# صرف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: صرف

باب الصاد والراء والفاء معهما
ص ر ف، ر ص ف، ص ف ر، ف ر ص مستعملات
صرف:
الصَّرْفُ: فَضْلُ الدِّرْهَم في القيمة، وجَوْدةُ الفِضَّة، وبَيْعُ الذَّهَبِ بالفِضَّةِ، ومنه الصَّيْرَفِيُّ لتَصريفهِ أحدَهُما بالآخَر.
والتَّصريف: اشتِقاق بعضٍ من بعضٍ.
وصَيْرفِيّات الأمُور: مُتَصرفاتُها أي تَتَقَلَّبُ بالناسِ.
وتصريف الرِّياحِ: تَصَرُّفُها من وَجْهٍ الى وَجهٍ، وحالٍ الى حال، وكذلك تصريف الخُيُول والسُّيُول والأمُور.
وصَرْف الدّهْرِ: حَدَثُه.
وصَرْف الكلمة: إِجراؤها بالتنوين.
وقال الحسن: الصَّرْفُ: التَطَوُّعُ، والعَدْل: الفريضةُ.
والصَّرْفُ: أن تَصِرفَ إِنساناً على وَجْهٍ يُريده الى مَصْرفٍ غير ذلك.
والصَّرْفةُ: كوكَبٌ واحد خَلْفَ خَراتَىِ الأَسَدِ، اذا طَلَعَ أمامَ الفَجْر فذاك أوّلُ الخريف، واذا غابَ مع طلوع الفَجْر فذاك أوّلُ الربيع، وهو من مَنازِلِ القَمَر.
والعَرَب تقول: الصَّرْفةُ: نابُ الدَّهرُ، لأنّها تفتُرُ عن البَرْد أو عن الحّرِّ في الحالتين.
والصِّراف: حِرمةُ الشَاءِ والبَقَر والكِلاب أي استحِرامُها، وصَرَفَتِ الكلبةُ تصرِفُ صرافاً فهي صارف.
والصَّريفُ: صوتُ نابِ البعير حين يَصِرفُ اذا حَرَقَ أحدَهُما بالآخَر.
والصَّريفُ: صوتُ البَكْرةِ.
والصَّريفُ: اللَّبَنُ الحليبُ ساعةَ يُحْلَب.
والصَّريفُ: الخَمْرُ الطيِّبةُ، وقال في قول الأعشى:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
قال بعضهم: جعلها صَريفيّة لأنّها أُخِذَتْ من الدَنِّ ساعتئذٍ كالبن الصَّريفِ.
وشَرابٌ صِرْفٌ: غيرُ مَمزوجٍ.
والصِّرْفُ: كُلُّ شيءٍ لم يُخْلَطُ بشيءٍ.
والصِّرَفانُ: من أجوَد التَّمْرِ، وضَرْب منه من أَرْزَنه.
ويقال: الصَّرَفان المَوْتُ، قال: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً والصِّرْفُ: الأَديمُ الشديدُ الحُمرة.
رصف:
الرَّصَفُ: حِجارةٌ مَضمومَةٌ بعضها الى بعض في مَسيل، وكذلك اذا جُعِلَ من آخِرِ مَسيلٍ لِماءٍ أو لمصير، وجمعُه رِصافٌ.
والرُّصافةُ والرِّصافةُ: مَوْضِعٌ.
والرَّصَفة: عَقَبةٌ تُلْوَى على مَوْضِع الفُوقِ من الوَتَر، وعلى أصْل نَصْل السَّهْمِ، وسَهْمٌ مَرصُوفٌ.
ورَصَفَ قَدَمَيْه أي صَفَّهما، وضَمَّ إِحداهما الى الأخرى.
فرص:
الفَرْص: شَقُّ الجِلْدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفرصُه بها فَرْصاً غَمزاً، كما يَفرِصُ الحَذّاءُ أُذْنَيِ النَّعْل عند عَقِبِهما بالمِفْراص ليَجعَلَ فيها الشِّراكَ.
والمِفراصُ: الحديدةُ التي يقطع بها.
والفَريصةُ: لحمٌ عند نُغْضِ الكَتِفِ في وَسَط الجَنْبِ عند مَنْبِضِ القَلْب، وهما اللَّتانِ يَفتَرِصانِ عند الفَزْعة، يعني ارتعادَهما، قال أميّة: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ وقال:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
والفُرْصَةُ: النُّهزَةُ، ويقال: أَصَبْتَ فُرصَتَكَ ونَوبَتَكَ ونُهْزَتَك، واحد.
وانتَهَزْتُها وافتَرَصْتُها.
والفرصة: قطعة من صُوفٍ أو قُطنٍ.
وفَريصُ الرَّقَبةِ: عُروقُها.
والفَرْصةُ: الرِّيحُ التي يكون منها الحَدَبُ، والسِّينُ فيه لغة.
صفر:
الصَّفَرُ يَقَعُ في الكَبِدِ وشَراسيف الأضلاع، يقال: إنه يَلْحَسُ الانسان حتى يقتُلَه.
ورجل مَصْفُورٌ: في بَطْنِه صَفَرٌ.
والانسانُ يَصْفَرُّ من الصَّفَر جدّاً، وقال أعشى باهِلةَ:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
والصُّفارُ: صَفرةٌ تعلُو اللَّوْنَ والبَشَرةَ من داءٍ، وصاحبه مَصْفُورٌ أيضاً، وأنشد: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ والصُّفْرةُ: لون الأصفَرِ، وفعله اللازم الاصفِرار.
وأما الاصفِيرارُ فعَرَضٌ يعرِضُ للانسان، يقال يَصْفارُّ مرَّةً ويَحمارُّ أخرى. ويقال في الأوّل: اصفَرَّ يصفرُّ.
والصَّفيرُ من الصوت كما تصفِرُ بالدَّوابِّ اذا سَقَيْتَ.
والصَّفّارةُ: هَنَةٌ جَوْفاءُ من نُحاسٍ يَصفِر فيها الغُلام للحَمام ونحوه، وللحِمارُ للشُّربِ.
والصِّفرُ: الشيءُ الخالي، يقال: صَفِرَ يصفَرُ صَفَراً وصُفُوراً فهو صِفْر صَحْرٌ، والجميع والواحدُ والذكرُ والأنثَى فيه سَواءٌ.
والصَّفَريَّةُ: نَباتٌ يكونُ في أوّلِ الخريف يُخَضِّر الأرض ويُورقُ الشَّجَر.
والصَفَريَّةُ: زمانٌ بين الخريف والوَسْميِّ.
وما يُصيبَ المواشي فيغيِّرُ الخِلقة وهَزَّةِ الجَنْبة يُسَمَّى الصِّغْرة كما تُسَمِّي ما يُرْعَى من الربيعِ الرِّبعةَ.
والصُّفار والصِّفارُ: ما بقي في أسنانِ الدّابَّة من التِّبْنِ والعَلَف للدَّوابِّ كُلِّها.
وفي المَثَل: ما بها صافِر أي أحَدٌ ذو صَفير.
وبَنُو الأَصُفَر: مُلوك الروم، قال عديّ بن زيد:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
وأبو صُفرةَ: كنية أبي المُهَلَّب.
والصُّفْرُ: ما يُتَّخَذُ من النُّحاس الجيِّد.
وصَفَرٌ: شَهرٌ بعد المُحَرَّم، فاذا جَمَعُوهما باسْمٍ واحدٍ قالوا: الصَّفَران، وكذلك اذا جَمَعُوا رَجَباً وشَعْبانَ باسْمٍ واحد قالوا: رَجَبان، فغَلَبَ على الأوّل المُؤَخَّر، وعلى الثاني المُقَدَّم.

