# صري (ص-ر-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ر - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: صرى

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء و و ا ي ء معهما
و ص ر، أ ص ر، ص ي ر، ص و ر، ص ر ي مستعملات
وصر:
الوَصَرَّة: مُعرَّبةٌ،: الصَّكُّ.
وهي الأَوْصَر، وأنشد:
وما اتَّخذْتُ صِراماً للمُكُوثِ بها		وما انتقيتُكَ إلاّ للـوَصَـرّاتِ
ورُوى عن شُرَيْح: أنّ رجلَيْن احتَكَما اليه، فقال أحدهما: ان هذا اشتَرَى منّي داراً وقَبَضَ منّي وِصرَها، فلا هُوَ يُعطيني الثَمَنَ ولا هوَ يرُدُّ عليَّ الوِصْرَ.
قال القُبَيْبي: الوِصْرُ كتابُ الشِّراء، والأصل: إِصْرٌ سُمّيَ إصْراً لانَّ الإِصْرَ العَهدُ، ويُسَمَّى كتابَ الشروط، وكتاب العهود والمواثيق، وجمع الوِصْرِ أَوصار، وقال عَديُّ بن زَيْد:
فأيُّكُم لم يَنَـلْـه عُـرْفٌ نـائلـه		دَثْراً سَواماً وفي الأريافِ أوصارا
أي أَقطَعَكم فكَتَبَ لكم السِّجِلاّتِ في الأرياف.
أصر:
الإِصرُ: الثِّقْل.
والأصْرُ: الحَبسُ وهو أن يَحبِسوا أموالَهم بأَفْنيتِهم فلا يَرعَونَها لأنَّهم لا يجدون مَرْعىً، وكذلك الأَصْرُ يأصِرونَها ولا يُسَرِّحونَها وهذا لشِدّةِ الزَّمان.
والأَيْصَرُ حُبَيْلٌ قصير يُشدُّ في أسفل الخباء الى وَتِدٍ، ويُجمَع أيَاصِرَ، وفي لغة أصارةٌ.
وكلُّ شيءٍ عَطَفتَه على شيءٍ فهو آصِرٌ من عَهدٍ أو رَحِمٍ فقد أصُرْتَ عليه وأصَرْتَه.
ويقال: ليس بيني وبينَه آصِرةُ رَحِمٍ تأصِرُني عليه، وما يأصِرُني عليه حَقٌّ أي يعطِفُني.
والآصِرةُ بوزن فاعِلةٍ: صِلةُ الرَّحِم والقرابة، يقال: قَطَعَ اللهُ آصِرةَ ما بينَنا.
والمَأْصِرُ: حَبْلٌ يُمَدُّ على نَهْرٍ أو طريق تُحبَسُ به السُّفُنُ أو السابِلةُ لتُؤخَذَ منهم العُشُورُ.
وكَلأٌ آصِرٌ: يحبِسُ من ينتهي إليه لكَثرته.
ويقالُ: كَلأٌ أصيرٌ أي مُلتَفٌّ. ولم يُسمَع آصِر.
صير:
الصِّيرُ: الشَّقُّ، ومنه في الحديث: من نَظَرَ في صِير بابٍ فقد دَمَرَ أي دَخَلَ.
والصِّيرُ: شِبهُ الصِّحناء يُتَّخَذُ بالشّام، ويقال: كل صِحْناءٍ صِيرٌ.
وصيرة البَقَر موضع يتَّخذ من أغصان الشَّجر والحجارة كالحظيرة، واذا كان للغنم فهو زريبة.
وصِيرُ كلِّ شيءٍ مَصيره.
والصَّيرورةُ مصدر صارَ يصير.
وصَيُّورُ الأمر آخِرهُ، ويقال: صارَ الأمرُ مَصيره الى كذا وصَيُّوره.
وصِيرُ الأمر: شَرَفُه، تقول: هو على صِيرِ أمره أي على شَرَفه.
وَصيِّر: اسمُ موضعٍ على فَيْعِل.
وصارةُ الجَبَل: رأسُه.
ويقال: صِيرة البَقَر وجمعُها صِيرٌ وصِيَر.
صور:
الصَّوَرُ: المَيَلُ، يقال: فلانٌ يصُورُ عُنُقَه الى كذا أي مالَ بعُنُقه ووَجْهِهِ نحوَه، والنعت أصْوَرُ، قال الشاعر:
فقلت لها غُضِّي فاني الى التـي		تُريدينَ أن أصبو لها، غيرُ أصْوَرِ
وعُصفورٌ صَوّارٌ: وهو الذي يُجيب الدّاعي.
وقوله تعالى: "فصُرْهُنَّ اليكَ" أي فشفِّقُهُنَّ اليك، قال: فقال له الرحمن: صَرْها فإنّها تأتيك طوعاً عند دعوتك الشَّفْع.
ويقال: صُرْهُنَّ أي ضُمَّهُنَّ، ويقال: قطِّعْهُنّ، قال أميّة: فشَتَّى فصُرْهُنَّ ثم ادعهن يأتِينَ زهراً بِدارَ القَطَا.
وصَوَّرتُ صُورةً، وتجمع على صُوَرٍ، وصُورٌ لغة فيه، وقال الأعشى:
وما أَيُبلِيٌّ على هَيْكَـلٍ		بَنْاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا
بمعنى صَوَّر، وهي لغةٌ.
والصَّوْرُ: النَّخلُ الصِّغارُ، ولم أسمع منه واحداً.
وفي حديث ابن عمر أنه دَخَلَ صَوْرَ نخْلٍ.
والصُّوارُ والصِّوارُ: القَطيع من بَقَر الوَحْش، العدَدُ أَصوِرة ويُجمَع على صِيران.
وأَصْوِرُة المِسْكِ: نافِقاته، وسَمِعْتُ من يقول في الواحد صِوار وصِيار.
قال أبو عمرو: والصِّوارُ رِيحُ المِسْكِ، قال:
اذا تقومُ يضُوعُ المِسْكُ أصوِرةً		والعَنبَرُ الوَرْدُ من أردانِها شَمِلُ
ويقال: أصوِرةٌ المسكِ قِطَعٌ تُجَعلُ في أزرارِ القُمُص، قال:
اذا راح الصِّوارُ ذكرتُ عيداً		وأذكُرُها إذا نَفَحَ الصِّـوارُ
صري:
صَرِيَ الماءُ فهو صَرٍ.
والصَّرَى: الدَّمْعُ، واللَّبَن، وهو أن يجتمع فلا يجري.
وفي اللَّبَن أن يُترَكَ حتى يفسُدَ طعمه، وتقول: شَرِبتُ لَبَناً صَرىً، قالت الخنساء:
فلم أملِك غَداةَ نَعِيِّ صَخْـرٍ		سَوابقَ عَبْرةٍ حَلَبَتْ صَراها
ويقال: الصَّرَى، مقصور: ما جمَعْتَه من الماء واللبَن.
وصَرِيَتِ الناقةُ وأصْرَت: اجتَمَعَ اللبنُ في ضَرْعها.
وصَرِيَ فلانٌ في يَدِ فلانٍ أي بقي رَهُناً في يَدَيْهِ، قال رؤبة: رَهْنَ الحَرورِيّين قد صَرِيتُ وصَرى يَصري أي دَفَعَ يدفَعُ، تقول: وما الذي يَصريك عنّي أي يدفعُكَ، يقال للانسان اذا سألَ شيئاً كأنه يقول: ما يُرضيكَ عنّي، قال: لقد هلَكْتُ لِئن لم يَصْرِكَ الصّاري

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla beraber

Ve **و ص ر**، **أ ص ر**، **ص ي ر**، **ص و ر**، **ص ر ي** kullanımdadırlar.

**وصر**:
**الوَصَرَّة**: Arapçalaştırılmıştır; **الصَّكُّ** (senet).
Ve o, **الأَوْصَر**’dır; ve inşad etti:
وما اتَّخذْتُ صِراماً للمُكُوثِ بها		وما انتقيتُكَ إلاّ للـوَصَـرّاتِ

Ve **شُرَيْح**’tan rivayet olundu: iki adam onun huzurunda muhakeme oldular; bunun üzerine ikisinden biri dedi ki: “Şu, benden bir ev satın aldı ve benden onun **وِصر**’ını kabzetti; ne bana bedeli veriyor ne de bana **الوِصْر**’ı geri veriyor.”
**القُبَيْبي** dedi: **الوِصْر** satın alma yazısıdır; asıl olan: **إِصْر**’dır; **إِصْر** diye adlandırıldı, çünkü **الإِصْر** ahiddir; ve şartlar yazısı diye adlandırılır; ve ahidler ve misaklar yazısı diye adlandırılır; **الوِصْر**’un çoğulu **أَوصار**’dır. Ve **عَديُّ بن زَيْد** dedi:
فأيُّكُم لم يَنَـلْـه عُـرْفٌ نـائلـه		دَثْراً سَواماً وفي الأريافِ أوصارا
Yani: sizi iktâ etti; böylece size kırsallarda sicilleri yazdı.

**أصر**:
**الإِصر**: ağırlık.
Ve **الأصْر**: hapistir; o da mallarını avlularında hapsetmeleridir; böylece onları otlatmazlar; çünkü onlar bir otlak bulamazlar; ve yine bunun gibi **الأَصْر**: onları **يأصِرونَها** ve onları salıvermezler; ve bu, zamanın şiddetindendir.
Ve **الأَيْصَر**: kısa bir iptir; çadırın alt tarafında bir kazığa bağlanır; ve **أيَاصِرَ** diye toplanır; ve bir dilde **أصارةٌ**’dır.
Ve her şey ki onu bir şeye büktün, o, ahidden veya rahimden bir **آصِرٌ**’dir; böylece onun üzerine **أصُرْتَ** ve onu **أصَرْتَه**.
Ve denilir: benimle onun arasında beni ona bağlayan bir rahim **آصِرةُ** yoktur; ve beni ona bağlayan bir hak yoktur; yani beni büker.
Ve **الآصِرةُ**, **فاعِلةٍ** vezninde: sıla-i rahim ve akrabalıktır; denilir: Allah aramızdaki şeyin **آصِرةَ**sini kesti.
Ve **المَأْصِرُ**: bir nehir veya yol üzerine gerilen bir iptir; onunla gemiler veya yolcular hapsedilir; onlardan öşürler alınsın diye.
Ve **كَلأٌ آصِرٌ**: çokluğundan dolayı ona varanı hapseder.
Ve denilir: **كَلأٌ أصيرٌ** yani dolaşık. Ve **آصِر** işitilmedi.

**صير**:
**الصِّيرُ**: yarıktır; ondan hadiste: “Kim bir kapının **صِير**’ine bakarsa, **دَمَرَ** (girdi)” yani girdi.
Ve **الصِّيرُ**: Şam’da yapılan, **الصِّحناء** benzeri bir şeydir; ve denilir: her **صِحْناءٍ** bir **صِيرٌ**’dir.
Ve **وصيرة البَقَر**: ağaç dallarından ve taşlardan, ağıl gibi yapılan bir yerdir; eğer koyun için olursa o **زريبة**’dir.
Ve her şeyin **وصِيرُ**’u onun varacağı yerdir.
Ve **الصَّيرورةُ**, **صارَ يصير**’in masdarıdır.
Ve işin **وصَيُّورُ**’u onun sonudur; ve denilir: işin **مَصيره**’i şuna ve işin **صَيُّوره**’una vardı.
Ve işin **وصِيرُ**’u: onun şerefidir; dersin ki: o, işinin **صِير**’i üzerindedir; yani onun şerefi üzerindedir.
Ve **وَصيِّر**: **فَيْعِل** üzere bir yer adıdır.
**وصارةُ الجَبَل**: onun başıdır.
Ve denilir: **صِيرة البَقَر**; ve onun çoğulu **صِيرٌ** ve **صِيَر**’dir.

**صور**:
**الصَّوَرُ**: meyildir; denilir: falan, boynunu şuna doğru **يصُورُ**; yani boynuyla ve yüzüyle ona doğru meyletti; ve sıfatı **أصْوَرُ**’dur. Şair dedi:
فقلت لها غُضِّي فاني الى التـي		تُريدينَ أن أصبو لها، غيرُ أصْوَرِ
Ve **عُصفورٌ صَوّارٌ**: o, çağıranın çağrısına cevap veren kimsedir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فصُرْهُنَّ اليكَ**” yani onları kendine doğru şefkatle yaklaştır; dedi ki: Bunun üzerine Rahman ona dedi: “Onları **صَرْها**; çünkü senin çift çağrınla onları çağırdığında sana gönüllü olarak gelirler.”
Ve denilir: **صُرْهُنَّ** yani onları birleştir; ve denilir: onları parçala. **أميّة** dedi: فشَتَّى فصُرْهُنَّ ثم ادعهن يأتِينَ زهراً بِدارَ القَطَا.
Ve bir **صُورةً** tasvir ettim; ve **صُوَرٍ** üzere toplanır; ve **صُورٌ** da onda bir dildir. Ve **الأعشى** dedi:
وما أَيُبلِيٌّ على هَيْكَـلٍ		بَنْاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا
**صَوَّر** manasındadır; ve o bir dildir.
Ve **الصَّوْرُ**: küçük hurma ağaçlarıdır; ondan bir tekil işitmedim.
Ve İbn Ömer’in hadisinde: onun bir hurmalık **صَوْر**’una girdiği (vardır).
Ve **الصُّوارُ** ve **الصِّوارُ**: yaban sığırından sürüdür; sayısı **أَصوِرة**’dir ve **صِيران** üzere toplanır.
Ve **أَصْوِرُة المِسْكِ**: onun nafikalarıdır; ve bir tekilde **صِوار** ve **صِيار** diyen kimseyi işittim.
**أبو عمرو** dedi: ve **الصِّوارُ** miskin kokusudur; dedi ki:
اذا تقومُ يضُوعُ المِسْكُ أصوِرةً		والعَنبَرُ الوَرْدُ من أردانِها شَمِلُ
Ve denilir: **أصوِرةٌ المسكِ** gömleklerin düğmelerine konulan parçalardır; dedi ki:
اذا راح الصِّوارُ ذكرتُ عيداً		وأذكُرُها إذا نَفَحَ الصِّـوارُ

**صري**:
Su **صَرِيَ** oldu; o da **صَرٍ**’dır.
Ve **الصَّرَى**: gözyaşı ve süttür; o da toplanmasıdır, böylece akmaz.
Ve sütte: tadı bozuluncaya kadar bırakılmasıdır; ve dersin ki: **صَرىً** süt içtim. **الخنساء** dedi:
فلم أملِك غَداةَ نَعِيِّ صَخْـرٍ		سَوابقَ عَبْرةٍ حَلَبَتْ صَراها
Ve denilir: **الصَّرَى** (maksur): sudan ve sütten topladığın şeydir.
Ve deve **صَرِيَتِ** ve **أصْرَت**: süt onun memesinin içinde toplandı.
Ve falan, falanın elinde **صَرِيَ** oldu; yani onun iki elinde rehin olarak kaldı. **رؤبة** dedi: رَهْنَ الحَرورِيّين قد صَرِيتُ
Ve **صَرى يَصري** yani iter, iter; dersin ki: beni senden alıkoyan şey nedir; yani seni iter. İnsana bir şey sorduğunda, sanki şöyle der: beni senden razı eden nedir. Dedi ki: لقد هلَكْتُ لِئن لم يَصْرِكَ الصّاري

