
Ve **الفُرْصَةُ**: fırsat (yakalanacak an)dır; ve denilir: **أَصَبْتَ فُرصَتَكَ** ve **نَوبَتَكَ** ve **نُهْزَتَك**; bir(dir).
Ve onu **انتَهَزْتُها** ve **افتَرَصْتُها**.
Ve **الفرصة**: yün yahut pamuktan bir parçadır.
Ve boynun **فَريصُ**’u: onun damarlarıdır.
Ve **الفَرْصةُ**: kamburluğun kendisinden olduğu rüzgârdır; içindeki **السِّينُ** bir lehçedir.

**صفر**:
**الصَّفَرُ** karaciğerde ve kaburgaların kıkırdaklarında olur; denilir: insanı yalayıp onu öldürür.
Ve **رجل مَصْفُورٌ**: karnında **صَفَرٌ** vardır.
Ve insan, **الصَّفَر**den pek çok **يَصْفَرُّ**; ve Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
Ve **الصُّفارُ**: bir hastalıktan dolayı renge ve deriye çıkan sarılıktır; sahibi de **مَصْفُورٌ**dur; ve şu beyit okundu: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ ve **الصُّفْرةُ**: sarının rengi; onun lâzım fiili **الاصفِرار**dır.
أما **الاصفِيرارُ** ise insana arız olan bir arazdır; denilir: bir kere **يَصْفارُّ**, başka bir kere **يَحمارُّ**. Ve birincide denilir: **اصفَرَّ** **يصفرُّ**.
Ve **الصَّفيرُ** sesten (olan)dır; nitekim suladığın zaman binek hayvanlarına ıslık çalarsın.
Ve **الصَّفّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onunla güvercin ve benzeri için ıslık çalar; ve eşek için, içmeye (çağırmak için).
Ve **الصِّفرُ**: boş şeydir; denilir: **صَفِرَ** **يصفَرُ** **صَفَراً** ve **صُفُوراً**; o hâlde o **صِفْر صَحْرٌ**dur; onda topluluk ve tekil, erkek ve dişi eşittir.
Ve **الصَّفَريَّةُ**: güzün evvelinde olan bir bitkidir; yeri yeşertir ve ağacı yapraklandırır.
Ve **الصَفَريَّةُ**: güz ile **الوَسْميِّ** arasında bir zamandır.
Ve davarlara isabet edip yaratılışı değiştiren ve yan titremesi olan şey **الصِّغْرة** diye adlandırılır; nitekim bahardan otlanan şeye **الرِّبعة** adlandırırsın.
Ve **الصُّفار** ve **الصِّفارُ**: bütün binek hayvanlarının dişlerinde saman ve yemden kalan şeydir.
Ve meselde: **ما بها صافِر**; yani ıslığı olan herhangi biri (yok).
Ve **بَنُو الأَصُفَر**: Rum krallarıdır; Adiyy b. Zeyd dedi:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
Ve **أبو صُفرةَ**: Ebû’l-Muheleb’in künyesidir.
Ve **الصُّفْرُ**: iyi bakırdan yapılan şeydir.
Ve **صَفَرٌ**: **المُحَرَّم**’den sonra bir aydır; ikisini tek bir adla topladıkları zaman **الصَّفَران** dediler; aynı şekilde **رَجَباً** ve **شَعْبانَ**’ı tek bir adla topladıkları zaman **رَجَبان** dediler; böylece birincide sonraki (ay) galip geldi, ikincide önceki (ay) galip geldi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَرفُ: التوبةُ. يقال: لا يُقْبَلُ منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ. قال يونس: فالصَرْفُ الحيلةُ. ومنه قولهم إنه ليَتَصَرَّفَ في الأمور. وقال تعالى: "فما يستطيعون صَرْفاً ولا نَصْراً". وصَرْفُ الدهرِ: حَدَثانُهُ ونوائبُهُ. والصَرْفانِ: الليلُ والنهارُ. والصَرْفَةُ: منزلٌ من منازل القمر. والصَرْفَةُ أيضاً: خرزةٌ من الخَرَز الذي يُذْكَرُ في الأُخَذ. والصِرْفُ بالكسر: صِبْغٌ أحمرُ يُصْبَغُ به شرَكُ النعالِ، ومنه قول الشاعر:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفَةٍ ولـكـنْكلَوْنِ الصَرْفِ عُلَّ به الأديمُ
وشرابٌ صِرفٌ، أي بحت غير ممزوجٍ. وصَريفُ البَكَرَةِ: صوتُها عند الاستقاء. وقد صَرَفَتْ تَصْرِفُ صَريفاً. وكذلك صَريفُ البابِ، وصَريفُ نابُ البعير. يقال: ناقةٌ صَروفٌ، بيِّنة الصَريفِ. وقال ابن السكيت: الصَريفُ: الفضةُ. وأنشد:
بَني غُدانَةَ ما إنْ أنتم ذَهَـبـاًولا صَريفاً ولكن أنتم الخَزَفُ
والصَريفُ: اللبنُ يُنْصَرَفُ به عن الضَرع حارّاً إذا حُلِبَ. والصَرَفانُ: الرصاصُ. والصَرَفانُ أيضاً: جنسٌ من التمر. والصَيْرَفُ: المحتالُ المتصرِّفُ في الأمور. وكذلك الصيرفيّ. قال سُويد بن أبي كاهلٍ اليشكريّ:
ولساناً صَيْرَفـيّاً صـارمـاًكحسامِ السَيفِ ما مَسَّ قَطَعْ
والصَيْرَفيُّ: الصَرَّافُ، من المُصارَفَةِ. وقومٌ صَيارِفَةٌ، والهاء للنسبة. وقد جاء في الشعر الصَيارفُ. وقال:
تَنْفي يَداها الحَصى في كل هاجرةٍنَفْيَ الدَراهيم تَنْقادُ الـصَـياريف
يقال: صَرَفْتُ الدراهم بالدنانير. وبين الدرهمين صَرْفٌ، أي فَضْلٌ لجودة فضّة أحدهما. وفي الحديث: "من طلب صَرْفَ الحديث"، قال أبو عبيد: صَرْفُ الحديث: تزيينه بالزيادة فيه. وصَرَفْتُ الرجل عني فانْصَرَفَ. والمُنْصَرَفُ، قد يكون مكاناً وقد يكون مصدراً. وصَرَفْتُ الصبيان: قَلَبْتهم. وصَرَفَ الله عنك الأذى. وكلبةٌ صارفٌ، إذا اشتهت الفحل. وقد صَرَفَتْ تَصْرِفُ صُروفاً وصِرافاً. وتَصْريفُ الخمر: شُرْبُها صِرْفاً. وصَرَّفْتُ الرجل في أمري تَصْريفاً، فتصَرَّفَ فيه. واصْطَرَفَ في طلب الكسب. وقال:
قد يَكْسَبُ المالَ الهِدانُ الجافي
بغيرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
واسْتَصْرَفْتُ الله المَكارِهَ.

##### Türkçe

**الصَرفُ**: tevbe. Denilir ki: “Ondan ne **صَرْفٌ** ne de **عَدْلٌ** kabul olunur.” Yûnus dedi: “İşte **الصَرْفُ** hiledir.” Ve ondan, onların “Şüphesiz o, işlerde **يَتَصَرَّفَ** eder” sözüdür. Yüce Allah dedi ki: “Artık onlar ne bir **صَرْفاً** ne de bir **نَصْراً** güç yetirebilirler.” **وصَرْفُ الدهرِ**: onun olayları ve musibetleridir. **والصَرْفانِ**: gece ve gündüz. **والصَرْفَةُ**: ayın menzillerinden bir menzil. **والصَرْفَةُ** ayrıca: **الأُخَذ**’de zikredilen boncuklardan bir boncuk. **والصِرْفُ** (kesre ile): nal kayışlarının boyandığı kırmızı bir boya; şairin sözü de ondandır:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفَةٍ ولـكـنْكلَوْنِ الصَرْفِ عُلَّ به الأديمُ
Ve **شرابٌ صِرفٌ**, yani katıksız, karıştırılmamış. **وصَريفُ البَكَرَةِ**: su çekme sırasında onun sesi. Ve (dişi) **صَرَفَتْ**; **تَصْرِفُ**; **صَريفاً**. Aynı şekilde **صَريفُ البابِ** ve devenin azı dişinin **صَريفُ**’i. Denilir ki: **ناقةٌ صَروفٌ**, **الصَريفِ**i açık (belli) olan. İbnü’s-Sikkît dedi: **الصَريفُ**: gümüş. Ve şu beyti okudu:
بَني غُدانَةَ ما إنْ أنتم ذَهَـبـاًولا صَريفاً ولكن أنتم الخَزَفُ
Ve **الصَريفُ**: sağıldığında sıcak olarak memeden onunla çevrilen (uzaklaştırılan) süttür. **والصَرَفانُ**: kurşun. **والصَرَفانُ** ayrıca: hurmanın bir cinsi. **والصَيْرَفُ**: işlerde düzenbaz, tasarruf eden (kimse). Aynı şekilde **الصيرفيّ**. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî dedi:
ولساناً صَيْرَفـيّاً صـارمـاًكحسامِ السَيفِ ما مَسَّ قَطَعْ
Ve **الصَيْرَفيُّ**: **الصَرَّافُ**, **المُصارَفَةِ**’den. Ve bir kavim **صَيارِفَةٌ**; **الهاء** nisbet içindir. Şiirde **الصَيارفُ** gelmiştir. Ve dedi ki:
تَنْفي يَداها الحَصى في كل هاجرةٍنَفْيَ الدَراهيم تَنْقادُ الـصَـياريف
Denilir ki: “**صَرَفْتُ** dirhemleri dinarlarla (bozdurdum/değiştirdim).” Ve iki dirhem arasında **صَرْفٌ** vardır; yani ikisinden birinin gümüşünün kalitesinden dolayı fazlalık. Hadiste: “Kim **صَرْفَ الحديث** isterse”; Ebû Ubeyd dedi: **صَرْفُ الحديث**: ona, içindeki artırma ile süs vermektir. Ve “Adamı benden **صَرَفْتُ** de o da **انْصَرَفَ** etti.” **والمُنْصَرَفُ**, bazen mekân olur bazen de masdar olur. Ve “Çocukları **صَرَفْتُ**”: onları çevirdim (döndürdüm). “Allah senden eziyeti **صَرَفَ** etsin.” Ve **كلبةٌ صارفٌ**, erkek isteyince. Ve (dişi) **صَرَفَتْ**; **تَصْرِفُ**; **صُروفاً** ve **صِرافاً**. **وتَصْريفُ الخمر**: onu **صِرْفاً** olarak içmektir. Ve “Adamı işimde **صَرَّفْتُ** **تَصْريفاً**, o da onda **تصَرَّفَ** etti.” Ve kazanç talebinde **اصْطَرَفَ** etti. Ve dedi ki:
قد يَكْسَبُ المالَ الهِدانُ الجافي
بغيرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
Ve “Allah’tan musibetleri **اسْتَصْرَفْتُ**.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ر ف
صرف ، صفر ، رصف ، رفص ، فرص .
صرف : رُوِيَ عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المدينة فقال : ( مَن أَحْدَثَ فيها حَدَثاً أو أَوَى مُحدثاً لا يُقبَل منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ ) .
قال أبو عبيد : رُوي عن مكحول أنه قال : الصَّرْفُ : التوبة . والعَدْلُ : الفِدْيَةُ .
وقال أبو عبيد : وقيل : الصّرفُ : النافلةُ ،
والعدلُ : الفَرِيضةُ .
وروي عن يونس أنه قال : الصّرفُ : الحيلةُ ومنه قيل : فلان يتصرّف ، أي : يحتال . قال الله جل وعز : ( فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلاَ نَصْراً ) ( الفرقان : 19 ) ، قلت : وهذا أشبه الأقاويل بتأويل القرآن . ويقال للرجل المحتال : صَيْرَفٌ وصَيْرَفيّ ، ومنه قولُ أمية بن أبي عائذ الهذلي :
قد كنتُ وَلاّجاً خَروجاً صَيْرَفاً
لم تَلْتَحِصنِي حَيصَ بَيص لحَاصِ
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهَيْثَم أنه قال : الصَّيْرَفُ والصَّيْرَفِي : المحتالُ المُتَقَلِّبُ في أموره المُجَرّبُ لها .
والصَّرْفُ : التَّقَلُّبُ والحِيلة ، يقال : فلانٌ يَصْرِفُ ويتَصَرَّفُ ويصطَرِفُ لِعِيَالِه ، أي : يَكتسب لهم .
وفي حديث أبي إدريس الْخَوْلانِيّ أنه قال : ( من طلب صَرْفَ الحديث يَبْتَغِي به إقبالَ وجوهِ الناس إليه لم يُرَح رائحةَ الجَنَّة ) .
قال أبو عُبَيْد : صَرْفُ الحديث أن يزيد فيه لِيُمِيلَ قلوبَ الناس إليه ، أُخِذَ من صَرْفِ الدّراهم . والصرفُ : الفَضْلُ ، يقالُ : لهذا صَرْفٌ على هذا ، أي : فضل . ويقال : فلان لم يُحسن صَرْفَ الكلام ، أي : فضلَ بعض الكلام على بعضٍ . وقيل لمن يُمَيِّز ذلك : صَيْرَفٌ وصَيرَفيّ .
وقال الليث : تصريفُ الرّياح : صَرْفُها من جهة إلى جهة . وكذلك تصريف السُّيُول والخيول والأمور والآيات .
قال : وصرف الدهر : حَدَثُه وصَرْفُ الكلمةِ : إجراؤها بالتنوين والصَّرَفُ أن تَصرِفَ إنساناً على وجهٍ يريده إلى مَصْرِف غيرِ ذلك .
والصَّرْفَةُ : كوكبٌ واحدٌ خلْفَ خَرَاتَيِ الأسدِ ، إذا طلع أمامَ الفجر فذاك أوّل الخريف ، وإذا غاب مع طلوع الفجر فذاك أوّل الربيع ، وهو من منازل القمر .
والعرب تقول : الصَّرْفَةُ : نابُ الدّهرِ ، لأنها تَفْترُّ عن البرد أو عن الحرّ في الحالتيْن .
وقال الزّجّاج : تصريفُ الآيات تَبْيينُها . ولقد صرّفْنا الآيات : بَيّناها .
عمرو عن أبيه : الصَّرِيفُ : الفضّة ، وأنشد :
بني غُدَانةَ حَقّاً لستُم ذَهَباً
ولا صَرِيفاً ولكن أنتم خَزَفُ
والصَّرِيفُ : صوتُ الأنياب والأبواب .
أبو عبيد عن الأصمعي : الصَّرِيفُ : اللّبَنُ الذي يَنْصرِف به عن الضَّرْع حارّاً ، فإذا سكنَتْ رَغْوَتهُ فهو الصَّريح .
وقال الليث : الصريفُ : الخمرُ الطيّبة . وقال في قول الأعشى :
صَرِيفِيّة طَيِّبٌ طَعْمُها
لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنْ
قال بعضهم : جعلها صَرِيفيّة لأنها أخِذت من الدَّنّ ساعتئذ كاللبن الصريف . وقيل : نسِبت إلى صَرِيفِين ، وهو نهر يَتَخَلَّجُ من الفُرات . والصِّرفُ : الخمرُ التي لم تُمْزَج بالماء ، وكذلك كلّ شيء لا خِلْطَ فيه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الصِّرفُ : شيء أحمرُ يُدبَغ به الأدِيمُ . وأنشد :
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ ولكن
كلَوْن الصِّرِفِ عُلَّ به الأَدِيمُ
أي : أنها خالصة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصَّرفانُ : اسمٌ . الموت والصَّرَفانُ : جنسٌ من التمر . والصَّرَفان : الرَّصاص ، ومنه قولُ الرّاجز :
أمْ صَرَفاناً بارِداً شَدِيداً
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السّبَاعُ كلُّها تُجْعِل وتَصْرفُ إذا اشتهتِ الفحلَ ، وقد صرَفت صِرافاً فهي صارِفٌ . وأكثر ما يقال ذلك للكلبة .
وقال اللّيث : حِرْمةُ الشّاءِ والكلابِ والبقرِ . وقال المُتَنَخّل :
إن يُمْس نَشْوانَ بمَصْرُوفة
منها بِرِيَ وعلى مِرْجَل
قال : بمصروفة ، أي : بكأس شُرِبت صِرْفاً . وعلى مِرْجل : أي على لحم طُبخ في مِرجل وهي القِدر .
وقال الليث : الصَّيرِفيّ من النجائب منسوبة ولا أعرفه ، ولا الصدفي بالدال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَصْرفَ الشاعر شِعرَهُ يُصْرِفه إصرافاً : إذا أقْوَى فيه . وأنشد :
بغير مُصرَفة القَوافِي
ويقال : صَرَفْتُ فلاناً ولا يقال : أصرفته . وتصريف الآيات تبيينها .
رصف : الأَصْمَعِيُّ : الرَّصَفُ : صَفاً يَتَّصَل بعضُه ببعض ، واحدها رَصَفه .
وقال أبو عمرو : الرَّصَفُ : صَفاً طويلٌ كأنه مَرْصُوف .
الحراني عن ابن السكِّيت قال : الرَّصفُ : مصدرُ رَصَفْتُ السّهمَ أرْصُفُه : إذا شَدَدْتَ عليه الرِّصاف ، وهي عَقَبةٌ تُشَدّ على الرَّعْط ، والرُّعْطُ مَدْخَلُ سنح النَّصْل .
وقال الأصمعي فيما يروي أبو عبيد : هي الرَّصفَة ، وجمعُها الرِّصاف . وفي الحديث : ثم نظر في الرِّصاف فتحَارى أيرَى شيئاً أم لا .
وقال الليث : الرَّصَفَةُ : عَقبةٌ تُلْوَى على موضع الفُوق .
قلت : وهذا خطأ ، والصوابُ ما قال ابن السكّيت .
والرَّصَفُ : حجارةٌ مرصوفٌ بعضُها إلى بعض . وأنشد للعَجّاج :
فشَنّ في الإِبْرِيق منها نُزَفا
من رَصفٍ نازعَ سيْلاً رَصفَا
قال الباهلي : أراد أنَّه صَبَّ في إبريق الخمر من ماءٍ رَصفٍ نازع سيلاً كان في رَصَفٍ فصار منه في هذا ، فكأنه نازعه إياه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَرْصَف الرّجلُ : إذا مَزَج شرابه بماء الرَّصف ، وهو الذي يَنحدر من الجبال على الصخر فيَصْفُو ، وأنشد بيت العجاج .
وقال : الرَّصفْاء من النساء : الضيّقةُ المَلاقِي وهي الرَّصُوف .
وقال الليث : يقال للقائم إذا صَفّ قَدَمَيْه : رَصَف قدمَيْه ، وذلك إذا ضم إحداهما إلى الأخرى .
فرص : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَرْصاءُ من النُّوق : التي تقوم ناحيةً ، فإذا خلا الحوْضُ جاءت فشرِبتْ .
قلت : أُخذَت من الفُرْصة وهي النُّهْزة .
وقال الأصمعي : يقال : إذا جاءت فُرْصَتُك من البئر فأدْل . وفُرُّصَته ساعتُه التي يُستَقَى فيها . ويقال : بنو فلان يَتفارَصُون بئرهم ، أي : يَتناوَبُونها . قلت : معناها أنهم يتناوبون الاستقاء منها .
وقال الليث : الفُرْصة كالنُّهْزَةِ والنَّوْبة . تقول : أصبت فرصتك يا فلان ونوبتك ونهزتك ، والمعنى واحد ، والفعل أن تقول : انتهزها وافترضها وقد افترضت وانتهزت .
وفي الحديث أن النبيّ عليه السلام قال للمرأة التي أمرها بالاغتسال من المَحِيض : ( خُذِي فِرْصةً مُمسّكة فتطهّري بها ) ، قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : الفِرْصة : القطعةُ من الصوف أو القطن أو غيره ، وإنما أُخِذت من فَرصت الشيء ، أي : قطعته .
ويقال للحديدة التي يقطع بها الفضّة : مِقْراض ، لأنه يقطع بها ، وأنشدَنا للأعشى :
وأَدْفَعُ عن أعراضكم وأُعيرُكم
لِساناً كمِفراصِ الخَفَاجِيّ ملْحَبَا
وقال غيره : يقال : افْرِصْ نعلَك ، أي : أخْرِق في أُذُنها للشِّراك .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إني لأكره أن أرى الرجلَ ثائراً فريصُ رقبته قائماً على مُرَيَّته يضربها ) .
قال أبو عمرو : الفَرِيصة : المُضغةُ القليلة تكون في الجَنْب تُرْعد من الدابة إذا فَزِعت ، وجمعُها فَرِيص . وقال النابغة :
شك الفريصةَ بالمدْرى فأنقذه
شك المبيطر إذ يشفي من العضدِ
وقال أبو عبيد : هي اللّحمة التي بين الجَنْب والكَثف التي لا تزال تُرْعَد من الدابة .
قال : وأَحْسَب الذي في الحديث غير هذا ، إنما أراد عَصَبَ الرَّقبة وعروقَها ، لأنها هي التي تثور عند الغضب .
وأخبرني ابنُ هاجك عن ابن جبلة أنه سمع ابن الأعرابي فسّر الفَرِيص كما فسّره الأصمعي ، فقيل له : هل يَثور الفَرِيص ؟ قال : إنما يعني الشعر الّذي على الفَرِيص كما يقال : فلان ثائر الرأسِ : أي ثائر شَعرِ الرأس .
أبو عبيد عن أبي زيد : فَرَصْت الرجلَ أفْرِصه : إذا أصبتَ فريصتَه .
عمرو عن أبيه قال : الفَرِيصةُ : اللّحمَةُ التي بين الكَتِف والصّدْر . والفَرِيصة أُم سويد .
وروى أبو تراب للخليل أنه قال : فريصةُ الرجل : الرقبة . وفَرِيسُها : عروقُها .
وفي حديث قَيْلَة : أن جُوَيْرِيَةً لها كانت قد أخذتها الفَرْصة .
قال أبو عُبيد : العامة تقول لها : الفَرسة بالسين والمسموع من العرب بالصاد وهي ريحُ الحدَبة .
قال : والفَرْسُ بالسين : الكَسْر . والفَرْص : الشّق .
وقال الليث : الفَرْصُ : شَدُّ الجلدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفْرِصُه بها فَرْصاً غَمزاً ؛ كما يَفْرِص الحَذَّاءُ أُذُنَي النَّعل عند عقبهما بالمِفْرَص ليجعل فيها الشِّراك .
وقال أبو عمرو : الفريصة : الاست ، وهو أيضاً مرجع المرفق . وأنشد :
جَوادٌ حين يَفْرِصُه الفَرِيصُ
يعني حين يشُقّ جلدَه العرَقُ .
وتَفْرِيصُ أسْفل نَعْلِ القِرَاب : تَنْقيشُه بطرف الحديدة .
رفص : أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : هي الفُرْصةُ والرُّفْصة : النَّوْبةُ تكون بين القوم يتَناوَبُونها على الماء .
قال الطِّرِمّاح :
كأَوْبِ يَدَيْ ذي الرُّفْصَةِ المُتَمَتِّحِ
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : ارْتَفَص السّعرُ ارتفاصاً فهو مُرْتَفِص : إذا غلا وارتفع .
قلت : كأنه مأخوذ من الرُّفْصة وهي النَّوْبَة .
صفر : في الحديث : ( لا عَدْوَى ولا هامَةَ ولا صَفَر ) .
قال أبو عبيد : فسّر الذي روى الحديثَ أن الصَّفَر : دوابُّ البطن .
وقال أبو عُبَيدة : سمعتُ يونس يسأل رُؤْبَةَ عن الصَّفَر فقال : هو حَيَّةٌ تكون في البطن ، تصيبُ الماشيةَ والناس .
قال : وهي عندي أعْدَى من الجَرَب عند العرب .
قال أبو عُبَيْد : فأَبطل النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنها تُعْدِي .
قال : ويقال : إنها تشتدّ على الإنسان وتؤذيه إذا جاع .
وقال أعشى باهلة :
ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِهِ الصَّفَر
قال : وقال أبو عُبيدة : يقال في الصفَر أيضاً : أنه تأخيرهم المُحَرَّم إلى صفر في تحريمه . والوَجْه فيه التفسيرُ الأوّل .
وفي حديث آخر قال : ( صَفْرَةٌ في سبيل الله خيرٌ من حُمْرِ النَّعَم ) ، أي : جَوْعةٌ .
وقال التّمِيميّ : الصَّفَرُ : الجوعُ . وقيل للحيّة التي تَعُضُّ البطنَ : صَفَرٌ ، لأنها تفعل ذلك إذا جاع الإنسان .
الحرّاني عن ابن السكيت : صَفِرَ الرجل يَصْفَر تصفيراً . وصَفِرَ الإناء من الطعامِ والشراب ، والرَطْبُ من اللّبن يَصْفَر صَفَراً ، أي : خلا ، فهو صَفِر .
ويقال : نعوذ بالله من قرَع الغناء وصَفَر الإناء . وأنشد :
ولو أَدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطاب
يقول : لو أدركتْه الخيلُ لقتلته ففرَغَت وِطابُ دَمِهِ وهي جُسمانه مِن دَمِه إذا سُفِك .
أبو حاتم عن الأصمعي قال : الصُّفارُ : الماءُ الأصفر .
وقال اللّيثُ : صَفَرُ : شهرٌ بعد المُحَرَّم ، وإذا جُمعا قيل لهما الصّفَران ، قال : والصُّفَارُ : صَفْرَةٌ تعلو اللَّونَ والبَشَرة من داءٍ .
قال : وصاحبُه مَصْفُور ، وأنشد :
قَضْبَ الطَّبيبِ نائِطَ المَصْفُور
وقال الليث : والصُّفْرَةُ : لونُ الأصفر . وفعله اللازمُ الاصفرار .
قال : وأما الاصفِيرارُ : فَعَرَضٌ يَعْرِض للإنسان ، يقال : يَصْفَارُّ مرَّةً ويحمارُّ أخرى . ويقال في الأول : اصْفَرَّ يَصْفَرّ .
قال : والصَّفِير من الصوت بالدواب : إذا سُقيت .
والصّفَّارةُ : هَنَةٌ جوفاءُ من نُحاس يَصْفِر فيها الغلامُ للحَمام ، ويصفِر فيها بالحِمار ليَشربَ .
قال : والصِّفرُ : الشيء الخالي ، يقال : صَفِرَ يَصفُر صُفُوراً فهو صِفْر ، والجميع والذّكَرُ والأنثى والواحدُ فيه سواء .
والصِّفْرُ في حساب الهِنْد : هو الدائرة في البيت يغني حسابه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب قال : قولُهم ما في الدار صافِر .
قال أبو عُبَيدة والأصمعي : المعنى ما في الدار أحَدٌ يَصْفِرُ به ، وهذا مما جاء على لفظ فاعل ، ومعناه مَفْعول به ، وأنشد :
خَلَت المَنازِلُ ما بها
ممّن عَهِدْتُ بهنّ صافِرْ
قال : وقال غيرُهما : ما بها صافر ، أي :
ما بها أحد ، كما يقال : ما بها دَيَّار .
وقال الليث : أي ما بها أحدٌ ذو صَفِير . وبنو الأصفَر : مُلوكُ الرُّوم .
وقال عديُّ بنُ زيد :
وبنو الأصفر الكرامُ مُلُوكُ الر
وم لم يَبقَ منهمُ مأثُورُ
والصُّفْر : النُّحَاسُ الجيّد .
وأَبو صُفْرَة : كُنْيَةُ والدِ المُهلّب . والصُّفْرِيَّة : جنسٌ من الخوارج .
قال بعضهم : سُمُّوا صُفْرِيَّةً لأنهم نُسِبوا إلى صُفرة ألوانهم .
وروَى أبو حاتم عن الأصمعيّ أنه قال : الصوابُ في الخوارج الصِّفْرِيَّة ، بالكسر .
قال : وخاصَمَ رجل منهم صاحبَه في السجن فقال له : أنت والله صِفرٌ من الدين ؛ فسُمُّوا صِفْرِيَّة .
قال : وأما الصَّفريَّة فهم المهالبة ، نُسِبوا إلى أبي صفْرَة .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده :
يا رِيحَ بَيْنُونَة لا تَذْمِينا
جئتِ بألوان المُصْفَرِّينا
قال قوم : هو مأخوذ من الماء الأصفر ، وصاحبُه يَرشَح رَشحاً مُنْتِناً .
وقال قوم : هو مأخوذٌ من الصَّفَر ، وهي حَيَّاتُ البَطن .
وأخبرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصَّفَرِيَّة : من لَدُن طلوع سُهَيل إلى سُقوط الذراع ، تُسمَّى أَمطارُ هذا الوقت صَفَرِية .
وقال : يطلع سهيل والجبهة ليلة واحدة لاثني عشرة ليلة من آب .
وقال أبو سَعيد الصفَرِيَّة : ما بين تَوَلِّي القَيْظ إلى إقبال الشتاء .
وقال أبو زيد : أوّل الصفَرِيَّة طلوعُ سُهَيل وآخرُها طلوعُ السِّماك .
قال : وفي أوّل الصفَرِيّة أربعون ليلةً يختلف حرُّها وبردُها تسمَّى المعتدِلات .
وقال الليث : الصفَرِيّة : نباتٌ يكونُ في أوّل الخريف تَخضرّ الأرضُ ويورق الشجر .
وقال أبو نَصْرٍ : الصّقَعِيّ أولُ النّتاج ، وذلك حين تَصقَع الشمسُ فيه رؤوسَ البَهْم صَقْعاً . وبعضُ العَرب يقول له : الشمسيّ والقَيْظِي ، ثم الصفَرِيّ بعد الصقَعِيّ وذلك عند صِرامِ النخل ، ثم الشّتوِيّ وذلك في الربيع ، ثم الدفَئِيّ وذلك حين تَدفَأُ الشمس ، ثم الصيْفِيّ ثم القَيْظِيّ ، ثم الخَرَفيَّ في آخر القَيْظ .
وقال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ ) ( المرسلات : 33 ) ، قال : الصُّفر : سودُ الإبل ، لا تَرى أسوَدَ من الإبل إلاّ وهو مُشرَب صفْرةً ، ولذلك سَمَّت العربُ سودَ الإبل صفْراً ، كما
سَمّوا الظِّباء أُدْماً لما يعلوها من الظُّلمة في بياضِها .
وقال أبو عبيد : الأصفرُ : الأسوَد . وقال الأعشى :
تلكَ خَيلِي منه وتلك رِكابي
هن صفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ
وقال الليثُ : الصفَارُ : ما بَقيَ في أصول أسنان الدابَّة من التِّبْن والعَلَف للدوابّ كلها .
وقال ابن السكّيت : السَّحَم والصَّفار بفتح الصاد نَبْتان . وأَنشد :
إن العُرَيْمَة مانعٌ أرمَاحنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصفَارِ
والصفْراء : نَبْتٌ من العُشْب . والصفْراء : شِعبٌ بناحية بَدْرٍ ، ويقال لها الأصافر .
وقال ابن الأَعرابي : الصفَارِيّة : الصَّعْوَة . والصافر : الجبان .

##### Türkçe

ص ر ف
**صرف** ، **صفر** ، **رصف** ، **رفص** ، **فرص** .

**صرف** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o, Medine’yi andı da şöyle dedi: (Kim orada bir hades ihdas ederse yahut bir مُحدث’i barındırırsa, ondan ne **صَرْفٌ** ne de **عَدْلٌ** kabul olunur).

Ebû Ubeyd dedi: Mekhûl’dan rivayet olundu ki şöyle dedi: **الصَّرْفُ**: tevbe. **العَدْلُ**: fidye.

Ebû Ubeyd dedi: Ve denildi ki: **الصّرفُ**: nâfile,
**والعدلُ**: farîza.

Ve Yûnus’tan rivayet olundu ki şöyle dedi: **الصّرفُ**: hîle. Ondandır ki “falanca **يتصرّف**” denildi; yani: hîle yapar. Allah جل وعز dedi: (فَمَا تَسْتَطِيعُونَ **صَرْفاً** وَلاَ نَصْراً) (الفرقان : 19). Dedim: Bu, Kur’an’ın te’vîliyle ilgili sözlerin en benzeridir. Hîleci adama **صَيْرَفٌ** ve **صَيْرَفيّ** denir; ondandır Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü:
قد كنتُ وَلاّجاً خَروجاً صَيْرَفاً
لم تَلْتَحِصنِي حَيصَ بَيص لحَاصِ

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: **الصَّيْرَفُ** ve **الصَّيْرَفِي**: işlerinde hileci, dönüp dolaşan, onları tecrübe etmiş kimsedir.

**والصَّرْفُ**: dönüp dolaşma ve hîle; “falanca **يَصْرِفُ** ve **يتَصَرَّفُ** ve **يصطَرِفُ** ailesi için” denir; yani: onlar için kazanç sağlar.

Ebû İdrîs el-Havlânî’nin hadîsinde: şöyle dedi: (Kim hadîsin **صَرْفَ**ını ister; onunla insanların yüzlerinin kendisine yönelmesini arar; cennetin kokusunu duymayacaktır).

Ebû Ubeyd dedi: Hadîsin **صَرْفُ**ı, insanların kalplerini kendine meylettirmek için onda artırma yapmaktır; **صَرْفِ الدّراهم**’den alınmıştır. **والصرفُ**: fazlalıktır; “bunun bunun üzerinde **صَرْفٌ**u vardır” denir; yani: fazlalık. Ve denir: “falanca sözün **صَرْفَ**ını iyi yapmadı”; yani: sözün bir kısmını bir kısmına üstün tuttu. Ve bunu ayırt edene **صَيْرَفٌ** ve **صَيرَفيّ** denildi.

Leys dedi: Rüzgârların **تصريفُ**i: onları bir yönden bir yöne çevirmektir. Aynı şekilde sellerin, atların, işlerin ve âyetlerin **تصريف**i.

Dedi: Ve zamanın **صرف**ı: onun hâdisesi. Ve kelimenin **صَرْفُ**u: onu tenvîn ile yürütmektir. Ve **الصَّرَفُ**: bir insanı, istediği bir veçh üzere, bunun dışındaki bir **مَصْرِف**e çevirmendir.

**والصَّرْفَةُ**: Aslanın iki **خَرَاة**sinin arkasında tek bir yıldızdır; fecir önünde doğarsa o, güzün evvelidir; fecir doğuşuyla birlikte batarsa o, baharın evvelidir; o, ayın menzillerindendir.

Araplar der ki: **الصَّرْفَةُ**: zamanın dişi; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan (dişlerini) aralar.

Zeccâc dedi: Âyetlerin **تصريفُ**i: onları açıklamaktır. “Ve andolsun âyetleri **صرّفْنا**”: onları açıkladık.

Amr, babasından: **الصَّرِيفُ**: gümüş. Ve okudu:
بني غُدَانةَ حَقّاً لستُم ذَهَباً
ولا صَرِيفاً ولكن أنتم خَزَفُ

**والصَّرِيفُ**: azı dişlerinin ve kapıların sesi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصَّرِيفُ**: memeden sıcak olarak ayrılıp dönülen süttür; köpüğü durulunca o **الصَّريح**tir.

Leys dedi: **الصريفُ**: güzel şarap. A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:
صَرِيفِيّة طَيِّبٌ طَعْمُها
لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنْ

Bazıları dedi: Onu **صَرِيفيّة** yaptı; çünkü o vakit küpten alınmıştı; tıpkı süt **الصريف** gibi. Ve denildi ki: **صَرِيفِين**’e nisbet edildi; o, Fırat’tan ayrılıp kollara ayrılan bir nehirdir. **والصِّرفُ**: suyla karıştırılmamış şarap; ve karışımı olmayan her şey böyledir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصِّرفُ**: derinin tabaklandığı kırmızı bir şey. Ve okudu:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ ولكن
كلَوْن الصِّرِفِ عُلَّ به الأَدِيمُ

Yani: o, hâlistir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرفانُ**: bir isimdir. Ölüm. Ve **الصَّرَفانُ**: hurmanın bir cinsidir. Ve **الصَّرَفان**: kurşundur; râcizin sözü ondandır:
أمْ صَرَفاناً بارِداً شَدِيداً

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Yırtıcıların hepsi, erkeği istediğinde **تُجْعِل** eder ve **تَصْرفُ** eder; **صرَفت** **صِرافاً** etmiştir; o hâlde o **صارِفٌ**tir. En çok bu, köpek için söylenir.

Leys dedi: Koyunların, köpeklerin ve sığırların **حِرْمةُ**si. Mütenahhil dedi:
إن يُمْس نَشْوانَ بمَصْرُوفة
منها بِرِيَ وعلى مِرْجَل

Dedi: **بمصروفة**; yani: **صِرْفاً** içilmiş bir kadehle. Ve **على مِرْجل**: yani: **مِرجل**de pişirilmiş et üzerinde; o da tenceredir.

Leys dedi: **الصَّيرِفيّ** develerin seçkinlerinden nisbetlidir; onu bilmiyorum; **الصّدفي**yi de **الدال** ile (bilmiyorum).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Şair, şiirini **أَصْرفَ** eder; **يُصْرِفه إصرافاً**: onda **أقْوَى** ederse. Ve okudu:
بغير مُصرَفة القَوافِي

Ve “falancayı **صَرَفْتُ**” denir; **أصرفته** denilmez. Âyetlerin **تصريف**i: onları açıklamaktır.