### Türkçe

باب **الصاد** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ص ر ف**، **ر ص ف**، **ص ف ر**، **ف ر ص** kullanımdadırlar
**صرف**:
**الصَّرْفُ**: kıymette dirhemin fazlası; gümüşün kalitesi; altının gümüşle satımı; bundan dolayı **الصَّيْرَفِيُّ** (sarraf), ikisinden birini ötekiyle değiştirmesinden ötürü.
Ve **التَّصريف**: bazısını bazısından türetmektir.
Ve işlerin **صَيْرفِيّات**’ı: onların tasarruflarıdır; yani insanlarla dönüp dolaşır.
Ve rüzgârların **تصريف**’i: bir yönden bir yöne, bir hâlden bir hâle tasarrufudur; aynı şekilde atların, sellerin ve işlerin **تصريف**’i de böyledir.
Ve **صَرْف** dehr: onun olayıdır.
Ve kelimenin **صَرْف**’ı: onu tenvin ile yürütmektir.
Hasen dedi: **الصَّرْفُ**: gönüllü (nafile)dir; **العَدْل**: farzdır.
Ve **الصَّرْفُ**: bir insanı istediği bir yüz üzere, bundan başka bir **مَصْرف**’a çevirmendir.
Ve **الصَّرْفةُ**: **خَراتَىِ الأَسَدِ**’in arkasında tek bir yıldızdır; fecirden önce doğarsa o, güzün evvelidir; fecir doğuşuyla birlikte batarsa o, baharın evvelidir; o, ayın menzillerindendir.
Ve Araplar der: **الصَّرْفةُ**: dehrin dişidir; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan gevşetir.
Ve **الصِّراف**: koyun, sığır ve köpeklerin kızgınlığı; yani kızgınlaşmalarıdır; ve dişi köpek **صَرَفَتِ** **تصرِفُ** **صرافاً**; o hâlde o **صارف**tir.
Ve **الصَّريفُ**: devenin dişinin sesi; iki dişinden birini ötekiyle yaktığı zaman **يَصِرفُ**.
Ve **الصَّريفُ**: makaranın sesi.
Ve **الصَّريفُ**: sağıldığı vakit taze süt.
Ve **الصَّريفُ**: iyi şarap; ve A‘şâ’nın sözü hakkında dedi ki:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
Bazıları dedi: Onu **صَريفيّة** kıldı; çünkü o vakit küpten alınmıştır; **الصَّريف** süt gibi.
Ve **شَرابٌ صِرْفٌ**: karıştırılmamış.
Ve **الصِّرْفُ**: hiçbir şeyle karıştırılmamış her şey.
Ve **الصِّرَفانُ**: hurmanın en iyilerindendir; ve ondan bir tür, **أَرْزَنه**’dendir.
Ve denilir: **الصَّرَفان** ölüm(dür); dedi ki: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً ve **الصِّرْفُ**: şiddetli kızıllıkta deri.