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: صرى

الفراء: يقال هو الصَرى والصَري، للماء يطول استنقاعه. وقال أبو عمرو: إذا طال مكثه وتغيّر. وقد صَرِيَ الماء، وهذه نطفة صَراةٌ. وصَرى الماءَ في ظهرهِ، زماناً أي احتبَسه. وصَرى بَوْلَهُ صَرْياً، إذا قطعه. وصَرى الله عنه شرَّه، أي دفَع. وصَرَيْتُهُ، أي منعته. قال ذو الرمة:
وَوَدَّعْنَ مشتاقاً أَصَبْنَ فُـؤادَهُ		هَواهُنَّ إنْ لم يَصْرِهِ اللهُ قاتِلُهْ
وصَرَيْتُ الماء، إذا استقيته ثم قطعته. وقال:
صَرَتْ نظرةً لو صادفتْ جَوْزَ دارِعٍغَدا والعَواصي من دَمِ الجوفِ تَنعرُ
وصَرَّيْتُ الشاة تَصْرِيَةً، إذا لم تحلبْها أياماً حتَّى يجتمع اللبن في ضَرْعها، والشاةُ مُصَرَّاةٌ. وصَرَيْتُ ما بينهم صَرْياً، أي فصلت. يقال: اختصمْنا إلى الحاكم فصَرى ما بيننا، أي قطع ما بيننا وفَصَل. وصَرِيَ فلانٌ في يدِ فلان، إذا بقي في يده رهناً محبوساً. والصَراءُ ممدودٌ: الحنظل إذا اصفرّ، الوادة صَرايَةٌ. ويروى قول امرئ القيس:
مَداكَ عَروسٍ أو صَرَايَةَ حَنْظَلٍ
والصاري: الملاّح، والجمع صُرَّاءٌ.

##### Türkçe

الفراء: Denilir ki o **الصَرى** ve **الصَري**’dir; su için, durgun kalması uzar. Ebû Amr dedi: Eğer kalışı uzar ve değişirse. Ve su **صَرِيَ** oldu; ve bu, **صَراةٌ** bir damladır. Ve suyu sırtında bir zaman **صَرى** etti; yani onu hapsetti. Ve idrarını **صَرْياً** **صَرى** etti; onu kestiği zaman. Ve Allah ondan şerrini **صَرى** etti; yani defetti. Ve ben onu **صَرَيْتُهُ**; yani onu men ettim. Zû’r-Rumme dedi:
وَوَدَّعْنَ مشتاقاً أَصَبْنَ فُـؤادَهُ		هَواهُنَّ إنْ لم يَصْرِهِ اللهُ قاتِلُهْ
Ve ben suyu **صَرَيْتُ**; onu suvarıp sonra kestiğim zaman. Ve dedi:
صَرَتْ نظرةً لو صادفتْ جَوْزَ دارِعٍغَدا والعَواصي من دَمِ الجوفِ تَنعرُ
Ve ben koyunu **تَصْرِيَةً** **صَرَّيْتُ**; onu günlerce sağmadığım zaman, ta ki süt onun memesinin içinde toplansın; ve koyun **مُصَرَّاةٌ**’dır. Ve ben aralarındakini **صَرْياً** **صَرَيْتُ**; yani ayırdım. Denilir ki: Hâkime davalaştık da aramızdakini **صَرى** etti; yani aramızdakini kesti ve ayırdı. Ve falan kimse, falanın elinde **صَرِيَ** oldu; onun elinde rehin olarak hapsedilmiş kaldığı zaman. Ve **الصَراءُ** (medli): sarardığı zaman **الحنظل**; **الوادة** **صَرايَةٌ**’dir. İmru’ul-Kays’ın sözü rivayet edilir:
مَداكَ عَروسٍ أو صَرَايَةَ حَنْظَلٍ
Ve **الصاري**: gemici; çoğulu **صُرَّاءٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: صرى