**رصف** : Asmaî: **الرَّصَفُ**: bir kısmı bir kısmına bitişik olacak şekilde saf saf; onun teki **رَصَفه**dir.

Ebû Amr dedi: **الرَّصَفُ**: uzun bir saf; sanki döşenmiş gibidir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **الرَّصفُ**: “oku **رَصَفْتُ**; **أرْصُفُه**”un masdarıdır; üzerine **الرِّصاف**ı sıktığında; o, **الرَّعْط** üzerine bağlanan bir halkadır. **الرُّعْط** ise, ok ucunun **سنح**ının girişidir.

Asmaî dedi—Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği üzere—: o **الرَّصفَة**dir; çoğulu **الرِّصاف**tır. Hadîste: sonra **الرِّصاف**a baktı da, bir şey görür mü görmez mi diye tereddüt etti.

Leys dedi: **الرَّصَفَةُ**: **الفُوق** yerinin üzerine dolanan bir halkadır.

Dedim: Bu hatadır; doğru olan, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir.

**والرَّصَفُ**: taşlar; bir kısmı bir kısmına döşenmiş. A‘câc’ın şu beyti okundu:
فشَنّ في الإِبْرِيق منها نُزَفا
من رَصفٍ نازعَ سيْلاً رَصفَا

Bâhilî dedi: Muradı şudur: İbrikte şaraba, bir **رَصف** suyundan döktü; o, **رَصف** içinde olan bir sele karşı koymuştu; bundan onda oldu; sanki onu ondan çekişip almış gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَرْصَف** etti: içkisini **ماء الرَّصف** ile karıştırdıysa; o, dağlardan kaya üzerine inip durulan sudur. Ve A‘câc’ın beytini okudu.

Ve dedi: Kadınlardan **الرَّصفْاء**: geçitleri dar olan; o da **الرَّصُوف**tur.

Leys dedi: Ayakta duran kimse ayaklarını saf saf ederse ona “**رَصَف** ayaklarını” denir; bu, birini ötekine bitiştirdiği zamandır.

**فرص** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Develerden **الفَرْصاءُ**: bir yanda duran; havuz boşalınca gelir de içer.

Dedim: **الفُرْصة**dan alınmıştır; o da **النُّهْزة**dir.

Asmaî dedi: “Kuyudan **فُرْصَتُك** gelince, kovayı sarkıt” denir. Ve **فُرُّصَته**: su çektiği saattir. Ve “falancanın oğulları kuyularında **يَتفارَصُون**” denir; yani: onu nöbetleşe kullanırlar. Dedim: Manası, ondan su çekmeyi nöbetleşe yapmalarıdır.

Leys dedi: **الفُرْصة**; **النُّهْزَة** ve **النَّوْبة** gibidir. “Ey falan, **فرصتك**ı, **نوبتك**ı ve **نهزتك**ı elde ettin” dersin; mana birdir. Fiil ise şunu demendir: “**انتهزها** ve **افترضها**”; ve “**قد افترضت** ve **انتهزت**”.

Hadîste: Nebî عليه السلام, hayızdan gusletmesi emredilen kadına dedi ki: (Bir **فِرْصةً** **مُمسّكة** al da onunla temizlen). Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الفِرْصة**: yün yahut pamuk yahut başkasından bir parçadır; ancak “şeyi **فَرصت** ettim”; yani: onu kestim,den alınmıştır.

Gümüşü kesilen demire **مِقْراض** denir; çünkü onunla kesilir. Ve A‘şâ’dan bize okuttu:
وأَدْفَعُ عن أعراضكم وأُعيرُكم
لِساناً كمِفراصِ الخَفَاجِيّ ملْحَبَا

Başkası dedi: “**افْرِصْ** nalını” denir; yani: kayış için kulağında delik aç.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: dedi ki: (Ben, adamı, boynunun **فريصُ**u kabarmış olarak, **مُرَيَّته**si üzerinde ayakta, onu döverken görmeyi kerih görürüm).

Ebû Amr dedi: **الفَرِيصة**: böğürde bulunan az bir et parçasıdır; hayvan korktuğunda ondan titrer; çoğulu **فَرِيص**tir. Nâbiga dedi:
شك الفريصةَ بالمدْرى فأنقذه
شك المبيطر إذ يشفي من العضدِ

Ebû Ubeyd dedi: O, böğür ile kürek arasında bulunan ettir; hayvanda sürekli titrer.

Dedi: Ve ben, hadîste olanın bunun dışında olduğunu sanıyorum; ancak boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaran onlar olur.

İbn Hâcik bana İbn Cebele’den haber verdi ki İbnü’l-A‘râbî’yi, **الفَرِيص**i Asmaî’nin tefsir ettiği gibi tefsir ederken işitti. Ona denildi: **الفَرِيص** kabarır mı? Dedi: Ancak **الفَرِيص** üzerindeki saçı kastediyor; “falanca **ثائر الرأس**” denildiği gibi; yani: baş saçının kabarması.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamı **فَرَصْت**; **أفْرِصه**: onun **فريصتَه**sini vurduysan.

Amr, babasından dedi: **الفَرِيصةُ**: kürek ile göğüs arasındaki et parçasıdır. Ve **الفَرِيصة**: Ümmü Süveyd’dir.

Ebû Turâb, Halîl’den rivayet etti ki dedi: Adamın **فريصةُ**si: boyundur. Onun **فَرِيسُ**u: damarlarıdır.

Kîle’nin hadîsinde: onun bir câriyesi vardı; onu **الفَرْصة** almıştı.

Ebû Ubeyd dedi: Avam ona **الفَرسة** der; **السين** ile. Araplardan işitilen ise **الصاد** iledir; o, kamburun yelidir.

Dedi: **الفَرْسُ** **بالسين**: kırmadır. **الفَرْص**: yarmadır.

Leys dedi: **الفَرْصُ**: geniş uçlu bir demirle deriyi sıkıştırmaktır; onunla onu **فَرْصاً** **غَمزاً** edersin; tıpkı ayakkabıcının, kayış yapmak için, **المِفْرَص** ile nalın iki kulağını topukları yanında **يَفْرِص** etmesi gibi.

Ebû Amr dedi: **الفريصة**: makat; o, dirseğin dönüş yeridir de. Ve okudu:
جَوادٌ حين يَفْرِصُه الفَرِيصُ

Yani: ter, derisini yardığı zaman.

**وتَفْرِيصُ** tulum nalının altı: demirin ucuyla onu nakşetmektir.

**رفص** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi: O **الفُرْصةُ** ve **الرُّفْصة**dır: kavim arasında su üzerinde nöbetleşe yaptıkları nöbettir.

Tırimmâh dedi:
كأَوْبِ يَدَيْ ذي الرُّفْصَةِ المُتَمَتِّحِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Fiyat **ارْتَفَص** etti; **ارتفاصاً**; o hâlde o **مُرْتَفِص**tir: pahalandı ve yükseldiğinde.

Dedim: Sanki **الرُّفْصة**dan alınmıştır; o da nöbettir.

**صفر** : Hadîste: (Ne bulaşıcılık vardır, ne **هامَة** vardır, ne de **صَفَر**).

Ebû Ubeyd dedi: Hadîsi rivayet eden, **الصَّفَر**i “karın hayvanları” diye tefsir etti.

Ebû Ubeyde dedi: Yûnus’u, **الصَّفَر** hakkında Rü’be’ye sorarken işittim; dedi ki: O, karında bulunan bir yılandır; davarlara ve insanlara isabet eder.

Dedi: O, bende, Araplar nezdinde uyuzdan daha bulaştırıcıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) onun bulaştırdığını iptal etti.

Dedi: Ve denir ki: İnsan acıkınca ona şiddetlenir ve ona eziyet eder.

A‘şâ Bâhile dedi:
ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِهِ الصَّفَر

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الصفَر** hakkında ayrıca denir ki: Muharrem’i haram kılmada onu **صفر**e ertelemeleridir. Bu hususta yüz, birinci tefsirdir.

Başka bir hadîste dedi: (Allah yolunda bir **صَفْرَةٌ**, **حُمْرِ النَّعَم**dan hayırlıdır); yani: bir açlık.

Temîmî dedi: **الصَّفَرُ**: açlıktır. Ve karını ısıran yılan için **صَفَرٌ** denildi; çünkü insan acıkınca bunu yapar.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Adam **صَفِرَ** eder; **يَصْفَر**; **تصفيراً**. Kap, yiyecek ve içecekten **صَفِرَ** eder. Ve sütün tazesi **يَصْفَر**; **صَفَراً**; yani: boşaldı; o hâlde o **صَفِر**dir.

Ve “Allah’a sığınırız: şarkının **قرَع**ından ve kabın **صَفَر**ından” denir. Ve okudu:
ولو أَدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطاب

Diyor ki: Atlar onu yakalasaydı onu öldürürdü; böylece onun kanının **وِطاب**ı boşalırdı; o, kanı döküldüğünde bedeninin kanıdır.

Ebû Hâtim, Asmaî’den dedi: **الصُّفارُ**: sarı sudur.

Leys dedi: **صَفَرُ**: Muharrem’den sonra bir aydır; ikisi cem edilince onlara **الصّفَران** denir. Dedi: **الصُّفَارُ**: bir hastalıktan dolayı renge ve deriye çıkan sarılıktır.

Dedi: Onun sahibi **مَصْفُور**dur. Ve okudu:
قَضْبَ الطَّبيبِ نائِطَ المَصْفُور

Leys dedi: **والصُّفْرَةُ**: sarının rengi. Onun lâzım fiili: **الاصفرار**.

Dedi: **وأما الاصفِيرارُ**: insana arız olan bir arazdır; “bir kere **يَصْفَارُّ**, başka bir kere **يحمارُّ**” denir. Birincide “**اصْفَرَّ يَصْفَرّ**” denir.

Dedi: **والصَّفِير**: hayvanlara sesle (yapılan) ıslık; sulandıklarında.

**والصّفَّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onunla güvercin için **يَصْفِر** eder; eşek için de onunla **يصفِر** eder ki içsin.

Dedi: **والصِّفرُ**: boş şeydir; “**صَفِرَ**; **يَصفُر**; **صُفُوراً**”; o hâlde o **صِفْر**dir; cem‘i, müzekkeri, müennesi ve teki bunda eşittir.

Hind hesabında **الصِّفْرُ**: evdeki dairedir; hesabı (yerine) geçer.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi ki: “Evde **صافِر** yok” sözleri.

Ebû Ubeyde ve Asmaî dedi: Mana: evde onunla ıslık çalınacak kimse yoktur; bu, fâil lafzı üzere gelmiş olup manası “mef‘ûl bih”dir. Ve okudu:
خَلَت المَنازِلُ ما بها
ممّن عَهِدْتُ بهنّ صافِرْ

Dedi: Ve ikisi dışında olanlar dedi: “Evde **صافر** yok”; yani: evde kimse yok; “evde **دَيَّار** yok” denildiği gibi.

Leys dedi: Yani: evde ıslığı olan kimse yok. Ve **بنو الأصفَر**: Rum krallarıdır.

Adiyy b. Zeyd dedi:
وبنو الأصفر الكرامُ مُلُوكُ الر
وم لم يَبقَ منهمُ مأثُورُ

**والصُّفْر**: iyi bakırdır.

**وأَبو صُفْرَة**: Mühelleb’in babasının künyesidir. **والصُّفْرِيَّة**: Hâricîlerin bir cinsidir.

Bazıları dedi: Onlara **صُفْرِيَّة** denildi; çünkü renklerinin sarılığına nisbet edildiler.

Ebû Hâtim, Asmaî’den rivayet etti ki dedi: Hâricîlerde doğru olan **الصِّفْرِيَّة**dir; kesre ile.

Dedi: Onlardan bir adam, hapiste arkadaşına husumet etti de ona dedi ki: “Sen vallahi dinden **صِفرٌ**sün”; böylece **صِفْرِيَّة** diye adlandırıldılar.

Dedi: **وأما الصَّفريَّة** ise, Mühelleb oğullarıdır; **أبي صفْرَة**’ye nisbet edildiler.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti okuttuğunu (nakletti):
يا رِيحَ بَيْنُونَة لا تَذْمِينا
جئتِ بألوان المُصْفَرِّينا

Bir kavim dedi: O, sarı sudan alınmıştır; sahibi, kötü kokulu bir terleme ile terler.

Bir kavim dedi: O, **الصَّفَر**den alınmıştır; o da karın yılanlarıdır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: **الصَّفَرِيَّة**: Süheyl’in doğuşundan **الذراع**ın batışına kadardır; bu vaktin yağmurlarına **صَفَرِية** denir.

Ve dedi: Süheyl ile **الجبهة**, Ağustos’tan on iki geceye bir gece (aralıkla) doğar.

Ebû Sa‘îd dedi: **الصفَرِيَّة**: yaz sıcağının dönüp gitmesi ile kışın yönelmesi arasındadır.

Ebû Zeyd dedi: **الصفَرِيَّة**nin evveli Süheyl’in doğuşudur; sonu **السِّماك**ın doğuşudur.

Dedi: **الصفَرِيّة**nin evvelinde kırk gece vardır; sıcağı ve soğuğu değişir; onlara **المعتدِلات** denir.

Leys dedi: **الصفَرِيّة**: güzün evvelinde olan bir bitkidir; yer yeşerir ve ağaç yapraklanır.

Ebû Nasr dedi: **الصّقَعِيّ**: doğumun evvelidir; bu, güneşin kuzu yavrularının başlarını **صَقْعاً** ile yaktığı zamandır. Arapların bir kısmı ona **الشمسيّ** ve **القَيْظِي** der. Sonra **الصفَرِيّ**; **الصقَعِيّ**den sonra; bu, hurmaların kesimi vaktindedir. Sonra **الشّتوِيّ**; bu, bahardadır. Sonra **الدفَئِيّ**; bu, güneşin ısıttığı zamandır. Sonra **الصيْفِيّ** sonra **القَيْظِيّ** sonra **الخَرَفيَّ**; **القَيْظ**ın sonunda.

Ferrâ, Allah جل وعز’in sözü hakkında: (كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ) (المرسلات : 33) dedi: **الصُّفر**: develerin siyahlarıdır; develerden daha siyahını görmezsin; ancak o, sarılığa çalan bir siyahlıktır; bunun için Araplar develerin siyahlarına **صفْراً** adını verdi; tıpkı, beyazlıklarındaki karanlıktan dolayı ceylanlara **أُدْماً** adını verdikleri gibi.

Ebû Ubeyd dedi: **الأصفرُ**: siyahtır. A‘şâ dedi:
تلكَ خَيلِي منه وتلك رِكابي
هن صفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ

Leys dedi: **الصفَارُ**: hayvanın dişlerinin köklerinde kalan saman ve yemdir; bütün hayvanlar için.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّحَم** ve **الصَّفار**—**الصاد**ın fethiyle—iki bitkidir. Ve okudu:
إن العُرَيْمَة مانعٌ أرمَاحنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصفَارِ

**والصفْراء**: ottan bir bitkidir. **والصفْراء**: Bedr tarafında bir vadidir; ona **الأصافر** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصفَارِيّة**: **الصَّعْوَة**dır. **والصافر**: korkaktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد.
(صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا.
وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه.
(صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح  وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾  [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس.
(صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً.
وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *
(صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض.
(صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك  الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح.
(صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].
(صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة.
فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق.
وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة.
والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ.
ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان.
(صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])
--------------ـــ
([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع).
([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما.
([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف).
([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
 ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف).
([7])  لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي.
([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم).
([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم).
([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف.
([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل.
([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20.
([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387).
([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت.
([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين".
([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) في الأصل: "حين".
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
 ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45.
([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً".
([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح):
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
 ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
 ([24])  في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد** ve **الراء** ve ikisini üçleyenler)

(**صرع**) **الصاد** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; iki kişinin güreşmesi sebebiyle bir şeyin yere düşmesine delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır ve ondan türetilir. Bundan: **صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً**; ve **وصارعتُهُ مصارَعة**; ve **ورجلٌ صَرِيع**. Ve dallardan **الصَّريع**: sarkıp yere düşen şeydir; çoğulu **صُرُع**. Ve eğer o düşenden bir yay yapılırsa o **صَرِيع**dir.

Ve buna hamledilen ise onların şu sözüdür: **هما صِرْعان**; denilir ki bunun mânası: ikisi birlikte düşerler. Bu bir mesel ve benzetmedir. Ve yine kapının **مِصْرَاعا**’sı da bundan alınmıştır; yani ikisi eşittir, birlikte düşerler. Ve **الصَّرعانِ**: yürüyüşte farklılık gösteren iki devedir; çokluklarından dolayı şu gider, şu gelir. Dedi ki:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])
Ve insanların **مَصَارع**’ı: onların düştükleri yerlerdir. Ebû Zeyd dedi: Bize **صَرْعَي النَّهار** geldi; sabahleyin ve akşamleyin. Bu, zikrettiğimiz şeye hamledilmiştir: **الصَّـِرعَين**’in iki benzer oluşuna. Ve bunun hepsinde kıyas birdir.

(**صرف**) **الصاد** ve **الراء** ve **الفاء**; babının çoğu şeyin geri çevrilmesine delâlet eder. Bundan: **صَرفْتُ القومَ صَرْفاً** ve **انصرفوا**; onları geri çevirdiğinde de geri döndüklerinde. Ve **الصَّرِيف**: sağılırken ve onunla dönülürken sütün (sağım) vaktindeki hâlidir. Ve Kur’ân’da **الصَّرْف**: **التَّوبة**’dir([2]); çünkü onunla günahkârların mertebesinden geri dönülür. Ve **الصَّرْفة**: bir yıldızdır. Dil ehli dedi: soğuğun onun doğuşunda dönüp gitmesinden dolayı **صرفة** diye adlandırıldı. Ve **الصَّرْفة**: erkeklerin kendisiyle alındığı bir boncuktur; bununla adlandırıldı, sanki onunla kalbi ondan istediği şeyden çevirirler. Halîl dedi: **الصَّرْف** dirhemin dirheme kıymette fazlalığıdır. Bizim yanımızda **الصَّرف**’ın mânası: bir şeye başka bir şeyin çevrilmiş olmasıdır; sanki dinar dirhemlere çevrilmiştir, yani onlara geri döndürülmüştür; bedelini aldığında. Halîl dedi: Bundan **الصَّيرفيّ** ismi türetildi; ikisinden birini ötekine çevirmesinden dolayı. Dedi: Ve bütün alışverişlerde dirhemlerin **تصريف**’i: onları harcamaktır. Ebû Ubeyd dedi: **صَرْف الكلام**: onu süslemek ve onda artırmadır; ancak bununla adlandırıldı, çünkü süslendiğinde kulakları onu dinlemeye çevirir. Ve zamanın olayına **صَرْف** denir; çoğulu **صُروف**; bununla adlandırıldı çünkü insanlarla **يتصرَّف** eder; yani onları çevirir ve döndürür. Şu hâlde koyun, sığır ve köpeklerin **حِرْمة**’sine **الصِّرَاف** denir; bu, bizim yanımızda babın kıyasındandır; çünkü o **تَصَرَّف** eder, yani onda gidip gelir ve geri döner. Babdan **الصَّريف** de vardır; o, devenin azı dişinin sesidir. Bununla adlandırıldı çünkü onu tekrarlar ve geri çevirir. Şu hâlde söyleyenin sözü:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])
Bir kavim dedi: **الصَّريف** ile gümüşü kastetti. Eğer doğru ise, **صريف** diye adlandırılması onların “**صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ**” sözündendir; bunun dışında bir yönü yoktur.

Bu asıldan şâz zannettiğim şeylerdendir: **الصَّرَفَانُ**; o kurşundur. Ve şu sözdeki **الصَّرَفَانُ**:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
Hakkında ihtilâf edilmiştir; bir kavim dedi: o kurşundur. Başkaları dedi: **الصَّرَفانُ** hurmanın bir cinsidir. Şu şiiri delil getirdiler:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
Dediler ki: **الزّبّاء**’ya hediyelerden hiçbir şey, hurmadan daha sevgili olmazdı. Şu şiiri de delil getirdiler:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])
Yine şâz olanlardandır **الصِّرْف**: derinin boyandığı boyadan bir şeydir. Dedi ki:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])
Buna hamledilir onların “**شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً**” sözleri: onu karıştırmadığında; sanki rengi ve kızıllığı üzere bırakılmıştır.

(**صرم**) **الصاد** ve **الراء** ve **الميم** tek bir sahih, muntazam asıldır; o da kesmedir. Bundan: **صُرْم الهِجران**. Ve **الصَّريمة**: bir şeye azimdir; o, onun altındaki her bağın kesilmesidir. Ve **الصُّرام**: bol sağmadan sonra sütün sonu; adam ona ihtiyaç duyduğunda zarureten onu sağar. Bişr dedi:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])
Bu bir meseldir; sanki der ki: şerrin sonuna varılmıştır; ve şeyin sonu, kesildiği vakitteki sonudur. Ve denir: falan **الصَّيْرَم** yedi; o, öğündür; çünkü onu yediğinde gününün geri kalanını keser. Ve denir: **صَرَمْتُهُ صَرْماً**; fetha ile, o masdardır; ve **الصُّرْم** isimdir. Şu hâlde **الصَّريم** hakkında denir ki: sabahın ismidir ve gecenin ismidir. Nasıl olursa olsun o kıyastandır; çünkü her biri sahibini keser ve ondan kesilir. Allah تعالى dedi: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. Der ki: yandı da gece gibi karardı. Bu, onu gece diyen kimseye göredir. Sabah ise, Bişr dedi:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])
Ve **الصَّريم**: sert yol ve katı topraktan kopan kumdur. Ve **الصِّرام**: salkımların kesilme vaktidir. Ve hurma ağacı **أَصْرَمَ**: onun **صِرام**’ı geldi. Ve **الصِّرْمة**: develerden bir sürü; yaklaşık otuz. Ve **الصِّرَم**: bulut parçalarıdır; tekili **صِرْمة**. Nâbiga dedi:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])
Ve **الصِّرْم**: kavimden bir taifedir; develeriyle suyun bir tarafına inerler; onlar **أهل صرم**’dur. Ve **الرَّجُل الصَّارم**: işlerde ilerleyen (keskin) kimsedir; keskin kılıç gibi. Ve **ناقة مصرَّمة**: yani memesi kesilir; böylece idrar yolu bozulur da kurur; bu ona daha kuvvetlidir; çünkü süt çıkmaz. Ve denir ki **التَّصريم** iki memeyi dağlamakla olur. Ve **الصَّرماء**: suyu olmayan topraktır. Ve denir ki **الصَّريمة**: ekini biçilmiş topraktır([11]). Şu hâlde onun sözü:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])
Şüphesiz **الأصرمَينِ** kurt ve kargadır; ünsiyeti kesmelerinden dolayı bununla adlandırıldılar.

(**صري**) **الصاد** ve **الراء** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; toplamaya delâlet eder. Denir: **صَرَى الماءَ يصرِيه**; onu topladığında. Ve **ماءٌ صَرىً**: toplanmış. Dedi ki:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])
Ve sanki **الصَّرَاةَ**([14]) bundan türetilmiş, bundan alınmıştır. Ve **المُصَرَّاةُ** koyundan ve başkasından, sütü memelerinde toplanmasından dolayı adlandırıldı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم**. Ve kim **مصرَّاةً** satın alırsa o **بآخر النَّظَرَين**’dedir([15]); isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir **صاعاً** hurma geri verir.” Ve denir: **صَرَيْت ما بينهم**: onu ıslah ettim; bu kıyastır; çünkü dağılmış sözü toplar. Ve dersin: **صَرَيت الرّجُل**; ona istediğini vermediğinde. Dedi ki:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
Ve bunun kıyası: çünkü bir şey menedildiğinde onun önünde hapsedilmiş([17]) olur ve ondan toplanmış olur. Ve derler: Allah onu **صراه** etti; onların “**وقاه**” dedikleri gibi; yani işini yaymadı, bilakis malını topladı. Ve falan **صَرَى** [falanın elinde, kaldığında([18])] onun elinde hapsedilmiş bir rehin olarak kaldı.

Babdan şâz olan: **الصَّرَاية**; o, Ebu Cehil karpuzudur (حنظل), şu sözde:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *

(**صرب**) **الصاد** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asılcık olup bir önceki babın delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Halîl buna başka bir vasıf daha ekledi; dedi: **الصرِيب**: içine şırınga edilmiş süt; ve **الوَطْب** **مُصرَّب**’dır. İbn Düreyd dedi: her pürüzsüz şey **صرَب**’dır. İbn Düreyd’in dediği daha kıyaslıdır; çünkü zamka **الصرَب** derler ve şu şiiri okurlar:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])
Ve zamkta pürüzsüzlük vardır. Halîl’in dediği ise, onun dalı: çocuğa karnı tutulduğunda “**صرَب**” denilmesidir; semirsin diye; bu, yağının bağlanması vaktindedir. Ve **الصَّرَْب**: ekşi süttür.

(**صرح**) **الصاد** ve **الراء** ve **الحاء** kıyaslı bir asıldır; şeyin görünmesine ve belirginleşmesine delâlet eder. Bundan: **الشَّيء الصريح**. Ve **الصَّريح**: soyca katıksız olan; çoğulu **صُرَحاء**. Halîl dedi: atlar **الصرائح** üzerine de cem edilir. Ve dedi: her hâlis şey **صريح**tir. Denir: o, **بَيِّنُ الصَّراحة** ve **الصُّروحة**’dır. Ve **صرَّحَ بما في نفسه**: onu ortaya koydu. Ve denir: **كأس صراحٌ**; karışımla karıştırılmadığında. Ve **صرَّحت الخمرُ**: köpük ondan gittiğinde. A‘şâ dedi:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])
Ve denir: onu **صُِرَاحا** getirdi; yani açıkça. Ve falanla **مُصارَحة** ve **صِراحاً** karşılaştım; yani yüz yüze. Ve denir: hak, özünden **صرَّح** etti; yani iş, gizliliğinden sonra açığa çıktı. Ve **الصَّرْحة**: mekândır; denir ki bilakis yerin sırt kısmıdır. Ve denir: **يومُ مُصرِّح**; onda bulut olmadığında; bu, **الطِّرِمَّاح**’ın şiirindedir([22]). Ve **الصَّرح**: tek bir evdir; müstakil olarak, iri ve göğe doğru uzun yapılır. Ve her yüksek bina **صرْح**tır.

(**صرخ**) **الصاد** ve **الراء** ve **الخاء** yüksek bir sese delâlet eden bir asılcıktır. Bundan **الصُّراخ**; denir: **صَرَخ يَصرُخ**; o, seslendiğinde. Ve denir: **الصَّارخ**: yardım isteyen; ve **الصارخ**: yardım eden. Denir ki bilakis yardım eden **مُصرِخ**tir; şu تعالى sözü sebebiyle, söyleyenin kıssasında: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].

(**صرد**) **الصاد** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: biri soğuk, öteki hâlislik, öteki azlık.

Birincisi: **الصَّرْد**: soğuk; ve **يومٌ صرِدٌ**; ve adam **صرِدَ**. Ve **رجلٌ مِصرادٌ**: soğuktan çok ürken. İsim **الصَّرَد**’dir. Şair dedi:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])
Babdandır onların “**صرِدَ القلبُ عن الشيء**” sözleri: ondan vazgeçtiğinde. Bu, onun ondan teselli bulması ve soğuması ve **يَصرَد** etmesidir. Ve **الصُّرَّاد**: ince buluttur.

Hâlislik ise: **الصَّرْد**: katıksız hâlis. Ve denir: **كذِبٌ صرْد**. Ve seni **حُبّاً صَرْداً** severim. Ve **شرابٌ صرْد**: hâlis. Dedi ki:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])
Babdandır: ok, hedefte **صرَد** etti; ucu delip geçtiğinde. Ve **نَصْلٌ صارد**. Ve ben onu **أصردته** ettim; o, hedeften hâlisçe çıkmadır.

Üçüncü bab: sulamada, kandırma olmaksızın **التصريد**. Ve **شرابٌ مصرّد**: yani azaltılmış. Ve ona **صرَّدَ** bağışı; onu azalttığında.

Babdan şâz olanlardandır **الصُّرَد**: bir kuş. Ve **الصُّرَدَانِ**: dilin altında iki damardır.

(**صرط**) **الصاد** ve **الراء** ve **الطاء**; bu, ibdâl babındandır; sin’de zikredilmiştir; o, yoldur. Dedi ki:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])

--------------ـــ
([1]) Beyit, bir benzeriyle birlikte Lisân’da (**صرع**).
([2]) Furkân sûresi 19. âyette: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) Beyit Lisân’da (**صرف**) ve el-Hizâne’de (2: 124). İkisinde de nisbet olmaksızın.
([4]) Zebbâ’nın diliyle söylenen recezden. Lisân (**صرف**).
([5]) İmrân el-Kelbî’nin Lisân’da (**صرف**) bir beytinden bir parça. Tamamı:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
([6]) Beyit el-Mücmel’de ve Lisân’da (**صرف**).
([7]) Salame b. el-Harşeb el-Enmârî’nin el-Mufaddaliyât’ta (1: 38). Lisân’da (**صرف**) el-Kalhabe el-Yerbû‘î’ye nisbet edildi.
([8]) el-Mufaddaliyât (2: 135) ve Lisân (**صرم**).
([9]) el-Mufaddaliyât (2: 135). ve Lisân (**صرم**).
([10]) Divanında 66 ve Mu‘cemü’l-Büldân’da (**أول**) böyle. Lisân’da: “**ذي أرك**”, tahrif.
([11]) Asılda: “**أرضها**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) el-Muhibbî, Cünâ’l-Cenneteyn 20’de rivayet etti.
([13]) el-Ağleb el-‘Aclî’nindir. Onun hakkında ve tahrici hakkında daha önce (رد 387)’de söz geçti.
([14]) **الصراة**: Bağdat’ta iki nehir; **الصراة الكبرى** ve **الصراة الصغرى**. Yâkût.
([15]) Lisân’da: “**فهو بخير النظرين**”.
([16]) İbn Mukbil’indir, Lisân (**صري**). Sadrı: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) Asılda: “**حين**”.
([18]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([19]) İmru’ül-Kays’ın Muallakasındandır. Beyit tamamıyla:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
([20]) Lisân’da (**صر**) ve Islahu’l-Mantık 45’te rivayet etti.
([21]) A‘şâ divanında 52, ve Lisân’da (**صرح**): “**كميتاً**”.
([22]) Yani divanında 85 ve Lisân’da (**صرح**) şu sözü:
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
([23]) el-Müberred’in el-Kâmil’inde 137’de Libesk’e nisbetle rivayet etti. Ardından:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
([24]) Asılda: “**الصردان يشرب وحده**”; doğrusu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**صرد**). Ve **شُرْبَ**: o **شُرْبَ**’dır; meçhul bina ile; zaruret için râ’sı sükûnlandırıldı; şu sözü gibi:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) el-Mücmel’de ve Lisân’da (**صرط**) rivayet etti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصرف: رد الشيء من حالة إلى حالة، أو إبداله بغيره، يقال: صرفته فانصرف. قال تعالى: ﴿ثم صرفكم عنهم﴾ [آل عمران/152]، وقال: ﴿ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم﴾ [هود/8]، وقوله: ﴿ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم﴾ [التوبة/127]، فيجوز أن يكون دعاء عليهم، وأن يكون ذلك إشارة إلى ما فعله بهم، وقوله تعالى: ﴿فما تستطيعون صرفا ولا نصرا﴾ [الفرقان/ 19]، أي: لا يقدرون أن يصرفوا عن أنفسهم العذاب، أو أن يصرفوا أنفسهم عن النار. وقيل: أن يصرفوا الأمر من حالة إلى حالة في التغيير، ومنه قول العرب: (لا يقبل منه صرف ولا عدل) (جاء في الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من تعلم صرف الكلام ليسبي به قلوب الرجال أو الناس، لم يقبل الله منه يوم القيامة صرفا ولا عدلا) أخرجه أبو داود في الأدب برقم (5006)، قال المنذري: وفيه انقطاع. انظر: الترغيب والترهيب 1/69)، وقوله: ﴿وإذ صرفنا إليك نفرا من الجن﴾ [الأحقاف/29]، أي: أقبلنا بهم إليك وإلى الاستماع منك، والتصريف كالصرف إلا في التكثير، وأكثر ما يقال في صرف الشيء من حالة إلى حالة، ومن أمر إلى أمر. وتصريف الرياح هو صرفها من حال إلى حال. قال تعالى: ﴿وصرفنا الآيات﴾ [الأحقاف/27]، ﴿وصرفنا فيه من الوعيد﴾ [طه/113]، ومنه: تصريف الكلام، وتصريف الدراهم، وتصريف الناب، يقال: لنا به صريف، والصريف: اللبن إذا سكنت رغوته، كأنه صرف عن الرغوة، أو صرفت عنه الرغوة، ورجل صيرف وصيرفي وصراف، وعنز صارف كأنها تصرف الفحل إلى نفسها. والصرف: صبغ أحمر خالص، وقيل لكل خالص عن غيره: صرف، كأنه صرف عنه ما يشوبه. والصرفان: الرصاص، كأنه صرف عن أن يبلغ منزلة الفضة.