**رصف**:
**الرَّصَفُ**: bir su yolunda birbirine bitiştirilmiş taşlardır; aynı şekilde, su için yahut geçit için bir su yolunun sonundan yapıldığı zaman da böyledir; çoğulu **رِصافٌ**’dır.
Ve **الرُّصافةُ** ve **الرِّصافةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّصَفة**: kirişin **الفُوقِ** yerinin üzerine, ve okun demirinin kökü üzerine dolanan bir düğümdür; ve **سَهْمٌ مَرصُوفٌ**.
Ve **رَصَفَ** iki ayağını: yani ikisini saf saf yaptı ve birini ötekine bitiştirdi.

**فرص**:
**الفَرْص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً غَمزاً** yararsın; nitekim ayakkabıcı, **المِفْراص** ile, topukları yanında nalının iki kulağını yarar ki içine kayışı koysun.
Ve **المِفراصُ**: onunla kesilen demirdir.
Ve **الفَريصةُ**: kürek kemiğinin **نُغْضِ**’unda, yanın ortasında, kalbin atış yerinde bir ettir; ve onlar, korku anında **يَفتَرِصانِ**; yani ikisinin titremesi. Ümeyye dedi: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ ve dedi ki:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
Ve **الفُرْصَةُ**: fırsat (yakalanacak an)dır; ve denilir: **أَصَبْتَ فُرصَتَكَ** ve **نَوبَتَكَ** ve **نُهْزَتَك**; bir(dir).
Ve onu **انتَهَزْتُها** ve **افتَرَصْتُها**.
Ve **الفرصة**: yün yahut pamuktan bir parçadır.
Ve boynun **فَريصُ**’u: onun damarlarıdır.
Ve **الفَرْصةُ**: kamburluğun kendisinden olduğu rüzgârdır; içindeki **السِّينُ** bir lehçedir.

**صفر**:
**الصَّفَرُ** karaciğerde ve kaburgaların kıkırdaklarında olur; denilir: insanı yalayıp onu öldürür.
Ve **رجل مَصْفُورٌ**: karnında **صَفَرٌ** vardır.
Ve insan, **الصَّفَر**den pek çok **يَصْفَرُّ**; ve Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
Ve **الصُّفارُ**: bir hastalıktan dolayı renge ve deriye çıkan sarılıktır; sahibi de **مَصْفُورٌ**dur; ve şu beyit okundu: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ ve **الصُّفْرةُ**: sarının rengi; onun lâzım fiili **الاصفِرار**dır.
أما **الاصفِيرارُ** ise insana arız olan bir arazdır; denilir: bir kere **يَصْفارُّ**, başka bir kere **يَحمارُّ**. Ve birincide denilir: **اصفَرَّ** **يصفرُّ**.
Ve **الصَّفيرُ** sesten (olan)dır; nitekim suladığın zaman binek hayvanlarına ıslık çalarsın.
Ve **الصَّفّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onunla güvercin ve benzeri için ıslık çalar; ve eşek için, içmeye (çağırmak için).
Ve **الصِّفرُ**: boş şeydir; denilir: **صَفِرَ** **يصفَرُ** **صَفَراً** ve **صُفُوراً**; o hâlde o **صِفْر صَحْرٌ**dur; onda topluluk ve tekil, erkek ve dişi eşittir.
Ve **الصَّفَريَّةُ**: güzün evvelinde olan bir bitkidir; yeri yeşertir ve ağacı yapraklandırır.
Ve **الصَفَريَّةُ**: güz ile **الوَسْميِّ** arasında bir zamandır.
Ve davarlara isabet edip yaratılışı değiştiren ve yan titremesi olan şey **الصِّغْرة** diye adlandırılır; nitekim bahardan otlanan şeye **الرِّبعة** adlandırırsın.
Ve **الصُّفار** ve **الصِّفارُ**: bütün binek hayvanlarının dişlerinde saman ve yemden kalan şeydir.
Ve meselde: **ما بها صافِر**; yani ıslığı olan herhangi biri (yok).
Ve **بَنُو الأَصُفَر**: Rum krallarıdır; Adiyy b. Zeyd dedi:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
Ve **أبو صُفرةَ**: Ebû’l-Muheleb’in künyesidir.
Ve **الصُّفْرُ**: iyi bakırdan yapılan şeydir.
Ve **صَفَرٌ**: **المُحَرَّم**’den sonra bir aydır; ikisini tek bir adla topladıkları zaman **الصَّفَران** dediler; aynı şekilde **رَجَباً** ve **شَعْبانَ**’ı tek bir adla topladıkları zaman **رَجَبان** dediler; böylece birincide sonraki (ay) galip geldi, ikincide önceki (ay) galip geldi.