ص ر ( و ا ي )
صرى ، صار ، أصر ، ورص ، وصر ، رصا ، صور .
صرى : رُوِيَ عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنَّ آخِرَ مَن يَدخلُ الجنَّة رجلٌ يَمشي على الصّراط فيَنكَبُّ مرّةً ويَمشِي مَرَّةً وتَسَفُعه النار ، فإذا جَاوَزَ الصِّراط تُرفَع له شَجَرَةٌ فيقولُ : يا ربُّ أَدْنِني منها ، فيقول الله ، أي : عبْدِي ما يَصرِيك مِني ) .
قال أبو عبيد : قوله : ( مايَصْريك ) : ما يَقطع سأَلتَك منّي ، يقال : قد صَرَيْتُ الشيءَ ، أي : قطعتُه ومنعتُه ، وأنشد :
هَواهُنّ إن لم يَصْرِه اللَّهُ قاتِلُهْ
قال : وقال الأصمعي : يقال : صَرَى الله عَنْك شَرَّ فلان ، أي : دفَعَه . قال : والصَّرَى : الماءُ الّذي قد طال مَكْثُه وتَغَيَّر . وهذه نُطْفَةٌ صَراةٌ . وقد صَرَى فلانٌ الماءُ في ظهرِه زَماناً ، أي : حَبَسه . ويقال : جَمَعه . وأنشد :
رُبَّ غلامٍ قد صَرَى في فِقْرَتِهْ
ماءً الشّبابِ عُنْفُوانَ سَنْبَتِهْ
كذا رواه شمر ، وزاد : أَنعظ حتى اشتد سَمُّ سُمَتِهْ .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( من اشترى مُصَرّاةً فهو بآخر النَّظَريْن إنْ شاءَ رَدَّها ورَدَّ معها صاعاً من تَمْر ) .
قال أبو عُبيد : المُصَرّاة : هي النَاقة أو البقر أو الشّاة يُصرَّى اللبنُ في ضَرْعها ، أي : يُجمَع ويُحبَسُ ، يقال منه : صَرَيْتُ المَاء وصَرَّيْتُه .
وقال ابن بُزُرْج : صَرت الناقةُ تَصْرِي ، من الصَّرْي ، وهو جمع اللّبن في الضَّرْع .
وناقة صريي وجمعها صراء ، مثل : عطشى وعطاش .
الفرّاء : صَرِيَتِ الناقةُ : إذا جَفَلت واجتمعَ لبنُها ، وأَنشَد :
مَن للجَعافِرِ يا قَوْمي فَقَدْ صَرِيَتْ
وقد يُساقُ لِذاتِ الصُّرْية الحَلَبُ
وقال الآخر :
وكل ذي صَرْيةٍ لا بدّ مَحلوبُ
وقال الليث : صَرِيَ اللّبنُ يَصْرَى في الضَّرْع : إذا لم يُحلَب ففسَد طعمه ، وهو لبنٌ صَرًى . وصَرِيَ الدمعُ : إذا اجتَمع فلم يَجْر .
وقالت خَنْساء :
فلَم أَملِكْ غداةَ نَعيِّ صَخْرٍ
سوابِقَ عبْرةٍ حُلِبَتْ صَراهَا
قال : وصَرِيَ فلانٌ في يد فلانٍ : إذا بَقِيَ في يدِه رَهْناً ؛ قال رؤبة :
رَهْنَ الحَرورِيين قد صَرِيتُ
وأَخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قيل لابنة الخُسِّ أيُّ الطعام أثقَل ؟ فقالت : بَيْضُ نَعامْ ، وصِرَى عامٍ بعدَ عامٍ ، أي : ناقة تُغَرَّز عاماً بعد عام .
وحكى شمر عن ابن الأعرابي أنه قال : الصَّرَى : اللّبنُ يُترَك في ضَرع الناقة فلا يُحتلب فيصير مِلْحاً ذا رِياح .
وأَخبرني عن أبي الهَيْثم أنَّه ردّ على ابن الأعرابيّ قوله : صِرَى عام بعدَ عام ، وقال : كيف يكون هذا ؟ والناقةُ إنما تُحلَب ستَّةَ أشهر أو سبعةَ أشهر ، في كلامٍ طويل قد وَهِمَ في أكثره ، والّذي قاله ابنُ الأعرابيّ صحيح ، ورأيتُ العَرَب يَحلُبون الناقةَ من يومِ تُنْتَجُ سنةً إذا لم يَحمِلوا الفحلَ عليها كِشافاً ، يغرِّزُونها بعد تمَام السّنة ليَبقَى طِرْقُها ، وإذا غَرَّزُوها ولم يَحْتَلبوها ، وكانت السّنة مُخصِبةً تَرَادَّ اللبنُ في ضَرْعها فخَثُر وخَبُثَ طعمُه فانمَسَخَ ، ولقد حَلَبْتُ ليلةً من اللّيالي ناقةً مغرَّزَةً فلم يتهيّأ لِي شُرْبُ صَرَاها لخُبْث طعمِه ودَفْقَتِه ، وإنما أرادت ابنة الخُسِّ بقولها : صَرَى عامٍ بعد عام ، لبنَ عام استقبلتْه بعد انقضاء عامٍ نُتِجَتْ فيه ، ولم يَعرِف أبو الهيثم مُرَادَها ، ولم يَفهم منه ما فَهِمه ابن الأعرابيّ فعَلِق يَرُدّ بتطويلٍ لا معنى فيه .
أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابيّ : صَرَى يَصرِي : إذا قَطَع ، وصَرَى يَصْرِي : إذا عَطَف ، وصَرَى يَصرِي : إذا تَقدَّم ، وصَرَى يَصرِي : إذا تأخَّر ، وصَرَى يَصرِي : إذا عَلاَ ، وصَرَى يَصري : إذا سَفَل ، وصَرَى يَصرِي : إذا أَنْجَى إنساناً من هَلَكة وأغاثه وأَنشد :
بين الفَراعِلِ إنْ لم يَصْرِنِي الصّارِي
وقال آخر في صَرَى إذا سَفَل :
والناشئاتِ الماشياتِ الخَيْزَرِي
كعُنُق الآرام أَوْفَى أَوْ صَرَى
قال : أَوْفَى : عَلاَ . وصَرَى : سَفَل ، وأَنشد في عَطَف :
وصَرَيْنَ بالأعناقِ في مَجْدُولةٍ
وصَلَ الصّوانعُ نِصْفَهنَّ جَديدا
وقال ابن بزرج : صَرَتِ الناقةُ عُنُقَها : إذا رفعتْه من ثِقلَ الوِقْر ، وأَنشد :
والعِيسُ بين خاضِعٍ وصَارِي
قال : والصارِي : الحافظ ، ويقال : صَرَاه الله : حَفِظه الله .
وقال شمر : قال المنتجع : الصَّرْيانُ من الرّجال والدوابّ : الّذي قد اجتمع الماءُ في ظهرِه ، وأَنشد :
فهو مِصَكٌّ صَمَيان صرْيان
والصارِّيَّةُ من الرَّكايا : البعيدة العَهْد بالماء ، فقد أَجِنَتْ وعَرْمَضَتْ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الصّارِي : المَلاّح ، وجمعه صُرَّاءٌ على غير قياس .
قال : وقال أبو عمرو : ماءٌ صِرًى وصَرًى ، وقد صَرِيَ يَصْرَى ، وقال : صَرَيْتُ ما بينهم : أصْلَحْتُ ، فأنا أَصرِي صَرْياً .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا اصفرّ الحَنْظل فهو الصرَاء ممدود ، واحدته صَرايةٌ ، وجمعُها صَرايَا .
وقال ابن الأعرابي : أنشد أبو مَحْضة أبياتاً ثم قال : هذه بِصَراهُنّ وبِطَرَاهُنّ .
قال أبو تراب : وسألتُ الحُصينِيَّ عن ذلك فقال هذه الأبيات .
بَطرَاوِتِهنّ وصَرَاوتَهنّ ، أي : بِجدّتهنّ وغَضاضَتِهنَّ .
صري : أبو عبيد عن الأحمر : صُرْتُ إليَّ الشيءَ وأَصَرْته : إذا أَمَلْتَه إليك ، وأَنشد :
أَصارَ سَدِيسَها مَسَدٌ مَرِيجُ
ويقال : صاره يصوره ويصيره : إذا أماله .
وقال أبو عبيد : من قرأ : ( صُرهن ) ، معناه : أملهن . ومن قرأ : ( صِرْهن ) معناه : قَطَعهن . وأنشد للخنساء :
لظلت الشُّم منها وهْي تَنصار
يعني : الجبال تصدع وتغرق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ) ( البقرة : 260 ) .
قال الفرَّاء : ضَمت العامّة الصاد ، وكان أصحابُ عبدالله يَكسِرونها ، وهما لُغتان ، فأما الضّم فكثير ، وأما الكَسْر ففي هُذَيْل وسُلَيم ، وأَنشدني الكسائيّ فقال :
وفَرْعٌ يَصير الجِيدَ وَحْفٌ كأنهْ
على اللِّيْث قِنْوانُ الكروم الدَّوَالح
يَصيرُ : يميل وكلّهم فسَّروا : ( فُصرْهُن ) : أَمِلْهُنَّ ، وأما ( فَصُرْهنَّ ) بالكسر فإنَّه فُسِّر بمعنى قَطِّعْهن .
قال : ولم نجد قطّعهن معروفة ، وأراها إن كانت كذلك من صرَيْتُ أَصْرِي ، أي : قَطَعْتُ ، فقُدمَتْ ياؤها ، كما قالوا : عَثِيت وعِثْت .
وقال الزجّاج : قال أهل اللغة : معنى : ( صُرْهُنَّ إليك ) : أَمِلْهُن إليك واجمَعْهنَّ وأَنشد :
وجاءت خُلْعةً دُهْساً صَفايَا
يَصور عُنوقَها أَحوَى زَنيمُ
أي : يعطِفُ عُنوقَها تَيْسٌ أَحْوى .
صور : وقال الليث : الصَّوَرُ : المَيْل ، والرجلُ يَصُور عُنُقَه إلى الشيء : إذا مال نحوَه بعنُقه ، والنَّعتُ أَصْوَر ، وقد صَوِر .
وعُصفورٌ صَوّار : وهو الذي يُجيب الدّاعي .
وفي حديث ابن عمرَ : أنه دخَل صَوْرَ نَخْلٍ .
قال أبو عُبَيد : الصَّوْر : جِماع النخل ، ولا واحدَ له من لقطه ، وهذا كما يقال لجماعة البقر : صُوار .
وقال الليث : الصُّوارُ والصِّوارُ : القطيع من البقر ، والعدد أَصْوِرة ، والجميع صِيرَان . وأَصوِرَة المِسْك : نافقاتُه .
أبو عُبَيد عن الأمويّ : يقال : صرعه فتجوّرَ وتَصَوَّر : إذا سَقَطَ .
وأَخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيثم أَنه قال في قول الله : ( وَنُفِخَ فِى الصُّورِ ) ( الكهف : 99 ) : اعترض قوم فأنكروا أَن يكون الصُّورُ قَرْناً ، كما أَنكَروا العرشَ والمِيزان والصراط ، وادَّعَوْا أن الصُّور جمع الصورة ، كما أَن الصوف جمع الصوفة ، والثُّوم جمع الثُّومة ، ورَوَوْا ذلك عن أَبي عُبَيدة .
قال أَبو الهيثم : وهذا خطأٌ فاحش ، وتحريفٌ لكلِم الله عن مواضعها ، لأن الله جل وعز قال : ( بِنَآءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ ) ( غافر : 64 ) ، بفتح الواو ، ولا نعلَم أَحداً من القراء قرأَها : ( فأحْسَن صُورَكم ) ، وكذلك قال الله : ( وَنُفِخَ فِى الصُّورِ ) ( الكهف : 99 ) فمن قرأَها ( ونُفخ في الصُّوَر ) أو قرأ : ( فأحسن صُوْرَكم ) فقد افترَى الكَذِب وبدّل كتابَ الله ، وكان أبو عبيدة صاحبَ أخبارٍ وغريب ، ولم يكن له معرفة بالنحو .
وقال الفراء : كلُّ جمعٍ على لفظ الواحد الذكَر سبق جمعُه واحدتَه ، فواحدتُه بزيادة هاء فيه ، وذلك مثل الصوف والوَبر والشعَر والقطْن والعشب ، فكلّ واحد من هذه الأسماء اسمٌ لجميع جنسه ، فإذا أُفْرِدتْ واحدتُه زيدتْ فيها هاء ، لأن جميعَ هذا الباب سبق واحدتَه ، ولو أن الصوفةَ كانت سابقةً للصوف لقالوا : صوفَةٌ وصُوَف ، وبُسْرَةٌ وبُسَر ، كما قالوا : غُرْفة وغُرَف ، وزُلْفَة وزُلَف .
وأما الصُّورُ القَرْنُ فهو واحد لا يجوز أن يقال واحدتُه صورَة ، وإنما تُجمع صورة الإنسان صُوَراً ، لأن واحدتَه سبقتْ جَمْعَه .
فالمصوِّر من صفات الله تعالى لتصويره صوَر الخلق . ورجل مصوَّر إذا كان معتدل الصورة . ورحل صيّر : حسن الصورة والهيئة .
ورَوَى سُفْيانُ عن مُطرّف عن عطيّة عن أبي سعيد الخدرِي قال : قال رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( كيف أَنْعَمُ وصاحِبُ القَرْن قد التَقَم القَرْن ، وحَتى جَبْهَته وأَصْغَى سمعه ينتظر متى يُؤمَر ) ، قالوا : فما تأمُرنا يا رسول الله ، قال : ( قولوا حسْبُنا الله ونعم الوكيل ) .
قلتُ : قد احتجَّ أبو الهَيْثم فأحسَنَ الاحتجاج ، ولا يَجوز عندي غيرُ ما ذَهَب
إليه ، وهو قولُ أهلِ السنّة والجماعة . والدّليل على صحّة ما قالوا : أن الله جلّ وعزّ ذكر تصويرَه الخَلْق في الأرحام قبل نَفْخ الرُّوح ، وكانوا قبلَ أَنْ صوَّرهم نُطَفاً ، ثم عَلقَاً ، ثم مُضَغاً ، ثم صوّرَهم تصويراً .
فأمّا البَعْث فإنّ الله جلّ وعزّ يُنشِئهم كيف شاء ، ومن ادّعى أنه يصوِّرُهم ثم ينفخ فيهم فعليه البَيَان ، ونَعوذ بالله من الخِذْلان .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصَّوْرةُ : النَّخْلة ، والصَّوْرةُ : الحِكَّة انتغاشِ الحَطى في الرأس .
وقالت امرأةٌ من العرب لابنة لها : هي تَشْفِيني من الصَّوْرة ، وتستُرني من الغَوْرَة ، وهي الشّمس . والصِّوارانِ صِماغَا الفَمِ ، والعامّة تُسمِّيهما الصَّوَّارَيْن ، وهما الصّامغانِ أيضاً .
صير : وروي عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَن اطَّلع من صِيرِ بابٍ فقد دَمَرَ ) ، قال أبو عُبيد : تفسيره في الحديث : إن الصِّير : الشّقُّ .
وفي حديثٍ آخَر يَروِيه سالمٌ عن أبيه : أنه مَرّ به رجُل معه صِيرٌ فذاقَ منه .
قال : وتفسيرُه في الحديث أنه الصَّحْناء . وقال أبو عُبيد : الصِّيرة : الحَظِيرة للغنم ، وجمعُها صِيَر ، قال الأَخْطَل :
واذكرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمةً
من الحَبَلَّقِ تُبْنَى حولَها الصِّيَرُ
قال : ويقال : أنا على صيرِ أمرٍ ، أي : على طَرَف منه ، قال زُهَير :
وقد كنتُ من سَلْمَى سنينَ ثمانياً
على صِير أَمَرٍ ما يمرُّ وما يَحْلُو
وقال اللّيث : صِيرُ كُلَ أمرٍ مَصيرُه . والصَّيْرُورة مصدرُ صارَ يصيرُ .
قال : وصارةُ الْجبَل : رأسُه .
وقال شمر : قال ابن شميل : الصِّيرةُ على رأس القَارة مثلُ الأمَرَة ، غير أنّها طوَيْت طَيّاً ، والأَمَرَةُ أطوَلُ منها وأعظَم ، وهما مطويّتان جميعاً ، فالأَمَرَة مُصَعْلكَة طَوِيلة ، والصِّيرة مستديرةٌ عريضة ذاتُ أَرْكان ، وربّما حُفِرَتْ فوجد فيها الذّهب والفضّة ، وهي من صَنْعة عادٍ وإرَم . والصَّيِّرُ : الجماعة ، وقال طُفَيْل الغَنَويُّ :
أَمسى مُقيماً بذي العَوْصاءِ صَيِّرُهُ
بالبئر غادره الأحياءُ وابتَكَرُوا
وقال أبو عَمْرو : صَيِّرُه : قَبْرُه ، يقال : هذا صَيِّرُ فلان ، أي : قبرُه ، وقال عروة بن الوَرْد :
أحاديثُ تَبقَى والفتَى غيْر خالدٍ
إذ هوَ أمسى هامةً فوقَ صَيِّرِ
وقال أبو عَمْرو : بالهُزَر وهو موضع ألفُ صَيِّر ، يعني قُبوراً من قُبورِ أهل الجاهلية ذكَره أبو ذؤيب فقال :
كانتْ كَلْيَلةِ أَهلِ الهَزَرْ
أبو عُبيد عن أبي زيد : تصيَّرَ فلانٌ أباه وتقيَّضَه : إذا نَزَع إليه في الشَّبه . قال : ويقال : ما لَه صَيُّور ، مثال فَيْعُول ، أي : ما لَه عَقْل ونحو ذلك .
قال ابن الأعرابي : وقال أبو سَعِيد : صَيُّور الأمرِ : ما صَار إليه .
وقال أبو العَمَيْثَل : صارَ الرجلُ يَصيرُ : إذا حَضَرَ الماء فهو صائر ، والصائِرة : الحاضِرة ، وقال الأعشى :
بما قَدْ تَرَبَّعَ رَوْضَ القَطا
ورَوْضَ التَّناضُبِ حتى تَصِيرَ
أي : حتّى تحضر الماء ، ويقال : جمعتهم صائرةُ القَيظ .
وقال أبو الهيثم : الصَّيْرُ : رُجُوع المنتجِعين إلى مَحاضِرِهم ، يقال : أين الصائرة ، أي أين الحاضرة . والصِّيارُ : صَوْت الصَّنْجِ وأنشَد :
كأنّ تَراطُنَ الهاجاتِ فِيها
قُبَيْلَ الصُّبْح رَنّاتُ الصِّيَارِ
يريدُ : رَنِين الصَّنْجِ بأوْتاره .
ويقال : صِرْت إلى مَصِيري وإلى صِيرِي وصَيُّوري . وصَيرُ الأَمْرِ : مُنْتَهاه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للمنزل الطيّب مَصِيرٌ ومِرَبٌّ ومَقْمَرٌ ومَحْضَر ، يقال : أين مصيرُكم ؟ أي : أين منزلُكم .
والصائر : المُلَوِّي أعناقَ الرِّجال .
وصر : قال اللّيث : الوَصَرَّةُ معرّبة ، وهي الصَّكّ ، وهي الأَوْصَر ، وأنشَد :
وما اتَّخذْتُ صَراماً للمُكُوثِ بها
وما انْتَقَيْتُك إلا للوَصَرّاتِ
ورُوِي عن شُريح : أنّ رجلين احتَكَما إليه ، فقال أحدهما : إنّ هذا اشتَرى منّي داراً وقَبضَ منّي وِصْرَها ، فلا هُو يُعطيني الثمن ولا هُوَ يُردّ عَلَى الوِصْر . قال القتيبي : الوِصْرُ : كتاب الشّراء ، والأصلُ إصْرٌ سمِّي إصْراً لأنّ الإصْرَ العَهْدُ ، ويسمَّى كتابَ الشُّروط ، وكتابَ العُهودِ والمَواثِيق ، وجمع الوِصْر أَوْصار ، وقال عَدِيّ بنُ زَيْد :
فأيُّكُمْ لَم يَنله عُرْف نائِله
دَثْراً سَواماً وفي الأَريافِ أوصارَا
أي : أقطعَكم فكتب لكم السجلاّت في الأَرياف .
وقال أبو زيد : أخذت عليه إصْراً ، وأخذتُ منه إصْراً ، أي : مَوثقاً من الله . وقال الله جلّ وعزّ : ( رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا ) ( البقرة : 286 ) ، الآية .
وقال الفراء : الإصْر : العَهْد ، وكذلك في قوله : ( وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذالِكُمْ إِصْرِى ) ( آل عمران : 81 ) ، قال : والإصْرُ ههنا إثم العَقْد والعَهْد إذا ضَيّعوه كما شُدّد على بني إسرائيل .
وروَى السُّديّ عن أبي الهزهار عن ابن عبّاس في قوله : ( وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا ( : قال : عهداً تعذِّبنا بترْكِه ونَقْضه . وقوله : ( وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذالِكُمْ إِصْرِى ( قال : ميثاقِي وعَهْدِي .
وقال أبو إسحاق : كُلّ عَقْد من قرابة أو عَهْد فهو إصْر . وتقول : ما تأصيرُني على فلان آصرة ، أي : ما تعطفني عليه مِنّة ولا قرابة . وقال الحُطَيْئة :
عَطَفوا عليّ بِغير آ
صِرَة فقد عَظُم الأوَاصِرْ
أي : عَطَفُوا عليَّ بغير عَهْدٍ أو قرابة .
أبو عبيد عن الأموي : أَصَرْتُ الشيءَ آصِرُه أصْراً : كسَرْتُه . والمآصِرُ يقال : هو مأخوذٌ من آصِرَة العَهْد ، إنما هو عقْدٌ ليُحبَس به . ويقال للشيء الذي تُعقَد به الأشياءُ : الإصار من هذا .
وقال الزجاج : المعنى : لا تَحْمل علينا إصْراً يثْقُلُ علينا كما حملته على الذين من قَبْلنا نحوَ ما أمِر به بنو إسرائيل من قَتْل أنفسِهم ، أي : لا تَمتحِنّا بما يثقُل علينا أيضاً .
وقال الليث : المأْصِرُ : حَبْلٌ يُمدُّ على نَهْر أو طريقٍ تُحبَس السُّفُن والسابلة لتؤخذ منهم العُشور . وكلأٌ آصِرٌ : يَحبِس من يَنتهي إليه لكثرته .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الإصارُ : الطُّنُبُ وجمعُه أُصُرٌ . والأيْصَر : الْحَشيش المجتمِع ، وجمعُه أياصر .
وقال الأصمعيّ : الإصار : وَتِدٌ قَصِير ، وجمعُه أُصُر .
وقال الليث : الأيْصَر : حُبَيْل قَصير يُشَدّ في أسفل الخِباء إلى وَتِد ، وفيه لغةٌ : أَصارٌ .
أبو عبيد عن الأحمر : هو جارِي مُكاسِري ومُؤاصِرِي ، أي : كِسْر بيتِه إلى جَنْب كِسْر بَيتي ، وإصارُ بيتي إلى جَنْب إصَارِ بيتِه ، وهو الطُّنُب .
وقال الكسائيُّ : أصَرَني الشيءُ يَأْصِرني ، أي : حَبَسني .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإصْرانِ : ثَقْبَا الأُذَنين ، وأَنشَد :
إنّ الأُحَيمِرَ حين أرجُو رِفْدَه
غَمْراً لأَقطَعُ سيّىءُ الإصْرانِ
قال : والأقطع الأصمّ والإصْران : جمعُ إصْرٍ .
وفي حديث ابن عُمر : ( مَن حَلَف على يمينٍ فيها إصرُ فلا كفّارَة لها ) ، يقال : إنّ الإصْرَ أنْ تَحلِف بطَلاقٍ أو عِتْق أو نَذْرٍ . وأَصْلُ الإصْر الثِّقْلُ والشدَّة ، لأنَّها أثقَل الأيْمان وأَضْيَقُها مَخْرَجاً . والعَهْدُ يقال له : إصْرٌ .
ورص : سَلَمة عن الفرّاء : وَرَّصَ الشَّيخُ
وأَوْرَصَ : إذا استرخَى حِتارُ خَوْرانِه فَأَبْدى . وامرأةٌ مِيراصٌ : تُحدِث إذا أُتِيَتْ .
رصى : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : رصَاه : إِذا أَحْكمه .
قال : وراصَ الرجُل : إذا عَقَل بعد رُعُونة ، ورساه : إذا نَوَاه للصَّوْم .

##### Türkçe

ص ر ( و ا ي )
**صرى** , **صار** , **أصر** , **ورص** , **وصر** , **رصا** , **صور** .
**صرى** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ( Cennete girecek en son kimse, sırat üzerinde yürüyen bir adamdır; bir kere sendeleyip düşer, bir kere yürür; ateş onu yakar; sıratı geçince ona bir ağaç yükseltilir de şöyle der: Ey Rabbim, beni ona yaklaştır. Allah da (yani): Ey kulum, benden seni ne **يَصرِيك** eder? der ).