##### Türkçe

- **الصرف**: bir şeyi bir hâlden bir hâle döndürmek, yahut onu başkasıyla değiştirmek; denir: **صرفته فانصرف**. Yüce Allah dedi: ﴿ثم صرفكم عنهم﴾ [Âl-i İmrân/152], ve dedi: ﴿ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم﴾ [Hûd/8], ve O’nun sözü: ﴿ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم﴾ [Tevbe/127]; böylece onlara karşı bir beddua olması da câizdir, bunun onlarla ilgili yaptığı şeye bir işaret olması da câizdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فما تستطيعون صرفا ولا نصرا﴾ [Furkân/19], yani: azabı kendilerinden defetmeye güç yetiremezler, yahut kendilerini ateşten çevirmeye (uzaklaştırmaya) güç yetiremezler. Ve denildi: değişimde işi bir hâlden bir hâle çevirmeleri; bundan Arapların sözü: (**لا يقبل منه صرف ولا عدل**) (Ebû Hureyre’den hadiste geldi; dedi: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi: (**من تعلم صرف الكلام ليسبي به قلوب الرجال أو الناس، لم يقبل الله منه يوم القيامة صرفا ولا عدلا**) Ebû Dâvûd onu **الأدب**’de (5006) numarayla çıkardı; Münzirî dedi: onda kopukluk vardır. Bak: **الترغيب والترهيب** 1/69). Ve O’nun sözü: ﴿وإذ صرفنا إليك نفرا من الجن﴾ [Ahkâf/29], yani: onları sana ve senden dinlemeye yönelttik. Ve **التصريف** **الصرف** gibidir; ancak çokluk (teksîr) bakımından (farklıdır). En çok, bir şeyi bir hâlden bir hâle, ve bir işten bir işe çevirmede söylenir. Ve rüzgârların **تصريف**’i, onları bir hâlden bir hâle çevirmektir. Yüce Allah dedi: ﴿وصرفنا الآيات﴾ [Ahkâf/27], ﴿وصرفنا فيه من الوعيد﴾ [Tâhâ/113]. Ve bundandır: **تصريف الكلام**, **تصريف الدراهم**, **تصريف الناب**. Denir: **لنا به صريف**. Ve **الصريف**: köpüğü durulduğu zaman süt; sanki köpükten çevrilmiş (uzaklaştırılmış) gibidir, yahut köpük ondan çevrilmiştir. Ve **رجل صيرف** ve **صيرفي** ve **صراف**. Ve **عنز صارف**: sanki erkeği kendisine çevirir. Ve **الصرف**: katışıksız kırmızı boya; ve denildi: başkasından katışıksız olan her şeye **صرف** (denir); sanki onu bulandıran şey ondan çevrilmiştir. Ve **الصرفان**: kurşun; sanki gümüş mertebesine ulaşmaktan çevrilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ر ف
مر الشباب فما له من مصرف وصرف الله تعالى عنك السوء‏.‏
وحفظك من صرف الزمان وصروفه وتصاريفه‏.‏
وصرف الدراهم‏:‏ باعها بدراهم أو دنانير‏.‏
واصطرفها‏:‏ اشتراها‏.‏
تقول لصاحبك‏:‏ بكم اصطرفت هذه الدراهم فيقول‏:‏ اصطرفتها بدينار‏.‏
وفلان صراف وصيرف وصيرفي وهو من الصيارفة‏.‏
وللدرهم على الدرهم صرف في الجودة والقيمة أي فضل‏.‏
وصرفه في أعماله وأموره فتصرف فيها‏.‏
وتصرفت به الأحوال‏.‏
و ‏"‏ لا يقبل الله تعالى له صرفاً ‏"‏ توبة‏.‏
وهو يشرب الصريح والصريف وهو الحليب الحار ساعة يصرف عن الضرع‏.‏
وعنز صارف وبها صراف‏.‏
ولأنيابه صريف‏.‏
وللبكرة صريف‏.‏
وشراب صرف‏.‏
وقد صرفه صاحبه وصرفه بالشدة والخفة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لهذا على هذا صرف‏.‏
وفلان لا يحسن صرف الكلام‏:‏ فضل بعضه على بعض‏.‏

##### Türkçe

ص ر ف
Gençlik geçti; artık onun için **مصرف** yoktur. Ve Allah Teâlâ senden kötülüğü çevirdi.
Ve seni zamanın **صرف**’ından, onun **صروف**’undan ve onun **تصاريف**’inden korudu.
**صرف الدراهم**: Onları dirhemlerle veya dinarlarla sattı.
**واصطرفها**: Onları satın aldı.
Arkadaşına dersin ki: “Bu dirhemleri kaça **اصطرفت**?” O da der ki: “Onları bir dinarla **اصطرفتها**.”
Ve falan **صراف** ve **صيرف** ve **صيرفي**’dir; o, **الصيارفة**’dendir.
Ve dirhemin dirhem üzerine, iyilikte ve kıymette bir **صرف**’ı vardır; yani fazlalık.
Onu işlerinde ve işlerinde **صرف** etti; böylece onlarda **تصرف** etti.
Haller onunla **تصرفت**.
Ve “Allah Teâlâ onun için bir **صرفاً** kabul etmez”: tevbe.
Ve o, **الصريح** ve **الصريف** içer; o, memeden çevrildiği saat sıcak süttür.
Ve **عنز صارف** ve onda **صراف** vardır.
Ve azı dişleri için **صريف** vardır.
Ve makara için **صريف** vardır.
Ve **شراب صرف**.
Ve sahibi onu **صرف** etti; ve onu şiddetle ve hafiflikle **صرف** etti.
Ve mecazdan: bunun bunun üzerine bir **صرف**’ı vardır.
Ve falan, sözün **صرف**’ını iyi yapmaz: onun bir kısmını bir kısmına üstün kıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّرْفُ: رَدُّ الشيء عن وجهه، صَرَفَه يَصْرِفُه صَرْفاً فانْصَرَفَ. وصارَفَ نفْسَه عن الشيء: صَرفَها عنه. وقوله تعالى: ثم انْصَرَفوا؛ أَي رَجَعوا عن المكان الذي استمعُوا فيه، وقيل: انْصَرَفُوا عن العمل بشيء مـما سمعوا. صَرَفَ اللّه قلوبَهم أَي أَضلَّهُم اللّه مُجازاةً على فعلهم؛ وصَرفْتُ الرجل عني فانْصَرَفَ، والمُنْصَرَفُ: قد يكون مكاناً وقد يكون مصدراً، وقوله عز وجل: سأَصرفُ عن آياتي؛ أَي أَجْعَلُ جَزاءهم الإضْلالَ عن هداية آياتي. وقوله عز وجل: فما يَسْتَطِيعُون صَرْفاً ولا نَصْراً أَي ما يستطيعون أَن يَصْرِفُوا عن أَنفسهم العَذابَ ولا أَن يَنْصُروا أَنفسَهم. قال يونس: الصَّرْفُ الحِيلةُ، وصَرَفْتُ الصِّبْيان: قَلَبْتُهم. وصَرَفَ اللّه عنك الأَذى، واسْتَصْرَفْتُ اللّه المَكارِهَ.والصَّريفُ: اللَّبَنُ الذي يُنْصَرَفُ به عن الضَّرْعِ حارّاً.والصَّرْفانِ: الليلُ والنهارُ.
والصَّرْفةُ: مَنْزِل من مَنازِلِ القمر نجم واحد نَيِّرٌ تِلْقاء الزُّبْرةِ، خلْفَ خراتَي الأَسَد. يقال: إنه قلب الأَسد إذا طلع أَمام الفجر فذلك الخَريفُ، وإِذا غابَ مع طُلُوع الفجر فذلك أَول الربيع، والعرب تقول: الصَّرْفةُ نابُ الدَّهْرِ لأَنها تفْتَرُّ عن البرد أَو عن الحَرّ في الحالتين؛ قال ابن كُناسةَ: سميت بذلك لانْصراف البرد وإقبال الحرّ، وقال ابن بري: صوابه أَن يقال سميت بذلك لانْصراف الحرِّ وإقبال البرد. والصَّرْفةُ: خرَزةٌ من الخرَز التي تُذْكر في الأُخَذِ، قال ابن سيده: يُسْتَعْطَفُ بها الرجال يُصْرَفون بها عن مَذاهِبهم ووجوههم؛ عن اللحياني؛ قال ابن جني: وقولُ البغداديين في قولهم: ما تَأْتينا فتُحَدِّثَنا، تَنْصِبُ الجوابَ على الصَّرْف، كلام فيه إجمال بعضه صحيح وبعضه فاسد، أَما الصحيح فقولهم الصَّرْفُ أَن يُصْرَف الفِعْلُ الثاني عن معنى الفعل الأَول، قال: وهذا معنى قولنا إن الفعل الثاني يخالف الأَوّل، وأَما انتصابه بالصرف فخطأٌ لأَنه لا بدّ له من ناصب مُقْتَض له لأَن المعاني لا تنصب الأَفعال وإنما ترفعها، قال: والمعنى الذي يرفع الفعل هو وقوع الاسم، وجاز في الأَفعال أَن يرفعها المعنى كما جاز في الأَسماء أَن يرفعها المعنى لمُضارعَة الفعل للاسم، وصَرْفُ الكلمة إجْراؤها بالتنوين. وصَرَّفْنا الآياتِ أَي بيَّنْاها. وتَصْريفُ الآيات تَبْيينُها. والصَّرْفُ: أَن تَصْرِفَ إنساناً عن وجْهٍ يريده إلى مَصْرِفٍ غير ذلك. وصَرَّفَ الشيءَ: أَعْمله في غير وجه كأَنه يَصرِفُه عن وجه إلى وجه، وتَصَرَّفَ هو. وتَصارِيفُ الأُمورِ: تَخالِيفُها، ومنه تَصارِيفُ الرِّياحِ والسَّحابِ. الليث: تَصْريفُ الرِّياحِ صَرْفُها من جهة إلى جهة، وكذلك تصريفُ السُّيُولِ والخُيولِ والأُمور والآيات، وتَصْريفُ الرياحِ: جعلُها جَنُوباً وشَمالاً وصَباً ودَبُوراً فجعلها ضُروباً في أَجْناسِها. وصَرْفُ الدَّهْرِ: حِدْثانُه ونَوائبُه. والصرْفُ: حِدْثان الدهر، اسم له لأَنه يَصْرِفُ الأَشياء عن وجُوهها؛ وقول صخر الغَيّ:
عاوَدَني حُبُّها، وقد شَحِطَتْ
صَرْفُ نَواها، فإنَّني كَمِدُ
أَنَّث الصرف لتَعْلِيقه بالنَّوى، وجمعه صُروفٌ. أَبو عمرو: الصَّريف الفضّةُ؛ وأَنشد:
بَني غُدانةَ، حَقّاً لَسْتُمُ ذَهَباً
ولا صَريفاً، ولكن أَنـْتُمُ خَزَفُ
وهذا البيتُ أَورَدَه الجوهري:
بني غُدانَةَ، ما إن أَنتُمُ ذَهَباً
ولا صَريفاً، ولكن أَنتُمُ خزَفُ
قال ابن بري: صواب إنشاده: ما إِن أَنـْتُمُ ذَهبٌ، لأَن زيادة إنْ تُبْطِل عمل ما.
والصَّرْفُ: فَضْلُ الدًِّرهم على الدرهم والدينار على الدِّينار لأَنَّ كلَّ واحد منهما يُصْرَفُ عن قِيمةِ صاحِبه. والصَّرْفُ: بيع الذهب بالفضة وهو من ذلك لأَنه يُنْصَرَفُ به عن جَوْهر إلى جَوْهر. والتصْريفُ في جميع البِياعاتِ: إنْفاق الدَّراهم.
والصَّرَّافُ والصَّيْرَفُ والصَّيْرَفيُّ: النقّادُ من المُصارفةِ وهو التَّصَرُّفِ، والجمع صَيارِفُ وصَيارِفةٌ. والهاء للنسبة، وقد جاء في الشعر الصَّيارِفُ؛ فأَما قول الفرزدق:
تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،
نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ
فعلى الضرورة لما احتاج إلى تمام الوزن أَشْبع الحركة ضرورةً حتى صارت حرفاً؛ وبعكسه:
والبَكَراتِ الفُسَّجَ العطامِسا
ويقال: صَرَفْتُ الدَّراهِمَ بالدَّنانِير. وبين الدِّرهمين صَرْفٌ أَي فَضْلٌ لجَوْدةِ فضة أَحدهما. ورجل صَيْرَفٌ: مُتَصَرِّفٌ في الأُمور؛ قال أُمَيَّة ابن أَبي عائذ الهذلي:
قد كُنْتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحاصِ
أَبو الهيثم: الصَّيْرفُ والصَّيْرَفيُّ المحتال المُتقلب في أُموره المُتَصَرِّفُ في الأَُمور المُجَرّب لها؛ قال سويد بن أَبي كاهل اليَشْكُرِيّ:
ولِساناً صَيْرَفِيّاً صارِماً،
كحُسامِ السَّيْفِ ما مَسَّ قَطَعْ
والصَّرْفُ: التَّقَلُّبُ والحِيلةُ. يقال: فلان يَصْرِف ويَتَصَرَّفُ ويَصْطَرِفُ لعياله أَي يَكتسب لهم. وقولهم: لا يُقبل له صَرْفٌ ولا عَدْلٌ؛ الصَّرْفُ: الحِيلة، ومنه التَّصَرُّفُ في الأَمور. يقال: إنه يتصرَّف في الأَُمور. وصَرَّفْت الرجل في أَمْري تَصْريفاً فتَصَرَّفَ فيه واصْطَرَفَ في طلَبِ الكسْب؛ قال العجاج:
قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،
بغَيْرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
والعَدْلُ: الفِداء؛ ومنه قوله تعالى: وإن تَعْدِلْ كلَّ عَدْلٍ، وقيل: الصَّرْفُ التَّطَوُّعُ والعَدْلُ الفَرْضُ، وقيل: الصَّرْفُ التوبةُ والعدل الفِدْيةُ، وقيل: الصرفُ الوَزْنُ والعَدْلُ الكَيْلُ، وقيل: الصَّرْفُ القيمةُ والعَدلُ المِثْلُ، وأَصلُه في الفِدية، يقال: لم يقبلوا منهم صَرفاً ولا عَدلاً أَي لم يأْخذوا منهم دية ولم يقتلوا بقَتيلهم رجلاً واحداً أَي طلبوا منهم أَكثر من ذلك؛ قال: كانت العرب تقتل الرجلين والثلاثة بالرجل الواحد، فإذا قتلوا رجلاً برجل فذلك العدل فيهم، وإذا أَخذوا دية فقد انصرفوا عن الدم إلى غيره فَصَرَفوا ذلك صرْفاً، فالقيمة صَرْف لأَن الشيء يُقَوّم بغير صِفته ويُعَدَّل بما كان في صفته، قالوا: ثم جُعِل بعدُ في كل شيء حتى صار مثلاً فيمن لم يؤخذ منه الشيء الذي يجب عليه، وأُلزِمَ أَكثر منه. وقوله تعالى: ولم يجدوا عنها مَصْرِفاً، أَي مَعْدِلاً؛ قال:
أَزُهَيْرُ، هلْ عن شَيْبةٍ من مَصْرِفِ؟
أَي مَعْدِل؛ وقال ابن الأَعرابي: الصرف المَيْلُ، والعَدْلُ الاسْتِقامةُ. وقال ثعلب: الصَّرْفُ ما يُتَصَرَّفُ به والعَدْل الميل، وقيل الصرف الزِّيادةُ والفضل وليس هذا بشيء. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، ذكر المدينة فقال: من أَحْدثَ فيها حَدَثاً أَو آوَى مُحْدِثاً لا يُقبل منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ؛ قال مكحول: الصَّرفُ التوبةُ والعدْلُ الفِدية. قال أَبو عبيد: وقيل الصرف النافلة والعدل الفريضة. وقال يونس: الصرف الحِيلة، ومنه قيل: فلان يَتَصَرَّفُ أَي يَحْتالُ. قال اللّه تعالى: لا يَسْتَطِيعُونَ صَرفاً ولا نصْراً. وصَرفُ الحديث: تَزْيِينُه والزيادةُ فيه. وفي حديث أَبي إدْرِيسَ الخَوْلاني أَنه قال: من طَلَبَ صَرْفَ الحديثِ يَبْتَغِي به إقبالَ وجوهِ الناسِ إليه؛ أُخِذَ من صَرفِ الدراهمِ؛ والصرفُ: الفضل، يقال: لهذا صرْفٌ على هذا أَي فضلُ؛ قال ابن الأَثير: أَراد بصرْفِ الحديث ما يتكلفه الإنسان من الزيادة فيه على قدر الحاجة، وإنما كره ذلك لما يدخله من الرِّياء والتَّصَنُّع، ولما يُخالِطُه من الكذب والتَّزَيُّدِ، والحديثُ مرفوع من رواية أَبي هريرة عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، في سنن أَبي داود. ويقال: فلان لا يُحْسنُ صرْفَ الكلام أَي فضْلَ بعضِه على بعض، وهو من صَرْفِ الدّراهمِ، وقيل لمن يُمَيِّز: صَيْرَفٌ وصَيْرَفيٌّ. وصَرَفَ لأَهله يَصْرِفُ واصْطَرَفَ: كَسَبَ وطَلَبَ واخْتالَ؛ عن اللحياني.
والصَّرافُ: حِرْمةُ كلِّ ذاتِ ظِلْفٍ ومِخْلَبٍ، صَرَفَتْ تَصْرِفُ صُرُوفاً وصِرافاً، وهي صارفٌ. وكلبةٌ صارِفٌ بيِّنة الصِّرافِ إذا اشتهت الفحل. ابن الأَعرابي: السباعُ كلها تُجْعِلُ وتَصْرِفُ إذا اشتهت الفحل، وقد صرَفت صِرافاً، وهي صارِفٌ، وأَكثر ما يقال ذلك كلُّه للكلْبَةِ. وقال الليث: الصِّرافُ حِرْمةُ الشاء والكلاب والبقَرِ.
والصَّريفُ: صوت الأَنيابِ والأَبوابِ. وصَرَفَ الإنسانُ والبعيرُ نابَه وبنابِه يَصْرِفُ صَريفاً: حَرَقَه فسمعت له صوتاً، وناقة صَروفٌ بَيِّنَةُ الصَّرِيفِ. وصَرِيفُ الفحل: تَهَدُّرُه. وما في فمه صارفٌ أَي نابٌ. وصَريفُ القَعْوِ: صوته. وصَريفُ البكرةِ: صوتها عند الاستقاء. وصريفُ القلم والباب ونحوهما: صريرهما. ابن خالويه: صريفُ نابِ الناقةِ يدل على كلالِها ونابِ البعير على قَطَمِه وغُلْمَتِه؛ وقول النابغة: مَقْذُوفَةٍ بِدَخِيسِ النَّحْضِ بازِلُها،
له صَرِيفٌ صَريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
هو وَصْفٌ لها بالكَلالِ. وفي الحديث: أَنه دخل حائطاً من حَوائطِ المدينةِ فإذا فيه جَمَلانِ يَصْرفان ويوعِدانِ فَدَنا منهما فوضعا جُرُنَهما؛ قال الأَصمعي: إذا كان الصَّرِيفُ من الفُحولةِ، فهو من النَّشاطِ، وإذا كان من الإناث، فهو من الإعْياء. وفي حديث عليّ: لا يَرُوعُه منها (*
قوله «لا يروعه منها» الذي في النهاية: لا يروعهم منه.) إلا صريفُ أَنيابِ الحِدْثان. وفي الحديث: أَسْمَعُ صَرِيفَ الأَقلامِ أَي صوتَ جَرَيانِها بما تكتُبه من أَقْضِيةِ اللّه ووَحْيِه، وما يَنْسَخُونه من اللوحِ المحفوظ. وفي حديث موسى، على نبينا وعليه السلام: أَنه كان يسمع صَريف القَلم حين كتب اللّه تعالى له التوراة؛ وقول أَبي خِراشٍ:
مُقابَلَتَيْنِ شَدَّهما طُفَيْلٌ
بِصَرّافَينِ، عَقْدُهما جَمِيلُ
عنى بالصَّرَّافَيْنِ شراكَيْنِ لهما صَرِيفٌ.
والصِّرْفُ: الخالِصُ من كل شيء. وشَرابٌ صِرْفٌ أَي بَحْتٌ لم يُمْزَجْ، وقد صَرَفَه صُروفاً؛ قال الهذَلي:
إن يُمْسِ نَشْوانَ بِمَصْرُفَةٍ
منها بريٍّ وعلى مِرْجَلِ
وصَرَّفَه وأَصْرَفَه: كَصَرفَه؛ الأَخيرة عن ثعلب. وصَرِيفون: موضع بالعراق؛ قال الأعشى:
وَتُجْبَى إليه السَّيْلَحُونَ، ودونَها
صَرِيفُونَ في أَنهارِها والخَوَرْنَقُ
قال: والصَّرِيفيّةُ من الخمر منسوبة إليه. والصَّريفُ: الخمر الطيبةُ؛ وقال في قول الأَعشى:
صَرِيفِيّةٌ طَيِّبٌ طَعْمُها،
لها زبدٌ بَيْنَ كُوبٍ ودَنّ
(* قوله «صريفية إلخ» قبله كما في شرح القاموس:
تعاطي الضجيع إذا أقبلت * بعيد الرقاد وعند
الوسن)
قال بعضهم: جعلها صَرِيفِيّةً لأَنها أُخِذت من الدَّنِّ ساعَتئذٍ كاللبن الصَّريف، وقيل: نُسِبَ إلى صَريفين وهو نهر يتخلَّجُ من الفُراتِ. والصَّريفُ: الخمر التي لم تُمْزَجْ بالماء، وكذلك كل شئ لا خِلْطَ فيه؛ وقال الباهليّ في قول المتنخل:
إنْ يُمْسِ نَشْوانَ بِمصْرُوفةٍ
قال: بمصروفة أَي بكأْس شُرِبَتْ صِرْفاً، على مِرْجَلٍ أَي على لحمٍ طُبخ في مِرجل، وهي القِدْر. وتَصْرِيفُ الخمر: شُرْبُها صِرْفاً. والصَّريفُ: اللبن الذي ينصرف عن الضَّرْع حارّاً إذا حُلِبَ، فإِذا سكنت رَغْوَتُه، فهو الصَّريحُ؛ ومنه حديث الغارِ: ويَبيتانِ في رِسْلِها وصَرِيفِها؛ الصَّريفُ: اللبن ساعة يُصْرَفُ عن الضرْع؛ وفي حديث سَلمَة ابن الأَكوع:لكن غَذاها اللبَنُ الخَريفُ:
أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ
وحديث عمرو بن معديكَرِبَ: أَشْرَبُ التِّبْنَ من اللبن رَثِيئةً أَو صَريفاً. والصِّرفُ، بالكسر: شيء يُدْبَغُ به الأَديمُ، وفي الصحاح: صِبْغ أَحمر تصبغ به شُرُكُ النِّعالِ؛ قال ابن كَلْحَبَةَ اليربوعي، واسمه هُبَيْرَةُ بن عبد مَناف، ويقال سَلَمة بن خُرْشُبٍ الأَنـْماري، قال ابن بري: والصحيح أَنه هُبيرة بن عبد مناف، وكلحبة اسم أُمه، فهو ابن كلحبة أَحدُ بني عُرَيْن بن ثَعْلبة بن يَرْبُوعٍ، ويقال له الكلحبة، وهو لقب له، فعلى هذا يقال؛ وقال الكلحبة اليربوعي:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ، ولكنْ
كلَوْنِ الصِّرفِ عُلَّ به الأَدِيمُ
يعني أَنها خالصة الكُّمْتةِ كلونِ الصِّرْفِ، وفي المحكم: خالصةُ اللونِ لا يُحلف عليها أَنها ليست كذلك. قال: والكُمَيْتُ المُحْلِفُ الأَحَمّ والأَحْوَى، وهما يشتبهان حتى يَحْلِفَ إنسان أَنه كميت أَحمُّ، ويحلف الآخر أَنه كُميت أَحْوَى. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: أَتَيْتُ رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وهو نائم في ظلِّ الكَعبة فاسْتَيْقَظ مُحْمارّاً وجْهُه كأَنه الصِّرْفُ؛ هو بالكسر، شجر أَحمر. ويسمى الدمُ والشرابُ إذا لم يُمْزَجا صِرْفاً. والصِّرْفُ: الخالِصُ من كل شيء. وفي حديث جابر، رضي اللّه عنه: تَغَيَّر وجْهُه حتى صارَ كالصِّرْف. وفي حديث علي، كرَّم اللّه وجهه: لتَعْرُكَنَّكُمْ عَرْكَ الأَديمِ الصِّرْفِ أَي الأَحمر. والصَّريفُ: السَّعَفُ اليابِسُ، الواحدة صَريفةٌ، حكى ذلك أَبو حنيفة؛ وقال مرة: هو ما يَبِسَ من الشجر مثل الضَّريع، وقد تقدَّم. ابن الأَعرابي: أَصْرف الشاعرُ شِعْرَهُ يُصْرِفُه إصرافاً إذا أَقوى فيه وخالف بين القافِيَتَين؛ يقال: أَصْرَفَ الشاعرُ القافيةَ، قال ابن بري: ولم يجئ أَصرف غيره؛ وأَنشد:
بغير مُصْرفة القَوافي
(* قوله «بغير مصرفة» كذا بالأصل.)
ابن بزرج: أَكْفأْتُ الشعرَ إذا رفعت قافِيةً وخفضت أُخرى أَو نصبتها، وقال: أَصْرَفْتُ في الشعر مثل الإكفاء، ويقال: صَرَفْت فلاناً ولا يقال أَصْرَفْته. وقوله في حديث الشُفعة: إذا صُرِّفَتِ الطُّرُقُ فلا شُفْعةَ أَي بُيِّنَتْ مَصارِفُها وشوارِعُها كأَنه من التَّصَرُّفِ والتَّصْريفِ.والصَّرَفانُ: ضربٌ من التمر، واحدته صَرفانَةٌ، وقال أَبو حنيفة: الصَّرفانةُ تمرة حمراء مثل البَرْنِيّةِ إلا أَنها صُلْبةُ المَمْضَغَةِ عَلِكةٌ، قال: وهي أَرْزَن التمر كله؛ وأَنشد ابن بري للنّجاشِيّ: حَسِبْتُمْ قِتالَ الأَشْعَرينَ ومَذْحِجٍ
وكِنْدَةَ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ
وقال عِمْران الكلبي:
أَكُنْتُمْ حَسِبْتُمْ ضَرْبَنا وجِلادَنا
على الحجْرِ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ
(* قوله «الحجر» في معجم ياقوت: الحجر، بالكسر وبالفتح وبالضم، أسماء مواضع.)
وفي حديث وفْد عبد القيس: أَتُسَمُّون هذا الصَّرفان؟ هو ضرب من أَجود التمر وأَوْزَنه. والصرَفانُ: الرَّصاصُ القَلَعِيُّ؛ والصرَفانُ: الموتُ؛ ومنهما قول الزَّبّاء الملِكة:
ما لِلْجِمالِ مَشْيُها وئيدا؟
أَجَنْدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَديدا؟
أَمْ صَرَفاناً بارِداً شَديدا؟
أَم الرِّجال جُثَّماً قُعُودا؟
قال اَبو عبيد: ولم يكن يهدى لها شيء أَحَبّ إليها من التمر الصرَفان؛ وأَنشد:
ولما أَتَتْها العِيرُ قالت: أَبارِدٌ
من التمرِ أَمْ هذا حَديدٌ وجَنْدَلُ؟
والصَّرَفيُّ: ضَرْب من النَّجائب منسوبة، وقيل بالدال وهو الصحيح، وقد تقدم.

##### Türkçe

**الصَّرْفُ**: şey’i kendi yönünden geri çevirmektir; **صَرَفَه يَصْرِفُه صَرْفاً** der, sonra **فانْصَرَفَ**. Ve **وصارَفَ نفْسَه عن الشيء**: onu ondan çevirdi. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم انْصَرَفوا**; yani, dinledikleri yerdeki mekândan döndüler; ve denildi: işten, işittiklerinden bir şey ile döndüler. **صَرَفَ اللّه قلوبَهم** yani Allah onları, yaptıklarına karşılık olarak saptırdı; ve “adamı benden çevirdim” derim, sonra **فانْصَرَفَ**; ve **المُنْصَرَفُ**: bazen bir yer olur, bazen bir mastar olur. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **سأَصرفُ عن آياتي**; yani, cezalarını, âyetlerimin hidayetinden saptırma kılarım. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **فما يَسْتَطِيعُون صَرْفاً ولا نَصْراً** yani, azabı kendilerinden çevirmeye de, kendilerine yardım etmeye de güç yetiremezler. Yunus dedi: **الصَّرْفُ** hiledir; ve “çocukları çevirdim” derim: onları ters çevirdim. Ve “Allah senden eziyeti çevirdi”; ve “Allah’tan belaları çevirmesini istedim”. Ve **الصَّريفُ**: memeden sıcak olarak çevrilip alınan süttür. Ve **الصَّرْفانِ**: gece ve gündüzdür.

Ve **الصَّرْفةُ**: ayın menzillerinden bir menzildir; karşısında **الزُّبْرةِ** bulunan, **خراتَي الأَسَد**’in arkasında, parlak tek bir yıldızdır. Denilir: eğer şafaktan önce doğarsa o, sonbahardır; eğer şafakla birlikte batarsa o, ilkbaharın başıdır. Araplar der ki: **الصَّرْفةُ** zamanın azıdişidir; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan ayrılır (gevşer). İbn Kunâse dedi: soğuğun dönüp gitmesi ve sıcağın gelmesi sebebiyle böyle adlandırıldı. İbn Berrî dedi: doğrusu, “sıcağın dönüp gitmesi ve soğuğun gelmesi sebebiyle böyle adlandırıldı” denilmesidir.

Ve **الصَّرْفةُ**: **الأُخَذِ**’de zikredilen boncuklardan bir boncuktur. İbn Sîde dedi: onunla erkekler yumuşatılır; onunla, mezheplerinden ve yönlerinden çevrilirler; Lihyânî’den. İbn Cinnî dedi: Bağdatlıların “**ما تَأْتينا فتُحَدِّثَنا**” sözlerinde cevabı **الصَّرْف** üzere nasb etmeleri hakkında, sözü içinde icmal vardır; bir kısmı doğru, bir kısmı bozuktur. Doğru olan, onların “**الصَّرْفُ** ikinci fiilin, birinci fiilin manasından çevrilmesidir” sözleridir. Dedi: bu, “ikinci fiil birinciye muhalefet eder” dememizin manasıdır. Ama onun **بالصرف** ile nasb edilmesi yanlıştır; çünkü onun için, kendisini gerektiren bir nâsıb zorunludur; zira manalar fiilleri nasb etmez, ancak onları ref eder. Dedi: fiili ref eden mana, ismin vuku bulmasıdır. Fiillerde, mananın onları ref etmesi caiz oldu; tıpkı isimlerde mananın onları ref etmesinin caiz olması gibi; fiilin isme benzemesi sebebiyle. Ve **صَرْفُ الكلمة**: onu tenvin ile yürütmektir.

Ve **وصَرَّفْنا الآياتِ** yani onları açıkladık. Ve **تَصْريفُ الآيات**: onları açıklamaktır.

Ve **الصَّرْفُ**: bir insanı, istediği bir yüzden, ondan başka bir **مَصْرِفٍ**e çevirmendir. Ve **وصَرَّفَ الشيءَ**: onu başka bir yüzde işletmektir; sanki onu bir yüzden bir yüze çevirir; ve o da **تَصَرَّفَ** etti. Ve **تَصارِيفُ الأُمورِ**: onların değişiklikleridir; bundan **تَصارِيفُ الرِّياحِ** ve bulut. Leys: **تَصْريفُ الرِّياحِ** onların bir yönden bir yöne çevrilmesidir; aynı şekilde sellerin, atların, işlerin ve âyetlerin tasrifi. Ve rüzgârların tasrifi: onları güney, kuzey, saba ve debur kılmaktır; böylece onları cinslerinde türler kılmış olur. Ve **صَرْفُ الدَّهْرِ**: onun hadiseleri ve musibetleridir. Ve **الصرْفُ**: zamanın hadiseleridir; ona bu ad verilmiştir, çünkü şeyleri yüzlerinden çevirir. Sahr el-Gayy’ın sözü:
عاوَدَني حُبُّها، وقد شَحِطَتْ
صَرْفُ نَواها، فإنَّني كَمِدُ
**الصرف**’ı müennes yaptı; **النَّوى**’ya taalluk ettirmesi sebebiyle. Çoğulu **صُروفٌ**dur. Ebû Amr: **الصَّريف** gümüştür; ve şu beyti okudu:
بَني غُدانةَ، حَقّاً لَسْتُمُ ذَهَباً
ولا صَريفاً، ولكن أَنـْتُمُ خَزَفُ
Bu beyti Cevherî şöyle rivayet etti:
بني غُدانَةَ، ما إن أَنتُمُ ذَهَباً
ولا صَريفاً، ولكن أَنتُمُ خزَفُ
İbn Berrî dedi: okunuşunun doğrusu “**ما إِن أَنـْتُمُ ذَهبٌ**”dur; çünkü **إنْ**’in ziyadesi, **ما**’nın amelini iptal eder.

Ve **الصَّرْفُ**: dirhemin dirheme ve dinarın dinara fazlalığıdır; çünkü ikisinden her biri, sahibinin kıymetinden çevrilir. Ve **الصَّرْفُ**: altının gümüşle satımıdır; bu da ondandır; çünkü onunla bir cevherden bir cevhere dönülür. Ve bütün satışlarda **التصْريفُ**: dirhemleri harcamaktır.

Ve **الصَّرَّافُ** ve **الصَّيْرَفُ** ve **الصَّيْرَفيُّ**: **المُصارفةِ**den olan, yani **التَّصَرُّفِ**ten olan, para ayırt edenlerdir; çoğulu **صَيارِفُ** ve **صَيارِفةٌ**dir. **الهاء** nisbet içindir; şiirde **الصَّيارِفُ** gelmiştir. Ferazdak’ın sözüne gelince:
تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،
نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ
Zaruret üzeredir; veznin tamamlanmasına ihtiyaç duyduğunda, harekeyi zaruret olarak uzattı; ta ki harf oldu. Ve bunun tersine:
والبَكَراتِ الفُسَّجَ العطامِسا
Ve denilir: “dirhemleri dinarlarla bozdurdum.” Ve iki dirhem arasında **صَرْفٌ** vardır; yani, ikisinden birinin gümüşünün kalitesi sebebiyle fazlalık. Ve **رجل صَيْرَفٌ**: işlerde tasarruf eden; Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
قد كُنْتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،
لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحاصِ
Ebû’l-Heysem: **الصَّيْرفُ** ve **الصَّيْرَفيُّ**; işlerinde hilekâr, dönüp dolaşan; işlerde tasarruf eden, onları tecrübe etmiş olan kimsedir. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî dedi:
ولِساناً صَيْرَفِيّاً صارِماً،
كحُسامِ السَّيْفِ ما مَسَّ قَطَعْ
Ve **الصَّرْفُ**: dönüp dolaşma ve hiledir. Denilir: falan **يَصْرِف** eder ve **يَتَصَرَّفُ** eder ve **يَصْطَرِفُ** eder; yani, ailesi için kazanır. Ve onların “ona **صَرْفٌ** da **عَدْلٌ** de kabul edilmez” sözleri; **الصَّرْفُ**: hiledir; bundan işlerde tasarruf. Denilir: o işlerde tasarruf eder. Ve “adamı işimde tasrif ettim” derim; sonra onda tasarruf etti ve kazanç talebinde **اصْطَرَفَ** etti; Accâc dedi:
قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،
بغَيْرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
Ve **العَدْلُ**: fidyedir; bundan Yüce Allah’ın sözü: **وإن تَعْدِلْ كلَّ عَدْلٍ**. Ve denildi: **الصَّرْفُ** nafiledir, **العَدْلُ** farzdır. Ve denildi: **الصَّرْفُ** tevbedir, **العَدْلُ** fidyedir. Ve denildi: **الصرفُ** tartıdır, **العَدْلُ** ölçüdür. Ve denildi: **الصَّرْفُ** kıymettir, **العَدلُ** misildir. Aslı fidyededir. Denilir: onlardan **صَرفاً** da **عَدلاً** da kabul etmediler; yani onlardan diyet almadılar ve öldürülenleri karşılığında bir tek adam öldürmediler; yani onlardan bundan daha fazlasını istediler. Dedi: Araplar bir adam karşılığında iki ve üç adam öldürürdü; eğer bir adamı bir adamla öldürürlerse bu, onlarda **العَدل**dir; eğer diyet alırlarsa, kandan başkasına dönmüş olurlar; böylece onu **صرْفاً** olarak çevirmiş olurlar. Kıymet **صَرْف**tır; çünkü şey, sıfatından başka bir şeyle kıymetlendirilir ve sıfatında olanla dengelenir. Sonra her şeyde kullanıldı; ta ki, kendisinden üzerine vacip olan şey alınmayan ve ondan daha fazlası yüklenen kimse hakkında bir mesel oldu. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولم يجدوا عنها مَصْرِفاً**; yani **مَعْدِلاً**; şu sözde olduğu gibi:
أَزُهَيْرُ، هلْ عن شَيْبةٍ من مَصْرِفِ؟
yani **مَعْدِل**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصرف** meyildir, **العَدْلُ** istikamettir. Sa‘leb dedi: **الصَّرْفُ** kendisiyle tasarruf edilendir, **العَدْلُ** meyildir. Ve denildi: **الصرف** ziyade ve fazldır; bu bir şey değildir. Hadiste: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Medine’yi zikretti ve dedi: “Kim onda bir hades çıkarır yahut bir muhdisi barındırırsa, ondan **صَرْفٌ** da **عَدْلٌ** de kabul edilmez.” Mekhûl dedi: **الصَّرفُ** tevbedir, **العدْلُ** fidyedir. Ebû Ubeyd dedi: ve denildi: **الصرف** nafile, **العدل** farizadır. Yunus dedi: **الصرف** hiledir; bundan “falan **يَتَصَرَّفُ** eder” denildi; yani hile yapar. Yüce Allah dedi: **لا يَسْتَطِيعُونَ صَرفاً ولا نصْراً**. Ve **صَرفُ الحديث**: onu süslemek ve onda artırmaktır. Ebû İdrîs el-Havlânî hadîsinde: “Kim hadîsin **صَرْفَ**ını ister; onunla insanların yüzlerinin kendisine dönmesini arzu eder” dedi; dirhemlerin **صَرفِ**ından alınmıştır. Ve **الصرفُ**: fazlalıktır; denilir: bunun, bunun üzerinde **صرْفٌ**u vardır; yani fazlalığı. İbnü’l-Esîr dedi: hadîsin **صرْفِ**ı ile, insanın ihtiyaç miktarı üzerine onda yaptığı tekellüflü artırmayı kastetti; bunu, içine riyâ ve yapmacıklık girdiği için ve ona karışan yalan ve aşırılık sebebiyle kerih gördü. Hadis, Ebû Hureyre’nin Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayetiyle merfûdur; Ebû Dâvûd’un Sünen’inde. Ve denilir: falan, sözün **صرْفَ**ını iyi yapmaz; yani bir kısmını bir kısmına üstün kılmayı; bu, dirhemlerin **صَرْفِ**ındandır. Ayırt edene **صَيْرَفٌ** ve **صَيْرَفيٌّ** denildi. Ve **صَرَفَ** ailesi için **يَصْرِفُ** eder ve **اصْطَرَفَ**: kazandı, talep etti ve hile yaptı; Lihyânî’den.

Ve **الصَّرافُ**: her tırnaklı ve pençeli olanın kızgınlığıdır; **صَرَفَتْ تَصْرِفُ صُرُوفاً وصِرافاً**; o **صارفٌ**dir. Ve **كلبةٌ صارِفٌ**; eğer erkeği isterse, **الصِّرافِ**ı açık olan (belli) dişi köpektir. İbnü’l-A‘râbî: yırtıcıların hepsi, erkeği istediğinde **تُجْعِلُ** eder ve **تَصْرِفُ** eder; ve **صرَفت صِرافاً**; o **صارِفٌ**dir. Bunun hepsi, en çok dişi köpek için söylenir. Leys dedi: **الصِّرافُ** koyunun, köpeklerin ve sığırın kızgınlığıdır.