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: ( **مايَصْريك** ) : benden istediğini kesen (şeyi) sana ne kesiyor? denmektir; “**صَرَيْتُ** şeyi” denir; yani: onu kestim ve onu men ettim. Ve şu beyit okundu:
هَواهُنّ إن لم يَصْرِه اللَّهُ قاتِلُهْ

Dedi: Ve Asmaî dedi: “Allah senden falanın şerrini **صَرَى**” denir; yani: onu defetti. Dedi: Ve **الصَّرَى**: bekleyişi uzamış ve değişmiş olan sudur. “Bu, **نُطْفَةٌ صَراةٌ**’dır.” Ve “Falan, suyu sırtında bir zaman **صَرَى**” (denir); yani: onu hapsetti. Ve “onu topladı” denir. Ve şu beyit okundu:
رُبَّ غلامٍ قد صَرَى في فِقْرَتِهْ
ماءً الشّبابِ عُنْفُوانَ سَنْبَتِهْ

Şöyle rivayet etti Şemmer; ve ekledi: أَنعظ حتى اشتد سَمُّ سُمَتِهْ .

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( Kim **مُصَرّاةً** satın alırsa, iki bakışın sonuncusuyla (hüküm) ondadır: isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir sâ‘ hurma da geri verir ) (vardır).

Ebû Ubeyd dedi: **المُصَرّاة**: memesinde süt **يُصرَّى** edilen deve yahut sığır yahut koyundur; yani: toplanır ve hapsedilir. Bundan denir: **صَرَيْتُ** suyu ve **صَرَّيْتُه**.

İbn Büzurc dedi: Deve **صَرت**; **تَصْرِي**; **الصَّرْي**’den; o da memede sütün toplanmasıdır.

Ve “**ناقة صريي**”; çoğulu **صراء**; tıpkı: عطشى ve عطاش gibi.

Ferrâ: “Deve **صَرِيَت**” : ürküp sıçradığı ve sütü toplandığı zaman. Ve şu beyit okundu:
مَن للجَعافِرِ يا قَوْمي فَقَدْ صَرِيَتْ
وقد يُساقُ لِذاتِ الصُّرْية الحَلَبُ

Bir başkası dedi:
وكل ذي صَرْيةٍ لا بدّ مَحلوبُ

Leys dedi: Süt memede **صَرِيَ** **يَصْرَى**: sağılmayıp tadı bozulduğu zaman; o, **لبنٌ صَرًى**’dır. Ve gözyaşı **صَرِيَ**: toplandığı ve akmadığı zaman.

Hansa dedi:
فلَم أَملِكْ غداةَ نَعيِّ صَخْرٍ
سوابِقَ عبْرةٍ حُلِبَتْ صَراهَا

Dedi: Ve “Falan, falanın elinde **صَرِيَ**”: onun elinde rehin olarak kaldığı zaman; Ru’be dedi:
رَهْنَ الحَرورِيين قد صَرِيتُ

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Hüss’ün kızına “Hangi yemek daha ağırdır?” denildi; o da dedi ki: “Devekuşu yumurtası; ve **صِرَى عامٍ بعدَ عامٍ**”; yani: yıl yıl **تُغَرَّز** edilen bir deve.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: dedi ki: **الصَّرَى**: devenin memesindeki süt bırakılır, sağılmaz; böylece rüzgârları olan tuz (gibi) olur.

Ve bana Ebû’l-Heysem’den haber verildi ki o, İbnü’l-A‘râbî’nin “**صِرَى عام بعدَ عام**” sözünü reddetti ve dedi: Bu nasıl olur? Deve ancak altı ay yahut yedi ay sağılır; uzun bir söz içinde, çoğunda yanılmıştır. İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği ise doğrudur. Ben Arapları gördüm: deve, doğurduğu günden itibaren bir yıl sağılır; eğer aygırı onun üzerine salmazlarsa, onu **كِشافاً** (boş) bırakırlar; bir yıl tamamlandıktan sonra onu **يغرِّزُونها** ki onun **طِرْقُها** kalsın. Onu **غَرَّزُوها** da sağmadıkları zaman, yıl da bereketli olursa, süt memesinde gidip gelir; koyulaşır ve tadı kötüleşir; böylece bozulur. Ben gecelerden bir gece **مغرَّزَةً** bir deveyi sağdım da, tadının kötülüğü ve akıcılığı sebebiyle onun **صَرَاها**’sını içmek bana mümkün olmadı. Hüss’ün kızı “**صَرَى عامٍ بعد عام**” sözüyle, doğurduğu bir yılın geçmesinden sonra karşılanan bir yılın sütünü kastetmiştir; Ebû’l-Heysem onun muradını bilmedi ve İbnü’l-A‘râbî’nin anladığını ondan anlamadı; böylece manası olmayan bir uzatmayla reddetmeye takıldı.

Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den: **صَرَى يَصرِي**: kestiği zaman; ve **صَرَى يَصْرِي**: eğdiği/büküp çevirdiği zaman; ve **صَرَى يَصرِي**: öne geçtiği zaman; ve **صَرَى يَصرِي**: geri kaldığı zaman; ve **صَرَى يَصرِي**: yükseldiği zaman; ve **صَرَى يَصري**: alçaldığı zaman; ve **صَرَى يَصرِي**: bir insanı helakten kurtardığı, ona yardım ettiği ve imdada yetiştiği zaman. Ve şu beyit okundu:
بين الفَراعِلِ إنْ لم يَصْرِنِي الصّارِي

Bir başkası, “**صَرَى** alçaldığı zaman” hakkında dedi:
والناشئاتِ الماشياتِ الخَيْزَرِي
كعُنُق الآرام أَوْفَى أَوْ صَرَى

Dedi: **أَوْفَى**: yükseldi. **صَرَى**: alçaldı. Ve “eğip çevirdi” hakkında şu beyit okundu:
وصَرَيْنَ بالأعناقِ في مَجْدُولةٍ
وصَلَ الصّوانعُ نِصْفَهنَّ جَديدا

İbn Büzurc dedi: Deve boynunu **صَرَت**: yükün ağırlığından onu kaldırdığı zaman. Ve şu beyit okundu:
والعِيسُ بين خاضِعٍ وصَارِي

Dedi: Ve **الصارِي**: koruyan (kimse)dir. Ve “Allah onu **صَرَاه**” denir: Allah onu korudu.

Şemmer dedi: Munteci‘ dedi: Erkeklerden ve bineklerden **الصَّرْيانُ**: sırtında su toplanmış olan kimsedir. Ve şu beyit okundu:
فهو مِصَكٌّ صَمَيان صرْيان

Ve kuyulardan **الصارِّيَّةُ**: suya uzak zamandır (ulaşmamış) olan; böylece kokmuştur ve bulanıklaşmıştır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصّارِي**: gemici; çoğulu **صُرَّاءٌ**; kıyasa göre olmayan (bir çoğul).

Dedi: Ve Ebû Amr dedi: **ماءٌ صِرًى وصَرًى**; ve **صَرِيَ يَصْرَى**. Ve dedi: “Aralarındakini **صَرَيْتُ**”: ıslah ettim; ben **أَصرِي** **صَرْياً**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Hanzal sarardığı zaman o, uzatmalı **الصرَاء**’dır; tekili **صَرايةٌ**; çoğulu **صَرايَا**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ebû Mahda beyitler okudu, sonra dedi: Bu, “**بِصَراهُنّ وبِطَرَاهُنّ**” iledir.

Ebû Turâb dedi: Husaynî’ye bunu sordum; o da dedi: Bu beyitler,
**بَطرَاوِتِهنّ وصَرَاوتَهنّ**; yani: yenilikleri ve tazelikleri ile.

**صري** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “Şeyi bana doğru **صُرْتُ** ve onu **أَصَرْته**”: onu kendine doğru eğdiğin zaman. Ve şu beyit okundu:
أَصارَ سَدِيسَها مَسَدٌ مَرِيجُ

Ve “onu **صاره** **يصوره** ve **يصيره**” denir: onu eğdiği zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Kim ( **صُرهن** ) okursa, manası: onları eğin. Kim ( **صِرْهن** ) okursa, manası: onları kesin. Ve Hansa’ya ait şu beyit okundu:
لظلت الشُّم منها وهْي تَنصار

Yani: dağlar yarılır ve batar.

Allah azze ve celle dedi: ( **فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ** ) ( البقرة : 260 ).

Ferrâ dedi: Halk **الصاد**’ı dammeledi; Abdullah’ın ashabı onu kesrelerdi; ikisi de iki lehçedir. Dammeli olan çoktur; kesreli olan ise Hüzeyl ve Süleym’dedir. Kisâî bana okuttu; dedi ki:
وفَرْعٌ يَصير الجِيدَ وَحْفٌ كأنهْ
على اللِّيْث قِنْوانُ الكروم الدَّوَالح

**يَصيرُ**: eğilir. Hepsi ( **فُصرْهُن** )’ü “onları eğ” diye tefsir ettiler. Ama ( **فَصُرْهنَّ** ) kesre ile olursa, “onları parçalayın” manasıyla tefsir edilmiştir.

Dedi: “Onları parçalayın”ı bilinen (bir kullanım) olarak bulmadık; eğer öyleyse onu, “**صرَيْتُ أَصْرِي**”den (sayıyorum); yani: kestim; onun **ياء**’sı öne alınmıştır; tıpkı “**عَثِيت**” ve “**عِثْت**” dedikleri gibi.

Zeccâc dedi: Dil ehli dedi ki: ( **صُرْهُنَّ إليك** )’in manası: onları kendine doğru eğ ve onları topla. Ve şu beyit okundu:
وجاءت خُلْعةً دُهْساً صَفايَا
يَصور عُنوقَها أَحوَى زَنيمُ

Yani: boyunlarını, kara (renkli) bir teke eğip büker.

**صور** : Leys dedi: **الصَّوَرُ**: eğilmedir. Adam boynunu bir şeye doğru **يَصُور**: boynuyla ona doğru eğildiği zaman. Sıfatı **أَصْوَر**’dır; ve **صَوِر** olmuştur.

Ve **عُصفورٌ صَوّار**: o, çağıranın çağrısına cevap veren (kuş)tur.

İbn Ömer’in hadisinde: onun bir **صَوْرَ نَخْلٍ**’e girdiği (vardır).

Ebû Ubeyd dedi: **الصَّوْر**: hurma ağaçlarının topluluğudur; onun, toplanmışından bir tekili yoktur. Bu, sığır topluluğuna “**صُوار**” denmesi gibidir.

Leys dedi: **الصُّوارُ** ve **الصِّوارُ**: sığır sürüsüdür. Sayı (tek tek adetler) **أَصْوِرة**’dir; hepsi **صِيرَان**’dır. Ve **أَصوِرَة المِسْك**: miskin nafakalarıdır.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: “Onu devirdi de yan yattı ve **تَصَوَّر** etti” denir: düştüğü zaman.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: Allah’ın sözü ( **وَنُفِخَ فِى الصُّورِ** ) ( الكهف : 99 ) hakkında dedi ki: Bir topluluk itiraz etti; **الصُّور**’un bir boynuz olmasını inkâr ettiler; tıpkı arşı, mizanı ve sıratı inkâr ettikleri gibi. Ve **الصُّور**’un **الصورة**’nin çoğulu olduğunu iddia ettiler; tıpkı **الصوف**’un **الصوفة**’nin çoğulu olması, **الثُّوم**’un **الثُّومة**’nin çoğulu olması gibi. Bunu Ebû Ubeyde’den rivayet ettiler.

Ebû’l-Heysem dedi: Bu, apaçık bir hatadır ve Allah’ın kelimelerini yerlerinden tahriftir. Çünkü Allah azze ve celle dedi: ( **بِنَآءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ** ) ( غافر : 64 ) ; **الواو**’yu fetha ile. Kurrâdan hiç kimsenin onu “( **فأحْسَن صُورَكم** )” diye okuduğunu bilmiyoruz. Aynı şekilde Allah dedi: ( **وَنُفِخَ فِى الصُّورِ** ) ( الكهف : 99 ); kim onu “( **ونُفخ في الصُّوَر** )” diye okursa yahut “( **فأحسن صُوْرَكم** )” diye okursa, yalan uydurmuş ve Allah’ın kitabını değiştirmiş olur. Ebû Ubeyde haber ve garîb (lafızlar) sahibiydi; nahiv bilgisi yoktu.

Ferrâ dedi: Tekil erkek lafzı üzere olan her çoğulda, onun çoğulu tekilinden önce gelmiştir; tekili, ona **هاء** ziyadesiyle olur. Bu, **الصوف** , **الوَبر** , **الشعَر** , **القطْن** , **العشب** gibidir. Bu isimlerin her biri, cinsinin tümüne isimdir; tekili ayrıştırılınca ona **هاء** eklenir; çünkü bu babın tümü tekilinden önce gelmiştir. Eğer **الصوفة** **الصوف**’tan önce olsaydı “**صوفَةٌ** ve **صُوَف**” derlerdi; “**بُسْرَةٌ** ve **بُسَر**” dedikleri gibi; “**غُرْفة** ve **غُرَف**”, “**زُلْفَة** ve **زُلَف**” dedikleri gibi.

Ama boynuz olan **الصُّورُ** tek bir (şey)dir; onun tekiline “**صورَة**” denmesi caiz değildir. İnsan **صورة**’sı ise **صُوَراً** diye çoğullaştırılır; çünkü onun tekili çoğulundan önce gelmiştir.

Öyleyse **المصوِّر** Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır; mahlûkatın suretlerini tasvir etmesinden dolayı. Ve “**رجل مصوَّر**”: sureti düzgün olduğu zaman. Ve “**رحل صيّر**”: sureti ve heyeti güzel (olan).

Süfyân, Mutarrif’ten, Atiyye’den, Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( Nasıl rahat edeyim; oysa boynuz sahibi boynuzu yutmuş, alnını eğmiş ve kulağını (dinlemeye) vermiş; ne zaman emrolunacağını bekliyor ). Dediler: Ey Allah’ın Resûlü, bize ne emredersin? Dedi: ( “**حسْبُنا الله ونعم الوكيل**” deyin ).

Ben dedim: Ebû’l-Heysem delil getirdi ve delili güzel yaptı; benim yanımda onun gittiğinden başkası caiz değildir; o da ehl-i sünnet ve cemaatin sözüdür. Onların söylediklerinin doğruluğuna delil: Allah azze ve celle, ruhun üflenmesinden önce rahimlerde yaratmayı tasvir ettiğini zikretti; onlar, onları tasvir etmeden önce **نُطَفاً** idiler; sonra **عَلقَاً**; sonra **مُضَغاً**; sonra onları bir tasvirle tasvir etti.

Ama diriltmeye gelince: Allah azze ve celle onları dilediği gibi inşa eder. Kim “onları tasvir eder, sonra onlara üfler” iddia ederse, ona beyan gerekir. Hüsrandan Allah’a sığınırız.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّوْرةُ**: hurma ağacıdır. Ve **الصَّوْرةُ**: başta **الحَطى**’nın kaşınma (sebebiyle) kabarması olan kaşıntıdır.

Araplardan bir kadın, kızına dedi: O, beni **الصَّوْرة**’den iyileştirir ve beni **الغَوْرَة**’den örter; o, güneştir. Ve **الصِّوارانِ**: ağzın iki **صِماغ**’ıdır; halk onlara **الصَّوَّارَيْن** adını verir; ikisi de **الصّامغانِ**’dır.

**صير** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ( Kim bir kapının **صِير**’inden bakarsa, artık helâk olmuştur ). Ebû Ubeyd dedi: Hadisteki tefsiri: **الصِّير** yarıktır.

Sâlim’in babasından rivayet ettiği başka bir hadiste: yanında **صِيرٌ** olan bir adam ona uğradı da ondan tattı.

Dedi: Hadisteki tefsiri: onun **الصَّحْناء** olduğudur. Ebû Ubeyd dedi: **الصِّيرة**: koyun için ağıldır; çoğulu **صِيَر**. Ahtal dedi:
واذكرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمةً
من الحَبَلَّقِ تُبْنَى حولَها الصِّيَرُ

Dedi: “Ben bir işin **صير**’i üzerindeyim” denir; yani: onun bir kenarı üzerindeyim. Züheyr dedi:
وقد كنتُ من سَلْمَى سنينَ ثمانياً
على صِير أَمَرٍ ما يمرُّ وما يَحْلُو

Leys dedi: Her işin **صِيرُ**’i onun varacağı yerdir. Ve **الصَّيْرُورة**: **صارَ** **يصيرُ**’un mastarıdır.

Dedi: Ve **صارةُ الْجبَل**: onun başıdır.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الصِّيرةُ** kayalığın tepesinde, **الأَمَرَة** gibidir; ancak o, dürülmüş bir dürülüşle dürülmüştür. **الأَمَرَة** ondan daha uzundur ve daha büyüktür; ikisi de dürülüdür. **الأَمَرَة** uzun, ince-uzun; **الصِّيرة** yuvarlak, geniş, köşeleri olan (şey)dir. Bazen kazılır da içinde altın ve gümüş bulunur. O, Âd ve İrem’in sanatındandır. Ve **الصَّيِّرُ**: topluluktur. Tufeyl el-Ganevî dedi:
أَمسى مُقيماً بذي العَوْصاءِ صَيِّرُهُ
بالبئر غادره الأحياءُ وابتَكَرُوا

Ebû Amr dedi: **صَيِّرُه**: kabri. “Bu, falanın **صَيِّرُ**’idir” denir; yani: onun kabri. Urve b. el-Verd dedi:
أحاديثُ تَبقَى والفتَى غيْر خالدٍ
إذ هوَ أمسى هامةً فوقَ صَيِّرِ

Ebû Amr dedi: **الهُزَر**’de (o bir yerdir) bin **صَيِّر** vardır; yani: cahiliye ehlinin kabirlerinden kabirler. Ebû Züeyb onu zikretti; dedi ki:
كانتْ كَلْيَلةِ أَهلِ الهَزَرْ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Falan, babasını **تَصيَّرَ** etti ve ona **تقيَّضَه**: benzerlikte ona çektiği zaman. Dedi: “Onun **صَيُّور**’u yoktur” denir; **فَيْعُول** vezninde; yani: onun aklı yoktur ve bunun benzeri.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve Ebû Saîd dedi: **صَيُّور الأمرِ**: onun vardığı şeydir.

Ebû’l-Ameysel dedi: Adam **صارَ** **يَصيرُ**: suya geldiği zaman; o, **صائر**’dir. Ve **الصائِرة**: hazır bulunan (kadın)dır. A‘şâ dedi:
بما قَدْ تَرَبَّعَ رَوْضَ القَطا
ورَوْضَ التَّناضُبِ حتى تَصِيرَ

Yani: suya varıncaya kadar. Ve “Onları yaz sıcağının **صائرة**’si topladı” denir.

Ebû’l-Heysem dedi: **الصَّيْرُ**: otlak arayanların konak yerlerine dönüşüdür. “**أين الصائرة**” denir; yani: hazır olan nerede? Ve **الصِّيارُ**: **الصَّنْج**’in sesi. Ve şu beyit okundu:
كأنّ تَراطُنَ الهاجاتِ فِيها
قُبَيْلَ الصُّبْح رَنّاتُ الصِّيَارِ

İster: telleriyle **الصَّنْج**’in çınlaması.

Ve “Ben **صِرْت** **إلى مَصِيري** ve **إلى صِيرِي** ve **صَيُّوري**” denir. Ve **صَيرُ الأَمْرِ**: onun sonudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Güzel menzile **مَصِيرٌ** ve **مِرَبٌّ** ve **مَقْمَرٌ** ve **مَحْضَر** denir. “**أين مصيرُكم**?” denir; yani: menziliniz nerede?

Ve **الصائر**: erkeklerin boyunlarını çevirip büken (kimsedir).

**وصر** : Leys dedi: **الوَصَرَّةُ** Arapçalaştırılmıştır; o, senettir; o, **الأَوْصَر**’dır. Ve şu beyit okundu:
وما اتَّخذْتُ صَراماً للمُكُوثِ بها
وما انْتَقَيْتُك إلا للوَصَرّاتِ

Şüreyh’ten rivayet edildi: iki adam onun huzurunda muhakeme oldu; ikisinden biri dedi: Bu, benden bir ev satın aldı ve benden onun **وِصْر**’unu kabzetti; ne bana bedeli veriyor ne de **الوِصْر**’a geri dönüyor. Kuteybî dedi: **الوِصْر**: satın alma yazısıdır. Aslı **إصْر**’dır; **إصْر** diye adlandırıldı; çünkü **الإصْر** ahittir. Şartlar kitabına, ahitler ve misaklar kitabına da ad verilir. **الوِصْر**’un çoğulu **أَوْصار**’dır. Adiyy b. Zeyd dedi:
فأيُّكُمْ لَم يَنله عُرْف نائِله
دَثْراً سَواماً وفي الأَريافِ أوصارَا

Yani: sizi (arazilerle) tahsis etti de kırsallarda size siciller yazdı.

Ebû Zeyd dedi: Ona bir **إصْراً** aldım; ve ondan bir **إصْراً** aldım; yani: Allah’tan bir sağlam bağ. Allah azze ve celle dedi: ( **رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا** ) ( البقرة : 286 ) âyet.

Ferrâ dedi: **الإصْر**: ahittir. Aynı şekilde onun sözü: ( **وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذالِكُمْ إِصْرِى** ) ( آل عمران : 81 ). Dedi: Buradaki **الإصْر**: akdin ve ahdin günahıdır; onu zayi ettikleri zaman; İsrailoğullarına ağırlaştırıldığı gibi.

Süddî, Ebû’l-Hezhâr’dan, İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: ( **وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا** ): dedi: onu terk etmek ve bozmakla bizi azap edeceğin bir ahit. Ve onun sözü: ( **وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذالِكُمْ إِصْرِى** ): dedi: misakım ve ahdim.

Ebû İshâk dedi: Akrabalıktan yahut ahitten her akit **إصْر**’dır. Ve dersin ki: “Beni falana karşı bir **آصرة** ile ne **تأصيرُني** eder?”; yani: beni ona karşı bir minnet yahut akrabalık ne eğip çevirir? Hutay’e dedi:
عَطَفوا عليّ بِغير آ
صِرَة فقد عَظُم الأوَاصِرْ

Yani: bana bir ahit yahut akrabalık olmaksızın eğilip yöneldiler.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: “Şeyi **أَصَرْتُ**; onu **آصِرُه** **أصْراً**”: onu kırdığım zaman. Ve **المآصِرُ** denir: o, ahdin **آصِرَة**’sinden alınmıştır; o ancak, onunla hapsedilsin diye bir akittir. Ve şeyleri bağlamakla bağlanan şeye: bundan **الإصار** denir.

Zeccâc dedi: Mana: Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize ağır gelecek bir **إصْر** yükleme; İsrailoğullarına kendilerini öldürmelerinin emredilmesi gibi; yani: bize de ağır gelecek şeyle bizi imtihan etme.

Leys dedi: **المأْصِرُ**: bir nehir yahut yol üzerine gerilen iptir; gemiler ve gelip geçenler tutulur da onlardan öşürler alınır. Ve **كلأٌ آصِرٌ**: çokluğundan dolayı ona varanı hapseder.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الإصارُ**: çadır ipidir; çoğulu **أُصُرٌ**. Ve **الأيْصَر**: toplanmış ot; çoğulu **أياصر**.

Asmaî dedi: **الإصار**: kısa kazıktır; çoğulu **أُصُر**.

Leys dedi: **الأيْصَر**: çadırın altına bir kazığa bağlanan kısa iptir. Ve onda bir lehçe: **أَصارٌ**.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “O, benim evimin kırığı onun evinin kırığına bitişik olan komşumdur; ve benim evimin **إصار**’ı onun evinin **إصار**’ına bitişiktir” (denir); o, çadır ipidir.

Kisâî dedi: Şey beni **أصَرَني** **يَأْصِرني**; yani: beni hapsetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإصْرانِ**: iki kulağın iki deliğidir. Ve şu beyit okundu:
إنّ الأُحَيمِرَ حين أرجُو رِفْدَه
غَمْراً لأَقطَعُ سيّىءُ الإصْرانِ

Dedi: Ve **الأقطع**: sağırdır. Ve **الإصْران**: **إصْر**’ün çoğuludur.

İbn Ömer’in hadisinde: ( İçinde **إصرُ** olan bir yemin üzerine yemin eden kimseye kefaret yoktur ). Denir ki: **الإصْر**; boşama yahut azat yahut adak üzerine yemin etmendir. **الإصْر**’ün aslı ağırlık ve şiddettir; çünkü onlar yeminlerin en ağırıdır ve çıkışı en dardır. Ve ahde de **إصْر** denir.

**ورص** : Seleme, Ferrâ’dan: İhtiyar **وَرَّصَ** etti ve **أَوْرَصَ**: **خَوْرانِه**’nin **حِتارُ**’ı gevşeyip açığa çıkardığı zaman. Ve kadın **مِيراصٌ**: kendisine gelindiği zaman yellenir.

**رصى** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Onu **رصَاه**: onu sağlamlaştırdığı zaman.

Dedi: Ve adam **راصَ**: serkeşlikten sonra akıllandığı zaman. Ve onu **رساه**: orucu kastettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد.
(صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا.
وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه.
(صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح  وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾  [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس.
(صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً.
وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *
(صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض.
(صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك  الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح.
(صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].
(صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة.
فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق.
وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة.
والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ.
ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان.
(صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])
--------------ـــ
([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع).
([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾.
([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما.
([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف).
([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه:
أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان
 ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف).
([7])  لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي.
([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم).
([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم).
([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف.
([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل.
([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20.
([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387).
([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت.
([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين".
([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*.
([17]) في الأصل: "حين".
([18]) التكملة من المجمل.
([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه:
كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل
 ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45.
([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً".
([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح):
إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح  في أعقاب يوم مصرح
 ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده:
زينها الله في الفؤادِ كما  *** زين في عين والد ولد.
 ([24])  في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله:  * لو عصر منه البان والمسك انعصر *.
([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صرع**) **الصاد** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; iki kişinin güreşmesi sebebiyle bir şeyin yere düşmesine delâlet eder; sonra bunun üzerine حمل olunur ve ondan türetilir. Bundan: “Bir adamı **صَرَعْتُ** **صَرْعَاً** (devirdim)”, “Onunla **صارعتُهُ** **مصارَعة** (güreştim)”, ve “**صَرِيع** adam” (devrilmiş) [denir]. Ve dallardan **الصَّريع**: sarkıp yere düşen şeydir; çoğulu **صُرُع**’dur. Ve o düşenden bir yay yapılırsa o **صَرِيع**’dir.

Buna حمل olunan ise onların sözü: “Onlar **صِرْعان**’dır”; bunun mânâsı, ikisinin birlikte düşmesi olduğu söylenir. Bu bir mesel ve benzetmedir. Kapının iki kanadı olan **مِصْرَاعا البابِ** da bundan alınmıştır; yani ikisi eşittir, birlikte düşerler. Ve **الصَّرعانِ**: yürüyüşte farklı olan iki devedir; çokluklarından dolayı şu gider, bu gelir. Dedi ki:
فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])
Ve **مَصَارع النَّاس**: onların düştükleri yerlerdir. Ebû Zeyd dedi: “Bize **صَرْعَي النَّهار** geldi: sabahleyin ve akşamleyin.” Bu, zikrettiğimiz şeye hamledilmiştir: **الصَّـِرعَين**’in iki benzer olması. Bunun hepsinde القياس birdir.

(**صرف**) **الصاد** ve **الراء** ve **الفاء**’ın babının çoğu, şeyin geri çevrilmesine delâlet eder. Bundan: “Kavmi **صَرفْتُ** **صَرْفاً** (geri çevirdim) ve **انصرفوا** (döndüler)”; onları geri çevirdiğinde dönmeleri [hâlinde]. Ve **الصَّرِيف**: sağıldığı anda süt ve onunla dönülüp gidilen [süt]. Ve Kur’ân’da **الصَّرْف**: **التَّوبة**’dir([2]); çünkü onunla günahkârların mertebesinden geri dönülür. Ve **الصَّرْفة**: bir yıldızdır. Dil ehli dedi ki: doğuşunda soğuğun dönüp gitmesi sebebiyle **صرفة** diye adlandırılmıştır. Ve **الصَّرْفة**: erkeklerin kendisiyle elde edildiği bir boncuktur; bununla sanki kalbi, ondan istediği şeyden çeviriyorlar gibi olduğundan böyle adlandırılmıştır. Halîl dedi: **الصَّرْف**, kıymette dirhemin dirhem üzerine fazlasıdır. Bizim yanımızda **الصَّرف**’ın mânâsı: bir şeyin bir şeye çevrilmiş olmasıdır; sanki dinar dirhemlere çevrilmiştir, yani onlara geri döndürülmüştür; bedelini aldığında. Halîl dedi: Bundan **الصَّيرفيّ** ismi türetilmiştir; ikisinden birini ötekine çevirmesinden dolayı. Dedi: Bütün alışverişlerde dirhemleri **تصريف** etmek: onları harcamaktır. Ebû Ubeyd dedi: **صَرْف الكلام**: onu süslemek ve onda artırmaktır; ancak böyle adlandırıldı, çünkü süslendiğinde kulakları onu dinlemeye çevirir. Ve zamanın olayı için **صَرْف** denir; çoğulu **صُروف**’tur; insanlarla **يتصرَّف** ettiği için böyle adlandırılmıştır; yani onları çevirir ve döndürür. Koyun, sığır ve köpeklerin çiftleşme isteği ise ona **الصِّرَاف** denir; bu, bizim yanımızda babın قياسındandır; çünkü o, onda **تَصَرَّف** eder, yani gidip gelir ve tekrar tekrar ister. Babdan **الصَّريف** de vardır; o, devenin azı dişinin sesidir. Böyle adlandırıldı; çünkü onu tekrarlar ve geri çevirir. Şairin sözüne gelince:
بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])
Bir topluluk dedi ki: **الصَّريف** ile gümüşü kastetti. Eğer doğru ise, “**صَرَفت** dinarı dirhemlere” sözünden **صريف** diye adlandırılmıştır; bunun dışında bir وجه yoktur.