Ve **الصَّريفُ**: köpekdişlerinin ve kapıların sesidir. Ve insan ve deve, dişini **صَرَفَ** etti; ve dişiyle **يَصْرِفُ صَريفاً**: onu gıcırdattı; böylece ona bir ses işittin. Ve **ناقة صَروفٌ بَيِّنَةُ الصَّرِيفِ**. Ve **صَرِيفُ الفحل**: onun böğürmesidir. Ve “ağzında **صارفٌ** yok” yani köpekdişi yok. Ve **صَريفُ القَعْوِ**: onun sesidir. Ve **صَريفُ البكرةِ**: su çekerken onun sesidir. Ve kalemin, kapının ve benzerlerinin **صريفُ**ı: onların gıcırtısıdır. İbn Hâlaveyh: dişi devenin köpekdişinin **صريفُ**ı onun yorgunluğuna; devenin köpekdişinin (sesinin) ise onun **قَطَمِ**ine ve azgınlığına delalet eder. Nâbiga’nın sözü:
مَقْذُوفَةٍ بِدَخِيسِ النَّحْضِ بازِلُها،
له صَرِيفٌ صَريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
Bu, onun yorgunlukla vasfıdır. Hadiste: Medine bahçelerinden bir bahçeye girdi; içinde iki deve vardı; **يَصْرفان** ediyorlar ve tehdit ediyorlardı; onlara yaklaştı; sonra ikisi de boyunlarını koydular. Asmaî dedi: eğer **الصَّرِيفُ** erkeklikten olursa, o canlılıktandır; eğer dişilerden olursa, o bitkinliktendir. Ali hadîsinde: ondan, ancak **الحِدْثان**’ın köpekdişlerinin **صريفُ**ı onu korkutur. Hadiste: “Kalemlerin **صَرِيفَ**ını işitiyorum” yani Allah’ın hükümlerinden ve vahyinden yazdıkları şeyle, ve **اللوحِ المحفوظ**’tan istinsah ettikleri şeyle, onların akışının sesini. Musa hadîsinde, nebîmize ve ona selâm olsun: Allah Teâlâ ona Tevrat’ı yazdığında, kalemin **صَريف**ini işitirdi. Ebû Hirâş’ın sözü:
مُقابَلَتَيْنِ شَدَّهما طُفَيْلٌ
بِصَرّافَينِ، عَقْدُهما جَمِيلُ
**الصَّرَّافَيْنِ** ile, kendilerinde **صَرِيفٌ** bulunan iki kayışı kastetti.

Ve **الصِّرْفُ**: her şeyden hâlis olandır. Ve **شَرابٌ صِرْفٌ** yani katıksızdır; karıştırılmamıştır. Ve onu **صُروفاً** olarak **صَرَفَه**; Hüzeli dedi:
إن يُمْسِ نَشْوانَ بِمَصْرُفَةٍ
منها بريٍّ وعلى مِرْجَلِ
Ve **صَرَّفَه** ve **أَصْرَفَه**: **كَصَرفَه**; sonuncusu Sa‘leb’den. Ve **صَرِيفون**: Irak’ta bir yerdir; A‘şâ dedi:
وَتُجْبَى إليه السَّيْلَحُونَ، ودونَها
صَرِيفُونَ في أَنهارِها والخَوَرْنَقُ
Dedi: ve **الصَّرِيفيّةُ** şaraptan, ona nisbet edilmiştir. Ve **الصَّريفُ**: güzel şaraptır. A‘şâ’nın sözü hakkında:
صَرِيفِيّةٌ طَيِّبٌ طَعْمُها،
لها زبدٌ بَيْنَ كُوبٍ ودَنّ
Bazıları dedi: onu **صَرِيفِيّةً** kıldı; çünkü o sırada küpten alınmıştı; tıpkı **اللبن الصَّريف** gibi. Ve denildi: **صَريفين**’e nisbet edilmiştir; o, Fırat’tan ayrılıp kollara ayrılan bir nehirdir. Ve **الصَّريفُ**: suyla karıştırılmamış şaraptır; aynı şekilde içinde karışım olmayan her şey. Bâhilî, Mütenahhil’in sözü hakkında:
إنْ يُمْسِ نَشْوانَ بِمصْرُوفةٍ
Dedi: **بمصروفة** yani, **صِرْفاً** içilmiş bir kadehle; **على مِرْجَلٍ** yani, **مِرجل**de pişirilmiş et üzerine; o da tenceredir. Ve **تَصْرِيفُ الخمر**: onu **صِرْفاً** içmektir.

Ve **الصَّريفُ**: sağıldığında memeden sıcak olarak ayrılıp gelen süttür; köpüğü durulunca o, **الصَّريحُ**tir. Bundan mağara hadîsi: **ويَبيتانِ في رِسْلِها وصَرِيفِها**; **الصَّريفُ**: memeden çevrilip alındığı saatki süttür. Ve Selame b. el-Ekva‘ hadîsinde: “lakin onu, **اللبَنُ الخَريفُ** besledi:
أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ”
Ve Amr b. Ma‘dîkerib hadîsi: “sütten **التِّبْنَ**i, **رَثِيئةً** yahut **صَريفاً** içerim.” Ve **الصِّرفُ** (kesre ile): deriyi tabaklamakta kullanılan bir şeydir. **الصحاح**’ta: ayakkabı kayışlarının boyandığı kırmızı bir boya. İbn Kelhabe el-Yerbû‘î dedi—adı Hubeyre b. Abd Menâf’tır; ve “Selame b. Hurşub el-Enmârî” de denilir—; İbn Berrî dedi: doğrusu, onun Hubeyre b. Abd Menâf olmasıdır; Kelhabe annesinin adıdır; o, Kelhabe’nin oğludur; **عُرَيْن بن ثَعْلبة بن يَرْبُوعٍ** oğullarından biridir; ona **الكلحبة** denilir; bu, onun lakabıdır; buna göre böyle denilir. Kelhabe el-Yerbû‘î dedi:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ، ولكنْ
كلَوْنِ الصِّرفِ عُلَّ به الأَدِيمُ
Yani, o, **الصِّرْف**ın rengi gibi, hâlis kumet renklidir. **المحكم**’de: rengi hâlistir; onun öyle olmadığına yemin edilmez. Dedi: yemin ettiren **الكُمَيْتُ**; **الأَحَمّ** ve **الأَحْوَى**dır; ikisi karışır; ta ki bir insan “o, kumet ahamm’dır” diye yemin eder; diğeri de “o, kumet ahwâ’dır” diye yemin eder. İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Resûlullah’a geldim—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—o, Kâbe’nin gölgesinde uyuyordu; uyandı; yüzü kızarmıştı; sanki **الصِّرْفُ** gibiydi.” O, kesre iledir; kırmızı bir ağaçtır. Kan ve içki, karıştırılmadıklarında **صِرْفاً** diye adlandırılır. Ve **الصِّرْفُ**: her şeyden hâlis olandır. Câbir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: yüzü değişti; ta ki **كالصِّرْف** gibi oldu. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizi, **الأَديمِ الصِّرْفِ**in ovulması gibi mutlaka ovacaktır” yani kırmızı. Ve **الصَّريفُ**: kuru hurma yaprağıdır; tekili **صَريفةٌ**; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Bir defa da dedi: ağaçtan kuruyan şeydir; **الضَّريع** gibi; daha önce geçti. İbnü’l-A‘râbî: şair, şiirinde **أَصْرف** eder; **يُصْرِفُه إصرافاً**; onda **أَقوى** ederse ve iki kafiye arasında muhalefet yaparsa. Denilir: şair kafiyeyi **أَصْرَفَ** etti. İbn Berrî dedi: ondan başkası için **أَصرف** gelmedi. Ve şu beyti okudu:
بغير مُصْرفة القَوافي
İbn Bezrec: şiiri **أَكْفأْتُ** ettim; eğer bir kafiyeyi ref ettim ve diğerini hafd ettim yahut nasb ettimse. Dedi: şiirde **أَصْرَفْتُ**; **الإكفاء** gibidir. Ve “falanı çevirdim” denilir; **أَصْرَفْته** denilmez. Ve **الشُفعة** hadîsindeki sözü: **إذا صُرِّفَتِ الطُّرُقُ فلا شُفْعةَ**; yani, onun geçitleri ve caddeleri açıklanıp belirlenince; sanki **التَّصَرُّفِ** ve **التَّصْريفِ**ten.

Ve **والصَّرَفانُ**: hurmadan bir türdür; tekili **صَرفانَةٌ**. Ebû Hanîfe dedi: **الصَّرفانةُ**; **البَرْنِيّةِ** gibi kırmızı bir hurmadır; ancak o, çiğnemesi sert, sakız gibi yapışkandır. Dedi: o, hurmanın hepsinden daha ağırdır. İbn Berrî, Neccâşî’ye ait şu beyti nakletti:
حَسِبْتُمْ قِتالَ الأَشْعَرينَ ومَذْحِجٍ
وكِنْدَةَ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ
İmrân el-Kelbî dedi:
أَكُنْتُمْ حَسِبْتُمْ ضَرْبَنا وجِلادَنا
على الحجْرِ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ
Ve Abdülkays heyeti hadîsinde: “Buna **الصَّرفان** mı diyorsunuz?” O, hurmanın en iyilerinden ve en ağırlarından bir türdür. Ve **والصرَفانُ**: kalaylı kurşundur. Ve **والصرَفانُ**: ölümdür. Bunlardan, kraliçe Zebba’nın sözü:
ما لِلْجِمالِ مَشْيُها وئيدا؟
أَجَنْدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَديدا؟
أَمْ صَرَفاناً بارِداً شَديدا؟
أَم الرِّجال جُثَّماً قُعُودا؟
Ebû Ubeyd dedi: ona, **التمر الصرَفان**dan daha sevgili hiçbir şey hediye edilmezdi. Ve şu beyti okudu:
ولما أَتَتْها العِيرُ قالت: أَبارِدٌ
من التمرِ أَمْ هذا حَديدٌ وجَنْدَلُ؟
Ve **الصَّرَفيُّ**: nisbetli, **النَّجائب**ten bir türdür; ve denildi: **بالدال** ile; doğru olan odur; daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ر ف * * الصَّرْفُ * التوبة يقال لا يقبل منه صرف ولا عدل قال يونس الصرف الحيلة ومنه قولهم إنه ليتصرف في الأمور وقال الله تعالى ﴿فما يستطيعون صَرْفا ولا نصرا﴾ و * صَرْفُ * الدهر حدثانه ونوائبه وشراب * صِرْفٌ * أي بحت غير ممزوج و * صَرِيفُ * البكرة صوتها عند الاستقاء وقد * صَرَفَت * تصريف بالكسر * صَريفاً * وكذلك * صَريفُ * الباب وناب البعير و * الصَّيْرَفِيُّ الصَّرَّافُ * من * المُصَارَفةِ * وقوم * صَيارِفةٌ * والهاء للنسبة وقد جاء في الشعر * الصَّيَارِيفُ * يقال * صرَفْتُ * الدراهم بالدنانير وبين الدرهمين * صَرْفٌ * أي فضل لجودة فضة أحدهما وفي الحديث ﴿من طلب صرف الحديث﴾ قال أبو عبيد صرف الحديث تزيينه بالزيادة فيه و * صَرَفْتُ * الرجل عني * فانْصَرَفَ * و * المُنْصَرَفُ * المكان والمصدر أيضا و * صَرَفَ * الصبيان قلبهم وصرف الله عنك الأذى وباب الخمسة ضرب وصرفه في أمره * فَتَصرَّفَ * و * اسْتَصْرَفْتُ * الله المكاره

##### Türkçe

* ص ر ف * * **الصَّرْفُ** * tevbe; “ondan **صرف** da **عدل** de kabul edilmez” denir. Yûnus dedi: **الصرف** hiledir; bundan, onların “o, işlerde **يتصرف** eder” sözleri (gelir). Yüce Allah dedi: {Artık onlar ne bir **صَرْفا** ne de bir yardım gücü yetirebilirler}. Ve **صَرْفُ** **الدهر**: onun olayları ve musibetleri. Ve içki **صِرْفٌ**: yani sırf, karıştırılmamış. Ve **صَرِيفُ** **البكرة**: su çekme sırasında onun sesi; ve (o) kırayla **صَرَفَت** (fiilinden) **تصريف** (kesre ile) **صَريفاً** (gelir). Keza **صَريفُ** kapının ve devenin azı dişi. Ve **الصَّيْرَفِيُّ الصَّرَّافُ**: **المُصَارَفةِ**’den (olan). Ve bir kavim **صَيارِفةٌ**; **الهاء** nisbet içindir. Şiirde **الصَّيَارِيفُ** gelmiştir. Denir: “dirhemleri dinarlarla **صرَفْتُ**”; iki dirhem arasında **صَرْفٌ** (vardır): yani ikisinden birinin gümüşünün kalitesinden dolayı fazlalık. Hadiste: {kim hadisin **صرف**’ını talep ederse}. Ebû Ubeyd dedi: hadisin **صرف**’ı, ona ziyade ile onu süslemektir. Ve “adamı benden **صَرَفْتُ** da o **انْصَرَفَ** etti.” Ve **المُنْصَرَفُ**: mekân ve ayrıca mastar. Ve **صَرَفَ**: çocukların kalplerini (çevirdi); ve Allah senden eziyeti çevirdi. Ve beşlinin bâbı: **ضرب**; ve onu işinde çevirdi de **فَتَصرَّفَ** etti. Ve “Allah’tan meşakkatleri **اسْتَصْرَفْتُ**.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصرف في الحديث: المدينة حرم ما بين عائر - ويروي عير - إلى كذا، من أحدث فيها حدثا، أو آوي محدثا، فعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين، لا يقبل منه صرف ولا عدل: التوبة، والعدل: الفدية قاله مكحول. أو: هو الناقلة، والعدل: الفريضة قاله أبو عبيد. أو بالعكس أي: لا يقبل منه فرض ولا تطوع، نقله ابن دريد عن بعض أهل اللغة. أو هو الوزن، والعدل: الكيل أو هو الاكتساب، والعدل: الفدية. أو الصرف: الحيلة وهو قول يونس ومنه قيل: فلان يتصرف: أي يحتال، وهو مجاز، وقال الله تعالى:  فما يستطيعون صرفا ولا نصرا  وقال غيره في معنى الآية: أي ما يستطيعون أن يصرفوا عن أنفسهم العذاب ولا أن ينصروا أنفسهم. وفي سياق المصنف نظر ظاهر. ثم إنه ذكر للصرف المذكور في الحديث مع العدل أربعة معان، وفاته الصرف: الميل، والعدل: الاستقامة، قاله ابن الأعرابي: وقيل: الصرف: ما يتصرف به، والعدل: الميل، قاله ثعلب، وقيل: الصرف: الزيادة والفضل، وليس هذا بشيء، وقيل: الصرف: القيمة، والعدل: المثل، وأصله في الفدية، يقال: لم يقبلوا منهم صرفا ولا عدلا: أي لم يأخذوا منهم دية، ولم يقتلوا بقتيلهم رجلا واحدا، أي: طلبوا منهم أكثر من ذلك، وكانت العرب تقتل الرجلين والثلاثة بالرجل الواحد، فإذا قتلوا رجلا برجل فذلك العدل فيهم، وإذا أخذوا دية فقد انصرفوا عن الدم إلى غيره، فصرفوا ذلك صرفا، فالقيمة صرف، لأن الشيء يقوم بغير صفته، ويعدل بما كان في صفته، ثم جعل بعد في كل شيء، حتى صار مثلا فيمن لم يؤخذ منه الشيء الذي يجب عليه، وألزم أكثر منه، فتأمل ذلك. والصرف من الدخر: حدثانه ونوائبه وهو اسم له؛ لأنه يصرف الأشياء عن وجوهها. وقول صخر الغي:
  عاودني حبها وقد شحطت                      صرف نواها فإنني كمد

  أنث الصرف لتعليقه بالنوى، وجمعه صروف. والصرف: الليل والنهار، وهما صرفان بالفتح ويكسر عن ابن عباد، وكذلك الصرعان، بالكسر أيضا، وقد ذكر في العين. وصرف الحديث في حديث أبي إدريس الخولاني: من طلب صرف الحديث ليبتغي به إقبال وجوه الناس إليه، لم يرح رائحة الجنة هو: أن يزاد فيه ويحسن، من الصرف في الدراهم، وهو فضل بعضه على بعض في القيمة قال ابن الأثير: أراد بصرف الحديث: ما يتكلفه الإنسان من الزيادة فيه على قدر الحاجة، وإنما كره ذلك لما يدخله من الرياء والتصنع، ولما يخالطه من الكذب والتزيد، والحديث مرفوع من رواية أبي هريرة - رضي الله عنه - في سنن أبي داود وكذلك صرف الكلام يقال: فلان لا يعرف صرف الكلام، أي: فضل بعضه على بعض. ويقال: له عليه صرف: أي شف وفضل، وهو من صرفه يصرفه؛ لأنه إذا فضل صرف عن أشكاله ونظائره. والصرفة: منزلة للقمر، نجم واحد نير، يتلو الزبرة خلف خراتي الأسد، يقال: إنه قلب الأسد، إذا طلع أمام الفجر فذلك أول الربيع، قال ابن كناسة: سمي هكذا في النسخ، وكأنه يرجع إلى النجم، وفي سائر الأصول سميت بذلك لانصراف الحر وإقبال البرد بطلوعها أي: تلك المنزلة، قال ابن بري: صوابه أن يقال: سميت بذلك لانصراف الحر وإقبال البرد. والصرفة: خرزة للتأخيذ وقال ابن سيده: يستعطف بها الرجال يصرفون بها عن مذاهبهم ووجوههم، عن اللحياني. والصرفة: ناب الدهر الذي يفتر هكذا هو نص المحيط، وفي التهذيب: والعرب تقول: الصرفة ناب الدهر؛ لأنها تفتر عن البرد، أو عن الحر، في الحالتين، فتأمل ذلك. والصرفة: القوس التي فيها شامة سوداء لا تصيب سهامها إذا رميت عن ابن عباد. وقال أيضا: الصرفة: أن تحلب الناقة غدوة، فتتركها إلى مثلهامن أمس نقله الصاغاتي. وصرفه عن وجهه يصرفه صرفا: رده فانصرف. وقوله تعالى:  صرف الله قلوبهم  أي: أضلهم الله مجازاة على فعلهم. وقوله تعالى:  سأصرف عن آياتي  أي أجعل جزاءهم الإضلال عن هداية آياتي. وصرفت الكلبة تصرف صروفا بالضم وصرافا، بالكسر: اشتهت الفحل، وهي صارف قال ابن الأعرابي: السباع كلها تجعل وتصرف: إذا اشتهت الفحل، وقد صرفت صرافا، وهي صارف، وأكثر ما يقال ذلك كله للكلبة. وقال الليث: الصراف: حرمة الشاء والكلاب والبقر. وصرف الشراب صروفا: لم يمزجها هكذا في سائر النسخ، ومثله نص المحيط، وهو غلط، صوابه: لم يمزجه وهو أي، الشراب مصروف وقول المتنخل الهذلي:
  إن يمس نشوان بمصروفة                      منها بري وعلى مرجل يعني بكأس شربت صرفا على مرجل، أي: على لحم طبخ في قدر. وصرفت البكرة تصرف صريفا، صوتت عند الاستقاء. وصرف الخمر يصرفها صرفا: شربها وهي مصروفة خالصة لم تمزج. وصرف الصبيان: قلبهم من المكتب. وقال ابن السكيت: الصريف كأمير: الفضة ومثله قول أبي عمرو، وزاد غيرهما: الخالصة وأنشد: وهذا البيت أورده الجوهري:
  بنـي غـدانة حـقـا مـا                      إن أنتم ذهبا ولاصريفـا...
  حقـا لـسـتـم ذهـبــا                      ولا صرسفا ولكن أنتم خزفا

  قال ابن بري: صواب إنشاده ما إن أنتم ذهب؛ لأن زيادة إن تبطل عمل ما. والصريف: صر]ر الباب، و: صرير ناب البعير، ومنه ناقة صروف بينة الصريف، وكذا ناب الإنسان، يقال: صرف الإنسان والبعير نابه، وبنابه يصرف صريفا: حرقه، فسمعت له صوتا. وقال ابن خالويه: صريف ناب الناقة يدل على كلالها، وناب البعير على غلمته. وقول النابغة يصف ناقة:
  مقذوفة بدخيس النخض بازلهـا                      له صريف صريف القعو بالمسد هو وصف لها بالكلال، وقال الأصمعي: إن كان الصريف من الفحولة فهو من النشاط، وإن كان من الإناث فهو من الإعياء، وبين باب وناب جناس. والصريف: اللبن ساعة حلب وصرف عن الضرع، فإذا سكنت رغوته فهو الصريح، قال سلمة بن الأكوع - رضي الله عنه - :
  لكن غذاها اللبن الخريف
  ألمخض والقارص والصريف والصريف: ع، قرب النباج على عشرة أميال منه ملك لبني أسيد بن عمرو بن تميم قال جرير:
  أجن الهوى ما أنس لا أنس موقفاعشية جرعاء الصريف ومنظرا وقال أبو حنيفة: زعم بعض الرواة أن الصريف: ما يبس من الشجر مثل الضريع، وهو الذي فارسيته خذخوش وهو القفل أيضا. وقال مرة: الصريفة، كسفينة: السعفة اليابسة والجمع صريف. والصريفة: الرقاقة، ج: صرف بضمتين وصراف، وصريف. وصريفون في سواد العراق في موضعين، أحدهما: ة، كبيرة غناء شجراء قرب عكبراء وأواني، على ضفة نهر دجيل. والآخر: ة بواسط. وقوله: منها الخمر الصريفية ظاهره أن الخمر منسوبة إلى التي بواسط، وليس كذلك، بل إلى القرية الأولى التي عند عكبراء، وإليه أشار الأعشى بقوله:
  وتجبى إليه السيلحون ودونـهـا                      صريفون في أنهارها والخورنق قال الصاغاني: وإليها نسبت الخمر، وقال الأعشى أيضا:
  تعاطي الضجيع إذا أقبلت                      بعيد الرقاد وعند الوسن
  صريفية طيب طعمهـا                      لها زبد بين كـوب ودن أو قيل لها: صريفية، لأنها أخدت من الدن ساعتئذ، كاللبن الصريف ويروى:
  معتقة قهوة مرة وقال الليث - في تفسير قول الأعشى -: إنها الخمر الطيبة. والصرفان محركة: الموت عن ابن الأعرابي، وقال ابن عباد: هو النحاس، وفي اللسان الرصاص القلعي، وبهما فسر قول الزباء:
  ما للجمال مشيها وئيدا
  أجندلا يحملن أم حديدا
  أم صرفانا باردا شديدا
  أم الرجال جثما قعودا وقيل: بل الصرفان هنا: تمر رزين مثل البرني؛ إلا أنه صلب المضاغ علك يعدها هكذا في النسخ، والصواب: يعده ذوو العيالات، وذوو الأجراء وذوو العبيد؛ لجزائها هكذا في النسخ والصواب: لجزائه وعظم موقعه، والناس يدخرونه، قاله أبو حنيفة. أو هو الصيحاني بالحجاز، نخلته كنخلته، حكاه أبو حنيفة عن النوشجاني، وأنشد ابن بري للنجاشي:
  حسبتم قتال الأشعرين ومذحج                      وكندة أكل الزبد بالصرفان وقال عمران الكلبي:
  أكنتم حسبتم ضربـنـا وجـلادنـا                      على الحجر أكل الزبد بالصرفان? قال أبو عبيد: ولم يكن يهدى للزباء شيء أحب إليها من التمر الصرفان، وأنشج:

  ولما أتتها العير قالـت: أبـارد                      من التمر أم هذا حديد وجندل? ومن أمثالهم: صرفانة ربعية، تصرم بالصيف، وتؤكل بالشتية نقله أبو حنيفة في كتاب النبات. والصرف، بالكسر: صبغ أحمر تصبغ به شرك النعال، نقله الجوهري، وأنشد لابن الكلحبة:
  كميت غير محلفة ولـكـن                      كلون الصرف عل به الأديم يعني أنها خالصة الكمتة، كلون الصرف، وفي المحكم: خالصة اللون، ومنه الحديث:  فاستيقظ محمارا وجهه كأنه الصرف  . والصرف: الخالص البحت من الخمر وغيرها ولو قال: من كل شيء، لأصاب، ويقال: شراب صرف، أي: بحت لم يمزج، وكذلك دم صرف، وبلغم صرف. والصيرفي: المحتال المتصرف في الأمور المجرب لها كالصيرف قاله أبو الهيثم، قال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  ولسانا صيرفـيا صـارمـا                      كحسام السيف ما مس قطع وقال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  قد كنت خراجا ولوجا صـيرفـا                      لم تلتحصني حيص بيص لحاص والصيرفي، والصيرف، والصراف: صراف الدراهم ونقادها، من المصارفة، وهو من التصرف ج: صيارف، وصيارفة، والهاء للنسبة، وقد جاء في الشعر صياريف:
  تنفي يداها الحصى في كل هاجرة                      نفي الدراهيم تنقاد الـصـياريف لما احتاج إلى تمام الوزن أشبع الحركة ضرورة حتى صارت حرفا، أنشده سيبويه للفرزدق، قال الصاغاني: وليس له. والصري، محركة، من النجائب: منسوب إلى الصرف، قاله الليث، أو الصواب بالدال وصححوه، وقد تقدم. وقال ابن الأعرابي: أصرف الشاعر شعره: إذا أقوي فيه وخالف بين القافيتين، يقال: أصرف الشاعر القافية، قال ابن بري: ولم يجيء أصرف غيره، أو هو الإقواء، بالنصب ذكره المفضل بن محمد الضبي الكوفي، ولم يعرف البغداديون الإصراف، والخليل لا يجيزه - أي الإقواء - بالنصب، وكذا أصحابه لا يجيزونه وقد جاء في شعر العرب، ومنه قوله:
  أطعمت جابان حتى استد مغرضه                      وكاد ينقـد لـولا أنـه طـافـا وينقد، أي: ينشق:
  فقل لجابان يتركـنـا لـطـيتـه                      نوم الضحى بعد نوم الليل إسراف وبعض الناس يزعم أن قول امرئ القيس:
  فخر لروقيه وأمضيت مقـدمـا                      طوال القرا والروق أخنس ذيال من الإقواء بالنصب، لأنه وصل الفعل إلى أخنس. وتصريف الآيات: تبيينها ومنه قوله تعالى:  وصرفنا الآيات  والتصريف في الدراهم والبياعات: إنفاقها هكذا في سائر النسخ، والصواب: تصريف الدراهم في البياعات كلها: إنفاقها، كما هو نص العباب، وفي اللسان: التصريف في جميع البياعات: إنفاق الدراهم، فتأمل ذلك. والتصريف في الكلام: اشتقاق بعضه من بعض. والتصريف في الرياح: تحويلها من وجه إلى وجه ومن حال إلى حال، قال الليث: تصريف الرياح صرفها من جهة إلى جهة، وكذلك تصريف السيول والخيول والأمور والآيات، وقال غيره: تصريف الرياح: جعلها جنوبا وشمالا وصبا ودبورا، فجعلها ضروبا في أجناسها.

  والتصريف في الخمر: شربها صرفا أي: غير ممزوجة. وصرفته في الأمر تصريفا، فتصرف فيه: أي قلبته: فتقلب. ويقال: اصطرف لعياله: إذا تصرف في طلب الكسب قال العجاج:
  قد يكسب المال الهدان الجافي
  بغير ما عصف ولا اصطراف هكذا أنشده الجوهري، والمشطور الثاني للعجاج دون الأول، والرواية فيه: من غير لا عصف. ولرؤبة أرجوزة على هذا الروي، وليس المشطوران ولا أحدهما فيها، قاله الصاغاني.
 واستصرفت الله المكاره: أي سألته صرفها عني. وانصرف: انكف هكذا في النسخ، والصواب انكفأ، كما هو نص العباب، وهو مطاوع صرفه عن وجهه فانصرف، وقوله تعالى:  ثم انصرفوا  أي: رجعوا عن المكان الذي استمعوا فيه، وقيل: انصرفوا عن العمل بشيء مما سمعوا. والاسم على ضربتين: منصرف، وغير منصرف قال الزمخشري: الاسم يمتنع من الصرف متى اجتمع فيه اثنان من أسباب تسعة، أو تكرر واحد، وهي: العلمية والتأنيث اللازم لفظا أو معنى، نحو: سعاد وطلحة. ووزن الفعل الذي يغلبه في نحو أفعل، فإنه فيه أكثر منه في الاسم، أو يخصه في نحو: ضرب، إن سمي به، والوصفية في نحو: أحمر. والعدل عن صيغة إلى أخري في نحو: عمر، وثلاث. وأن يكون جمعا ليس على زنته واحد، كمساجد ومصابيح، إلا ما اعتل آخره نحو جوار، فإنه في الجر والرفع كقاض، وفي النصب كضوارب، وحضاجر وسراويل في التقدير جمع حضجر وسروالة. والتركيب في نحو: معد يكرب وبعلبك. والعجمة في الأعلام خاصة. والألف والنون المضارعتان لألفي التأنيث في نحو: عثمان وسكران، إلا إذا اضطر الشاعر فصرف. وأما السبب الواحد فغير مانع أبدا، وما تعلق به الكوفيون في إجازة منعه في الشعر ليس بثبت. وما أحد سببيه أو أسبابه العلمية فحكمه الصرف عند التنكير، كقولك: رب سعاد وقطام؛ لبقائه بلا سبب، أو على سبب واحد، إلا نحو أحمر، فإن فيه خلافا بين الأخفش وصاحب الكتاب. وما فيه سببان في الثلاثي الساكن الحشو كنوح ولوط منصرف في اللغة الفصيحة التي عليها التنزيل، لمقاومة السكون أحد السببني، وقوم يجرونه على القياس. فلا يصرفونه، وقد جمعهما الشاعر في قوله:
  لم تتلفع بفضـل مـئزرهـا                      دعد ولم تسق دعد في العلب وأما ما فيه سبب زائد، كماه وجور فإن فيهما ما في نوح مع زيادة التأنيث، فلا مقال في امتناع صرفه. والتكرر في نحو بشرى وصحراء، ومساجد ومصابيح نزل البناء على حرف تأنيث لا يقع منفصلا بحال، والزنة التي لا واحد عليها، منزلة تأنيث ثان وجمع ثان، انتهى كلام الزمخشري. والمنصرف: ع، بين الحرمين الشريفين على اربعة برد من بدر مما يلي مكة حرسها الله تعالى. ومما يستدرك عليه: المنصرف، قد يكون مكانا، وقد يكون مصدرا. وصرف الكلمة: أجراها بالتنوين. والتصريف: إعمال الشيء في غير وجه، كأنه يصرفه عن وجه إلى وجه. وتصاريف الأمور: تخاليفها. والصرف: بيع الذهب بالفضة. والمصرف: المعدل، ومنه قوله تعالى:  ولم يجدوا عنها مصرفا  وقول الشاعر:
  أزهير هل عن شيبة من مصرف ويقال: ما في فمه صارف: أي ناب. وصريف الأقلام: صوت جريانها. بما تكتبه من أقضية الله تعالى ووحيه. وقول أبي خراش:
  مقابلتين شدهما طفـيل                      بصرافين عقدهما جميل

  عنى بهما شراكين لهما صريف. وصرف الشراب تصريفا: لم يمزجه، كأصرفه، وهذا عن ثعلب. وصريفون: قرية قرب الكوفة، وهي غير التي ذكرها المصنف. والصريف: كل شيء لا خلط فيه. وفي حديث الشفعة: إذا صرفت الطرق فلا شفعة أي بينت مصارفها وشوارعها. وكمحدث: طلحة بن سنان بن مصرف الإيامي، محدث. وكأمير: صريف بن ذؤال بن شبوة، أبو قبيلة من عك باليمن، منهم فقهاء بني جعمان أهل محل الأعوص، لهم رياسة العلم باليمن. واصطرف لعياله: اكتسب، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الصرف** hadiste: “Medine, **عائر** - ve **عير** diye de rivayet olunur - ile şuna kadar arası haramdır; onda bir **حدث** ihdas eden, yahut bir **محدث** barındıran kimseye Allah’ın, meleklerin ve insanların hepsinin laneti vardır; ondan **صرف** ve **عدل** kabul edilmez”: **التوبة**; ve **العدل**: **الفدية**; bunu **مكحول** söylemiştir. Veya: o, **الناقلة**’dir; ve **العدل**: **الفريضة**’dir; bunu **أبو عبيد** söylemiştir. Veya bunun tersidir; yani: ondan farz da nafile de kabul edilmez; bunu İbn Düreyd bazı dil ehlinden nakletmiştir. Veya o, tartıdır; ve **العدل**: ölçeklemedir. Veya o, kazançtır; ve **العدل**: fidyedir. Veya **الصرف**: hiledir; bu, Yunus’un sözüdür; ve bundan dolayı “falanca **يتصرف**” denilmiştir: yani hile yapar; bu mecazdır. Allah Teâlâ şöyle dedi: “**فما يستطيعون صرفا ولا نصرا**”. Başkası âyetin mânasında dedi ki: yani kendilerinden azabı çevirmeye ve kendilerine yardım etmeye güç yetiremezler. Müellifin siyakında zahir bir nazar vardır. Sonra o, hadiste zikredilen **الصرف** için **العدل** ile birlikte dört mânâ zikretti; ve ondan **الصرف**: meyil, **العدل**: istikamet (mânâsını) kaçırdı; bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir. Ve denildi ki: **الصرف**: kendisiyle tasarruf edilendir; ve **العدل**: meyildir; bunu Sa‘leb söylemiştir. Ve denildi ki: **الصرف**: ziyade ve fazldır; ve bu bir şey değildir. Ve denildi ki: **الصرف**: kıymettir; ve **العدل**: misildir; aslı fidyededir. “Onlardan **صرفا** ve **عدلا** kabul etmediler” denilir: yani onlardan diyet almadılar ve öldürülenleri karşılığında bir tek adam öldürmediler; yani onlardan bundan daha fazlasını istediler. Araplar bir adam karşılığında iki ve üç adam öldürürlerdi; bir adamı bir adamla öldürdüklerinde bu, onlarda **العدل**’dir. Diyet aldıklarında ise kandan başkasına dönmüş olurlar; böylece onu bir **صرف** ile çevirmiş olurlar. Kıymet **صرف**’tır; çünkü şey, sıfatı dışında bir şeyle kıymetlendirilir; ve sıfatında olanla denklenir. Sonra bu, her şeyde kullanıldı; nihayet, kendisinden üzerine vacip olan şey alınmayan ve ondan daha fazlası ilzam edilen kimse hakkında bir mesel oldu; bunu düşün. Ve **الصرف** **الدخر**’dan: onun yenilenmesi ve nevâibidir; ve o için bir isimdir; çünkü şeyleri yüzlerinden çevirir. Ve Sahr el-Gayy’ın sözü:

  عاودني حبها وقد شحطت                      صرف نواها فإنني كمد

**الصرف**’ı müennes yaptı; **النوى**’ya taalluku sebebiyle. Çoğulu **صروف**’tur. Ve **الصرف**: gece ve gündüzdür; ikisi fetha ile **صرفان**’dır; İbn Abbâd’dan kesra ile de okunur. Ve **الصرعان** da böyledir; kesra ile de. Bu, **العين**’de zikredilmiştir. Ve Ebû İdrîs el-Havlânî hadîsinde **صرف الحديث**: “Kim insanların yüzlerinin kendisine yönelmesini istemek için **صرف الحديث** talep ederse, cennetin kokusunu koklamaz”; o, onda artırma ve güzelleştirmedir; dirhemlerdeki **الصرف**’tandır; o da kıymette bazısının bazısına fazlalığıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: **صرف الحديث** ile muradı: insanın ihtiyaç miktarı üzerine onda artırma hususunda kendini zorlamasıdır; bunu, içine riyâ ve yapmacıklık girdiği için, ve ona yalan ve artırmanın karıştığı için kerih gördü. Hadis, Ebû Hureyre - Allah ondan razı olsun - rivayetiyle Ebû Dâvûd’un Sünen’inde merfûdur. Ve **صرف الكلام** da böyledir; “falanca **صرف الكلام**’ı bilmez” denilir: yani bazısının bazısına fazlalığı. Ve “onun üzerinde **صرف** vardır” denilir: yani üstünlük ve fazlalık; bu, “**صرفه يصرفه**”dendir; çünkü fazlalık olunca, şekillerinden ve benzerlerinden çevrilmiş olur. Ve **الصرفة**: ay için bir menzildir; tek bir parlak yıldızdır; Aslan’ın **الزبرة**’sini, **خراتي الأسد**’ın arkasından takip eder; ona “Aslanın kalbi” denilir. Seherin önünde doğarsa, bu baharın evvelidir. İbn Kinâse dedi ki: nüshalarda böyle isimlendirildi; sanki yıldıza döner. Diğer bütün asıllarda ise, onun doğuşuyla sıcağın dönmesi ve soğuğun gelmesi sebebiyle böyle isimlendirildi; yani o menzil. İbn Berrî dedi ki: doğrusu, “sıcağın dönmesi ve soğuğun gelmesi sebebiyle böyle isimlendirildi” denilmesidir. Ve **الصرفة**: **التأخيذ** için bir boncuktur. İbn Sîde dedi ki: onunla erkekler celbedilir; onunla mezheplerinden ve yönlerinden çevrilirler; Lihyânî’den. Ve **الصرفة**: zamanın gevşeyen azıdişidir; **المحيط**’in nassı böyledir. **التهذيب**’de: Araplar “**الصرفة** zamanın azıdişidir” der; çünkü soğuktan, yahut sıcaktan gevşer; iki hâlde de; bunu düşün. Ve **الصرفة**: içinde siyah bir ben bulunan yaydır; atıldığında okları isabet etmez; İbn Abbâd’dan. O ayrıca dedi ki: **الصرفة**: devenin sabah sağılması, sonra onu dünkü misline kadar bırakmandır; bunu Sâgâtî nakletti. Ve onu yüzünden çevirdi; **يصرفه صرفا**: onu geri çevirdi; böylece o da döndü. Allah Teâlâ’nın sözü: “**صرف الله قلوبهم**” yani Allah onları, fiillerine karşılık olarak saptırdı; mecazdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**سأصرف عن آياتي**” yani âyetlerimin hidayetinden saptırmayı onların cezası kılacağım. Ve dişi köpek **تصرف**; **صروفا** (damme ile) ve **صرافا** (kesra ile): erkeği istedi; o, **صارف**’tir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yırtıcıların hepsi **تجعل** ve **تصرف** eder: erkeği istediğinde; ve **صرفت صرافا** etmiştir; o, **صارف**’tir. Bunun hepsi en çok dişi köpek için söylenir. Leys dedi ki: **الصراف**: koyunların, köpeklerin ve sığırların kızgınlığıdır. Ve içeceği **صروفا**: onu karıştırmadı; diğer bütün nüshalarda böyledir; ve **المحيط**’in nassı da böyledir; bu yanlıştır. Doğrusu: onu karıştırmadı; ve o, yani içecek, **مصروف**’tur. Ve Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:

  إن يمس نشوان بمصروفة                      منها بري وعلى مرجل

Yani: bir kadehle, **صرفا** olarak, **مرجل** üzerinde içtim; yani: tencerede pişirilmiş et üzerinde. Ve kova **تصرف صريفا**: su çekerken ses çıkardı. Ve şarabı **يصرفها صرفا**: onu içti; o, **مصروفة**’dır; hâlistir; karıştırılmamıştır. Ve **صرف الصبيان**: onları mektepten çevirdi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الصريف** “**أمير**” gibi: gümüştür; Ebû Amr’ın sözü de böyledir. Başkaları da ekledi: hâlis olan. Ve şu beyiti inşad etti; bu beyiti Cevherî rivayet etmiştir:

  بنـي غـدانة حـقـا مـا                      إن أنتم ذهبا ولاصريفـا...
  حقـا لـسـتـم ذهـبــا                      ولا صرسفا ولكن أنتم خزفا

İbn Berrî dedi: Onun inşadının doğrusu **ما إن أنتم ذهب**’dir; çünkü **إن**’in ziyadesi **ما**’nın amelini iptal eder. Ve **الصريف**: kapının gıcırdaması, ve: devenin azı dişinin gıcırdaması; ondan: **ناقة صروف** (gıcırdayan dişi olan dişi deve), açık **الصريف** sahibi; aynı şekilde insanın azı dişi; denir: insan ve deve azı dişini **صرف** etti; ve azı dişiyle **يصرف صريفا**: onu yaktı; böylece ondan bir ses işittim. İbn Hâlaveyh dedi: dişi devenin azı dişinin **صريف**’i onun yorgunluğuna delalet eder; devenin azı dişi ise onun azgınlığına. Ve Nâbiga’nın bir dişi deveyi vasfederek sözü:
  **مقذوفة بدخيس النخض بازلهـا                      له صريف صريف القعو بالمسد**
bu, onu yorgunlukla vasfetmektir. Ve Asma‘î dedi: Eğer **الصريف** erkeklikten ise o, canlılıktandır; eğer dişilerden ise o, bitkinliktendir; ve **باب** ile **ناب** arasında cinas vardır. Ve **الصريف**: sağım saati süt ve memeden çevrilmiş (ayrılmış) süt; köpüğü sakinleşince o **الصريح**’tir. Seleme b. el-Ekva‘ - Allah ondan razı olsun - dedi:
  **لكن غذاها اللبن الخريف**
  **ألمخض والقارص والصريف**

Ve **الصريف**: ع, **النباج** yakınında, ondan on mil üzerinde, Benî Useyd b. ‘Amr b. Temîm’e ait bir yer; Cerîr dedi:
  **أجن الهوى ما أنس لا أنس موقفاعشية جرعاء الصريف ومنظرا**

Ebû Hanîfe dedi: Bazı râvîler **الصريف**’in, **الضريع** gibi ağaçtan kurumuş şey olduğunu iddia etti; o, Farsçası **خذخوش** olan şeydir; o aynı zamanda kilittir. Ve bir kere dedi: **الصريفة**، **كسفينة**: kuru hurma yaprağı; çoğulu **صريف**. Ve **الصريفة**: ince tabaka (yufka/levha); çoğulu: iki damme ile **صرف** ve **صراف** ve **صريف**. Ve Irak’ın sevâdında iki yerde **صريفون** vardır; ikisinden biri: ة, büyük, verimli, ağaçlık; ‘Ukberâ ve Evânî yakınında, Dicle nehrinin kıyısında. Diğeri: Vâsıt’ta ة. Ve onun sözü: **منها الخمر الصريفية**; zahiri, şarabın Vâsıt’taki olana nispetli olduğudur; öyle değildir; bilakis ‘Ukberâ yanındaki birinci köye nispetlidir; A‘şâ şu sözüyle ona işaret etti:
  **وتجبى إليه السيلحون ودونـهـا                      صريفون في أنهارها والخورنق**

Sâgânî dedi: Şarap ona nispet edildi. Ve A‘şâ ayrıca dedi:
  **تعاطي الضجيع إذا أقبلت                      بعيد الرقاد وعند الوسن**
  **صريفية طيب طعمهـا                      لها زبد بين كـوب ودن**

Veya ona **صريفية** denildi; çünkü o vakit küpten alınmıştır; **اللبن الصريف** gibi. Ve şöyle rivayet edilir:
  **معتقة قهوة مرة**

Ve Leys - A‘şâ’nın sözünün tefsirinde - dedi: O, güzel şaraptır. Ve **الصرفان** (harekeli): İbnü’l-A‘râbî’den: ölüm. İbn ‘Abbâd dedi: O, bakırdır; ve Lisân’da: kalaylı kurşun. Ve onunla Zebbâ’nın sözü tefsir edildi:
  **ما للجمال مشيها وئيدا**
  **أجندلا يحملن أم حديدا**
  **أم صرفانا باردا شديدا**
  **أم الرجال جثما قعودا**

Ve denildi: Bilakis buradaki **الصرفان**: **البرني** gibi sağlam hurmadır; ancak o, çiğnemesi sert, sakız gibi; onu nüshalarda böyle sayar; doğrusu: onu aile sahipleri, ücretliler ve köle sahipleri sayar; “لجزائها” nüshalarda böyledir, doğrusu: “لجزائه” ve etkisinin büyüklüğü; insanlar onu biriktirir; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Veya o, Hicaz’da **الصيحاني**’dir; hurma ağacı onun hurma ağacı gibidir; Ebû Hanîfe bunu Nûşecânî’den nakletti. Ve İbn Berrî Neccâşî için inşad etti:
  **حسبتم قتال الأشعرين ومذحج                      وكندة أكل الزبد بالصرفان**

Ve ‘İmrân el-Kelbî dedi:
  **أكنتم حسبتم ضربـنـا وجـلادنـا                      على الحجر أكل الزبد بالصرفان?**

Ebû ‘Ubeyd dedi: Zebbâ’ya **التمر الصرفان**’dan daha sevimli hiçbir şey hediye edilmezdi. Ve inşad etti:

  **ولما أتتها العير قالـت: أبـارد                      من التمر أم هذا حديد وجندل?**

Ve onların darb-ı mesellerinden: **صرفانة ربعية**; yazın koparılır, kışın yenir; Ebû Hanîfe bunu **كتاب النبات**’ta nakletti. Ve **الصرف** (kesre ile): ayakkabı kayışlarının boyandığı kırmızı boya; Cevherî onu nakletti. Ve İbnü’l-Kelhabe için inşad etti:
  **كميت غير محلفة ولـكـن                      كلون الصرف عل به الأديم**

Yani: o, saf kumraldır; **الصرف** rengi gibi. Ve **المحكم**’de: saf renk. Ondan hadis: **فاستيقظ محمارا وجهه كأنه الصرف**. Ve **الصرف**: şarap ve başkasından saf, katıksız olan; eğer “her şeyden” deseydi isabet ederdi. Ve denir: **شراب صرف**; yani: katıksız, karıştırılmamış. Aynı şekilde **دم صرف** ve **بلغم صرف**. Ve **الصيرفي**: işlerde hilekâr, tasarruf eden, onları tecrübe etmiş; **كالصيرف**; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî dedi:
  **ولسانا صيرفـيا صـارمـا                      كحسام السيف ما مس قطع**

Ve Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Hüzelî dedi:
  **قد كنت خراجا ولوجا صـيرفـا                      لم تلتحصني حيص بيص لحاص**

Ve **الصيرفي** ve **الصيرف** ve **الصراف**: dirhem bozan ve onları ayırt eden; **المصارفة**’dandır; o da **التصرف**’tandır; çoğulu: **صيارف** ve **صيارفة**; **الهاء** nisbet içindir. Şiirde **صياريف** gelmiştir:
  **تنفي يداها الحصى في كل هاجرة                      نفي الدراهيم تنقاد الـصـياريف**

Veznin tamamına ihtiyaç duyunca harekeyi zaruret olarak uzattı, ta ki harf oldu; Sîbeveyh onu Ferazdak için inşad etti. Sâgânî dedi: O, ona ait değildir. Ve **الصري** (harekeli), seçkin develerden: **الصرف**’a nispetlidir; bunu Leys söyledi; veya doğrusu **بالدال**’dır ve onu sahih saydılar; geçmişti. İbnü’l-A‘râbî dedi: Şair şiirini **أصرف** etti: onda **أقوي** edince ve iki kafiye arasında muhalefet edince; denir: şair kafiyeyi **أصرف** etti. İbn Berrî dedi: Ondan başkası için **أصرف** gelmedi; veya o, **الإقواء**’dur; nasb ile; onu Mufaddal b. Muhammed ed-Dabbî el-Kûfî zikretti; Bağdatlılar **الإصراف**’ı bilmediler; Halîl onu - yani **الإقواء**’yu - nasb ile caiz görmez; aynı şekilde ashabı da onu caiz görmez; Arapların şiirinde gelmiştir. Ondan onun sözü:
  **أطعمت جابان حتى استد مغرضه                      وكاد ينقـد لـولا أنـه طـافـا**

Ve **ينقد**; yani: yarılır:
  **فقل لجابان يتركـنـا لـطـيتـه                      نوم الضحى بعد نوم الليل إسراف**

Bazı insanlar İmru’ul-Kays’ın sözü:
  **فخر لروقيه وأمضيت مقـدمـا                      طوال القرا والروق أخنس ذيال**
nasb ile **الإقواء**’dandır diye iddia eder; çünkü fiili **أخنس**’e ulaştırdı. Ve **تصريف الآيات**: onları açıklamak; ondan Yüce Allah’ın sözü: **وصرفنا الآيات**. Ve dirhemlerde ve satışlarda **التصريف**: onları harcamak; diğer bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: satışların hepsinde dirhemlerin **تصريف**’i: onları harcamaktır; **العباب**’ın nassı böyledir. Ve Lisân’da: bütün satışlarda **التصريف**: dirhemleri harcamaktır; bunu düşün. Ve sözde **التصريف**: bir kısmını bir kısmından türetmek. Ve rüzgârlarda **التصريف**: onları bir yönden bir yöne ve bir hâlden bir hâle çevirmek. Leys dedi: rüzgârların **تصريف**’i, onları bir cihetten bir cihete çevirmektir; aynı şekilde sellerin, atların, işlerin ve âyetlerin **تصريف**’i. Başkası dedi: rüzgârların **تصريف**’i: onları güney, kuzey, doğu ve batı yapmak; böylece onları cinslerinde türler kılmak.

Ve **التصريف** şarapta: onu **صرفا** içmektir; yani: karıştırılmamış. Ve “onu işte **تصريفا** **صرفته**” (dedim); böylece onda **تصرف** etti: yani onu çevirdim; böylece döndü. Ve denilir: “ailesi için **اصطرف** etti”: kazanç talebinde tasarruf ettiğinde. **العجاج** dedi ki:
  قد يكسب المال الهدان الجافي
  بغير ما عصف ولا اصطراف

Böylece **الجوهري** onu okuttu; ve **العجاج**’a ait ikinci yarım mısra birincisi olmaksızın (rivayet edilmiştir); ve onda rivayet: “من غير لا عصف”tır. Ve **رؤبة**’nin bu kafiye üzere bir **أرجوزة**si vardır; ve iki yarım mısra da, yahut ikisinden biri de onda değildir; bunu **الصاغاني** söyledi.

Ve “mekruhları Allah’tan **استصرفت**”: yani onu benden çevirmesini istedim. Ve **انصرف**: geri döndü; nüshalarda böyle (geçer); ve doğrusu **انكفأ**’dır; **العباب**’ın nassı olduğu üzere; ve o, “onu yüzünden çevirdi”nin mutavaatı olup “yüzünden onu çevirdi, böylece **انصرف** etti”dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم انصرفوا**; yani: içinde dinledikleri yerden döndüler; ve denildi: işittiklerinden bir şeyle amel etmekten döndüler. Ve isim iki kısım üzeredir: **منصرف** ve **غير منصرف**. **الزمخشري** dedi: isim, dokuz sebepten ikisi onda toplandığı vakit, yahut bir tanesi tekrar ettiği vakit, **الصرف**tan men olunur; ve onlar şunlardır: **العلمية** ve lafızca yahut manaca lâzım olan **التأنيث**; örneğin: **سعاد** ve **طلحة**. Ve fiil vezni; ki **أفعل** gibi (örneklerde) ona galip gelir; zira onda isimden daha çoktur; yahut **ضرب** gibi (örneklerde) ona mahsustur; eğer onunla adlandırılırsa. Ve **الوصفية**; **أحمر** gibi. Ve bir sigadan diğerine **العدل**; **عمر** ve **ثلاث** gibi. Ve tekili kendi vezni üzere olmayan bir cem‘ olması; **مساجد** ve **مصابيح** gibi; ancak sonu illetli olan, **جوار** gibi; zira o, cer ve ref‘te **قاض** gibidir, nasbda **ضوارب** gibidir. Ve **حضاجر** ve **سراويل** takdirde **حضجر** ve **سروالة** cem‘idir. Ve **التركيب**; **معد يكرب** ve **بعلبك** gibi. Ve **العجمة** yalnızca özel adlarda. Ve **الألف والنون**; **عثمان** ve **سكران** gibi, iki **ألف التأنيث**e benzeşen; ancak şair zaruret ederse de **صرف** ederse (başka). Ve tek sebep ise asla engelleyici değildir; ve Kûfelilerin şiirde men‘ini caiz görmede dayandıkları şey sabit değildir. Ve iki sebebinden yahut sebeplerinden biri **العلمية** olanın hükmü, nekre kılındığında **الصرف**tır; senin “**رب سعاد وقطام**” demen gibi; sebep olmaksızın kalması yahut tek sebep üzere kalması için; ancak **أحمر** gibi (olan) müstesna; zira onda **الأخفش** ile **صاحب الكتاب** arasında ihtilaf vardır. Ve içi sâkin olan üç harflide iki sebep bulunan, **نوح** ve **لوط** gibi, tenzîlin üzerinde olduğu fasih dilde **منصرف**tır; sükûnun iki sebepten birine mukavemeti sebebiyle. Ve bir kavim onu kıyasa yürütür; böylece onu **صرف** etmezler. Şair ikisini şu sözünde cem etmiştir:
  لم تتلفع بفضـل مـئزرهـا                      دعد ولم تسق دعد في العلب

Ama onda ziyade bir sebep bulunan, **كماه** ve **جور** gibi; o ikisinde, **نوح**’ta olan şey, **التأنيث** ziyadesiyle birlikte vardır; onun **الصرف**tan men‘inde söz yoktur. Ve tekrar, **بشرى** ve **صحراء** gibi; ve **مساجد** ve **مصابيح** (gibi) bina, hiçbir hâlde ayrık olarak vâki olmayan bir **حرف تأنيث** üzerine indirilmiştir; ve tekili bulunmayan vezin, ikinci bir **تأنيث** ve ikinci bir cem‘ menzilesine indirilmiştir. **الزمخشري**’nin sözü bitti.

Ve **المنصرف**: ع; iki harem-i şerif arasında, Bedr’den Mekke tarafına doğru dört berîd mesafede; Allah Teâlâ onu korusun. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunan şeylerdendir: **المنصرف**, bazen mekân olur, bazen masdar olur. Ve **صرف** kelimeyi: onu tenvin ile yürüttü. Ve **التصريف**: bir şeyi bir yüz dışında işletmektir; sanki onu bir yüzden bir yüze çevirir. Ve **تَصاريف الأمور**: onların çeşit çeşit oluşlarıdır. Ve **الصرف**: altını gümüşle satmaktır. Ve **المصرف**: dönüş yeri; ondan Yüce Allah’ın sözü: **ولم يجدوا عنها مصرفا**. Ve şairin sözü:
  أزهير هل عن شيبة من مصرف

Ve denilir: “ağzında **صارف** yoktur”: yani köpekdişi. Ve **صريف الأقلام**: akışlarının sesi; Allah Teâlâ’nın hükümlerinden ve vahyinden yazdığın şeyle. Ve **أبي خراش**’ın sözü:
  مقابلتين شدهما طفـيل                      بصرافين عقدهما جميل

  Onlarla iki kayışı kastetti; onların **صريف**i vardır. Ve “içeceği **تصريفا** **صرف** etti”: onu karıştırmadı; **أصرفه** gibi; bu, **ثعلب**’dandır. Ve **صريفون**: Kûfe yakınında bir köydür; ve o, musannifin zikrettiği (köy) değildir. Ve **الصريف**: içinde karışım olmayan her şeydir. Ve **الشفعة** hadîsinde: “yollar **صرفت** edildiğinde şuf‘a yoktur”; yani onun geçitleri ve caddeleri ayrıldı. Ve **كمحدث**: **طلحة بن سنان بن مصرف الإيامي**; muhaddis. Ve **كأمير**: **صريف بن ذؤال بن شبوة**; Yemen’de **عك**’tan bir kabilenin babası; onlardandır **بني جعمان** fakihleri, **محل الأعوص** ehli; Yemen’de ilim riyaseti onlarındır. Ve “ailesi için **اصطرف** etti”: kazandı; ve o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

الصَّرْفُ
الصَّرْفُ ذ signifies The turning, or sending, or putting, a thing away, or back, from its way, or course; the causing it to turn away, or back; therefrom; the averting it, or repelling it therefrom: (M:) or the shifting a thing from one state, or condition, to another; (Bd in vi. 105;) and so ↓ التَّصْرِيفُ. (TA.) You say, صَرَفَهُ, (M, K,) or صَرَفَهُ عَنْ وَجْهِهِ, (Msb, TA,) i. e. عَنْ سَنَنِهِ, (TA in art. وجه,) aor. صَرِفَ , (M, Msb, K,) inf. n. صَرْفٌ, (M, Msb,) He turned, sent, or put, him, or it, away, or back, &c., (M, K,) from his, or its, way, or course. (M.) And نَفْسَهُ عَنِ ↓ صارف الشَّىْءِ, meaning صَرَفَهَا عَنْهُ [He turned himself away, or back, from the thing]. (M.) And صَرَفْتُ الرَّجُلَ عَنِّى [I turned the man away, or back, or I averted him, or repelled him, from me]. (S.) And صَرَفَ الصِّبْيَانَ He dismissed the boys, or sent them away, syn. قَلَبَهُمْ, (S, K,) from the school: (K:) or صَرَفْتُ الصَّبِىَّ I let the boy go his way; and in like manner, الأَجِيرَ the hired man. (Msb.) And صَرَفَ اللّٰهُ عَنْكَ الأَذَى [May God avert from thee harm]. (S.) And ↓ اصطرف وَجْهَهُ (K in art. سفو and سفى) [meaning صَرَفَهُ i. e.] He turned away his face. (TK in that art.) صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ, in the Kur [ix. 128], means God hath made them to err in requital of that which they have done: (M, TA:) or God hath turned them away, or may God turn them away, from belief. (Bd.) And سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِى, in the Kur [vii. 143], means [in like manner] I will requite by causing to err from the direction of my signs. (O, TA.) [And one says also, صَرَفَهُ اـِلَى كَذَا He turned him (i. e. another man, or the like, as in the Kur xlvi. 28), or it (for ex. his mind or intention), to such a thing.] ― -b2- [Hence,] صَرَفَ الكَلِمَةَ, (TA,) inf. n. صَرْفٌ, (O,) He declined, or inflected, the word [i. e. the noun] with tenween. (O, TA.) See also 2. ― -b3- [Hence, also,] الصَّرْفُ means The exchanging, or giving in exchange, gold for silver [and the reverse]: because it is turned (يُصْرَفُ) thereby from one metal to another. (M.) You say صَرَفَ الدَّرَاهِمَ He exchanged, or gave in exchange, the dirhems for [other] dirhems or for deenلrs. (Mgh.) And صَرَفْتُ الذَّهَبَ بِالدَّرَاهِمِ I exchanged, or gave in exchange, the gold for dirhems: (Msb:) and الدَّرَاهِمَ بِالدَّنَانِيرِ [the dirhems for deenلrs]. (S.) ― -b4- It is said in a trad. respecting الشُّفْعَة [or the right of pre-emption], اـِذَا صُرِفَتِ الطُّرُوقُ فَلَا شُفْعَةَ i. e. When the roads thereof are made distinct [app. by their being turned in different directions, from the house, or piece of land, in question, to the possessions of different proprietors, there is no right of pre-emption]: (TA:) the inf. n. of the verb in this case is صَرْفٌ. (TA.) ― -b5- You say also, صَرَفْتُ المَالَ I expended the property; (Msb;) [and so ↓ صرّفتُهُ; for] التَّصْرِيفُ, (M,) or تَصْرِيفُ الدَّرَاهِمِ, (O,) فِى البِيَاعَاتِ, (M, O, K, *) means the expending of money [in the purchase of articles of merchandise]. (M, O, K. *) ― -b6- And صَرَفْتُ الكَلَامَ I embellished the speech [app. by distorting it, or otherwise altering it]; and ↓ صَرَّفْتُهُ has a similar, but intensive, meaning: (Msb:) or صَرْفُ الحَدِيثِ means the embellishing of discourse, or speech, (A 'Obeyd, S, M, O, K,) by adding in it, (A 'Obeyd, S,) or and adding in it; (M, O, K;) and in like manner صَرْفُ الكَلَامِ: (K: [of which see another explanation voce صَرْفٌ:]) and is [said to be] from الصَّرْفُ in pieces of money, meaning “ the superiority of one over another in value. ” (O, K.) ― -b7- صَرَفَ لِأَهْلِهِ [as though meaning صَرَفَ نَفْسَهُ لِأَهْلِهِ]: see 8. ― -b8- [See also صَرْفٌ, below.] -A2- صَرَفَ الشَّرَابَ, (M, O, K,) inf. n. صُرُوفٌ, (M, TA,) He did not mix the beverage, or wine; (M, O, K, TA;) as also ↓ صرّفهُ, and ↓ اصرفهُ; the last mentioned by Th. (M, TA.) And صَرَفَ الخَمْرَ, (K, TA,) aor. صَرِفَ , inf. n. صَرْفٌ, (TA,) [or perhaps this should be صُرُوفٌ, as in the next preceding sentence,] He drank the wine unmixed; (K, TA;) [and so ↓ صَرَّفَهَا; for] تَصْرِيفُ الخَمْرِ, (S, O,) or التَّصْرِيفُ فِى الخَمْرِ, (K,) signifies the drinking of wine unmixed. (S, O, K. [Freytag has erroneously expl. صَرَفَ as meaning simply He drank wine.]) -A3- صَرَفَتِ البَكْرَةُ, (S, O, K,) aor. صَرِفَ , (S, O,) inf. n. صَرِيفٌ, (S, M, O, K,) The sheave of the pulley caused a sound to be heard on the occasion of the drawing of water: (S, M, * O, K:) and the صَرِيف of the door, and of the tush of the camel, is like that of the sheave of the pulley; (S, O;) [i. e.] the صَرِيف of the door, (M, K,) and of the writingreed (M, Msb) and the like, (M,) is a creaking, or grating; (M, Msb, * K;) and so that of the tush of the camel: (K: [ونابُ البَعِيرِ in the CK is a mistake for ونابِ البعير:]) one says of a man, and of a camel, صَرَفَ بِنَابِهِ, (M, TA,) and صَرَفَ نَابَهُ, (TA,) aor. صَرِفَ , inf. n. صَرِيفٌ, He grated his canine tooth [against its opposite] so as to cause a sound to be heard: (M, TA:) the صَرِيف of the stallioncamel is [indicative of] his threatening: (M:) or that of the canine tooth of the she-camel denotes her weariness; and that of the canine tooth of the he-camel, his lust: (IKh, TA:) or the صَرِيف of the stallion is from briskness, liveliness, or sprightliness; and that of the female, from fatigue. (As, TA.) [But] ― -b2- صَرَفَتْ, (IAar, S, M, O, K,) aor. صَرِفَ , (S, M, O,) inf. n. صُرُوفٌ (S, M, O, K) and صِرَافٌ, (Lth, Lh, IAar, S, M, O, K,) said of a bitch, (S, O, K,) or of any female having a cloven hoof and of any having a claw, (Lh, M,) or of a ewe or she-goat and of bitch and of a cow, (Lth, TA,) or of any female animal of prey, but mostly of a bitch, (IAar, TA,) signifies She lusted for the male: (Lth, Lh, IAar, S, M, O, K:) and the epithet applied to such an animal is ↓ صَارِفٌ. (Lh, IAar, S, M, O, K.)

التَّصْرِيفُ
2 التَّصْرِيفُ ذ [in its primary acceptation is like الصَّرْفُ in the primary acceptation of the latter, but generally relates to several objects, or is used in an intensive sense]: see 1, first sentence: it signifies The turning of the winds (Lth, O, K, TA) from one state or condition, to another; (O, TA;) or from one direction, or course, or way, to another; (Lth, O, K, TA;) and so of the torrents, and of the horse, and of affairs, and of the verses of the Kur-لn; (Lth, TA;) the making of the winds to very, or differ; and so of the clouds; (M;) the changing of the winds to south and north [&c.] and hot and cold [&c.]; (Jel in ii. 159, and xlv. 4;) or the making of the winds to be south and north, and east and west, and to be of various sorts in their kinds: (TA:) or تَصْرِيفُ الآيَاتِ signifies [the varying, or diversifying, of the verses of the Kur-لn, by repeating them in different forms; or] the making of the verses of the Kur-لn distinct [in their meanings by repeating and varying them, as expl. by many of the expositors in the instances occurring in vi. 46 and 65 and 105, and xlvi. 26]. (O, K.) ― -b2- It signifies also The deriving one word from another [by modification of the form for the purpose of modifying the meaning; including what we term the declining of nouns (like الصَّرْفُ) and the conjugating of verbs]. (O, K.) [The science of التَّصْرِيف in language is commonly termed عِلْمُ ↓ الصَّرْفِ.] ― -b3- In relation to property, or money, see 1, near the middle of the paragraph. ― -b4- And in relation to speech, see 1, near the middle of the paragraph. ― -b5- One says also, صرّف الشَّىْءَ, (M,) inf. n. as above, (TA,) meaning He employed the thing in other [i. e. more] than one way; as though he turned it from one way to another way. (M, TA.) ― -b6- And [hence,] صَرَّفْتُهُ فِى الأَمْرِ, (K,) or فِى أَمْرِى, speaking of a man, (S, O,) i. q. قَلَّبْتُهُ [meaning I employed him to act in whatsoever way he pleased, according to his own judgment or discretion or free will, or I made him a free agent, in the disposal, or management, of the affair, or my affair: or (assumed tropical:) I made him, or employed him, to practise versatility, or to use art or artifice or cunning, in the affair, or in my affair; for the quasi-pass., تصرّف, is said to be from الصَّرْفُ as signifying الحِيلَةُ, and is expl. as syn. with اِحْتَالَ: but the former meaning is the more common: and it is also used as meaning simply I employed him in the managing of the affair, or my affair]. (K.) ― -b7- [Hence also, صرّف الفَرَسَ He exercised the horse.] -A2- صرّف الشَّرَابَ: and صرّف الخَمْرَ: see 1, latter half.

3 صَاْرَفَ see 1, third sentence. ― -b2- The inf. n. مُصَارَفَةٌ signifies also (assumed tropical:) The dealing, or buying and selling, with any one بِصَرْفٍ [app. meaning with art or artifice or cunning, or it may perhaps mean in the exchanging of money: see صَيْرَفِىٌّ], (KL.)

اصرف الشَّرَابَ
4 اصرف الشَّرَابَ ذ : see 1, latter half.

تصرّف
5 تصرّف ذ [quasi-pass. of 2: thus,] said of a man's face, It turned about; or was, or became, turned about; syn. تقلّب. (Jel in ii. 139.) ― -b2- And It (a thing) was, or became, employed in other [i. e. more] than one way; as though it were turned from one way to another way. (M.) ― -b3- [Hence,] تصرّف فِى الأَمْرِ, (K,) or فِى أَمْرِى, (S,) quasi-pass. of صَرَّفْتُهُ فِيهِ, (S, * O, K,) thus syn. with تقلّب [meaning He acted in whatsoever way he pleased, according to his own judgment or discretion or free will, or as a free agent, in the disposal, or management, of the affair, or my affair; or he was, or became, employed to do so]: (K:) or it is from الصَّرْفُ as signifying الحِيلَةُ; (S, M, TA;) i. e. it means (tropical:) [he practised versatility, or] he used art or artifice or cunning, in the affair, or in my affair; syn. اِحْتَالَ. (TA [and in like manner Bd in xxv. 20: but the former meaning is the more common: see also 8].) [It is also used as meaning simply He employed himself, or was employed, in the managing of the affair, or my affair; because the management of affairs generally requires the practice of versatility, or the use of art or artifice or cunning.] ― -b4- [Hence also, said of a horse, He was exercised.]

انصرف
7 انصرف ذ , (S, M, O, K,) inf. n. اِنْصِرَافٌ, (O,) and مُنْصَرَفٌ is also sometimes an inf. n. thereof as well as a n. of place, (S,) quasi-pass. of صَرَفَهُ, (S, M,) said of a thing, (M,) or of a man; (S;) as such signifying It [or he] turned, or went, away, or back, from its [or his] way, or course; or was, or became, turned, or sent, or put, away, or back, therefrom; or averted, or repelled, therefrom: (M:) [or shifted from one state, or condition, to another: (see 1, first sentence:)] or i. q. اِنْكَفَّ; so in the copies of the K; but [this is an inadequate explanation;] the right [or better] explanation is انْكَفَأَ [i. e. he, or it, reverted, or returned; or was, or became, turned away or back]; agreeably with what is said in the O. (TA.) ثُمَّ انْصَرَفُوا in the Kur [ix. 128] means Then they return, or go back, from the place in which they have listened: or then they turn away from doing aught of that which they have heard. (M.) ― -b2- [Accord. to Golius, it signifies also It ran in a small stream; or the like; for he explains it as meaning “ manavit: ” but for this he names no authority. ― -b3- Said of a noun, it means It was inflected, or declined, with tenween.]

اصطرف
8 اصطرف ذ (tropical:) He sought, sought after, or sought to gain, sustenance or the like, (M, TA,) and used art or artifice or cunning [in so doing]; (M;) for his family, or household; (M, TA;) as also ↓ صَرَفَ, aor. صَرِفَ ; you say, صَرَفَ لِأَهْلِهِ [as though meaning صَرَفَ نَفْسَهُ لِأَهْلِهِ] and اصطرف: (M:) or he used art or artifice or cunning (تصرّف) in the seeking of gain: (O, K, TA:) or [meaning thus] you say, اصطرف فِى طَلَبِ الكَسْبِ. (S.) -A2- It is also trans.: you say, اصطرف وَجْهَهُ: see 1, first quarter. ― -b2- And اصطرف الدَّرَاهِمَ He procured the dirhems in exchange for [other] dirhems or for deenars. (Mgh.)

اِسْتَصْرَفْتُ اللّٰهَ المَكَارِهَ
10 اِسْتَصْرَفْتُ اللّٰهَ المَكَارِهَ ذ (S, O, K) I begged God to avert from me the things, or events, that are objects of dislike or hatred. (O, K.)

صَرْفٌ
صَرْفٌ ذ [as an inf. n.: see 1]. ― -b2- Used as a subst., The evil accidents, mishaps, or calamities, of time, or fortune; [thus expl. as having a pl. signification;] صَرْفُ الدَّهْرِ meaning حَدَثَانُهُ, (S, M, O, K,) and نَوَائِبُهُ, (S, O, K,) or حَوَادِثُهُ; (Msb;) because it [i. e. time, or fortune,] turns things from their way, or course: (M:) [but it seems to be more properly rendered the shifting of fortune, or its shifting about; and to be an inf. n. sometimes used as a simple subst., and therefore having a pl., for] its pl. is صُرُوفٌ. (M, Msb.) In the phrase قَدْ شَحَطَتْ صَرْفُ نَوَاهَا, in a verse of Sakhr-el-Ghei, [ISd says,] he has made it fem. because of its dependance upon النَّوَى [which is fem.; as though the meaning were The afflictions that are the consequence of the course taken by her in her journey have exceeded the bounds of moderation]: (M:) [or it is here made fem. because having the signification of a broken pl., which is fem.:] or the meaning is, قَدْ بَعُدَتْ تَصَرُّفُ وَجْهِهَا الَّذِى أَخَذَتْ فِيهِ [i. e. the shiftingabout of her course that she has taken has become far-extending; صَرْف being thus used as an inf. n.; for the Arabs sometimes make the inf. n. fem., saying أَوْجَعَتْنِى ضَرْبُكَ as well as أَوْجَعَنِى ضَرْبُكَ; (see EM p. 157;) and this I think the most preferable explanation]. (Skr in his Expos. of the Poems of the Hudhalees, p. 14 of the vol. edited by Kosegarten.) ― -b3- Also Repentance. (S, M, O, Msb, K.) [See a phrase below, in which this and other meanings are assigned to it.] ― -b4- And (tropical:) Art, artifice, or cunning. (Yoo, S, M, O, K, TA.) Hence, in the Kur [xxv. 20], فَمَآ يَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا (tropical:) [And they are not able to put in practice art or artifice or cunning, nor aid]: (S, TA:) or this means and they are not able to avert, or repel, from themselves punishment, (O, K, TA,) nor to aid themselves. (O, TA.) ― -b5- And Excellence, or superiority, of a dirhem, (S, M, Mgh, O, Msb, K,) and of a deenلr, (M,) over another, (S, M, &c.,) in goodness, (S, Mgh, Msb,) or in value; (M, Mgh, O, K;) as in the saying, بَيْنَ الدِّرْهَمَيْنِ صَرْفٌ [Between the two dirhems is a difference of excellence], because of the [superior] goodness of the silver of one of them: (S:) and in like manner, of speech; (O, K;) as in the saying فُلَانٌ لَا يَعْرِفُ صَرْفَ الكَلَامِ Such a one knows not the excellence of speech over other speech: (O:) and [in like manner] one says, لِهٰذَا عَلَى هٰذَا صَرْفٌ There is, or pertains, to this, an excess, and an excellence, over this; for when one is judged to excel, it, or he, is turned aside from its, or his, likes, or fellows. (O, K. *) ― -b6- And The night; and the day: (K:) [because of their interchanging:] الصَّرْفَانِ signifies the night and the day; (S, O, K;) as also ↓ الصِّرْفَانِ; (K;) the latter accord. to Ibn-'Abbلd; (O;) like الصِّرْعَانِ, with kesr also [as well as with fet-h]. (TA.) ― -b7- In the saying (S, M, O, Msb) of the Arabs, (M,) or of the Prophet, (O, Msb,) in a certain trad., (K,) لَا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلَا عَدْلٌ [Neither صَرْف nor عَدْل shall be accepted from him], (S, M, * O, Msb, *) by صَرْف is meant repentance; (S, M, O, Msb, K;) and by عَدْل, ransom: (M, Msb, K:) or by the former, art, or artifice, or cunning; (Yoo, S, M, O, K;) and by the latter, ransom: (M:) or by the former, acquisition of gain; and by the latter, ransom: (K:) or by the former, a supererogatory act; (A'Obeyd, M, O, K;) and by the latter, an obligatory act: (A'Obeyd, M, K:) or vice versâ: (K:) or by the former, weight; and by the latter, measure: (M, O, K:) or by the former, deviation; and by the latter, a right, or direct, course: (IAar, M:) or by the former, مَا يُتَصَرَّفُ فِيهِ [app. meaning an evasive artifice]; and by the latter, a like: (Th, M:) or by the former, value, or price; and by the latter, a like; the saying originally relating to the bloodwit (الدِّيَة): one says, لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُمْ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا, i. e. They did not accept from them a bloodwit, nor did they slay one man for him, of their people, who had been slain; but they required from them more than that; for the Arabs used [often] to slay two men, and three, for one man; when they slew a man for a man, that was العَدْل with them; and when they took a bloodwit, having turned from the blood to another thing, that was صَرْف, i. e. the value, or price, was صَرْف: then the saying was applied in relation to anything, so as to be proverbially used in the case of him who was to render more than was incumbent on him: it has also been said that by صَرْف is meant [in the saying cited above] something additional, or in excess; but this is nought. (M.)

صِرْفٌ
صِرْفٌ ذ : see its dual in the next preceding paragraph, near the middle. -A2- Also Pure, unmixed, or free from admixture; (S, M, Mgh, O, Msb, K;) applied to wine, (S, M, O, Msb, K,) or beverage, as meaning unmixed, (S, M, O, Msb,) and so ↓ مَصْرُوفٌ, (O, K,) and to other things, (K,) to blood, and to phlegm, (TA,) and to anything (M, Msb) as meaning free from turbid foulnesses: (Mgh, * Msb:) and ↓ صَرِيفٌ likewise signifies anything having in it no admixture. (TA.) -A3- And A certain dye, (Msb,) a red dye, (S, O, K,) with which the thongs, or straps, of sandals are dyed, (S, O,) or with which the hide is dyed: (Msb:) or a certain red thing with which the hide is tanned (يُدْبَغُ [perhaps a mistranscription for يُصْبَغُ]). (So in a copy of the M.)