Bu asıldan şâz olduğunu sandıklarımdan: **الصَّرَفَانُ**, o kurşundur. Ve şu sözdeki **الصَّرَفَانُ**:
* أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) *
onda ihtilaf edilmiştir; bir topluluk onun kurşun olduğunu söyledi. Başkaları dedi ki: **الصَّرَفانُ**, hurmanın bir cinsidir. Şu beyti delil getirdiler:
* أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) *
Dediler ki: Zebbâ’ya, hurmadan daha sevgili olan hiçbir nadide şey hediye edilmezdi. Şu beyti de delil getirdiler:
ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])
Yine şâz olanlardan: **الصِّرْف**; derinin boyandığı boyadan bir şeydir. Dedi ki:
كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])
Buna hamledilir onların sözü: “Şarabı **صِرْفَاً** içti”; onu karıştırmadığında; sanki rengi ve kızıllığı üzere bırakılmıştır.

(**صرم**) **الصاد** ve **الراء** ve **الميم** tek bir sahih, muttarid asıldır; o da kesmedir. Bundan: ayrılığın **صُرْم**’u. Ve **الصَّريمة**: bir şeye azimdir; o, onun dışındaki her bağın kesilmesidir. Ve **الصُّرام**: süt çoğaldıktan sonra sütün sonudur; adam ona ihtiyaç duyduğunda zarureten onu sağıp alır. Bişr dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً  *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])
Bu bir meseldir; sanki der ki: şerden sonuna varılmıştır; şeyin sonu da kesilmesi anındadır. Ve denir: Falan **الصَّيْرَم**’ı yedi; o **الوَجْبَة**’dir; çünkü onu yediğinde gününün geri kalanını keser. Ve denir: Onu **صَرَمْتُهُ** **صَرْماً**; فتح ile, o masdardır; **الصُّرْم** ise isimdir. **الصَّريم**’e gelince, onun sabahın ismi ve gecenin ismi olduğu söylenir. Nasıl olursa olsun, o قياسdandır; çünkü her biri, arkadaşını **يَصْرِمُ** eder ve ondan **يَنصرِم** olur. Allah تعالى buyurdu: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. Yani: yandı da karardı, gece gibi oldu. Bu, onun gece olduğunu söyleyen kimseye göredir. Sabah ise, Bişr dedi ki:
فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])
Ve **الصَّريم**: sert yol ve katı topraktan kopup ayrılan kumdur. Ve **الصِّرام**: salkımların kesilme vaktidir. Ve hurma ağaçları **أَصْرَمَ** etti: onun **صِرام**’ı geldi. Ve **الصِّرْمة**: develerden bir sürüdür; yaklaşık otuz [deve]. Ve **الصِّرَم**: bulut parçalarıdır; tekili **صِرْمة**’dir. Nâbiga dedi ki:
وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])
Ve **الصِّرْم**: kavimden bir taifedir; develeriyle suyun bir tarafına inerler; onlar **صرم** ehli olurlar. Ve **الصَّارم** adam: işlerde ilerleyici olandır; keskin kılıç gibi. Ve **مصرَّمة** deve: yani memesi **يُصَرَّم** edilir; böylece idrar yolu bozulur da kurur; bu, ona daha kuvvetlidir; çünkü süt çıkmaz. Ve denir ki: **التَّصريم**, iki memeyi dağlamakla olur. Ve **الصَّرماء**: suyu olmayan topraktır. Ve denir ki: **الصَّريمة** hasadı yapılmış ekini olan topraktır([11]). Şu söze gelince:
ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])
**الأصرمَينِ** kurt ve kargadır; ünsiyeti kesmelerinden dolayı böyle adlandırıldılar.

(**صري**) **الصاد** ve **الراء** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; toplamaya delâlet eder. Denir: “Suyu **صَرَى** eder, **يصرِيه**”; onu topladığında. Ve **صَرىً** su: toplanmış [sudur]. Dedi ki:
رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])
Ve sanki **الصَّرَاةَ**([14]) bundan türetilmiş, bundan alınmıştır. Ve koyun ve başkasından **المُصَرَّاةُ**, sütü memelerinde toplanmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Develeri ve koyunları **تُصَرُّوا** etmeyin. Kim **مصرَّاةً** satın alırsa o, iki bakışın sonuncusundadır([15]); isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir **صاع** hurma da geri verir.” Ve denir: “Aralarındakini **صَرَيْت**”: onu ıslah ettim; bu da قياسdır; çünkü dağılmış sözü toplar. Ve dersin: “Adamı **صَرَيت**”; ona istediğini vermeyi engellediğinde. Dedi ki:
* وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) *
Ve bunun قياسı: çünkü bir şey engellendiğinde, onun önünde hapsedilmiş ve ondan toplanıp uzaklaştırılmış olur. Ve derler: “Allah onu **صراه** etti”; “Onu **وقاه** etti” dedikleri gibi; yani işini yaymadı, bilakis malını topladı. Ve “Falan, falanın elinde **صَرَى** oldu” denir; yani onun elinde rehin olarak hapsedilmiş halde kaldı([18]).

Babdan şâz olan: **الصَّرَاية**; o, Ebu Cehil karpuzudur; şu sözde:
* أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) *

(**صرب**) **الصاد** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir küçük asıldır; bir önceki babın delâlet ettiği şeye benzer şeye delâlet eder. Halîl buna başka bir vasıf daha ekledi; dedi ki: **الصرِيب**: içine şırınga edilmiş süttür; ve tulum **مُصرَّب**’dır. İbn Düreyd dedi: Her pürüzsüz şey **صرَب**’dır. İbn Düreyd’in söylediği daha **أَقْيَس**’tir; çünkü zamkı **الصرَب** diye adlandırırlar ve şu beyti okurlar:
أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ  والصَّربُ([20])
Zamkta pürüzsüzlük vardır. Halîl’in söylediği ise, onun fer‘i: çocuğun karnı tutulduğunda ona “**صرَب**” denmesi; semirsin diye; bu, yağının bağlanması sırasındadır. Ve **الصَّرَْب**: ekşi süttür.

(**صرح**) **الصاد** ve **الراء** ve **الحاء** قياسlı bir asıldır; şeyin görünmesine ve belirginleşmesine delâlet eder. Bundan: **الصريح** şey. Ve **الصَّريح**: sırf soydur; çoğulu **صُرَحاء**’dır. Halîl dedi: Atlar **الصرائح** üzerine de cem‘ edilir. Ve dedi: Her hâlis şey **صريح**’tir. Denir: O, **الصَّراحة** ve **الصُّروحة** bakımından açıktır. Ve içindekini **صرَّحَ** etti: onu ortaya koydu. Ve **صراحٌ** kadeh denir; karışımla karıştırılmadığında. Ve şarap **صرَّحت** etti; köpük ondan gittiğinde. A‘şâ dedi ki:
كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ  *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])
Ve denir: Onu **صُِرَاحا** getirdi; yani açıkça. Ve falanla **مُصارَحة** ve **صِراحاً** karşılaştım; yani yüz yüze. Ve denir: Hak, özünden **صرَّح** etti; yani iş, gizliliğinden sonra açığa çıktı. Ve **الصَّرْحة**: mekândır; denir ki bilakis yerin sırt kısmıdır. Ve **مُصرِّح** gün denir; onda bulut olmadığında; bu, **الطِّرِمَّاح**’ın şiirindedir([22]). Ve **الصَّرح**: gökte tek başına, iri ve uzun olarak inşa edilen tek bir evdir. Her yüksek bina **صرْح**’tır.

(**صرخ**) **الصاد** ve **الراء** ve **الخاء** yüksek bir sese delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan **الصُّراخ**: “**صَرَخ** **يَصرُخ**” denir; seslendiğinde. Ve **الصَّارخ** denir: yardım isteyen; ve **الصارخ**: yardım eden. Denir ki: bilakis yardım eden **مُصرِخ**’tir; şu âyetteki sözü sebebiyle: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22].

(**صرد**) **الصاد** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: biri soğuk, diğeri hâlislik, diğeri azlık.

Birincisi: **الصَّرْد**: soğuk; ve **صرِدٌ** gün; ve adam **صرِدَ** olmuştur. Ve **مِصرادٌ** adam: soğuktan çok sızlanan. İsim **الصَّرَد**’dir. Şair dedi ki:
نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])
Babdan: “Kalp, şeyden **صرِدَ** oldu” sözleri; ondan vazgeçtiğinde. Bu, ondan teselli bulması, soğuması ve **يَصرَد** etmesidir. Ve **الصُّرَّاد**: ince buluttur.

Hâlisliğe gelince: **الصَّرْد**: sırf hâlistir. Ve denir: **صرْد** yalan. Ve seni **صَرْداً** seviyorum: hâlis bir sevgiyle. Ve **صرْد** içecek: hâlis. Dedi ki:
فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ  جُوعُها([24])
Babdan: Ok, hedefte **صرَد** etti; ucu delip geçtiğinde. Ve **صارد** ok ucu. Ve ben onu **أصردته** ettim; bu, hedeften hâlisçe çıkmadır.

Üçüncü bab: sulamada, kanıncaya kadar değil de daha aşağısında **التصريد**. Ve **مصرّد** içecek: yani azaltılmış. Ve ona bağışı **صرَّدَ** etti; onu azalttığında.

Babdan şâz olanlardan: **الصُّرَد**: bir kuştur. Ve **الصُّرَدَانِ**: dilin altında iki damardır.

(**صرط**) **الصاد** ve **الراء** ve **الطاء**; bu, **الإِبدال** babındandır; **السين**’de zikredilmiştir; o, yoldur. Dedi ki:
أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25])

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ر ي
ماء صري‏:‏ مجموع‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ صري آجن يزوي له المرء وجهه ولو ذاقه ظمآن في شهر ناجر وصرى الماء‏:‏ جمعه‏.‏
ونهي عن المصراة وهي الشاة أو الناقة تترك عن الحلب أياماً حتى يعظم صرعها يدلس بها البائع‏.‏
وصرّى اللبن تصرية‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ التصرية خلابة ‏"‏ وصراك الله تعالى‏:‏ منعك وحفظك‏.‏
قال الكميت‏:‏ أصبحت لحم ضباع الأرض مقتسماً بين الفراعل إن لم يصرني الصاري

##### Türkçe

ص ر ي
**ماء صري**: toplanmış.
Zü’r-Rumme dedi:
**صري آجن يزوي له المرء وجهه ولو ذاقه ظمآن في شهر ناجر**
Ve **صرى الماء**: onu topladı.

Ve **المصراة**’dan nehiy olundu; o, koyun yahut deve olup sağmadan günlerce bırakılır; ta ki onun **صرعها**’sı büyüsün; satıcı onunla aldatır.

Ve **صرّى اللبن**: **تصرية** olarak.

Hadiste: “**التصرية** aldatmadır.” Ve Allah Teâlâ’nın **وصراك**’ı: seni men etti ve seni korudu.

Kümeyt dedi:
**أصبحت لحم ضباع الأرض مقتسماً بين الفراعل إن لم يصرني الصاري**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَرَى الشيءَ صَرْياً: قَطَعَه ودَفَعه؛ قال ذو الرُّمة:
فوَدَّعْنَ مُشْتاقاً أَصَبْنَ فُؤادَهُ،
هَواهُنَّ، إن لم يَصْرِهِ اللهُ، قاتِلُهْ
وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال إنَّ آخِرَ مَنْ يَدْخُلُ الجنَّةَ لرَجُلٌ يمشي على الصراط فيَنْكَبُّ مرة ويمشي مرة وتَسْفَعُه النارُ، فإذا جاوز الصراطَ تُرْفَع له شَجرةٌ فيقول يا ربِّ أَدْنِني منها؛ فيقول اللهُ عز وجل أَي عبدي ما يَصْرِيك مني؟ قال أَبو عبيد: قوله ما يَصْرِيكَ ما يَقطَعُ مَسْأَلتَك عني ويَمْنَعُك من سؤالي. يقال: صَرَيْتُ الشيءَ إذا قطَعْته ومنَعْته. ويقال: صَرَى اللهُ عنكَ شرَّ فلانٍ أَي دَفَعه؛ وأَنشد ابن بري للطرماح:
ولو أَنَّ الظعائِنَ عُجْنَ يوماً
عليَّ ببَطْنِ ذي نَفْرٍ، صَراني
(* قوله «ذي نفر» هكذا في الأصل بهذا الضبط، ولعله ذي بقر). أَي دَفعَ عني ووقاني. وصَرَيْتهُ: منَعْتُه؛ قال ابن مقبل: ليس الفُؤادُ بِراءٍ أَرْضَها أَبداً،
وليس صارِيَهُ مِنْ ذِكرِها صارِ
وصَرَيْتُ ما بينهم صَرْياً أَي فَصَلْتُ. يقال: اخْتَصَمنا إلى الحاكم فصَرَى ما بينَنا أَي قَطَعَ ما بينَنا وفَصَلَ. وصَرَيْتُ الماءَ إذا اسْتَقَيْتَ ثم قَطَعْتَ. والصاري: الحافِظُ. وصَراةُ الله: وقاه، وقيل: حَفِظَه، وقيل: نَجَّاه وكَفاهُ، وكلُّ ذلك قريبٌ بعضهُ من بعضٍ. وصَرَى أَيضاً: نَجَّى؛ قال الشاعر:
صَرَى الفَحْلَ مِنِّي أَنْ ضَئِيلٌ سَنامُه،
ولم يَصْرِ ذاتَ النَّيِّ منها بُرُوعُها
وصَرَى ما بينَنا يَصْري صَرْياً: أَصْلَحَ. والصَّرَى والصِّرَى: الماءُ الذي طالَ اسْتِنقاعه؛ وقال أَبو عمرو: إذا طال مُكْثُه وتغَيَّر، وقد صَرِي الماءُ بالكسر؛ قال ابن بري: ومنه قول ذي الرمة:
صَرىً آجِنٌ يَزْوي له المَرْءُ وجْهَه،
إذا ذاقَه ظَمْآنُ في شَهْرِ ناجِرِ
وأَنشد لذي الرمة أَيضاً:
وماء صَرىً عافي الثَّنايا كأَنه،
من الأَجْنِ، أَبْوالُ المَخاضِ الضَّوارِبِ
ونُطْفةٌ صَراةٌ: مُتَغيِّرَة. وصَرَى فُلانٌ الماءَ في ظَهْرِه زَماناً صَرْياً: حَبَسه بامْتِساكه عن النكاح، وقيل جَمَعه. ونُطْفةٌ صَراةٌ: صَرَاها صاحِبُها في ظَهْرهِ زماناً؛ قال الأَغلب العجلي: رُبَّ غُلامٍ قد صَرَى في فِقْرَتِهْ
ماءَ الشَّبابِ، عُنْقُوانَ سَنْبَتِهْ،
أَنْعَظَ حتى اشتَدَّ سََمُّ سُمَّتِهْ
ويروى: رأَتْ غلاماً، وقيل: صَرَى أَي اجْتَمع، والأَصل صَرِيَ، فقلبت الياءُ أَلفاً كما يقال بَقَى في بَقِيَ. المُنْتَجع: الصَّرْيانُ من الرجال والدوابِّ الذي قد اجْتَمع الماءُ في ظَهْرهِ؛ وأَنشد: فهو مِصَكُّ صَمَىان صَرْيان
أَبو عمرو: ماءٌ صَرىً وصِرىً، وقد صَرِي يَصْرى. والصَّرَى: اللبن الذي قد بَقِيَ فتَغَيَّرَ طَعْمهُ، وقيل: هو بقيَّةُ اللَّبَنِ، وقد صَرِيَ صَرىً، فهو صَرٍ، كالماء. وصَرِيَتِ الناقةُ صَرىً وأَصْرَتْ: تَحَفَّل لبَنُها في ضَرْعِها؛ وأَنشد:
مَنْ للجَعافِرِ يا قوْمي، فقد صَرِيَتْ،
وقد يُساقُ لذاتِ الصَّرْيةِ الحَلَبُ
الليث: صَرِيَ اللَّبَنُ يَصْرى في الضَّرْعِ إذا لم يُحْلَبْ ففَسَدَ طَعْمُهُ، وهو لَبَنٌ صَرىً. وفي حديث أَبي موسى: أَنَّ رجلاً اسْتَفْتاه فقال: امرأَتي صَرِيَ لبَنُها في ثَدْيها فدَعَتْ جارِيةً لها فمَصَّته، فقال: حَرُمَت عليكَ، أَي اجْتَمَع في ثدْيِها حتى فسَدَ طَعْمُه، وتحْريمُها على رأْيِ من يَرَى أَنَّ إرْضاع الكبير يُحَرِّم. وصَرَيْتُ الناقةَ وغيرَها من ذواتِ اللَّبنِ وصَرَّيْتُها وأَصْرَيتها: حفَّلْتها. وناقةٌ صَرْياءُ: مُحَفَّلة، وجمعُها صَرايا على غير قياس. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: من اشترى مُصَرَّاة فهو بخير النَّظَرَينِ، إن شاءَ رَدَّها ورَدَّ معها صاعاً من تمرٍ؛ قال أَبو عبيد: المُصَرّاة هي الناقةُ أَو البَقرة أَو الشاة يُصَرَّى اللبنُ في ضَرْعِها أَي يُجْمَعُ ويُحْبَسُ، يقال منه: صَرَيْتُ الماءَ وصَرَّيْتُه. وقال ابن بزرج: صَرَتِ الناقةُ تَصْرِي من الصَّرْيِ، وهو جمع اللبنِ في الضَّرْعِ: وصَرَّيْت الشاة تَصْرِيةً إذا لم تَحْلُبْها أَياماً حتى يجتمعَ اللَّبَنُ في ضَرْعِها، والشاةُ مُصَرَّاة. قال ابن بري: ويقال ناقةٌ صَرْياءُ وصَرِيَّة؛ وأَنشد أَبو عَمْرو لمُغَلِّس الأَسَدِيِّ:
لَيَاليَ لم تُنْتَجْ عُذامٌ خَلِيَّةً،
تُسَوِّقُ صَرْىَا في مُقَلَّدَةٍ صُهْبِ
(* قوله «ليالي إلخ» هذا البيت هو هكذا بهذا الضبط في الأصل). قال: وقال ابن خالَويَه الصَّرْية اجتماعُ اللبنِ، وقد تُكْسَر الصادُ، والفتح أَجْوَدُ. وروى ابن بري قال: ذكر الشافعي، رضي الله عنه، المُصَرَّاةَ وفسرها أَنها التي تُصَرُّ أَخلافُها ولا تحْلَبُ أَياماً حتى يجتمعَ اللبنُ في ضَرْعِها، فإذا حَلَبَها المشتري اسْتغْزرَها. قال: وقال الأَزهري جائزٌ أَن تكونَ سُمِّيَتْ مُصَرَّاةً من صَرِّ أَخلافِها كما ذكر، إلاَّ أَنهم لما اجتَمع في لهم الكلمة ثلاثُ راءَاتٍ قُلِبَتْ إحداها ياءً كما قالوا تَظَنَّيْتُ في تَظنَّنْتُ، ومثلهُ تَقَضَّى البازِي في تَقَضَّضَ، والتَّصَدِّي في تَصَدَّدَ، وكثيرٌ من أَمثالِ ذلك أَبْدلوا من أَحدِ الأَحرفِ المكرَّرةِ ياءً كراهيةً لاجتماعِ الأَمثالِ، قال: وجائز أَن تكون سمِّيتْ مُصَرَّاةً من الصَّرْيِ، وهو الجمع كما سَبق، قال: وإليه ذهب الأَكثرون، وقد تكررت هذه اللفظةُ في أَحاديث منها قوله، صلى الله عليه وسلم: لا تَصُرُّوا الإبِلَ والغَنَم، فإن كان من الصَّرِّ فهو بفتح التاء وضم الصاد، وإن كان من الصَّرْيِ فيكون بضم التاء وفتح الصاد، وإنما نَهَى عنه لأَنه خِداعٌ وغِشٌّ. ابن الأَعرابي: قيل لابْنَةِ الخُسِّ أَيُّ الطعَامِ أَثْقَلُ؟ فقالت: بَيْضُ نَعامْ وصَرَى عامٍ بعدَ عامْ أَي ناقة تُعَزِّزُها عاماً بعدَ عامٍ؛ الصَّرَى اللَّبَنُ يُتْرَكُ في ضَرْعِ النَّاقَةِ فلا يُحتَلَبُ فَيصِيرُ مِلْحاً ذا رِياحٍ. وردَّ أَبو الهيثم على ابن الأَعرابي قوله صَرَى عامٍ بعدَ عامٍ، وقال: كيف يكونُ هذا والناقَةُ إنَّما تُحْلَب ستَّةَ أَشهُرٍ أَو سَبْعَةَ أَشْهُرٍ في كلامٍ طَويلٍ قَدْ وَهِمَ في أَكْثَرِه؛ قال الأَزهري: والذي قاله ابن الأَعرابي صحيحٌ، قال: ورأَيتُ العَرَب يَحْلُبْونَ النَّاقَةَ من يومِ تُنْتَجُ سَنَةً إذا لم يَحْمِلُوا الفَحْلَ عَلَيْها كِشافاً، ثم يُغَرِّزُونَها بعدَ تمامِ السَّنَةِ ليَبْقَى طِرْقُها، وإذا غَرَّزُوها ولم يَحْتَلِبُوها وكانت السَّنَةُ مُخْصِبَةً تَرادَّ اللبنُ في ضَرْعِها فَخَثُرَ وخَبُثَ طَعْمُه فَامَّسَح، قال: ولقد حَلَبْتُ لَيلَةً من اللَّيالي ناقةً مُغَرَّزَة فلم يَتَهيأْ لي شربُ صَرَاهَا لِخُبْثِ طَعْمِهِ ودَفَقْتُه، وإنما أَرادتِ ابنَةُ الخُسِّ بقولِها صَرَى عامٍ بعد عامٍ لَبَنَ عامٍ اسْتَقْبَلَتْه بعد انْقِضاءِ عامٍ نُتِجَتْ فيه، ولم يَعْرِف أَبو الهيثم مُرادَها ولم يَفْهم منه ما فَهِمَه ابن الأَعرابي، فطِفِقَ يَرُدُّ على من عَرَفَه بتَطْويلٍ لا معنى فيه. وصَرَى بَوْله صَرْياً إذا قَطَعَه. وصَرِيَ فلانٌ في يدِ فلانٍ إذا بَقِيَ في يَدِهِ رَهْناً مَحْبوساً؛ قال رؤْبة:
رَهْنَ الحَرُورِيِّينَ قد صَريتُ
والصَّرى: ما اجْتَمع من الدَّمْعِ، واحدته صَراةٌ. وصَرِيَ الدَّمْعُ إذا اجْتَمع فَلَمْ يَجْرِ؛ وقالت خَنْساء:
فلم أَمْلِكْ، غَداةَ نَعِيِّ صَخْرٍ،
سَوابِقَ عَبْرةٍ حُلِبَتْ صَرَاها
ابن الأَعرابي: صَرَى يَصْرِي إذا قَطَع، وصَرَى يَصْرِي إذا عَطَفَ، وصَرَى يَصْرِي إذا تقدَّم، وصَرَى يَصْري إذا تأَخَّرَ، وصَرَى يَصْري إذا عَلا، وصَرَى يَصْرِي إذا سَفَلَ، وصَرَى يَصْرِي إذا أَنْجَى إنْساناً مِنْ هَلَكةٍ وأَغاثَهُ؛ وأَنشد:
أَصْبَحْتُ لَحْمَ ضِباعِ الأَرضِ مُقْتَسَماً
بَيْنَ الفَراعِلِ، إنْ لَمْ يَصْرِني الصاري
وقال آخر في صَرَى إذا سَفَل:
والناشِياتِ الماشياتِ الخَيْزَرَى
وفي الحديث: أَنه مَسَحَ بيدهِ النَّصْلَ الذي بَقِيَ في لَبَّةِ رافِعِ بن خَدِيجٍ وتَفَلَ عليه فلم يَصْرِ أي لم يَجْمَع المِدَّةَ. وفي حديث عَرْضِ نَفْسِه على القبائل: وإنما نزلنا الصَّرَيَيْنِ اليَمامةَ والسَّمامة؛ هما تثنيةُ صَرى، ويروى الصِّيرَيْن، وهو مذكور في موضعه. وكلُّ ماءٍ مُجْتَمِعٍ صَرىً، ومنه الصراة؛ وقال:
كعُنُق الآرام أَوْفى أَو صرى
(* قوله «كعنق الآرام إلى قوله وصرى سفل» هكذا في الأصل. ومحل هذه العبارة بعد قوله: والناشيات الماشيات الخيزرى).
قال: أَوْفى عَلا، وصَرَى سَفَلَ؛ وأَنشد في عَطَفَ:
وصَرَيْنَ بالأَعْناقِ في مَجْدُولةٍ،
وَصَلَ الصَّوانِعُ نِصفَهُنَّ جَدِيدَا
قال ابن بزرج: صَرَتِ النَّاقةُ عُنُقَها إذا رَفَعَتْه من ثِقَلِ الوِقْرِ؛ وأَنشد:
والعِيسُ بيْنَ خاضِعٍ وصارِي
والصَّراة: نهرٌ معروف، وقيل: هو نهر بالعراق، وهي العظمى والصغرى. والصَّرَاية: نَقِيعُ ماءِ الحَنْظَلِ. الأَصمعي: إذا اصْفَرَّ الحَنْظَلُ فهو الصَّراءُ، ممدودٌ؛ وروي قول امرئِ القيس: كأَنَّ سَراتَه لَدَى البَيْتِ قائماً
مَداكُ عَرُوسٍ، أَو صَرَايةُ حَنْظَلِ
(* صدر البيت مختلّ الوزن، ورواية المعلقة:
كأنَّ على المتنين منه، إذا انتحى، * مداكَ عروسٍ أو
صَلايةَ حَنظلِ).
والصَّرَاية: الحَنْظَلَةُ إذا اصْفَرَّتْ، وجَمْعها صَراءٌ وصَرَايا. قال ابن الأَعرابي: أَنشد أَبو مَحْضَة أَبياتاً ثم قال هذه بِصَراهُنَّ وبِطَراهُنَّ؛ قال أَبو تراب: وسأَلت الحُصَيْنيَّ عن ذلك فقال: هذه الأَبيات بِطَرَاوَتِهِنَّ وصَرَواتَهِنَّ أَي بِجِدَّتِهِنَّ وغَضاضَتِهِنَّ؛ قال العجاج:
قُرْقُورُ ساجٍ، ساجُه مَصْليُّ
بالقَيْرِ والضَّباب زَنْبَرِيُّ
رَفَّعَ من جِلالِهِ الدَّارِيُّ،
ومَدَّهُ، إذْ عَدلَ الخَليُّ،
جَلٌّ وأَشْطانٌ وصرَّارِيُّ،
ودَقَلٌ أَجْرَدُ شَوْذَبِيُّ
وقال سُلَيْك بنُ السُّلَكة:
كأْنَّ مفالِق الهامات مِنهُمْ
صَراياتٌ نهادَتْها الجواري
قال بعضهم: الصِّرايَةُ نقِيعُ الحَنظل. وفي نوادر الأَعراب: الناقةُ في فِخاذِها، وقد أَفْخَذتْ، يعني في إلْبائِها، وكذلك هي في إحْدائها وصَراها. والصَّرى: أَن تحْمِل الناقةُ اثْنَي عشر شهراً فتُلْبئَ فذلك الصَّرى، وهذا الصَّرى غير ما قاله ابن الأَعرابي، فالصَّرى وجهان. والصَّاريَةُ من الرَّكايا: البَعِيدَة العَهْد بالماء فقد أَجَنَت وعَرْمَضَتْ. والصَّاري: الملاّحُ، وجمعه صُرٌّ على غير قياس، وفي المحكم: والجمع صُرَّاءٌ، وصَرارِيُّ وصَرارِيُّون كلاهما جمع الجمع؛ قال: جذْبُ الصَّراريِّين بالكُرُور
وقد تقدم أَنّ الصَّرارِيَّ واحد في تَرْجمة صَرر؛ قال الشاعر: خَشِي الصَّرارِي صَوْلةً
منهُ، فعاذوا بالكلاكِلْ
وصاري السَّفِينة: الخَشَبة المُعترضةُ في وَسَطِها. وفي حديث ابن الزُّبَيْر وبناء البيت: فأَمرَ بصَوارٍ فنُصِبَتْ حوْل الكَعبة؛ هي جمع الصَّاري وهُو ذَقَلُ السفينة الذي يُنصَبُ في وَسَطِها قائماً ويكُون عليه الشِّراعُ. وفي حديث الإسراء في فَرْض الصلاة: علِمْتُ أَنَّها فَرْضُ الله صِرَّى أََي حَتْمٌ واجبٌ، وقيل: هي مُشتَقَّة من صَرَى إذا قَطَع، وقيل: من أَصْرَرْت على الشيء إذا لزمنه، فإن كان هذا فهو من الصَّاد والرَّاءِ المُشَدَّدة.
وقال أَبو موسى: هوصِرِّيٌّ بوزن جِنِّيٍّ، وصِرِّيُّ العَزْم ثابتُه ومُستَقِرُّه، قال: ومن الأَول حديث أَبي سَمَّال الأَسَدي وقد ضَلَّت ناقَتُه فقال: أَيْمُنكَ لئِنْ لم ترُدَّها عليَّ لا عَبَدْتُك فأَصابها وقد تَعلَّق زمامُها بعَوْسجة فأَخذها وقال: علِمَ ربَّي أَنَّها مني صِرَّى أَي عزيمة قاطعةٌ ويمينٌ لازمَة. التهذيب في قوله تعالى: فصُرْهُنَّ إليكَ، قال: فسروه كلُّهم فصُرْهُنَّ أَمِلَّهُنَّ، قال: وأَما فصِرْهُنَّ، بالكسر، فإنه فُسِّر بمعنى قَطِّعْهُنَّ، قال: ولم نجد قَطِّعْهُنَّ معروفة، قال: وأُراها إن كانت كذلك من صَرَيْتُ أَصْري أَي قطَعْت، فقُدِّمَتْ ياؤُها وقلب، وقيل: صِرْتُ أَصِير كما قالوا عَثَيْت أَعْثي وعِثْت أَعيثُ بالعين، من قولك عِثْتُ في الأَرض أَي أَفسَدْت.