الصَّرْفَةُ
الصَّرْفَةُ ذ One of the Mansions of the Moon; [the Twelfth Mansion;] a single very bright star, [ β of Leo,] (S, O, K, and Kzw in his Descr. of the Mansions of the Moon,) by which are some small evanescent stars; (Kzw;) over against, (بِتِلْقَآء, so in my copies of the S,) or following, (O, K and Kzw ubi suprà,) الزُّبْرَة; (S, O, K, Kzw;) [i. e.] it is a single star behind the خَرَاتَانِ of the Lion; (M;) it is on the hinder part of the tail (ذَنَب) of the Lion; [wherefore it is called by our astronomers Deneb;] and is also called the قُنْب, which means the sheath of the penis, of the Lion: (Kzw in his Descr. of Leo: [in the S and O, erroneously, “ the قَلْب of the Lion: ”]) [it rose aurorally, in Central Arabia, about the commencement of the era of the Flight, on the 8th of Sept., O. S.; and set aurorally on the 9th of March:] Ibn-Kunلseh says, (M,) it is called الصَّرْفَةُ because of the turning away of the cold (S, M, O, K) from the heat, (M,) and the coming of the heat, (S, O,) accord. to the [O and] K at its rising, but [as] IB says, correctly because of the turning away of the heat [at its rising], and the coming of the cold: (TA:) [i. e., correctly,] it is thus called because of the turning away of the cold at its setting in the early mornings, and the turning away of the heat at its rising from beneath the rays of the sun in the early mornings: (Kzw in his Descr. of Leo:) when it rises before the dawn, that is the beginning of autumn; and when it sets with the rising of the dawn, that is the beginning of spring. (M.) [Hence,] الصَّرْفَةُ is [called] نَابُ الدَّهْرِ الَّذِى يُفْتَرُّ, (Ibn-'Abbلd, O, K,) or نَابُ الدَّهْرِ الَّذِى يَفْتَرُّ عَنْهُ [The dog-tooth of time, or fortune, which it shows smiling]: for when الصرفة rises, [a mistake for “ sets, aurorally, ”] the blossoms come forth and the herbage attains its full height: (M and K in art. فر:) in the T it is said that الصَّرْفَة is called by the Arabs نَابُ الدَّهْرِ [the dog-tooth of time, or fortune,] لِأَنَّهُ يَفْتَرُّ عَنِ البَرْدِ وَعَنِ الحَرِّ فِى الحَالَتَيْنِ [i. e. because it smiles revealing (the advent of) the cold and (that of) the heat, in its two states (of auroral rising and setting)]. (TA.) -A2- صَرْفَةٌ also signifies A certain kind of bead (خَرَزَةٌ); (Lh, S, M, O, K;) mentioned among those by means of which men are captivated, or fascinated, or restrained by women from other women; (S, O, K; *) or by means of which men are conciliated, so as to be turned thereby from their ways of acting or conduct or the like. (Lh, M.) -A3- And A bow having upon it a black mark or spot (شَامَةٌ سَوْدَآءُ), the arrows of which, when they are shot, will not hit the object of aim. (O, K.) -A4- And one says, حَلَبْتُ النَّاقَةَ صَرْفَةً, meaning I milked the she-camel in the early morning, between dawn and sunrise, and then left her until the like time of the morrow. (O, K. *)

الصَّرَفَانُ
الصَّرَفَانُ ذ Death; (M, K;) a name of death. (IAar, O.) -A2- And صَرَفَانٌ signifies Lead; syn. رَصَاصٌ: (S, Msb, K:) or رَصَاصٌ قَلْعِىٌّ [q. v.]: (M:) and (K) accord. to Ibn-'Abbلd, (O,) copper; syn. نُحَاسٌ. (O, K.) -A3- And A sort of dates; (S, M, O, Msb;) a heavy sort of dates: (K:) n. un. with ة: (M:) AHn says, (M, O,) on the authority of certain of the Arabs, (O,) that the صَرَفَانَة is a red date, like the بَرْنِيَّة, (M, O, Msb,) but (M, O) hard to be chewed, (M, O, K,) tough, (M, O,) and the heaviest of all dates: (M, O, Msb:) persons having households and slaves and hired men provide it, because of its satisfying quality, (O, K, [but for لجرآتِهَا in the O, referring to the n. un., and لِجَزَاتِهَا in copies of the K, and لجِزايَتِها in the CK, I read لِجَزَائِهَا, which is evidently the right reading, and agrees with what here follows,]) and its standing in great stead: (O, K:) or it is the [sort of dates called] صَيْحَانِىّ [q. v.]: (K:) AHn says, En-Nowshajلnee told me that the صَرَفَانَة is [called] الصَّيْحَانِيَّةُ in El- Hijلz, and in like manner its palm-tree. (O.) صَرَفَانَةٌ رِبْعِيَّهْ تُصْرَمُ بِالصَّيْفِ وَتُؤْكَلُ بِالشَّتِيَّهْ is one of their proverbs [expl. in art. ربع]. (AHn, O, K.)

صَرَفِىٌّ
صَرَفِىٌّ ذ A camel of a certain excellent sort; (M, O, K;) a rel. n.: (O, K:) or it is correctly with د; (O, * K;) i. e. صَدَفِىٌّ [q. v.]: (O:) some say that it is with د; and this is the right. (M.)

صَرُوفٌ
صَرُوفٌ ذ A she-camel that makes a grating, or creaking, sound with her tushes, or canine teeth. (S, O, K.)

صَرِيفٌ
صَرِيفٌ ذ inf. n. of 1 in the senses expl. in the last sentence but one of the first paragraph [q. v.]. (S, M, &c.) -A2- See also صِرْفٌ. ― -b2- Applied to milk, (S, M, O, K,) Just milked; (K;) brought away from the udder while hot, (S, M, O,) when milked. (S, O.) ― -b3- Also Dry سَعَف [or palmbranches]: n. un. with ة: (AHn, M:) [i. e.] ↓ صَرِيفَةٌ signifies a dry سَعَفَة. (K.) And AHn says, (M, O,) in one place, (M,) الصَّرِيفُ signifies, (M, O, K,) as some assert, (O,) What has become dry, of trees; (M, O, K;) like الضَّرِيعُ; (M;) called in Pers. حُذْخُوش, (so in copies of the K, in the CK خُدْخُوش, and in the O الخَذْخُوَش, [all app. mistranscriptions, for I find nothing like them in Pers. except partially, i. e. خُوش meaning “ dry, ” like خُشْك,]) and also called [in Arabic] القَفْلَةُ [the tree that has become dry]. (O.) [See also صَرِيعٌ, with the unpointed ص.] -A3- Also Silver: so in a verse cited voce اـِنْ (page 107, third col.): (ISk, S, O:) or pure silver. (K.) -A4- See also the next paragraph.

صَرِيفَةٌ
صَرِيفَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also A thin, round cake of bread; syn. رُقَاقَةٌ: pl. صُرُفٌ and صِرَافٌ and [coll. gen. n.] ↓ صَرِيفٌ. (K.)

خَمْرٌ صَرِيفِيَّةٌ
خَمْرٌ صَرِيفِيَّةٌ ذ Wine of صَرِيفُونُ, (S, O, K,) a place, (S, O,) i. e. a town, (O,) in El-' Irلk, (S, O,) in the Sawلd of El-' Irلk near 'Okbarà, (O, TA;) not, as it is implied in the K, from another of the same name in Wلsit: (TA:) or, as some say, wine just taken from the دَنّ [or jar]; like [as one says] لَبَنٌ صَرِيفٌ. (O, K.)

صَرَّافٌ
صَرَّافٌ ذ : see صَيْرَفِىٌّ: -A2- and see also صَارِفٌ.

صِرِّيفٌ
صِرِّيفٌ ذ : see the next paragraph.

صَارِفٌ
صَارِفٌ ذ [act. part. n. of 1: as such having, among other meanings, the meaning of Grating, or creaking; or making a grating, or creaking, sound: and so ↓ صَرَّافٌ, but properly in an intensive sense; for] the dual of صَرَّافٌ is used by the poet Aboo-Khirلsh as meaning two thongs of a sandal that make a creaking sound: (M:) [and ↓ صِرِّيفٌ likewise means making a creaking sound with the teeth: so accord. to Freytag, from Jereer.] One says, مَا فِى فَمِهِ صَارِفَةٌ, meaning He has not in his mouth a canine tooth [lit. a grater or creaker; for سِنٌّ صَارِفَةٌ a tooth that makes a grating, or creaking, sound]. (M.) -A2- See also 1, last sentence.

صَارِفَةٌ
صَارِفَةٌ ذ : pl. صَوَارِفُ: see تَصَارِيفُ, below.

صَيْرَفٌ
صَيْرَفٌ ذ One who practices art or artifice or cunning, in the disposal, or management, of affairs; (S, M, O, K;) as also ↓ صَيْرَفِىٌّ; (S, O, K;) which latter is applied by the poet Suweyd Ibn-Abee-Kلhil El-Yeshkuree [in the like sense] as an epithet to a tongue, in his saying,
وَلِسَانًا صَيْرَفِيًّا صَارِمًا
كَحُسَامِ السَّيْفِ مَا مَسَّ قَطَعْ
[And a cunning, sharp tongue, like the edge of the sword, what it touches it cuts]. (S, O.) ― -b2- See also what next follows.

صَيْرَفِىٌّ
صَيْرَفِىٌّ ذ i. q. ↓ صَرَّافٌ, (S, M, O, Msb,) or صَرَّافُ دَرَاهِمَ, (K,) and so ↓ صَيْرَفٌ, (M, Msb, K,) i. e. A money-changer; (M, Msb, TA;) except that صَرَّافٌ has an intensive signification [app. as meaning a skilful money-changer, and hence it is often used in the present day as meaning a banker]: (Msb:) all are applied to him who knows and distinguishes the relative excellence, or superiority, of pieces of money: (Mgh:) these appellations are from المُصَارَفَةُ, (S, O,) or from التَّصَرُّفُ, (M,) or from صَرْفٌ meaning “ excellence, ” or “ superiority, ” of one dirhem [or deenلr] over another, (Mgh, and Msb on the authority of IF in relation to the first,) because such as excels, or is superior, is turned aside from the deficient: (Mgh:) the pl. is صَيَارِفَةٌ (S, M, O, K) and صَيَارِفُ (M) and صَيَارِيفُ, this last occurring in poetry, (S, M, O, K,) by poetic license, for the sake of the measure. (S, O.) ― -b2- See also صَيْرَفٌ.

تَصَارِيفُ الأُمُورِ
تَصَارِيفُ الأُمُورِ ذ [and صَوَارِفُهَا pl. of ↓ صَارِفَةٌ] The varieties, or vicissitudes, of affairs or events. (M, TA.)

مَصْرِفٌ
مَصْرِفٌ ذ A place of turning away or back: [see also مُنْصَرَفٌ:] hence, in the Kur [xviii. 51], وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا, (TA,) meaning [And they shall not find] a place to which to turn away, or back, from it: (Bd, Jel:) or, a turning away, or back, from it: (Bd:) pl. مَصَارِفُ. (TA.)

مَصْرُوفٌ
مَصْرُوفٌ ذ [pass. part. n. of 1: see its verb: ― -b2- and] see مُنْصَرِفٌ: -A2- see also صِرْفٌ.

مُتَصَرَّفٌ
مُتَصَرَّفٌ ذ i. q. مُتَقَلَّبٌ [as meaning Place, or scope, or room, for free action]. (A, voce سَرْبٌ [q. v.]; and so in the Fلïk.)

مُتَصَرِّفٌ
مُتَصَرِّفٌ ذ is an epithet applied to a verb [as meaning That is perfectly inflected], opposed to جَامِدٌ [q. v.]. (TA, voce قَدْ.) ― -b2- [ظَرْفٌ مُتَصَرِّفٌ and طَرْفٌ غَيْرُ مُتَصَرِّفٍ signify the same, respectively, as ظَرْفٌ مُتَمَكِّنٌ and ظَرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكِّنٍ: see art. مكن. ― -b3- وَكِيلٌ مُتَصَرِّفٌ, means A factor, an agent, or a deputy, who acts according to his own free will in the disposal, or management, of an affair.]

مُنْصَرَفٌ
مُنْصَرَفٌ ذ is a n. of place, [meaning A place of turning away or back, like مَصْرِفٌ,] as well as an inf. n. [of 7]. (S.)

مُنْصَرِفٌ
مُنْصَرِفٌ ذ and غَيْرُ مُنْصَرِفٍ denote the two different sorts of nouns, (O, K,) meaning, respectively, [like ↓ مَصْرُوفٌ and غَيْرُ مَصْرُوفٍ,] Inflected, or declined, with tenween, and not so inflected or declined. (O, TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَرَفَ
صَرَفَ I ( n. ac. صَرْف 1 ),
a.  Sent away sent off; dismissed; dispatched.

b.  [ acc. &  'An ], Turned back, away from.

c.  Changed; spent, expended ( money ).

d.  Drank pure, neat ( wine. )

e.  Inflected: declined; conjugated.

f.  Embellished.

g.  I ,  U ( n. ac. صَرِيْف 25 ), Creaked; grated.

صَرَّفَ
صَرَّفَ II ,
a.  see I (a) , ( c ), ( d ), ( e ).

e.  Made to turn, to change.

f.  Exchanged; sold ( merchandise ).

g.  [ acc. &  Fī ], Left   the management of .... to; gave control, authority over.

تَصَرَّفَ
تَصَرَّفَ V
a.  [ Fī ], Had the management of; had control, authority over.

b.  Was inflected: was declined ( noun ); was conjugated ( verb ).

اِنْصَرَفَ
اِنْصَرَفَ VII
a.  [ 'An ], Set out, departed from, left; retired from; resigned.

اِصْتَرَفَ
اِصْتَرَفَ VIII ( T ),
a.  Toiled, sought sustenance, worked for a living.

اِسْتَصْرَفَ
اِسْتَصْرَفَ X ,
a.  Asked to ward off, to avert ( evil: God ).

صَرْف
صَرْف 1 ,
a.  Exchange; money-changing; rate of exchange.

b.  Grammar; inflection; declension; etymology.

c.  ( pl. صُرُوْف 27 ), Change, vicissitude, mishap, reverse ( of fortune ).

d.  . Repentance.

e.  Art, artifice.

f.  Excellence, superiority.

صَرْفَة
صَرْفَة 1t ,
a.  The twelfth Mansion of the Moon.

صَرْفِيّ
صَرْفِيّ 1yi ,
a.  Grammarian; grammatical.

صِرْف
صِرْف 2 ,
a.  Pure, unmixed; unadulterated; neat.

مَصْرِف
مَصْرِف 18 ,
a.  Issue, outlet.

صَاْرِف
صَاْرِف 21 ,
a.  Grating; creaking.

صَاْرِفَة
صَاْرِفَة 21t , ( pl. صَوَاْرِفُ 41 ),
a.  see 1 (c) .

صِرَاْفَة
صِرَاْفَة 23t ,
a.  see 1 (a) .

b.  [ coll. ], Commission, percentage.

صَرِيْف
صَرِيْف 25 ,
a.  Fresh milk.

b.  see 25t (b) .

صَرِيْفَة
صَرِيْفَة 25t ,
a.  Thin round cake of bread.

b.  ( pl. صُرُف 10 ,  صِرَاْف 23 ), Withered palmbranch.

صَرَّاْف
صَرَّاْف 28 ,
a.  Money-changer.

b.  Sharp, artful.

صَرَّاْفَة
صَرَّاْفَة 28t
a.  [ coll. ], Cash-box; till.

صَرَفَاْن
صَرَفَاْن 36 ,
a.  Death.

b.  Copper; lead.

تَصَاْرِيْف
تَصَاْرِيْف 64 ,
a.  Vicissitudes, reverses ( of fortune ).

صَرڤفَ
N. P. صَرڤفَ I , ( pl. مَصَاْرِيْفُ 65 ),
a.  Spent, expended; expense, outlay, expenditure.

صَرَّفَ
N. Ac. صَرَّفَ II ,
a.  Changing, change; mutation.

b.  Inflection; declension; conjugation.

تَصَرَّفَ
N. Ag. تَصَرَّفَ V ,
a.  Inflected, declined; declinable.

b.  [ coll. ], Governor.

اِنْصَرَفَ
N. Ag. اِنْصَرَفَ VII ,
a.  see N. Ag. تَصَرَّفَ V ( a ).

اِنْصَرَفَ
N. Ac. اِنْصَرَفَ VII ,
a.  Departure.

صِرْفًا
صِرْفًا
a.  Absolutely, in every respect.

مُتَصَرِّفِيَّة
مُتَصَرِّفِيَّة
a.  [ coll. ], Government of a town.

صَيْرَف
صَيْرَف ,  صَيْرَفِيّ ( pl. صَيَارِفَة ,
a.  صَيَارِيْف )  see 28 (a) .

##### Türkçe

**صَرَفَ**
**صَرَفَ** I (n. ac. **صَرْف** 1),
a. Gönderdi, yolladı; uzaklaştırdı; sevk etti.

b. [acc. & **'An**], -den geri çevirdi, -den uzaklaştırdı.

c. Değiştirdi; (parayı) harcadı, sarf etti.

d. (Şarabı) saf, katıksız (olarak) içti.

e. Çekimledi: i‘rab etti; tasrif etti.

f. Süsledi.

g. I, U (n. ac. **صَرِيْف** 25), gıcırdadı; sürtünüp ses çıkardı.

**صَرَّفَ**
**صَرَّفَ** II,
a. I (a), (c), (d), (e)’ye bak.

e. Döndürdü, değiştirdi.

f. Değiştirdi; (malı) sattı.

g. [acc. & **Fī**], ...’ın idaresini ...’a bıraktı; üzerinde kontrol, yetki verdi.

**تَصَرَّفَ**
**تَصَرَّفَ** V
a. [**Fī**], idaresine sahip oldu; üzerinde kontrol, yetkiye sahip oldu.

b. Çekimlendi: (isim) i‘rab edildi; (fiil) tasrif edildi.

**اِنْصَرَفَ**
**اِنْصَرَفَ** VII
a. [**'An**], -den yola çıktı, ayrıldı, çıktı; -den çekildi; istifa etti.

**اِصْتَرَفَ**
**اِصْتَرَفَ** VIII (T),
a. Zahmet çekti, rızık aradı, geçim için çalıştı.

**اِسْتَصْرَفَ**
**اِسْتَصْرَفَ** X,
a. (Kötülüğü: Allah’tan) defetmesini, uzaklaştırmasını istedi.

**صَرْف**
**صَرْف** 1,
a. Sarf; para bozma; kur.

b. Nahiv; çekim; i‘rab; iştikak.

c. (pl. **صُرُوْف** 27), değişim, dönüp dolaşma; musibet, terslik (talihin).

d. Tevbe.

e. Sanat, hüner.

f. Üstünlük, fazilet.

**صَرْفَة**
**صَرْفَة** 1t,
a. Ayın on ikinci menzili.

**صَرْفِيّ**
**صَرْفِيّ** 1yi,
a. Sarf âlimi; sarfî.

**صِرْف**
**صِرْف** 2,
a. Saf, karışıksız; katıksız; halis.

**مَصْرِف**
**مَصْرِف** 18,
a. Çıkış, çıkacak yer.

**صَاْرِف**
**صَاْرِف** 21,
a. Sürtünen (ses); gıcırdayan.

**صَاْرِفَة**
**صَاْرِفَة** 21t, (pl. **صَوَاْرِفُ** 41),
a. 1 (c)’ye bak.

**صِرَاْفَة**
**صِرَاْفَة** 23t,
a. 1 (a)’ya bak.

b. [coll.], komisyon, yüzde.

**صَرِيْف**
**صَرِيْف** 25,
a. Taze süt.

b. 25t (b)’ye bak.

**صَرِيْفَة**
**صَرِيْفَة** 25t,
a. İnce yuvarlak ekmek çöreği.

b. (pl. **صُرُف** 10, **صِرَاْف** 23), kurumuş hurma dalı.

**صَرَّاْف**
**صَرَّاْف** 28,
a. Sarraf.

b. Keskin, kurnaz.

**صَرَّاْفَة**
**صَرَّاْفَة** 28t
a. [coll.], para kutusu; kasa.

**صَرَفَاْن**
**صَرَفَاْن** 36,
a. Ölüm.

b. Bakır; kurşun.

**تَصَاْرِيْف**
**تَصَاْرِيْف** 64,
a. Dönüşler, terslikler (talihin).

**صَرڤفَ**
N. P. **صَرڤفَ** I, (pl. **مَصَاْرِيْفُ** 65),
a. Harcanmış, sarf edilmiş; masraf, gider, harcama.

**صَرَّفَ**
N. Ac. **صَرَّفَ** II,
a. Değiştirme, değişim; dönüşüm.

b. Çekim; i‘rab; tasrif.

**تَصَرَّفَ**
N. Ag. **تَصَرَّفَ** V,
a. Çekimlenen, i‘rab edilen; çekime elverişli.

b. [coll.], mutasarrıf.

**اِنْصَرَفَ**
N. Ag. **اِنْصَرَفَ** VII,
a. N. Ag. **تَصَرَّفَ** V (a)’ya bak.

**اِنْصَرَفَ**
N. Ac. **اِنْصَرَفَ** VII,
a. Ayrılış.

**صِرْفًا**
**صِرْفًا**
a. Mutlak olarak, her bakımdan.

**مُتَصَرِّفِيَّة**
**مُتَصَرِّفِيَّة**
a. [coll.], bir kasabanın idaresi.

**صَيْرَف**
**صَيْرَف**, **صَيْرَفِيّ** (pl. **صَيَارِفَة**, a. **صَيَارِيْف**) 28 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صرف
صَرَفَ - يَصْرِفُ - صَرْف - صَرْفَاً - مَصْرُوْف - مَصْرِف - مَصْرِفاً - انْصَرَفَ - يَنْصَرِفُ - صَرَّف - يُصَرِّفُ - تَصْرِيْف
صَرَفَ - يَصْرِفُ + كائن + شيئاً: يحوَّله عن مساره الصواب نحو هدف: يعمل على متحرك يتحرك باتجاه هدف، فيغير مساره بقوة خارجية مؤثرة عليه، فيجعله يخطىء هدفه ويبتعد عنه ولا يصيبه
صَرَفَ - يَصْرِفُ + كائن +  عن كائن + شيئاً: غيَّر مساره بعيداً عن الكائن
صَرَفَ - يَصْرِفُ + كائن +  إلى كائن + شيئاً: غير مساره وجعله يتجه إلى الكائن
صَرَفَ - يَصْرِفُ + كائن +  تلقاء كائن + شيئاً: غير مساره وجعله يتوجه تلقاء الكائن
صَرْف - صرفاً: اسم فعل " صَرَفَ - يَصْرِفُ " التأثير على متحرك بحيث يحوله عن هدفه فلا يصيبه
صَرْفاً: حال من " صَرْف "
مَصْرُوْف + عن: اسم مفعول صفة مشبهة من  " صَرَفَ - يَصْرِفُ "
مَصْرِف: على وزن " مـَفـْعـِل" اسم مكان من " صَرَفَ - يَصْرِفُ ": المكان الذي يمثل المسار الجديد الذي تحول إليه المتحرك بعد وقوع  فعل " صَرَفَ - يَصْرِفُ " عليه
مَصْرِْفاً: حال من " مَصْرِف ": بشكل فيه تحويل عن المسار الأصلي
انْصَرَفَ - يَنْصَرِفُ: على وزن " انفعل " من " صَرَفَ - يَصْرِفُ ": فعل " صَرَفَ - يَصْرِفُ " عندما يكون فاعله ذاتياً: يقوم الكائن بتغيير اتجاه حركته بعيداً عن هدفها الأصلي ذاتياً: والابتعاد هنا عما كان الكائن متجهاً إليه اصلاً
صَرَّف - يُصَرِّف: على وزن " فَعَّل " من " صَرَفَ - يَصْرِفُ " جعله" يَصْرِفُ " على وجه التكرار والكثرة: يجعل للمتحرك عدة مسارات مختلفة يتحرك بها
﴿انظر كيف نصرف الآيات﴾: يصرف الآيات والأمثلة: يجعل الآيات والأمثلة تأخذ عدداُ كبيراً من المسارات والاتجاهات، لكي يمكن فهمها بطريقة أسهل
﴿وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض﴾: يصرف الرياح: يجعل الرياح تتحرك بعدد متنوع وكبير من المسارات والاتجاهات
تَصْريْف: اسم فعل " صَرَّف - يُصَرِّف ": توجيه الحركة لعدد متنوع من الاتجاهات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التأثير على جريان الفعل بحائل يغير اتجاهه ليخطئ هدفه" ، وهي:
ثَبَرَ - يَثْبُرُ، صَرَفَ - يَصْرِفُ، لاتَ - يَلِيْتُ، لَفَتَ - يَلْفِتُ، سَحَرَ - يَسْحَرُ، لَحَدَ - يَلْحَدُ
صَرَفَ - يَصْرِفُ + عن
الكيد عن	﴿قال رب السجن أحب إلي مما يدعونني إليه وإلا تصرف عني كيدهن أصب إليهن وأكن من الجاهلين(33)﴾ يوسف ﴿فاستجاب له ربه فصرف عنه كيدهن إنه هو السميع العليم(34)﴾ يوسف
العذاب عن	﴿والذين يقولون ربنا اصرف عنا عذاب جهنم إن عذابها كان غراما(65)﴾ الفرقان ﴿من يصرف عنه يومئذ فقد رحمه وذلك الفوز المبين(16)﴾ الأنعام
 	﴿ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة ليقولن ما يحبسه ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(8)﴾ هود
السوء عن      	﴿ولقد همت به وهم بها لولا أن رأى برهان ربه كذلك لنصرف عنه السوء والفحشاء إنه من عبادنا المخلصين(24)﴾ يوسف ﴿ألم ترى أن الله يزجي سحابا ثم يؤلف بينه ثم يجعله ركاما فترى الودق يخرج من خلاله وينزل من السماء من جبال فيها من برد فيصيب به من يشاء ويصرفه عن من يشاءيكاد سنا برقه يذهب بالأبصار(43)﴾ النور
كائنا عن كائن	﴿ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران
قلوبهم عن آيات الله	﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ التوبة
كائن عن : عن آيات الله	﴿سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها وإن يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا وإن يروا سبيل الغي يتخذوه سبيلا ذلك بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين(146)﴾ الأعراف ﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ التوبة
صَرَفَ - يَصْرِفُ + إلى
كائن إلى كائن	﴿وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ(29)﴾ الأحقاف
صَرَفَ - يَصْرِفُ + تلقاء
أبصارهم تلقاء  	﴿وإذا صرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمين(47)﴾ الأعراف

 	﴿فذلكم الله ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنا تصرفون(32)﴾ يونس ﴿خلقكم من نفس واحدة ثم جعل منها زوجها وأنزل لكم من الأنعام ثمانية أزواج يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقا من بعد خلق في ظلمات ثلاث ذلكم الله ربكم له الملك لا إله إلا هو فأنى تصرفون (6)﴾ الزمر
 	﴿ألم ترى إلى الذين يجادلون في آيات الله أنى يصرفون (69)﴾ غافر
مصروف - مصروفا
 	﴿ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة ليقولن ما يحبسه ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(8)﴾ هود
مَصْرِف - مصرفا
 	﴿ورأى المجرمون النار فظنوا أنهم مواقعوها ولم يجدوا عنها مصرفا (53)﴾ الكهف
صِرْف - صرفاً
 	﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا(19)﴾ الفرقان
صَرَّف - يُصَرِّف + شيئاً
 	﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون(27)﴾ الأحقاف
 	﴿وكذلك نصرف الآيات وليقولوا درست ولنبينه لقوم يعلمون(105)﴾ الأنعام ﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف
 	﴿قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم من إله غير الله يأتيكم به انظر كيف نصرف الآيات ثم هم يصدفون(46)﴾ الأنعام ﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم أو يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعض انظر كيف نصرف الآيات لعلهم يفقهون(65)﴾ الأنعام
صَرَّف - يُصَرِّف + شيئاً + في شيء
 	﴿ولقد صرفنا للناس في هذا القرآن من كل مثل فأبى أكثر الناس إلا كفورا(89)﴾ الإسراء ﴿ولقد صرفنا في هذا القرآن للناس من كل مثل وكان الإنسان أكثر شيء جدلا(54)﴾ الكهف
 	﴿ولقد صرفنا في هذا القرآن ليذكروا وما يزيدهم إلا نفورا(41)﴾ الإسراء ﴿ولقد صرفناه بينهم ليذكروا فأبى أكثر الناس إلا كفورا(50)﴾ الفرقان
 	﴿وكذلك أنزلناه قرآنا عربيا وصرفنا فيه من الوعيد لعلهم يتقون أو يحدث لهم ذكرا(113)﴾ طه
تصريف
 	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون(164)﴾ البقرة ﴿واختلاف الليل والنهار وما أنزل الله من السماء من رزق فأحيا به الأرض بعد موتهاوتصريف الرياح آيات لقوم يعقلون(5)﴾ الجاثية
انْصَرَفَ - انصرفوا
عن آيات الله	﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [صرف] ص ر ف: الصَّرْفُ التوبة يقال لا يقبل منه صرف ولا عدل قال يونس الصرف الحيلة ومنه قولهم إنه ليتصرف في الأمور وقال الله تعالى ﴿فما يستطيعون صَرْفا ولا نصرا﴾ و صَرْفُ الدهر حدثانه ونوائبه وشراب صِرْفٌ أي بحت غير ممزوج و صَرِيفُ البكرة صوتها عند الاستقاء وقد صَرَفَت تصريف بالكسر صَريفاً وكذلك صَريفُ الباب وناب البعير و الصَّيْرَفِيُّ الصَّرَّافُ من المُصَارَفةِ وقوم صَيارِفةٌ والهاء للنسبة وقد جاء في الشعر الصَّيَارِيفُ يقال صرَفْتُ الدراهم بالدنانير وبين الدرهمين صَرْفٌ أي فضل لجودة فضة أحدهما وفي الحديث ﴿من طلب صرف الحديث﴾ قال أبو عبيد صرف الحديث تزيينه بالزيادة فيه و صَرَفْتُ الرجل عني فانْصَرَفَ و المُنْصَرَفُ المكان والمصدر أيضا و صَرَفَ الصبيان قلبهم وصرف الله عنك الأذى وباب الخمسة ضرب وصرفه في أمره فَتَصرَّفَ و اسْتَصْرَفْتُ الله المكاره
الراغب
صرف
- الصرف: رد الشيء من حالة إلى حالة، أو إبداله بغيره، يقال: صرفته فانصرف. قال تعالى: }ثم صرفكم عنهم﴿[آل عمران/152]، وقال:﴾ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم﴿[هود/8]، وقوله:﴾ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم﴿[التوبة/127]، فيجوز أن يكون دعاء عليهم، وأن يكون ذلك إشارة إلى ما فعله بهم، وقوله تعالى:﴾فما تستطيعون صرفا ولا نصرا﴿[الفرقان/ 19]، أي: لا يقدرون أن يصرفوا عن أنفسهم العذاب، أو أن يصرفوا أنفسهم عن النار. وقيل: أن يصرفوا الأمر من حالة إلى حالة في التغيير، ومنه قول العرب: (لا يقبل منه صرف ولا عدل) (جاء في الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من تعلم صرف الكلام ليسبي به قلوب الرجال أو الناس، لم يقبل الله منه يوم القيامة صرفا ولا عدلا) أخرجه أبو داود في الأدب برقم (5006)، قال المنذري: وفيه انقطاع. انظر: الترغيب والترهيب 1/69)، وقوله:﴾وإذ صرفنا إليك نفرا من الجن﴿[الأحقاف/29]، أي: أقبلنا بهم إليك وإلى الاستماع منك، والتصريف كالصرف إلا في التكثير، وأكثر ما يقال في صرف الشيء من حالة إلى حالة، ومن أمر إلى أمر. وتصريف الرياح هو صرفها من حال إلى حال. قال تعالى:﴾وصرفنا الآيات﴿[الأحقاف/27]،﴾وصرفنا فيه من الوعيد{ [طه/113]، ومنه: تصريف الكلام، وتصريف الدراهم، وتصريف الناب، يقال: لنا به صريف، والصريف: اللبن إذا سكنت رغوته، كأنه صرف عن الرغوة، أو صرفت عنه الرغوة، ورجل صيرف وصيرفي وصراف، وعنز صارف كأنها تصرف الفحل إلى نفسها. والصرف: صبغ أحمر خالص، وقيل لكل خالص عن غيره: صرف، كأنه صرف عنه ما يشوبه. والصرفان: الرصاص، كأنه صرف عن أن يبلغ منزلة الفضة.
ملخص اللسان:
1.    الصَّرْفُ: رَدُّ الشيء عن وجهه،صَرَفَه يَصْرِفُه صَرْفاً فانْصَرَفَ.وصارَفَ نفْسَه عن الشيء: صَرفَها عنه.
2.    الصَّرْفُ الحِيلةُ،
3.    وصَرَفْتُ الصِّبْيان:قَلَبْتُهم.
4.    والصَّريفُ: اللَّبَنُ الذي يُنْصَرَفُ به عن الضَّرْعِ حارّاً.
5.    والصَّرْفانِ: الليلُ والنهارُ.
6.    الصَّرْفةُ نابُ الدَّهْرِ لأَنها تفْتَرُّ عن البرد أَو عن الحَرّ في  الحالتين؛
7.    وتَصْريفُ الآيات تَبْيينُها.
8.    والصَّرْفُ: أَن تَصْرِفَ إنساناً عن وجْهٍ يريده إلى مَصْرِفٍ غير ذلك.
9.    وصَرَّفَ الشيءَ: أَعْمله في غير وجه كأَنه يَصرِفُه عن وجه إلى وجه،
10.                       وتَصارِيفُ الأُمورِ: تَخالِيفُها، ومنه تَصارِيفُ الرِّياحِ والسَّحابِ. صَرْفُها من جهة إلى جهة، وكذلك تصريفُ السُّيُولِ والخُيولِ والأُمور والآيات،
11.                       وصَرْفُ الدَّهْرِ: حِدْثانُه ونَوائبُه.
12.                       والصَّرْفُ: بيع الذهب بالفضة وهو من ذلك لأَنه يُنْصَرَفُ به عن جَوْهر إلى جَوْهر.
13.                       ورجل صَيْرَفٌ: مُتَصَرِّفٌ في الأُمور؛
14.                       والصَّرْفُ: التَّقَلُّبُ والحِيلةُ.
15.                       يقال: فلان يَصْرِف ويَتَصَرَّفُ ويَصْطَرِفُ لعياله أَي يَكتسب لهم.
16.                       وقولهم: لا يُقبل له صَرْفٌ ولا عَدْلٌ؛قيل:الصَّرْفُ القيمةُ والعَدلُ المِثْلُ،
17.                       والصرفُ: الفضل، يقال: لهذا صرْفٌ على هذا أَي فضلُ؛
18.                       والصَّريفُ: صوت الأَنيابِ والأَبوابِ. وصَرَفَ الإنسانُ والبعيرُ نابَه وبنابِه يَصْرِفُ صَريفاً: حَرَقَه فسمعت له صوتاً،
19.                       والصِّرْفُ: الخالِصُ من كل شيء. وشَرابٌ صِرْفٌ أَي بَحْتٌ لم يُمْزَجْ، وقد صَرَفَه صُروفاً؛
20.                       والصَّريفُ: الخمر الطيبةُ؛
21.                       والصَّريفُ: اللبن الذي ينصرف عن الضَّرْع حارّاً إذا حُلِبَ،
22.                       والصِّرفُ، بالكسر: شيء يُدْبَغُ به الأَديمُ،
23.                       والصَّريفُ: السَّعَفُ اليابِسُ، الواحدة صَريفةٌ،
24.                       والصرَفانُ: الموتُ
لسان العرب
● - صرف: الصَّرْفُ: رَدُّ الشيء عن وجهه، صَرَفَه يَصْرِفُه صَرْفاً   فانْصَرَفَ. وصارَفَ نفْسَه عن الشيء: صَرفَها عنه. وقوله تعالى: ثم   انْصَرَفوا؛ أَي رَجَعوا عن المكان الذي استمعُوا فيه، وقيل: انْصَرَفُوا عن العمل   بشيء مـما سمعوا. صَرَفَ اللّه قلوبَهم أَي أَضلَّهُم اللّه مُجازاةً على   فعلهم؛ وصَرفْتُ الرجل عني فانْصَرَفَ، والمُنْصَرَفُ: قد يكون مكاناً   وقد يكون مصدراً، وقوله عز وجل: سأَصرفُ عن آياتي؛ أَي أَجْعَلُ جَزاءهم   الإضْلالَ عن هداية آياتي. وقوله عز وجل: فما يَسْتَطِيعُون صَرْفاً ولا   نَصْراً أَي ما يستطيعون أَن يَصْرِفُوا عن أَنفسهم العَذابَ ولا أَن   يَنْصُروا أَنفسَهم. قال يونس: الصَّرْفُ الحِيلةُ، وصَرَفْتُ الصِّبْيان:   قَلَبْتُهم. وصَرَفَ اللّه عنك الأَذى، واسْتَصْرَفْتُ اللّه   المَكارِهَ.والصَّريفُ: اللَّبَنُ الذي يُنْصَرَفُ به عن الضَّرْعِ   حارّاً.والصَّرْفانِ: الليلُ والنهارُ.   والصَّرْفةُ: مَنْزِل من مَنازِلِ القمر نجم واحد نَيِّرٌ تِلْقاء   الزُّبْرةِ، خلْفَ خراتَي الأَسَد. يقال: إنه قلب الأَسد إذا طلع أَمام الفجر   فذلك الخَريفُ، وإِذا غابَ مع طُلُوع الفجر فذلك أَول الربيع، والعرب   تقول: الصَّرْفةُ نابُ الدَّهْرِ لأَنها تفْتَرُّ عن البرد أَو عن الحَرّ في   الحالتين؛ قال ابن كُناسةَ: سميت بذلك لانْصراف البرد وإقبال الحرّ،   وقال ابن بري: صوابه أَن يقال سميت بذلك لانْصراف الحرِّ وإقبال البرد.   والصَّرْفةُ: خرَزةٌ من الخرَز التي تُذْكر في الأُخَذِ، قال ابن سيده:   يُسْتَعْطَفُ بها الرجال يُصْرَفون بها عن مَذاهِبهم ووجوههم؛ عن اللحياني؛   قال ابن جني: وقولُ البغداديين في قولهم: ما تَأْتينا فتُحَدِّثَنا،   تَنْصِبُ الجوابَ على الصَّرْف، كلام فيه إجمال بعضه صحيح وبعضه فاسد، أَما   الصحيح فقولهم الصَّرْفُ أَن يُصْرَف الفِعْلُ الثاني عن معنى الفعل الأَول،   قال: وهذا معنى قولنا إن الفعل الثاني يخالف الأَوّل، وأَما انتصابه   بالصرف فخطأٌ لأَنه لا بدّ له من ناصب مُقْتَض له لأَن المعاني لا تنصب   الأَفعال وإنما ترفعها، قال: والمعنى الذي يرفع الفعل هو وقوع الاسم، وجاز في   الأَفعال أَن يرفعها المعنى كما جاز في الأَسماء أَن يرفعها المعنى   لمُضارعَة الفعل للاسم، وصَرْفُ الكلمة إجْراؤها بالتنوين.   وصَرَّفْنا الآياتِ أَي بيَّنْاها. وتَصْريفُ الآيات تَبْيينُها.   والصَّرْفُ: أَن تَصْرِفَ إنساناً عن وجْهٍ يريده إلى مَصْرِفٍ غير ذلك.   وصَرَّفَ الشيءَ: أَعْمله في غير وجه كأَنه يَصرِفُه عن وجه إلى وجه،   وتَصَرَّفَ هو. وتَصارِيفُ الأُمورِ: تَخالِيفُها، ومنه تَصارِيفُ الرِّياحِ   والسَّحابِ. الليث: تَصْريفُ الرِّياحِ صَرْفُها من جهة إلى جهة، وكذلك تصريفُ   السُّيُولِ والخُيولِ والأُمور والآيات، وتَصْريفُ الرياحِ: جعلُها   جَنُوباً وشَمالاً وصَباً ودَبُوراً فجعلها ضُروباً في أَجْناسِها. وصَرْفُ   الدَّهْرِ: حِدْثانُه ونَوائبُه. والصرْفُ: حِدْثان الدهر، اسم له لأَنه   يَصْرِفُ الأَشياء عن وجُوهها؛ وقول صخر الغَيّ:   عاوَدَني حُبُّها، وقد شَحِطَتْ   صَرْفُ نَواها، فإنَّني كَمِدُ   أَنَّث الصرف لتَعْلِيقه بالنَّوى، وجمعه صُروفٌ. أَبو عمرو: الصَّريف   الفضّةُ؛ وأَنشد:   بَني غُدانةَ، حَقّاً لَسْتُمُ ذَهَباً   ولا صَريفاً، ولكن أَنـْتُمُ خَزَفُ   وهذا البيتُ أَورَدَه الجوهري:   بني غُدانَةَ، ما إن أَنتُمُ ذَهَباً   ولا صَريفاً، ولكن أَنتُمُ خزَفُ   قال ابن بري: صواب إنشاده: ما إِن أَنـْتُمُ ذَهبٌ، لأَن زيادة إنْ   تُبْطِل عمل ما.   والصَّرْفُ: فَضْلُ الدًِّرهم على الدرهم والدينار على الدِّينار لأَنَّ   كلَّ واحد منهما يُصْرَفُ عن قِيمةِ صاحِبه. والصَّرْفُ: بيع الذهب   بالفضة وهو من ذلك لأَنه يُنْصَرَفُ به عن جَوْهر إلى جَوْهر. والتصْريفُ في   جميع البِياعاتِ: إنْفاق الدَّراهم.   والصَّرَّافُ والصَّيْرَفُ والصَّيْرَفيُّ: النقّادُ من المُصارفةِ وهو   التَّصَرُّفِ، والجمع صَيارِفُ وصَيارِفةٌ. والهاء للنسبة، وقد جاء في   الشعر الصَّيارِفُ؛ فأَما قول الفرزدق:   تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،   نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ   فعلى الضرورة لما احتاج إلى تمام الوزن أَشْبع الحركة ضرورةً حتى صارت   حرفاً؛ وبعكسه:   والبَكَراتِ الفُسَّجَ العطامِسا   ويقال: صَرَفْتُ الدَّراهِمَ بالدَّنانِير. وبين الدِّرهمين صَرْفٌ أَي   فَضْلٌ لجَوْدةِ فضة أَحدهما. ورجل صَيْرَفٌ: مُتَصَرِّفٌ في الأُمور؛   قال أُمَيَّة ابن أَبي عائذ الهذلي:   قد كُنْتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً،   لم تَلْتَحِصْني حَيْصَ بَيْصَ لَحاصِ   أَبو الهيثم: الصَّيْرفُ والصَّيْرَفيُّ المحتال المُتقلب في أُموره   المُتَصَرِّفُ في الأَُمور المُجَرّب لها؛ قال سويد بن أَبي كاهل   اليَشْكُرِيّ:   ولِساناً صَيْرَفِيّاً صارِماً،   كحُسامِ السَّيْفِ ما مَسَّ قَطَعْ   والصَّرْفُ: التَّقَلُّبُ والحِيلةُ. يقال: فلان يَصْرِف ويَتَصَرَّفُ   ويَصْطَرِفُ لعياله أَي يَكتسب لهم. وقولهم: لا يُقبل له صَرْفٌ ولا   عَدْلٌ؛ الصَّرْفُ: الحِيلة، ومنه التَّصَرُّفُ في الأَمور. يقال: إنه يتصرَّف   في الأَُمور. وصَرَّفْت الرجل في أَمْري تَصْريفاً فتَصَرَّفَ فيه   واصْطَرَفَ في طلَبِ الكسْب؛ قال العجاج:   قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،   بغَيْرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ   والعَدْلُ: الفِداء؛ ومنه قوله تعالى: وإن تَعْدِلْ كلَّ عَدْلٍ، وقيل:   الصَّرْفُ التَّطَوُّعُ والعَدْلُ الفَرْضُ، وقيل: الصَّرْفُ التوبةُ   والعدل الفِدْيةُ، وقيل: الصرفُ الوَزْنُ والعَدْلُ الكَيْلُ، وقيل:   الصَّرْفُ القيمةُ والعَدلُ المِثْلُ، وأَصلُه في الفِدية، يقال: لم يقبلوا منهم   صَرفاً ولا عَدلاً أَي لم يأْخذوا منهم دية ولم يقتلوا بقَتيلهم رجلاً   واحداً أَي طلبوا منهم أَكثر من ذلك؛ قال: كانت العرب تقتل الرجلين   والثلاثة بالرجل الواحد، فإذا قتلوا رجلاً برجل فذلك العدل فيهم، وإذا أَخذوا   دية فقد انصرفوا عن الدم إلى غيره فَصَرَفوا ذلك صرْفاً، فالقيمة صَرْف   لأَن الشيء يُقَوّم بغير صِفته ويُعَدَّل بما كان في صفته، قالوا: ثم جُعِل   بعدُ في كل شيء حتى صار مثلاً فيمن لم يؤخذ منه الشيء الذي يجب عليه،   وأُلزِمَ أَكثر منه. وقوله تعالى: ولم يجدوا عنها مَصْرِفاً، أَي   مَعْدِلاً؛ قال:   أَزُهَيْرُ، هلْ عن شَيْبةٍ من مَصْرِفِ؟   أَي مَعْدِل؛ وقال ابن الأَعرابي: الصرف المَيْلُ، والعَدْلُ   الاسْتِقامةُ. وقال ثعلب: الصَّرْفُ ما يُتَصَرَّفُ به والعَدْل الميل، وقيل الصرف   الزِّيادةُ والفضل وليس هذا بشيء. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه   وسلم، ذكر المدينة فقال: من أَحْدثَ فيها حَدَثاً أَو آوَى مُحْدِثاً لا   يُقبل منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ؛ قال مكحول: الصَّرفُ التوبةُ والعدْلُ   الفِدية. قال أَبو عبيد: وقيل الصرف النافلة والعدل الفريضة. وقال يونس:   الصرف الحِيلة، ومنه قيل: فلان يَتَصَرَّفُ أَي يَحْتالُ. قال اللّه تعالى:   لا يَسْتَطِيعُونَ صَرفاً ولا نصْراً. وصَرفُ الحديث: تَزْيِينُه   والزيادةُ فيه. وفي حديث أَبي إدْرِيسَ الخَوْلاني أَنه قال: من طَلَبَ صَرْفَ   الحديثِ يَبْتَغِي به إقبالَ وجوهِ الناسِ إليه؛ أُخِذَ من صَرفِ   الدراهمِ؛ والصرفُ: الفضل، يقال: لهذا صرْفٌ على هذا أَي فضلُ؛ قال ابن الأَثير:   أَراد بصرْفِ الحديث ما يتكلفه الإنسان من الزيادة فيه على قدر الحاجة،   وإنما كره ذلك لما يدخله من الرِّياء والتَّصَنُّع، ولما يُخالِطُه من   الكذب والتَّزَيُّدِ، والحديثُ مرفوع من رواية أَبي هريرة عن النبي، صلى   اللّه عليه وسلم، في سنن أَبي داود. ويقال: فلان لا يُحْسنُ صرْفَ الكلام   أَي فضْلَ بعضِه على بعض، وهو من صَرْفِ الدّراهمِ، وقيل لمن يُمَيِّز:   صَيْرَفٌ وصَيْرَفيٌّ. وصَرَفَ لأَهله يَصْرِفُ واصْطَرَفَ: كَسَبَ وطَلَبَ   واخْتالَ؛ عن اللحياني.   والصَّرافُ: حِرْمةُ كلِّ ذاتِ ظِلْفٍ ومِخْلَبٍ، صَرَفَتْ تَصْرِفُ   صُرُوفاً وصِرافاً، وهي صارفٌ. وكلبةٌ صارِفٌ بيِّنة الصِّرافِ إذا اشتهت   الفحل. ابن الأَعرابي: السباعُ كلها تُجْعِلُ وتَصْرِفُ إذا اشتهت الفحل،   وقد صرَفت صِرافاً، وهي صارِفٌ، وأَكثر ما يقال ذلك كلُّه للكلْبَةِ. وقال   الليث: الصِّرافُ حِرْمةُ الشاء والكلاب والبقَرِ.   والصَّريفُ: صوت الأَنيابِ والأَبوابِ. وصَرَفَ الإنسانُ والبعيرُ نابَه   وبنابِه يَصْرِفُ صَريفاً: حَرَقَه فسمعت له صوتاً، وناقة صَروفٌ   بَيِّنَةُ الصَّرِيفِ. وصَرِيفُ الفحل: تَهَدُّرُه. وما في فمه صارفٌ أَي نابٌ.   وصَريفُ القَعْوِ: صوته. وصَريفُ البكرةِ: صوتها عند الاستقاء. وصريفُ   القلم والباب ونحوهما: صريرهما. ابن خالويه: صريفُ نابِ الناقةِ يدل على   كلالِها ونابِ البعير على قَطَمِه وغُلْمَتِه؛ وقول النابغة:   مَقْذُوفَةٍ بِدَخِيسِ النَّحْضِ بازِلُها،   له صَرِيفٌ صَريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ   هو وَصْفٌ لها بالكَلالِ. وفي الحديث: أَنه دخل حائطاً من حَوائطِ   المدينةِ فإذا فيه جَمَلانِ يَصْرفان ويوعِدانِ فَدَنا منهما فوضعا جُرُنَهما؛   قال الأَصمعي: إذا كان الصَّرِيفُ من الفُحولةِ، فهو من النَّشاطِ، وإذا   كان من الإناث، فهو من الإعْياء. وفي حديث عليّ: لا يَرُوعُه منها   (*   قوله «لا يروعه منها» الذي في النهاية: لا يروعهم منه.) إلا صريفُ أَنيابِ   الحِدْثان. وفي الحديث: أَسْمَعُ صَرِيفَ الأَقلامِ أَي صوتَ جَرَيانِها   بما تكتُبه من أَقْضِيةِ اللّه ووَحْيِه، وما يَنْسَخُونه من اللوحِ   المحفوظ. وفي حديث موسى، على نبينا وعليه السلام: أَنه كان يسمع صَريف القَلم   حين كتب اللّه تعالى له التوراة؛ وقول أَبي خِراشٍ:   مُقابَلَتَيْنِ شَدَّهما طُفَيْلٌ   بِصَرّافَينِ، عَقْدُهما جَمِيلُ   عنى بالصَّرَّافَيْنِ شراكَيْنِ لهما صَرِيفٌ.   والصِّرْفُ: الخالِصُ من كل شيء. وشَرابٌ صِرْفٌ أَي بَحْتٌ لم   يُمْزَجْ، وقد صَرَفَه صُروفاً؛ قال الهذَلي:   إن يُمْسِ نَشْوانَ بِمَصْرُفَةٍ   منها بريٍّ وعلى مِرْجَلِ   وصَرَّفَه وأَصْرَفَه: كَصَرفَه؛ الأَخيرة عن ثعلب. وصَرِيفون: موضع   بالعراق؛ قال الأعشى:   وَتُجْبَى إليه السَّيْلَحُونَ، ودونَها   صَرِيفُونَ في أَنهارِها والخَوَرْنَقُ   قال: والصَّرِيفيّةُ من الخمر منسوبة إليه. والصَّريفُ: الخمر الطيبةُ؛   وقال في قول الأَعشى:   صَرِيفِيّةٌ طَيِّبٌ طَعْمُها،   لها زبدٌ بَيْنَ كُوبٍ ودَنّ   (* قوله «صريفية إلخ» قبله كما في شرح القاموس:   تعاطي الضجيع إذا أقبلت * بعيد الرقاد وعند   الوسن)   قال بعضهم: جعلها صَرِيفِيّةً لأَنها أُخِذت من الدَّنِّ ساعَتئذٍ   كاللبن الصَّريف، وقيل: نُسِبَ إلى صَريفين وهو نهر يتخلَّجُ من الفُراتِ.   والصَّريفُ: الخمر التي لم تُمْزَجْ بالماء، وكذلك كل شئ لا خِلْطَ فيه؛   وقال الباهليّ في قول المتنخل:   إنْ يُمْسِ نَشْوانَ بِمصْرُوفةٍ   قال: بمصروفة أَي بكأْس شُرِبَتْ صِرْفاً، على مِرْجَلٍ أَي على لحمٍ   طُبخ في مِرجل، وهي القِدْر. وتَصْرِيفُ الخمر: شُرْبُها صِرْفاً.   والصَّريفُ: اللبن الذي ينصرف عن الضَّرْع حارّاً إذا حُلِبَ، فإِذا سكنت   رَغْوَتُه، فهو الصَّريحُ؛ ومنه حديث الغارِ: ويَبيتانِ في رِسْلِها وصَرِيفِها؛   الصَّريفُ: اللبن ساعة يُصْرَفُ عن الضرْع؛ وفي حديث سَلمَة ابن   الأَكوع:لكن غَذاها اللبَنُ الخَريفُ:   أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ   وحديث عمرو بن معديكَرِبَ: أَشْرَبُ التِّبْنَ من اللبن رَثِيئةً أَو   صَريفاً. والصِّرفُ، بالكسر: شيء يُدْبَغُ به الأَديمُ، وفي الصحاح: صِبْغ   أَحمر تصبغ به شُرُكُ النِّعالِ؛ قال ابن كَلْحَبَةَ اليربوعي، واسمه   هُبَيْرَةُ بن عبد مَناف، ويقال سَلَمة بن خُرْشُبٍ الأَنـْماري، قال ابن   بري: والصحيح أَنه هُبيرة بن عبد مناف، وكلحبة اسم أُمه، فهو ابن كلحبة   أَحدُ بني عُرَيْن بن ثَعْلبة بن يَرْبُوعٍ، ويقال له الكلحبة، وهو لقب له،   فعلى هذا يقال؛ وقال الكلحبة اليربوعي:   كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ، ولكنْ   كلَوْنِ الصِّرفِ عُلَّ به الأَدِيمُ   يعني أَنها خالصة الكُّمْتةِ كلونِ الصِّرْفِ، وفي المحكم: خالصةُ   اللونِ لا يُحلف عليها أَنها ليست كذلك. قال: والكُمَيْتُ المُحْلِفُ الأَحَمّ   والأَحْوَى، وهما يشتبهان حتى يَحْلِفَ إنسان أَنه كميت أَحمُّ، ويحلف   الآخر أَنه كُميت أَحْوَى. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: أَتَيْتُ   رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وهو نائم في ظلِّ الكَعبة فاسْتَيْقَظ   مُحْمارّاً وجْهُه كأَنه الصِّرْفُ؛ هو بالكسر، شجر أَحمر. ويسمى الدمُ   والشرابُ إذا لم يُمْزَجا صِرْفاً. والصِّرْفُ: الخالِصُ من كل شيء. وفي   حديث جابر، رضي اللّه عنه: تَغَيَّر وجْهُه حتى صارَ كالصِّرْف. وفي حديث   علي، كرَّم اللّه وجهه: لتَعْرُكَنَّكُمْ عَرْكَ الأَديمِ الصِّرْفِ أَي   الأَحمر. والصَّريفُ: السَّعَفُ اليابِسُ، الواحدة صَريفةٌ، حكى ذلك أَبو   حنيفة؛ وقال مرة: هو ما يَبِسَ من الشجر مثل الضَّريع، وقد تقدَّم. ابن   الأَعرابي: أَصْرف الشاعرُ شِعْرَهُ يُصْرِفُه إصرافاً إذا أَقوى فيه   وخالف بين القافِيَتَين؛ يقال: أَصْرَفَ الشاعرُ القافيةَ، قال ابن بري: ولم   يجئ أَصرف غيره؛ وأَنشد:   بغير مُصْرفة القَوافي   (* قوله «بغير مصرفة» كذا بالأصل.)   ابن بزرج: أَكْفأْتُ الشعرَ إذا رفعت قافِيةً وخفضت أُخرى أَو نصبتها،   وقال: أَصْرَفْتُ في الشعر مثل الإكفاء، ويقال: صَرَفْت فلاناً ولا يقال   أَصْرَفْته. وقوله في حديث الشُفعة: إذا صُرِّفَتِ الطُّرُقُ فلا شُفْعةَ   أَي بُيِّنَتْ مَصارِفُها وشوارِعُها كأَنه من التَّصَرُّفِ   والتَّصْريفِ.والصَّرَفانُ: ضربٌ من التمر، واحدته صَرفانَةٌ، وقال أَبو حنيفة:   الصَّرفانةُ تمرة حمراء مثل البَرْنِيّةِ إلا أَنها صُلْبةُ المَمْضَغَةِ   عَلِكةٌ، قال: وهي أَرْزَن التمر كله؛ وأَنشد ابن بري للنّجاشِيّ:   حَسِبْتُمْ قِتالَ الأَشْعَرينَ ومَذْحِجٍ   وكِنْدَةَ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ   وقال عِمْران الكلبي:   أَكُنْتُمْ حَسِبْتُمْ ضَرْبَنا وجِلادَنا   على الحجْرِ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ   (* قوله «الحجر» في معجم ياقوت: الحجر، بالكسر وبالفتح وبالضم، أسماء   مواضع.)   وفي حديث وفْد عبد القيس: أَتُسَمُّون هذا الصَّرفان؟ هو ضرب من أَجود   التمر وأَوْزَنه. والصرَفانُ: الرَّصاصُ القَلَعِيُّ؛ والصرَفانُ: الموتُ؛   ومنهما قول الزَّبّاء الملِكة:   ما لِلْجِمالِ مَشْيُها وئيدا؟   أَجَنْدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَديدا؟   أَمْ صَرَفاناً بارِداً شَديدا؟   أَم الرِّجال جُثَّماً قُعُودا؟   قال اَبو عبيد: ولم يكن يهدى لها شيء أَحَبّ إليها من التمر الصرَفان؛   وأَنشد:   ولما أَتَتْها العِيرُ قالت: أَبارِدٌ   من التمرِ أَمْ هذا حَديدٌ وجَنْدَلُ؟   والصَّرَفيُّ: ضَرْب من النَّجائب منسوبة، وقيل بالدال وهو الصحيح، وقد   تقدم.
مقاييس اللغة:
(صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])
فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا.
وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])
ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])
وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه.
القاموس المحيط:
الصَّرْفُ في الحديث التَّوْبَةُ. والعَدْلُ الفِدْيَةُ، أو هو النافِلَةُ، والعَدْلُ الفَرِيضَةُ، أو بالعَكْسِ، أو هو الوَزْنُ، والعَدْلُ الكَيْلُ، أو هو الاكْتِسَابُ، والعَدْلُ الفِدْيَةُ، أو الحِيلَةُ، ومنه " فما يَسْتَطيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْراً " ، أي ما يَسْتَطِيعُونَ أن يَصْرِفوا عن أنْفُسِهِم العَذابَ، و من الدَّهْرِ حِدْثانُهُ، ونَوَائِبُهُ، والليلُ والنهارُ، وهُما صَرْفانِ، ويُكْسَرُ. وصَرْفُ الحديثِ أن يُزادَ فيه ويُحَسَّنَ، مِن الصَّرْفِ في الدراهِمِ، وهو فَضْلُ بعضِه على بعضٍ في القِيمَةِ، وكذلك صَرْفُ الكلامِ.
وله عليه صَرْفٌ: شَِفٌّ وفَضْلٌ، وهو من: صَرَفَه يَصْرِفُه، لأنه إذا فُضِّلَ صُرِفَ عن أشْكالِهِ.
والصَّرْفَةُ: مَنْزِلَةٌ للقَمَرِ، نَجْمٌ واحدٌ نَيِّرٌ يَتْلُو الزُّبْرَةَ، سُمِّيَ لانْصِرافِ البَرْدِ بِطُلُوعِها، وخَرَزَةٌ للتَأخيذ، ونابُ الدَّهْرِ الذي يَفْتَرُّ، والقَوْسُ فيها شامَةٌ سَوْدَاءُ لا تُصِيبُ سِهامُها إذا رُمِيَتْ، وأنْ تَحْلُبَ الناقَةَ غُدْوَةً فَتَتْرُكَها إلى مِثْلِهَا من أمْسِ. وصَرَفَهُ يَصْرِفُهُ: رَدَّهُ، و الكَلْبَةُ صُرُوفاً وصِرافاً، بالكسرِ: اشْتَهَتِ الفَحْلُ، وهي صارِفٌ، و الشَّرابَ: لم يَمْزُجْها، وهو مَصْرُوفٌ، و البَكَرَةُ صَرِيفاً: صَوَّتَتْ عندَ الاسْتِقَاء، و الخَمْرَ: شَرِبها وهي مَصْرُوفَةٌ، و الصِّبْيَانَ: قَلَبَهم من المَكْتَبِ. والصَّريفُ: الفِضَّةُ الخالِصَةُ، وصَرِيرُ البابِ ونابِ البَعيرِ، ومنه: ناقةٌ صَرُوفٌ، و : اللَّبَنُ ساعَةَ حُلِبَ، و ع قُرْبَ النِّبَاجِ، مِلْكٌ لِبَنِي أُسَيِّدِ بنِ عَمْرِو بنِ تَميمٍ، وما يَبِسَ من الشَّجَرِ، فارِسِيَّتُه: خُذْخوش. والصَّريفَةُ، كَسَفينَةٍ: السَّعَفَةُ اليابِسَةُ، والرُّقاقَةُ، ج: صُرُفٌ وصِرافٌ وصَريفٌ. وصَريفونَ: ة كبيرَةٌ غَنَّاءُ شَجْرَاءُ قُرْبَ عُكْبَراءَ، و ة بواسِطَ منها: الخَمْرُ الصَّرِيفيَّةُ، أو قيلَ لها: صَريفِيَّةٌ، لأَنَّها أُخِذَتْ من الدَّنِّ ساعَتَئِذٍ، كاللَّبَنِ الصَّريفِ.
والصَّرَفانُ، محرَّكةً: الموتُ، والنُّحَاسُ، والرَّصاصُ، وتَمْرٌ رَزِينٌ صُلْبُ المَضاغِ، يُعِدُّهَا ذَوو العِيالاتِ والأُجَراءِ والعَبيدِ لِجَزائِها، أو هو الصَّيْحانِيُّ. ومن أمثالِهِم: " صَرَفانَةٌ رِبْعِيَّةٌ تُصْرَمُ بالصَّيْفِ، وتُؤْكَلُ بالشَّتِيَّةِ " . والصِّرْفُ، بالكسرِ: صِبْغٌ أحْمَرُ، والخالصُ من الخَمْرِ وغَيْرِهَا.
والصَّيرفِيُّ: المُحْتَالُ في الأُمورِ، كالصَّيْرَفِ، وصَرَّافُ الدَّراهِمِ، ج: صيَارِفَةٌ، والهاءُ للنِسْبَةِ، وقد جاء في الشِّعْرِ: صَيارِيفُ. والصَّرَفِيُّ، محركةً، من النَّجائِبِ: مَنْسُوبٌ، أو الصَّوابُ: بالدالِ.
وأصْرَفَ شِعْرَهُ: أقْوى فيه، أو هو الإِقْواءُ بالنَّصْبِ، والخَليلُ لا يُجيزُهُ، وقد جاء في شِعْرِ العَرَبِ، ومنه:
أطْمَعْتُ جابانَ حتَّى اسْتدَّ مَعْرِضُهُ ... وكادَ يَنْقَدُّ لولاَ أنه طافا
فَقُلْ لِجابانَ يَتْرُكْنَا لِطِيَّتِهِ ... نَوْمُ الضُّحَى بعدَ نَوْمِ الليلِ إسْرافُ
وتَصْريفُ الآياتِ: تَبيينُها، و في الدَّراهِمِ والبِياعات: إنْفَاقُها، و في الكلامِ: اشْتِقاقُ بعضِه من بعضٍ، و في الرِياحِ: تَحْويلُهَا من وجْهٍ إلى وَجْهٍ، و في الخَمْرِ: شُرْبُها صِرْفاً.
وصَرَّفْتُه في الأَمْرِ تَصْرِيفاً فتَصَرَّفَ: قَلَّبْتُه فَتقَلَّبَ. واصْطَرَفَ: تَصَرَّفَ في طَلَبِ الكَسْبِ.
واسْتَصْرَفْتُ اللّهَ المَكارِهَ: سألتُه صَرْفَها عَنِّي. وانْصَرَفَ: انكَفَّ، والاسمُ مُنْصَرِف وغيرُ مُنْصَرِفٍ. والمُنْصَرِفُ: ع بينَ الحَرَمَيْنِ.
تاج العروس:
ص ر ف
الصَّرْفُ في الحَدِيثِ : الْمدِينَةُ حَرَمٌ ما بينَ عائَرٍ - ويُرْوَي عَيْرٍ - إِلى كَذا مَنْ أَحْدَثَ فيها حَدَثاً أَو آوَي مُحْدِثاً فعليه لَعْنَةُ اللهِ والمَلائِكةِ والناسِ أَجْمَعِينَ لا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ ولا عَدْلٌ : التَّوْبَةُ والعَدْلُ : الفِدْيَةُ قاله مَكْحُولٌ . أَو : هو الناقِلَةُ والعَدْلُ : الفَرِيضَةُ قاله أَبو عُبَيْدٍ . أَو بالعَكْسِ أَي : لا يُقْبَلُ منه فَرْضٌ ولا تَطَوُّعٌ نقله ابنُ دُرَيْدٍ عن بعضِ أَهلِ اللُّغَةِ . أَو هو الوَزْنُ والعَدْلُ : الكَيْلُ أَو هو الاكْتِسابُ والعَدْلُ : الفِدْيَةُ . أَو الصَّرْفُ : الحِيلَةُ وهو قولُ يُونُسَ ومنه قيل : فُلانٌ يَتَصَرَّفُ : أَي يَحْتالُ وهو مجازٌ وقال الله تعالى : " فما يَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْراً " وقال غيرُه في مَعْنَى الآيةِ : أَيْ ما يَسْتَطِيعُونَ أَن يَصْرِفُوا عن أَنْفُسِهِمُ العَذابَ ولا أَن يَنْصُرُوا أَنْفُسَهُم . وفي سِياقِ المصنِّفِ نَظَرٌ ظاهر . ثم إِنه ذَكَر للصِّرْفِ المذكورِ في الحَديثِ مع العَدْلِ أَربعةَ مَعانٍ وفاتَهُ الصَّرْفُ : المَيْلُ والعَدْلُ : الاسْتِقَامَةُ قاله ابنُ الأَعرابِيّ : وقِيلَ : الصَّرْفُ : ما يُتَصَرَّفُ به والعَدْلُ : المَيْلُ قاله ثَعْلَبٌ وقِيلَ : الصَّرْفُ : الزِّيادَةُ والفَضْلُ وليس هذا بشَيءٍ وقيل : الصَّرْفُ : القِيمة والعَدْلُ : المِثْل وأَصلُه في الفِدْيَةِ يقال : لم يَقْبَلُوا منهم صَرْفاً ولا عَدْلاً : أَي لم يَأْخُذوا منهم دِيَةً ولم يَقْتُلُوا بقَتِيلِهم رَجُلاً واحِداً أَي : طَلَبُوا منهم أَكْثَرَ من ذلك وكانت العَرَبُ تَقْتُلُ الرجُلَيْنِ والثلاثةَ بالرَّجُلِ الواحدِ فإِذا قَتَلُوا رَجُلاً برَجُلٍ فذلك العَدْلُ فيهم وإِذا أَخَذُوا دِيَةً فقد انْصَرَفُوا عن الدَّمِ إلى غيره فصَرَفُوا ذلك صَرْفاً فالقِيمةُ صَرْفٌ لأَنَّ الشيءَ يُقَوَّمُ بغيرِ صِفَتِه ويُعَدَّلُ بما كانَ في صِفَتِهِ ثم جُعِلَ بعدُ في كُلِّ شيءٍ حتى صارَ مَثَلاً فيمَنْ لم يُؤْخَذْ منه الشَّيْءُ الذي يَجِبُ عليه وأُلْزِمَ أَكْثَرَ منه فتأَمَّلْ ذلِكَ . والصَّرْفُ من الدَّخْرِ : حِدْثانُهُ ونَوائِبُه وهو اسمٌ له ؛ لأَنَّه يَصْرِفُ الأَشْياءَ عن وُجُوهِها . وقولُ صَخْرِ الغَيِّ :
عاوَدَنِي حُبُّها وقد شَحَطَتْ ... صَرْفُ نَواهَا فإِنَّنِي كَمِدُ
أَنَّثَ الصَّرْفَ لتَعْلِيقِهِ بالنَّوَى وجَمْعُه صُرُوفٌ . والصَّرْفُ : اللَّيْلُ والنَّهارُ وهما صِرْفانِ بالفَتْح ويُكْسَرُ عن ابنِ عَبّادٍ وكذلِكَ الصِّرْعانِ بالكسرِ أَيضاً وقد ذُكِر في العين . وصَرْفُ الحَديثِ في حديثِ أَبِي إِدْرِيسَ الخَوْلانِيِّ : من طَلَبَ صَرْفَ الحَدِيثِ ليَبْتَغِيَ بهِ إِقبالَ وُجُوهِ الناسِ إِليه لم يَرَحْ رائِحَةَ الجَنَّةِ هو : أَنْ يُزادَ فيهِ ويُحَسَّنَ من الصَّرْفِ في الدَّراهِمِ وهو فَضْلُ بعضِه على بَعْضٍ في القِيمَةِ قال ابنُ الأَثِيرِ : أَرادَ بصَرْفِ الحَدِيثِ : ما يَتَكَلَّفُه الإِنسانُ من الزِّيادَةِ فيه على قَدْرِ الحاجَةِ وإِنَّما كُرِهَ ذلك لِما يَدْخُلُه من الرِّياءِ والتَّصَنُّعِ ولِما يُخالِطُه من الكَذِبِ والتَّزَيُّدِ والحَدِيثُ مَرْفُوعٌ من روايةِ أَبِي هُرَيْرَةَ - رضِيَ اللهُ عنه - في سُنَنِ أَبي دَاوُد وكذلك صَرْفُ الكَلامِ يُقال : فلانٌ لا يَعْرِفُ صَرْفَ الكَلامِ أَي : فَضْلَ بعضِه على بَعْضٍ . ويُقالُ : لَهُ عليهِ صَرْفٌ : أَي شَِفٌّ وفَضْلٌ وهُوَ مِنْ صَرَفَهُ يَصْرِفُه ؛ لأَنَّهُ إِذا فُضِّلَ صُرِفَ عن أَشْكالِهِ ونَظائِرِه . والصَّرْفَةُ : مَنْزِلَةٌ للقَمَرِ نَجْمٌ واحِدٌ نَيِّرٌ يتلُو الزُّبْرَةَ خَلْفَ خَراتَيِ الأَسَدِ يُقال : إِنه قَلْبُ الأَسدِ إِذا طَلَعَ أَمامَ الفَجْرِ فذلِكَ أَوّلُ الرَّبِيعِ قال ابن كُناسَةَ : سُمِّيَ هكذا في النُّسَخِ وكَأَنَّهُ يرجِعُ إِلى النَّجْمِ وفي سائِرِ الأُصُولِ سُمِّيَتْ بذلِكَ لانْصِرافِ الحَرِّ وإِقْبالِ البَرْدِ بطُلُوعِها أَيْ : تلك المَنْزِلَة قال ابنُ بَرِّي : صوابُه أَنْ يُقالَ : سُمِّيَت بذلِكَ لانْصِرافِ الحَرِّ وإِقْبالِ البَرْدِ . والصَّرْفَةُ : خَرَزَةٌ للتَّأْخِيذِ وقال ابنُ سِيدَه : يُسْتَعْطَفُ بها الرِّجالُ يُصْرَفُونَ بها عن مَذاهِبِهِم ووُجُوهِهِم عن اللِّحْيانِيّ . والصَّرْفَةُ : نابُ الدَّهْرِ الذي يَفْتَرُّ هكَذا هو نَصُّ المُحِيط وفي التَهْذِيب : والعَرَبُ تقولُ : الصَّرْفَةُ نابُ الدّهْرِ ؛ لأَنَّها تَفْتَرُّ عن البَرْدِ أَو عن الحَرِّ في الحالَتَيْنِ فتَأَمَّلْ ذلِكَ . والصَّرْفَةُ : القَوْسُ التي فِيها شامَةٌ سَوْداءُ لا تُصِيبُ سِهامُها إِذا رُمِيَتْ عن ابنِ عَبّادٍ . وقال أَيضاً : الصَّرْفَةُ : أَنْ تَحْلُبَ النّاقَةَ غُدْوَةً فتَتْرُكَها إِلى مِثْلِهامِنْ أَمْسِ نقله الصّاغاتِيّ . وصَرَفَه عن وَجْهِهِ يَصْرِفُه صَرْفاً : رَدَّه فانْصَرَفَ . وقولُه تَعالى : " صَرَفَ اللهُ قُلُوبَهُمْ " أَي : أَضَلَّهُم اللهُ مُجازاةً على فِعْلِهِمْ . وقولُه تَعالَى : " سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ " أَي أَجْعَلُ جَزاءَهُم الإِضْلالَ عن هِدايَةِ آياتِي . وصَرَفَتِ الكَلْبَةُ تَصْرِفُ صُرُوفاً بالضمِّ وصِرافاً بالكَسْرِ : اشْتَهَتِ الفَحْلَ وهي صارِفٌ قال ابنُ الأَعْرابِيِّ : السِّباعُ كلُّها تُجْعِلُ وتَصْرِفُ : إِذا اشْتَهَتِ الفَحْلَ وقد صَرَفَتْ صِرافاً وهي صارِفٌ وأَكثَرُ ما يُقالُ ذلك كُلُّه للكَلْبَةِ . وقال اللَّيْثُ : الصِّرافُ : حِرْمَةُ الشّاءِ والكِلابِ والبَقَرِ . وصَرَفَ الشرابَ صُروفاً : لم يَمْزُجْها هكذا في سائِرِ النُّسَخِ ومثلُه نصُّ المُحِيطِ وهو غَلَطٌ صوابُه : لم يَمْزُجْه وهو أَي الشَّرابُ مَصْرُوفٌ وقولُ المُتَنَخِّلِ الهُذَلِّي :
إِنْ يُمْسِ نَشْوانَ بمَصْروفَةٍ ... مِنْها بِرِيٍّ وعَلَى مِرْجَلِ يَعْني بكأْسٍ شُرِبَتْ صِرْفاً على مِرْجَلٍ أَي : على لَحْمٍ طُبِخَ في قِدْرٍ . وصَرَفَتِ البَكَرَةُ تَصْرِفُ صَرِيفاً صَوَّتَتْ عندَ الاسْتِقاءِ . وصَرَفَ الخَمْرَ يَصْرِفُها صَرْفاً : شَرِبَها وهي مَصْرُوفَةٌ خالصةٌ لم تُمْزَجْ . وصَرَفَ الصِّبْيانَ : قَلَبَهُم من المَكْتَبِ . وقال ابنُ السِّكِّيتِ : الصَّرِيفُ كأَمِيرٍ : الفِضَّةُ ومثلُه قولُ أَبي عَمْروٍ وزادَ غيرُهما : الخالِصَةُ وأَنشَد : وهذا البيت أورده الجوهري :
بَنِي غُدانَةَ حَقّاً ما ... إِنْ أَنْتُمُ ذَهَباً ولاصَرِيفاً...
حقاً لستم ذهباً ... ولا صرسفاً ولكن أنتم خزفاً
قال ابنُ بَرِّيّ : صوابُ إِنْشادِه ما إِنْ أَنْتُمُ ذَهَبٌ ؛ لأَنَّ زيادَةَ إِنْ تُبْطِلُ عملَ ما . والصَّرِيفُ : صَرِ ] رُ البابِ و : صَرِيرُ نابِ البَعيرِ ومنه ناقَةٌ صَرُوفٌ بَيِّنَةُ الصَّرِيفِ وكذا نابُ الإِنْسانِ يقالُ : صَرَفَ الإِنسانُ والبَعيرُ نابَه وبِنابِهِ يَصْرِفُ صَرِيفاً : حَرَقَه فسَمِعْتَ له صَوْتاً . وقال ابنُ خالَوَيْهِ : صَرِيفُ نابِ الناقَةِ يَدُلُّ على كَلالِها ونابِ البَعِيرِ على غُلْمَتِه . وقولُ النابِغَةِ يصفُ ناقةً :
مَقْذُوفَةٍ بدَخِيسِ النَّخْضِ بازِلُها ... له صَرِيفٌ صَرِيفَ القَعْوِ بالمَسَدِ هو وَصْفٌ لها بالكَلاَلِ وقال الأَصْمَعِيُّ : إِنْ كانَ الصَّرِيفُ من الفُحُولَةِ فهو من النَّشاطِ وإِنْ كانَ من الإِناثِ فهو من الإِعْياءِ وبين بابٍ ونابٍ جِناسٌ . والصَّرِيفُ : اللَّبَنُ ساعةَ حُلِبَ وصُرِفَ عن الضَّرْعِ فإِذا سَكَنَتْ رَغْوَتُه فهو الصَّرِيحُ قال سَلَمَةُ بنُ الأَكْوَعِ - رضِيَ اللهُ عنه - :
" لكِنْ غَذَاهَا اللَّبَنُ الخَرِيفْ
" أَلْمَخْضُ والقارِصُ والصَّرِيفُ والصَّرِيفُ : ع قُرْبَ النِّباجِ على عَشْرَةِ أَميالٍ منه مِلْكٌ لبَنِي أُسَيْد بنِ عَمْرِو بنِ تَمِيمٍ قال جَرِيرٌ :
" أَجِنَّ الهَوَى ما أَنْسَ لا أَنْسَ مَوْقِفاًعَشِيَّةَ جَرْعاءِ الصَّرِيفِ ومَنْظَرَا وقالَ أَبو حَنِيفَةَ : زَعَم بعضُ الرُّواةِ أَنَّ الصَّرِيفَ : ما يَبِسَ من الشَّجَرِ مثل الضَّرِيعِ وهو الَّذي فارِسِيَّتُهُ خُذْخوش وهو القُفْلُ أَيضاً . وقالَ مَرَّةً : الصَّرِيفَةُ كسَفِينَةٍ : السَّعَفَةُ اليابِسَةُ والجَمْعُ صَرِيفٌ . والصَّرِيفَةُ : الرُّقاقَةُ ج : صُرُفٌ بضَمَّتَيْنِ وصِرافٌ وصَرِيفٌ . وصَرِيفُونَ في سَوادِ العِراقِ في موضِعَيْنِ أَحَدُهُما : ة كَبِيرةٌ غَنَّاءُ شَجْراءُ قُربَ عُكْبَراءَ وأَوانَي عَلَى ضَفَّةِ نَهْرِ دُجَيْل . والآخَرُ : ة بواسِطَ . وقولُه : مِنها الخَمْرُ الصَّرِيفِيَّةُ ظاهِرُه أَنَّ الخَمْرَ مَنْسُوبةٌ إلى التي بواسِطَ وليس كذلك بل إِلى القَرْيَةِ الأُولَى التي عندَ عُكْبَراءَ وإِليه أَشارَ الأَعْشَى بقوله :
وتُجْبَى إِليه السَّيْلَحُونَ ودُونَها ... صَرِيفُونَ في أَنْهارِها والخَوَرْنَقُ قال الصاغانِيُّ : وإِليها نُسِبَت الخَمْرُ وقال الأَعْشى أَيضاً :
تُعاطِي الضَّجِيعَ إِذا أَقْبَلَتْ ... بُعَيْدَ الرُّقادِ وعندَ الوَسَنْ
صَرِيفِيَةً طَيِّبٌ طَعْمُها ... لها زَبَدٌ بينَ كُوبٍ ودَنْ أَو قيلَ لها : صَرِيفِيَّةٌ لأَنَّها أُخِدَتْ منَ الدَّنِّ ساعَتَئذٍ كاللَّبَن الصَّريفِ ويُرْوَى :
" مُعَتَّقَةً قَهْوَةً مُرَّةً وقال اللَّيْثُ - في تَفْسِيرِ قَوْلِ الأَعْشَى - : إِنّها الخَمْرُ الطَّيِّبَةُ . والصَّرَفانُ مُحَرَّكَةً : المَوْتُ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ وقال ابنُ عَبّادٍ : هو النُّحاسُ وفي اللسانِ الرَّصاصُ القَلَعِيُّ وبهما فُسِّرَ قولُ الزَّبّاءِ :
" ما لِلْجِمالِ مَشْيُها وَئِيدَا
" أَجَنْدَلاً يَحْمِلْنَ أِم حَدِيدَا
" أَمْ صَرَفاناً بارِداً شَدِيدَا
" أَم الرِّجالُ جُثَّماً قُعُودا وقيل : بل الصَّرَفانُ هنا : تَمْرٌ رَزِينٌ مثلُ البَرْنِيِّ ؛ إِلاّ أَنَّه صُلْبُ المَضاغِ عَلِكٌ يُعِدُّها هكذا في النُّسَخِ والصوابُ : يُعِدُّه ذَوُو العِيالاتِ وذَوُو الأُجَراءِِ وذَوُو العَبِيدِ ؛ لِجَزائِها هكذا في النُّسَخِ والصوابُ : لجَزائِه وعِظَمِ مَوْقِعِه والناسُ يَدَّخرُونَه قاله أَبو حَنِيفَة . أَو هُوَ الصَّيْحانِيُّ بالحِجازِ نَخْلتُه كنَخْلَتِه حكاه أَبو حَنِيفَةَ عن النُّوشَجَانِيِّ وأَنشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ للنَّجاشِيِّ :
حَسِبْتُم قِتالَ الأَشْعَرِينَ ومَذْحِجٍ ... وكِنْدَةَ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ وقال عِمْرانُ الكَلْبِيّ :
أَكُنْتُمْ حَسِبْتُم ضَرْبَنا وجِلادَنَا ... على الحجْرِ أَكْلَ الزُّبْدِ بالصَّرَفانِ ؟ قال أَبو عُبَيْدٍ : ولم يكُنْ يُهْدَى للزَّبّاءِ شيءٌ أَحَبَّ إِليها من التَّمْرِ الصَّرَفانِ وأَنشج :
ولمّا أَتَتْها العِيرُ قالَتْ : أَبارِدٌ ... من التَّمْرِ أَمْ هذا حِدِيد ٌوجنْدَلُ ؟ ! ومن أَمْثالِهِم : صَرَفانَةٌ رِبْعِيَّةٌ تُصْرَمُ بالصَّيْفِ وتُؤْكَلُ بالشَّتِيَّةِ نقله أَبو حَنِيفَةَ في كتابِ النباتِ . والصِّرْفُ بالكَسْرِ : صِبْغٌ أَحْمَرُ تُصْبَغُ به شُرُكُ النِّعالِ نقله الجَوْهَرِيُّ وأَنشدَ لابنِ الكَلْحَبَةِ :
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفَةٍ ولكِنْ ... كَلْونِ الصِّرْفِ عُلَّ بهِ الأَدِيمُ يعني أَنها خالِصَةُ الكُمْتَةِ كَلْونِ الصِّرْفِ وفي المُحْكَمِ : خالِصَةُ اللَّوْنِ ومنه الحديث : " فاسْتَيْقَظَ مُحْمارّاً وَجْهُه كأَنَّهُ الصِّرْفُ " . والصِّرْفُ : الخالِصُ البَحْتُ من الخَمْرِ وغَيْرِها ولو قالَ : من كُلِّ شيءٍ لأَصابَ ويُقال : شَرابٌ صِرْفٌ أَي : بَحْتٌ لم يُمْزَجْ وكذلك دَمٌ صِرْفٌ وبَلْغَمٌ صِرْفٌ . والصَّيْرَفِيُّ : المُحْتالُ المُتَصَرِّفُ في الأُمُورِ المُجَرِّبُ لها كالصَّيْرَفِ قاله أَبُو الهَيْثَمِ قال سُوَيْدُ بنُ أَبي كاهِلٍ اليَشْكُرِيُّ :
ولِساناً صَيْرَفِيّاً صارِماً ... كحُسامِ السَّيْفِ ما مَسَّ قَطَعْ وقالَ أُمَيَّةَ بنُ أَبي عائِذٍ الهُذَلِيُّ :
قد كُنْتُ خَرّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفاً ... لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحاصِ والصَّيْرَفِيُّ والصَّيْرَفُ والصَّرّافُ : صَرّافُ الدَّراهِمِ ونُقَّادُها من المُصارَفَةِ وهو من التَّصَرُّفِ ج : صَيارِفُ وصَيارِفَةٌ والهاءُ للنِّسْبَةِ وقد جاءَ في الشِّعْرِ صَيارِيفُ :
تَنْفِي يَدَاها الحَصى في كُلِّ هاجِرَةٍ ... نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصّيارِيفِ لمّا احتاجَ إِلى تمامِ الوَزْنِ أَشْبَعَ الحَرَكَةَ ضرورةً حتى صارَتْ حَرْفاً أَنشده سِيَبَويْه للفَرَزْدَقِ قال الصّاغانِيُّ : وليس له . والصَّرَِيُّ محرَّكةً من النَّجائِبِ : مَنْسُوبٌ إِلى الصَّرَفِ قالهُ اللَّيْثُ أَو الصَّوابٌ بالدّالِ وصَحَّحُوه وقد تقدّم . وقال ابنُ الأَعرابِيِّ : أَصْرَفَ الشاعرُ شِعْرَهُ : إِذا أَقْوَي فيه وخالَفَ بين القافيَتَيْنِ يُقال : أَصْرَفَ الشاعرُ القافيَةَ قال ابنُ بَرِّي : ولم يَجِيءْ أَصْرَفَ غيره أَو هو الإِقواءُ بالنَّصْبِ ذكره المُفَضَّلُ بنُ محمّدٍ الضَّبِّيُّ الكُوفِيُّ ولم يَعْرِف البَغدادِيُّونَ الإِصْرافَ والخَليلُ لا يُجيزُه - أَي الإِقْواءَ - بالنَّصْبِ وكذا أَصْحابُه لا يُجيزُونَه وقَدْ جاءَ في شِعْرِ العربِ ومنه قوله :
أَطْعَمْتُ جابانَ حتَّى اسْتَدَّ مَغْرِضُه ... وكاد ينْقَدُّ لَوْلا أَنَّهُ طافَا ويَنْقَدُّ أَي : يَنْشَقُّ :
فقُلْ لجابانَ يَتْرُكْنا لطِيَّتِه ... نَوْمُ الضُّحَى بَعْدَ نَوْمِ اللَّيْلِ إِسْرافُ وبعضُ الناسِ يَزْعُمُ أَنَّ قولَ امْرِئِ القَيْسِ :
فَخَرَّ لرَوْقِيْه وأَمْضَيْتُ مُقْدِماً ... طُوالَ القَرَا والرَّوْقِ أَخْنَسَ ذَيّالِ من الإِقْواءِ بالنَّصْب لأَنَّه وَصَلَ الفعْلَ إِلى أَخْنَسَ . وتَصْريفُ الآياتِ : تَبْيِينُها ومنه قوْلُه تَعالَى : " وَصَرَّفْنَا الآياتِ " والتَّصَريفُ في الدَّراهِمِ والبِياعاتِ : إِنْفاقُها هكذا في سائِر النُّسخ والصواب : تَصْرِيفُ الدَّراهِمِ في البِياعاتِ كُلِّها : إِنْفاقُها كما هو نَصّ العُباب وفي اللِّسانِ : التَّصْرِيفُ في جَميعِ البِياعاتِ : إِنْفاقُ الدِّراهِم فتَأَمَّلْ ذلك . والتَّصْرِيفُ في الكَلامِ : اشْتِقاقَ بَعْضِهِ من بَعْض . والتصريف في الرِّياحِ : تَحْويلُها من وَجْهٍ إلى وَجْهٍ ومن حالٍ إِلى حالٍ قال اللَّيْثُ : تَصْرِيفُ الرِّياحِ صَرْفُها من جِهَةٍ إلى جِهَةٍ وكذلك تَصْرِيفُ السُّيُولِ والخُيُولِ والأُمورِ والآياتِ وقال غيرُه : تَصْرِيفُ الرِّياحِ : جَعْلُها جَنُوباً وشَمالاً وصَباً ودَبُوراً فجَعَلَها ضُرُوباً في أَجْناسِها
والتَّصْرِيفُ في الخَمْرِ : شُرْبُها صِرْفاً أَي : غير مَمْزُوجَةٍ . وصَرَّفْتُهُ في الأَمْرِ تَصْرِيفاً فتَصَرَّفَ فيهِ : أَي قَلَّبْتُهُ : فَتَقَلَّبَ . ويُقال : اصْطَرَفَ لِعيالِهِ : إِذا تَصَرَّفَ في طَلَبِ الكَسْبِ قال العَجّاجُ :
" قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافِي
" بغَيْرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ هكذا أَنْشَدَهُ الجوهريُّ والمَشْطورُ الثانِي للعَجّاج دُونَ الأول والرِّوايَةُ فيه : مِنْ غير لا عَصْفٍ . ولرُؤْبَةَ أُرْجُوزةٌ على هذا الرَّوِيِّ وليسَ المَشْطورانِ ولا أَحدُهُما فِيها قاله الصاغانِيّ
واسْتَصْرَفْتُ اللهَ المَكارِهَ : أَي سَأَلْتُه صَرْفَها عَنِّي . وانْصَرَفَ : انْكَفَّ هكذا في النُّسَخِ والصوابُ انْكَفَأَ كما هو نَصُّ العُبابِ وهو مُطاوِعُ صَرَفَه عن وَجْهِه فانْصَرَفَ وقوله تعالى : " ثُمَّ انْصَرَفُوا " أَي : رَجَعُوا عن المَكانِ الذي استَمَعُوا فيه وقِيلَ : انْصَرَفُوا عن العَمَلِ بشَيءٍ مما سَمِعُوا . والاسْمُ على ضَرْبَتَيْنِ : مُنْصَرِفٌ وغيرُ مُنْصَرِفٍ قال الزَّمَخْشَريُّ : الاسمُ يمتَنِعُ من الصَّرْفِ متى اجْتَمَع فيه اثْنانِ من أَسْبابِ تِسْعَةٍ أَو تَكَرَّرَ واحِدٌ وهي : العَلَمِيّة والتّأْنِيثُ اللاّزِمُ لَفْظاً أَو مَعْنىً نحو : سُعادَ وطَلْحَةَ . ووَزْنُ الفِعْلِ الذي يَغْلِبُه في نَحْوِ أَفْعَلِ فإِنَّه فيه أَكْثَرُ منه في الاسْمِ أَو يَخُصُّه في نحو : ضَرَبَ إِن سُمِّيَ به والوَصْفِيَّة في نحو : أَحْمَرَ . والعَدْلُ عن صِيغَةٍ إِلى أُخْرَي في نحو : عُمَرَ وثُلاثَ . وأَنْ يكونَ جَمْعاً ليس على زِنَتِه واحد كمَساجِدَ ومَصابِيحَ إِلاّ ما اعتَلَّ آخِرُه نحو جَوارٍ فإَنَّه في الجَرِّ والرفعِ كقاضٍ وفي النَّصْبِ كضَوارَِبَ وحَضاجِرُ وسَراوِيلُ في التقدير جمع حِضَجْرٍ وسِرْوالَة . والتَّرْكِيبُ في نحو : مَعْدِ يكَرِبَ وبَعْلَبَكَّ . والعُجْمَةُ في الأَعْلامِ خاصَّةً . والأَلِفُ والنونُ المُضارِعَتانِ لأَلِفَيِ التَّأْنِيث في نحو : عُثْمانَ وسَكْرانَ إِلاّ إِذا اضْطُّرَّ الشاعِرُ فَصَرَفَ . وأَما السببُ الواحدُ فغيرُ مانعٍ أبداً وما تَعَلَّقَ به الكوفيُّونَ في إِجازةِ مُنْعِه في الشِّعْر ليس بثَبْتٍ . وما أَحَدُ سبَبَيْه أَو أَسبابه العَلَميّةُ فحكمُه الصَّرْفُ عند التَّنْكيرِ كقولكَ : رُبَّ سُعادٍ وقَطامٍ ؛ لبَقائهِ بلا سَبَبٍ أَو على سَببٍ واحدٍ إِلاّ نحو أَحْمَرَ فإِنَّ فيه خلافاً بين الأَخْفَش وصاحبِ الكتاب . وما فيه سَبَبان في الثُّلاثيِّ الساكن الحَشْوِ كنُوحٍ ولُوطٍ مُنْصَرفٌ في اللُّغَة الفَصيحة التي عليها التَّنْزيلُ لمُقاوَمَةِ السُّكونِ أَحدَ السببنيِ وقومٌ يُجْرُونَه على القياس . فلا يَصْرفُونَه وقد جَمَعَهُما الشاعر في قوْله :
لَمْ تَتَلَفَّعْ بفَضْل مِئْزَرِها ... دَعْدٌ ولم تُسْقَ دَعْدُ في العُلَبِ وأَمّا ما فيه سببٌ زائدٌ كمَاه وجُور فإِنّ فيهما ما في نُوحٍ مع زيادة التأْنيث فلا مَقالَ في امْتناعِ صَرْفِه . والتكَرُّر في نحو بُشْرَى وصَحْراءَ ومَساجدَ ومَصابيحَ نُزِّلَ البناءُ على حرف تأَنيثٍ لا يَقَعُ مُنْفَصلاً بحالٍ والزِّنَةُ التي لا واحدَ عليها مَنْزلَةَ تأْنيثٍ ثانٍ وجمعٍ ثانٍ انتهى كلامُ الزَّمَخْشَريّ . والمُنْصَرَفُ : ع بَيْنَ الحَرَمَيْن الشَّريفَيْن على اَرْبَعَةِ بُرُدٍ من بَدْرٍ مما يلي مَكَّةَ حَرَسها اللهُ تَعالَى . ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : المُنْصَرَفُ قد يكونُ مكاناً وقد يكونُ مَصْدراً . وصَرَفَ الكَلمةَ : أَجْراها بالتنْوينِ . والتَّصْريفُ : إِعمالُ الشَّيْءِ في غير وَجْهٍ كأَنه يَصْرفُه عن وَجْهٍ إلى وَجْهٍ . وتَصاريفُ الأُمورِ : تَخاليفُها . والصَّرْفُ : بَيْعُ الذّهَبِ بالفِّضَة . والمَصْرِفُ : المَعْدِلُ ومنه قولُه تَعالَى : " وَلَمْ يَجدُوا عَنْها مَصْرِفاً " وقولُ الشاعر :
" أَزُهَيْرُ هَلْ عن شَيْبَةٍ من مَصْرِفِ ويقال : ما في فَمهِ صارِفٌ : أَي نابٌ . وصَرِيفُ الأَقْلامِ : صوتُ جَرَيانِها . بما تَكْتُبُه من أَقْضيَة الله تَعالَى ووَحْيهِ . وقَوْلُ أَبِي خِراشٍ :
مُقابَلَتَيْن شَدَّهُما طُفَيْلٌ ... بصَرّافَيْنِ عَقْدُهُما جَمِيلُ
عَنَى بهما شِراكَيْنِ لَهُما صَرِيفٌ . وصَرَّفَ الشَرابَ تَصْرِيفاً : لم يَمْزُجْه كأَصْرَفَه وهذا عن ثَعْلَبٍ . وصَرِيفُون : قريةٌ قربَ الكُوفَة وهي غيرُ التي ذَكَرَهَا المصَنفُ . والصَّرِيفُ : كُلُّ شيءٍ لا خِلْطَ فيه . وفي حَديث الشُّفْعَةِ : إِذا صُرِّفَت الطُّرُقُ فلا شُفْعَةَ أَي بُيِّنَتْ مصارفُها وشَوارعُها . وكمُحَدِّثٍ : طَلْحَةُ بنُ سِنانِ بن مُصَرِّفٍ الإِياميُّ مُحَدِّث . وكأَميرٍ : صَريفُ بنُ ذُؤالِ بن شَبْوَةَ أَبو قَبيلَةٍ من عَكٍّ باليَمَن منهم فُقَهاءُ بني جَعْمانَ أَهْلُ محَلِّ الأَعْوَص لهم رياسَةُ العلْمِ باليَمَن . واصْطَرَفَ لعياله : اكْتَسَبَ وهو مَجاز

##### Türkçe

**صرف**
**صَرَفَ - يَصْرِفُ - صَرْف - صَرْفَاً - مَصْرُوْف - مَصْرِف - مَصْرِفاً - انْصَرَفَ - يَنْصَرِفُ - صَرَّف - يُصَرِّفُ - تَصْرِيْف**
**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + bir varlık + bir şeyi: onu doğru güzergâhından bir hedefe doğru çevirir/döndürür: bir hedefe doğru hareket eden bir hareketli üzerinde işlem yapar; ona etkileyen dış bir kuvvetle güzergâhını değiştirir; böylece onu hedefini şaşırtır, ondan uzaklaştırır ve ona isabet ettirmez.
**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + bir varlık + bir varlıktan + bir şeyi: onun güzergâhını varlıktan uzak olacak şekilde değiştirdi.
**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + bir varlık + bir varlığa + bir şeyi: onun güzergâhını değiştirdi ve onu varlığa yönelir kıldı.
**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + bir varlık + bir varlığa doğru + bir şeyi: onun güzergâhını değiştirdi ve onu varlığa doğru yönelir kıldı.
**صَرْف - صرفاً**: **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "** fiilinin isim-fiili: bir hareketliyi, hedefinden çevirip onu hedefe isabet ettirmeyecek şekilde etkileme.
**صَرْفاً**: **" صَرْف "**tan hâl.
**مَصْرُوْف** + عن: **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "**ten ism-i mef‘ûl; sıfat-ı müşebbehe.
**مَصْرِف**: **" مـَفـْعـِل"** vezninde; **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "**ten ism-i mekân: **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "** fiili ona vuku bulduktan sonra hareketlinin dönüştüğü yeni güzergâhı temsil eden yer.
**مَصْرِْفاً**: **" مَصْرِف "**ten hâl: asıl güzergâhtan bir çevirme bulunan biçimde.
**انْصَرَفَ - يَنْصَرِفُ**: **" انفعل "** vezninde; **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "**ten: **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "** fiili, faili özsel olduğunda: varlık, hareketinin yönünü asıl hedefinden özsel olarak uzak olacak şekilde değiştirir; buradaki uzaklaşma, varlığın aslında yönelmiş olduğu şeydendir.
**صَرَّف - يُصَرِّف**: **" فَعَّل "** vezninde; **" صَرَفَ - يَصْرِفُ "**ten: onu, tekrar ve çokluk üzere **" يَصْرِفُ "** kıldı: hareketliye, onunla hareket ettiği birçok farklı güzergâhlar kılar.
﴿**انظر كيف نصرف الآيات**﴾: âyetleri ve misalleri çevirip yönlendirir: âyetleri ve misalleri, çok büyük sayıda güzergâhlar ve yönler alır kılar; ta ki daha kolay bir yolla anlaşılabilsin.
﴿**وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض**﴾: rüzgârları çevirip yönlendirir: rüzgârları, çeşitli ve büyük sayıda güzergâhlar ve yönler ile hareket eder kılar.
**تَصْريْف**: **" صَرَّف - يُصَرِّف "** fiilinin isim-fiili: hareketi, çeşitli sayıda yönlere yöneltme.

Ve lafız, **" التأثير على جريان الفعل بحائل يغير اتجاهه ليخطئ هدفه"** lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**ثَبَرَ - يَثْبُرُ، صَرَفَ - يَصْرِفُ، لاتَ - يَلِيْتُ، لَفَتَ - يَلْفِتُ، سَحَرَ - يَسْحَرُ، لَحَدَ - يَلْحَدُ**

**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + عن
tuzak hakkında	﴿قال رب السجن أحب إلي مما يدعونني إليه وإلا تصرف عني كيدهن أصب إليهن وأكن من الجاهلين(33)﴾ Yusuf ﴿فاستجاب له ربه فصرف عنه كيدهن إنه هو السميع العليم(34)﴾ Yusuf
azap hakkında	﴿والذين يقولون ربنا اصرف عنا عذاب جهنم إن عذابها كان غراما(65)﴾ Furkan ﴿من يصرف عنه يومئذ فقد رحمه وذلك الفوز المبين(16)﴾ En‘âm
 	﴿ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة ليقولن ما يحبسه ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(8)﴾ Hûd
kötülük hakkında      	﴿ولقد همت به وهم بها لولا أن رأى برهان ربه كذلك لنصرف عنه السوء والفحشاء إنه من عبادنا المخلصين(24)﴾ Yusuf ﴿ألم ترى أن الله يزجي سحابا ثم يؤلف بينه ثم يجعله ركاما فترى الودق يخرج من خلاله وينزل من السماء من جبال فيها من برد فيصيب به من يشاء ويصرفه عن من يشاءيكاد سنا برقه يذهب بالأبصار(43)﴾ Nûr
bir varlığı bir varlıktan	﴿ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ Âl-i İmrân
kalplerini Allah’ın âyetlerinden	﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ Tevbe
bir varlık hakkında: Allah’ın âyetlerinden	﴿سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها وإن يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا وإن يروا سبيل الغي يتخذوه سبيلا ذلك بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين(146)﴾ A‘râf ﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ Tevbe

**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + إلى
bir varlık bir varlığa	﴿وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ(29)﴾ Ahkâf

**صَرَفَ - يَصْرِفُ** + تلقاء
bakışlarını doğru  	﴿وإذا صرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمين(47)﴾ A‘râf

 	﴿فذلكم الله ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنا تصرفون(32)﴾ Yûnus ﴿خلقكم من نفس واحدة ثم جعل منها زوجها وأنزل لكم من الأنعام ثمانية أزواج يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقا من بعد خلق في ظلمات ثلاث ذلكم الله ربكم له الملك لا إله إلا هو فأنى تصرفون (6)﴾ Zümer
 	﴿ألم ترى إلى الذين يجادلون في آيات الله أنى يصرفون (69)﴾ Gâfir

**مصروف - مصروفا**
 	﴿ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة ليقولن ما يحبسه ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(8)﴾ Hûd

**مَصْرِف - مصرفا**
 	﴿ورأى المجرمون النار فظنوا أنهم مواقعوها ولم يجدوا عنها مصرفا (53)﴾ Kehf

**صِرْف - صرفاً**
 	﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا(19)﴾ Furkân

**صَرَّف - يُصَرِّف** + bir şeyi
 	﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون(27)﴾ Ahkâf
 	﴿وكذلك نصرف الآيات وليقولوا درست ولنبينه لقوم يعلمون(105)﴾ En‘âm ﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ A‘râf
 	﴿قل أرأيتم إن أخذ الله سمعكم وأبصاركم وختم على قلوبكم من إله غير الله يأتيكم به انظر كيف نصرف الآيات ثم هم يصدفون(46)﴾ En‘âm ﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم أو يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعض انظر كيف نصرف الآيات لعلهم يفقهون(65)﴾ En‘âm

**صَرَّف - يُصَرِّف** + bir şeyi + bir şeyde
 	﴿ولقد صرفنا للناس في هذا القرآن من كل مثل فأبى أكثر الناس إلا كفورا(89)﴾ İsrâ ﴿ولقد صرفنا في هذا القرآن للناس من كل مثل وكان الإنسان أكثر شيء جدلا(54)﴾ Kehf
 	﴿ولقد صرفنا في هذا القرآن ليذكروا وما يزيدهم إلا نفورا(41)﴾ İsrâ ﴿ولقد صرفناه بينهم ليذكروا فأبى أكثر الناس إلا كفورا(50)﴾ Furkân
 	﴿وكذلك أنزلناه قرآنا عربيا وصرفنا فيه من الوعيد لعلهم يتقون أو يحدث لهم ذكرا(113)﴾ Tâhâ

**تصريف**
 	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون(164)﴾ Bakara ﴿واختلاف الليل والنهار وما أنزل الله من السماء من رزق فأحيا به الأرض بعد موتهاوتصريف الرياح آيات لقوم يعقلون(5)﴾ Câsiye

**انْصَرَفَ - انصرفوا**
Allah’ın âyetlerinden	﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ Tevbe

Muhtâr es-Sıhâh
● [**صرف**] ص ر ف: **الصَّرْفُ** tevbe; “ondan **صرف** ve **عدل** kabul edilmez” denir. Yûnus dedi: **الصرف** hiledir; ondan, “o işlerde tasarruf eder” sözleri. Allah Teâlâ dedi: ﴿فما يستطيعون **صَرْفا** ولا نصرا﴾. Ve **صَرْفُ** zamanın: onun hadiseleri ve musibetleri. Ve içki **صِرْفٌ**: yani katıksız, karıştırılmamış. Ve **صَرِيفُ** makaranın: su çekme esnasında sesi. Ve (o) kırıkla **تصريف** olarak **صَريفاً** **صَرَفَت**; aynı şekilde kapının **صَريفُ**u ve devenin azı dişi. Ve **الصَّيْرَفِيُّ**: **الصَّرَّافُ**, **المُصَارَفةِ**dendir. Ve bir kavim **صَيارِفةٌ**; **الهاء** nisbet içindir. Şiirde **الصَّيَارِيفُ** gelmiştir. Denir: dirhemleri dinarlarla bozdurdum; iki dirhem arasında **صَرْفٌ** vardır: yani ikisinin birinin gümüşünün iyiliği sebebiyle fazlalık. Hadiste: ﴿من طلب صرف الحديث﴾. Ebû Ubeyd dedi: **صرف الحديث**: ona, içindeki artışla süs vermektir. Ve “adamı benden çevirdim, o da **انْصَرَفَ** etti.” Ve **المُنْصَرَفُ**: yer; ve kaynak (mastardır) da. Ve “çocukları **صَرَفَ** etti”: onların kalplerini çevirdi. Ve “Allah senden eziyeti çevirdi.” Ve “Allah’tan mekruhları **اسْتَصْرَفْتُ**.”

er-Râgıb
**صرف**
- **الصرف**: bir şeyi bir hâlden bir hâle döndürmek; yahut onu başkasıyla değiştirmek. Denir: “onu çevirdim, o da **انصرف** etti.” Allah Teâlâ dedi: }ثم صرفكم عنهم﴿[Âl-i İmrân/152]; ve dedi:﴾ألا يوم يأتيهم ليس مصروفا عنهم﴿[Hûd/8]; ve sözü:﴾ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم﴿[Tevbe/127]; bu, onlara karşı bir dua olabilir; ve bu, onlarla yaptığı şeye bir işaret olabilir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾فما تستطيعون صرفا ولا نصرا﴿[Furkân/19]; yani: kendilerinden azabı çevirmeye, yahut kendilerini ateşten çevirmeye güç yetiremezler. Ve denildi: işi, değişimde bir hâlden bir hâle çevirmeye (güç yetiremezler). Ondan, Arapların sözü: (لا يقبل منه صرف ولا عدل). (Hadiste Ebû Hureyre’den geldi: dedi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (من تعلم صرف الكلام ليسبي به قلوب الرجال أو الناس، لم يقبل الله منه يوم القيامة صرفا ولا عدلا) Ebû Dâvûd, Edeb, (5006); Münzirî dedi: onda kopukluk vardır. Bkz. et-Terğîb ve’t-Terhîb 1/69). Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾وإذ صرفنا إليك نفرا من الجن﴿[Ahkâf/29]; yani: onları sana ve senden dinlemeye yönelttik. Ve **التصريف**: **الصرف** gibidir; ancak çoklukta. En çok, bir şeyi bir hâlden bir hâle, ve bir işten bir işe çevirmede söylenir. Ve **تصريف الرياح**: onu bir hâlden bir hâle çevirmektir. Allah Teâlâ dedi:﴾وصرفنا الآيات﴿[Ahkâf/27],﴾وصرفنا فيه من الوعيد{ [Tâhâ/113]. Ondan: sözün tasrifi, dirhemlerin tasrifi, azı dişinin tasrifi. Denir: “bizim için onda **صريف** vardır.” Ve **الصريف**: süt, köpüğü durduğunda; sanki köpükten çevrilmiş, yahut köpük ondan çevrilmiş gibidir. Ve adam **صيرف** ve **صيرفي** ve **صراف**. Ve keçi **صارف**: sanki erkeği kendisine çevirir. Ve **الصرف**: katıksız kırmızı boya. Ve denildi: başkasından katıksız olan her şeye **صرف**; sanki onu bulandıran şey ondan çevrilmiş gibidir. Ve **الصرفان**: kurşun; sanki gümüş mertebesine ulaşmaktan çevrilmiş gibidir.

Lisân özeti:
1. **الصَّرْفُ**: bir şeyi yönünden çevirmektir; onu **صَرَفَه يَصْرِفُه صَرْفاً**; böylece **انْصَرَفَ** etti. Ve “kendisini bir şeyden **وصارَفَ** etti”: onu ondan çevirdi.
2. **الصَّرْفُ**: hiledir.
3. “Çocukları **صَرَفْتُ**”: onları çevirdim.
4. **الصَّريفُ**: sağım esnasında sıcak olarak meme’den çevrilip alınan süttür.
5. **الصَّرْفانِ**: gece ve gündüzdür.
6. **الصَّرْفةُ**: zamanın azı dişidir; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan açılır.
7. Âyetlerin **تَصْريفُ**i: onları açıklamaktır.
8. **الصَّرْفُ**: bir insanı, istediği bir yönden, bundan başka bir **مَصْرِف**e çevirmendir.
9. “Bir şeyi **صَرَّفَ** etti”: onu başka bir yönde işledi; sanki onu bir yönden bir yöne çevirir gibidir.
10. **تَصارِيفُ الأُمورِ**: onların çeşitlilikleridir; ondan: rüzgârların ve bulutların **تَصارِيفُ**i: onları bir yönden bir yöne çevirmektir; aynı şekilde sellerin, atların, işlerin ve âyetlerin tasrifi.
11. **صَرْفُ الدَّهْرِ**: onun hadiseleri ve musibetleridir.
12. **الصَّرْفُ**: altını gümüşle satmaktır; bu da ondandır; çünkü onunla bir cevherden bir cevhere çevrilinir.
13. Adam **صَيْرَفٌ**: işlerde tasarruf edendir.
14. **الصَّرْفُ**: dönüp durma ve hiledir.
15. Denir: “falanca, ailesi için **يَصْرِف** eder, **يَتَصَرَّفُ** eder, **يَصْطَرِفُ** eder”: yani onlar için kazanç sağlar.
16. “Onun için **صَرْفٌ** ve **عَدْلٌ** kabul edilmez” sözü: denildi ki **الصَّرْفُ** kıymettir, **العَدلُ** misildir.
17. **الصرف**: fazlalıktır; denir: “bunun, bunun üzerinde **صرْفٌ**u vardır”: yani fazlalığı.
18. **الصَّريفُ**: azı dişlerinin ve kapıların sesidir. İnsan ve deve, azı dişini **صَرَفَ** etti; azı dişiyle **يَصْرِفُ صَريفاً**: onu yaktı; böylece ona bir ses işittin.
19. **الصِّرْفُ**: her şeyin katıksızıdır. Ve içki **صِرْفٌ**: yani katıksız, karıştırılmamış; onu **صُروفاً** olarak **صَرَفَ** etti.
20. **الصَّريفُ**: iyi şaraptır.
21. **الصَّريفُ**: sağılınca sıcak olarak memeden ayrılıp gelen süttür.
22. **الصِّرفُ** (kesre ile): deriyi tabaklamakta kullanılan bir şeydir.
23. **الصَّريفُ**: kuru hurma lifi; tekili **صَريفةٌ**.
24. **الصرَفانُ**: ölümdür.