##### Türkçe

**صَرَى** şeyi **صَرْياً**: onu kesti ve onu defetti; Zû’r-Rumme dedi ki:

“Böylece vedalaştılar; özleyen birini (bıraktılar); onun kalbini vurmuşlardı,
onların sevgisi; eğer Allah onu **يَصْرِهِ** etmezse, onu öldürücüdür.”

Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle dedi: “Şüphesiz cennete girecek en son kimse, sırat üzerinde yürüyen bir adamdır; bir kere sendeleyip düşer, bir kere yürür; ateş onu yakar; sıratı geçince ona bir ağaç yükseltilir; ‘Ey Rabbim, beni ona yaklaştır’ der; Aziz ve Celîl olan Allah der ki: ‘Ey kulum, benden seni **يَصْرِيك** eden nedir?’” Ebû Ubeyd dedi: “Onun sözü **ما يَصْرِيكَ**: ‘Seni benden isteğini kesen ve seni benden istemekten men eden nedir?’ demektir.” Denir ki: Bir şeyi **صَرَيْتُ** ettim; onu kestiğim ve onu men ettiğim zaman. Ve denir ki: Allah senden falanın şerrini **صَرَى** etti; yani onu defetti; ve İbn Berrî, Tırmâh’tan şu beyti okudu:

“Eğer göçen kadınlar bir gün
‘Zî Nefr’in karnında bana uğrasalardı, beni **صَراني** etti.”

(* «**ذي نفر**» sözü asılda bu ضبط ile böyledir; belki **ذي بقر**’dır).

Yani benden defetti ve beni korudu. Ve onu **صَرَيْتهُ**: onu men ettim; İbn Mukbil dedi ki:

“Kalp, onun toprağını asla terk eden değildir,
ve onun zikrinden onu **صارِ** eden, onu **صارِ** eden değildir.”

Ve aralarındakini **صَرَيْتُ**; **صَرْياً**: yani ayırdım. Denir ki: Hâkime davalaştık da aramızdakini **صَرَى** etti; yani aramızdakini kesti ve ayırdı. Ve suyu **صَرَيْتُ**: su çektiğin, sonra kestiğin zaman. Ve **الصاري**: koruyandır. Ve **صَراةُ الله**: onu korudu; ve denildi: onu muhafaza etti; ve denildi: onu kurtardı ve ona yetti; bunların hepsi birbirine yakındır. Ve **صَرَى** ayrıca: kurtardı; şair dedi ki:

“Benden aygırı **صَرَى** etti; çünkü hörgücü zayıftır,
ve ondan **ذاتَ النَّيِّ**’yi onun **بُرُوعُها**’sı **يَصْرِ** etmedi.”

Ve aramızdakini **صَرَى** eder, **يَصْري**; **صَرْياً**: ıslah etti. Ve **الصَّرَى** ve **الصِّرَى**: uzun süre birikmiş sudur; Ebû Amr dedi: “Bekleyişi uzayıp değiştiği zaman”; ve su kesre ile **صَرِي** oldu; İbn Berrî dedi: “Bundan Zû’r-Rumme’nin sözü de vardır”:

“**صَرىً** bayat (kokmuş) su; kişi ona yüzünü buruşturur,
susuz biri onu **شَهْرِ ناجِرِ**’de tadınca.”

Ve Zû’r-Rumme’den yine okudu:

“Ve **صَرىً** su; dişleri sağlam; sanki o,
kötü kokudan, doğuran develerin idrarlarıdır.”

Ve **نُطْفةٌ صَراةٌ**: değişmiş. Ve falan, suyu sırtında bir zaman **صَرْياً** **صَرَى** etti: nikâhtan kendini tutmasıyla onu hapsetti; ve denildi: onu topladı. Ve **نُطْفةٌ صَراةٌ**: sahibi onu sırtında bir zaman **صَرَاها** etti; Aglab el-Aclî dedi ki:

“Nice oğlan ki, omurgasında **صَرَى** etti
gençliğin suyunu, başak salkımının başlangıcını,
ta ki kuvvetlendi; onun işaretinin zehri şiddetlendi.”

Ve rivayet edilir: “Bir oğlan gördü”; ve denildi: **صَرَى** yani toplandı; asıl **صَرِيَ**’dir; **بَقِيَ**’de **بَقَى** denildiği gibi yâ, elife çevrildi. **المُنْتَجع**: erkeklerden ve bineklerden **الصَّرْيان**; sırtında su toplanmış olandır; ve şu beyit okundu:

“İşte o, **مِصَكُّ صَمَىان صَرْيان**.”

Ebû Amr: “**ماءٌ صَرىً** ve **صِرىً**; ve **صَرِي** olur, **يَصْرى**.” Ve **الصَّرَى**: kalıp da tadı değişmiş süttür; ve denildi: sütün artığıdır; ve **صَرِيَ** **صَرىً** olmuştur; o hâlde o **صَرٍ**’dır; su gibi. Ve dişi deve **صَرىً** **صَرِيَتْ** ve **أَصْرَتْ**: sütü memesinin içinde toplandı; ve şu beyit okundu:

“Câ‘firler için kim var ey kavmim; çünkü **صَرِيَتْ**,
ve **ذاتِ الصَّرْيةِ** için sağım sevk edilir.”

Leys: Meme sağılmadığında sütün memede **صَرِيَ** olup **يَصْرى** etmesi ve tadının bozulmasıdır; o **لَبَنٌ صَرىً**’dır. Ebû Mûsâ hadîsinde: Bir adam ona fetva sordu da dedi ki: “Karımın sütü memesinin içinde **صَرِيَ** oldu; bir cariyesini çağırdı da onu emdi”; o da dedi ki: “Sana haram oldu”; yani memesinin içinde toplandı, ta ki tadı bozuldu; ve onun haram kılınması, büyük olanın emzirilmesinin haram kıldığı görüşünü benimseyenin görüşüncedir. Ve dişi deveyi ve süt sahibi diğerlerini **صَرَيْتُ** ettim, **صَرَّيْتُها** ettim ve **أَصْرَيتها** ettim: onu sütü toplatılmış yaptım. Ve **ناقةٌ صَرْياءُ**: sütü toplanmış; çoğulu **صَرايا**’dır, قياس dışı olarak. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: “Kim **مُصَرَّاة** satın alırsa iki bakıştan hayırlısı ondadır: isterse onu iade eder ve onunla birlikte bir **صاعاً** hurma iade eder.” Ebû Ubeyd dedi: “**المُصَرّاة**: deve yahut inek yahut koyundur; memesindeki süt **يُصَرَّى** edilir; yani toplanır ve hapsedilir; bundan denir: suyu **صَرَيْتُ** ettim ve onu **صَرَّيْتُ** ettim.” İbn Bezrec dedi: Dişi deve, **الصَّرْيِ**’den **تَصْرِي** eder; o, memede sütün toplanmasıdır. Ve koyunu **تَصْرِيةً** **صَرَّيْتُ** ettim: onu günlerce sağmadığın, ta ki süt memesinde toplandığı zaman; koyun **مُصَرَّاة**’dır. İbn Berrî dedi: “**ناقةٌ صَرْياءُ** ve **صَرِيَّة** denir”; Ebû Amr, Muğallis el-Esedî için şu beyti okudu:

“Geceler ki, ‘Uzâm’ boş (sağımsız) doğurmadı,
kızıl boyunlu (develer) içinde **صَرْىَا** sevk eder.”

(* «**ليالي إلخ**» sözü: bu beyit asılda bu ضبط ile böyledir).

Dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الصَّرْية** sütün toplanmasıdır; sâd bazen kesrelenir; fetih daha iyidir. İbn Berrî rivayet etti, dedi: Şâfiî, Allah ondan razı olsun, **المُصَرَّاة**’yı zikretti ve onu şöyle açıkladı: “Memeleri bağlanan ve günlerce sağılmayan, ta ki süt memesinde toplansın; müşteri onu sağınca onu bol sütlü sanır.” Dedi: Ezherî dedi: “Onun, zikrettiği gibi, memelerini bağlamaktan (**صَرِّ أَخلافِها**) dolayı **مُصَرَّاة** diye adlandırılmış olması câizdir; ancak kelimede üç **راءَاتٍ** bir araya gelince, bunlardan biri yâ’ya çevrildi; **تَظَنَّنْتُ**’de **تَظَنَّيْتُ** dedikleri gibi; benzeri: **تَقَضَّضَ**’da **تَقَضَّى البازِي**; ve **تَصَدَّدَ**’da **التَّصَدِّي**; bunun benzeri çoktur: tekrar eden harflerden birini, benzerlerin toplanmasından hoşlanmadıkları için, yâ ile بدل ettiler.” Dedi: “Ve onun, daha önce geçtiği üzere, toplama olan **الصَّرْيِ**’den dolayı **مُصَرَّاة** diye adlandırılmış olması da câizdir.” Dedi: “Çoğunluk buna gitti.” Bu lafız, hadîslerde tekrar etmiştir; onlardan biri onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Develeri ve koyunları **لا تَصُرُّوا** etmeyin.” Eğer **الصَّرِّ**’den ise, tâ’nın fethi ve sâd’ın zammı iledir; eğer **الصَّرْيِ**’den ise, tâ’nın zammı ve sâd’ın fethi ile olur; onu ancak yasakladı; çünkü o aldatma ve hiledir. İbnü’l-A‘râbî: **ابْنَةِ الخُسِّ**’e “Hangi yemek daha ağırdır?” denildi; o da dedi ki: “Devekuşu yumurtası ve bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**.” Yani: bir yılın ardından bir yıl onu aziz kıldığın bir deve; **الصَّرَى**: devenin memesindeki süt bırakılır, sağılmaz; böylece tuzlu, kokulu olur. Ebû’l-Heysem, İbnü’l-A‘râbî’nin “bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**” sözünü reddetti ve dedi: “Bu nasıl olur; hâlbuki deve ancak altı ay yahut yedi ay sağılır”; uzun bir söz içinde; çoğunda yanılmıştır. Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği doğrudur. Dedi: “Arapları gördüm: Erkek deve onun üzerine salınmazsa, deve doğurduğu günden itibaren bir yıl sağarlar; sonra bir yıl tamamlandıktan sonra onu **يُغَرِّزُونَها** ederler ki onun yolu kalsın; onu **غَرَّزُوها** edip sağmadıklarında ve yıl bereketli olduğunda, süt memesinde gidip gelir; böylece koyulaşır ve tadı kötüleşir, ekşir.” Dedi: “Gecelerden bir gece, **مُغَرَّزَة** bir deveyi sağdım; tadının kötülüğü ve akışı sebebiyle onun **صَرَاهَا**’sını içmem bana mümkün olmadı; onu döktüm.” **ابْنَةُ الخُسِّ**, “bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**” sözüyle, bir yılın geçmesinden sonra karşılanan bir yılın sütünü kastetti; o yıl içinde doğurmuştu; Ebû’l-Heysem onun muradını bilmedi ve İbnü’l-A‘râbî’nin anladığını ondan anlamadı; böylece onu bilen kimseye, manası olmayan bir uzatmayla reddetmeye koyuldu. Ve idrarını **صَرْياً** **صَرَى** etti: onu kesti. Ve falan, falanın elinde **صَرِيَ** oldu: onun elinde rehin olarak hapsedilmiş kaldığı zaman; Ru’be dedi ki:

“Harûrîlerin rehni olarak **صَريتُ** oldum.”

Ve **الصَّرى**: gözyaşından toplanan şeydir; tekili **صَراةٌ**’dır. Ve gözyaşı **صَرِيَ** oldu: toplandığı, akmadığı zaman; Hansa dedi ki:

“Ben sahip olamadım, Sahr’ın ölüm haberi günü,
sağılmış bir gözyaşının öncülerine; onun **صَرَاها**’sı sağılmıştı.”

İbnü’l-A‘râbî: **صَرَى** **يَصْرِي** eder: kestiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: büktüğü zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: öne geçtiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْري** eder: geri kaldığı zaman; ve **صَرَى** **يَصْري** eder: yükseldiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: alçaldığı zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: bir insanı helakten kurtardığı ve ona yardım ettiği zaman; ve şu beyit okundu:

“Yeryüzünün sırtlanlarının eti olarak sabahladım; bölüştürülmüş,
**الفَراعِلِ** arasında; eğer **الصاري** beni **يَصْرِني** etmezse.”

Ve bir başkası, “alçaldı” mânasında **صَرَى** hakkında dedi ki:

“Ve yükselenler, yürüyenler, **الخَيْزَرَى**.”

Ve hadiste: O, eliyle, Râfi‘ b. Hadîc’in göğsünde kalan ok ucunu sildi ve üzerine tükürdü; böylece **لم يَصْرِ**; yani irin toplanmadı. Ve kabilelere kendini arz etmesi hadîsinde: “Biz ancak **الصَّرَيَيْنِ**’e indirdik: Yemâme ve Semâme”; ikisi **صَرى**’nın tesniyesidir; **الصِّيرَيْن** diye de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve her toplanmış su **صَرىً**’dır; bundan **الصراة**; ve dedi ki:

“Ceylanların boynu gibi; yahut **أَوْفى** yahut **صَرى**.”

(* «كعُنق الآرام إلى قوله وصرى سفل» sözü asılda böyledir. Bu ibarenin yeri, “Ve yükselenler yürüyenler **الخَيْزَرَى**” sözünden sonradır).

Dedi: **أَوْفى** yükseldi; ve **صَرَى** alçaldı. Ve “büktü” mânasında şu beyit okundu:

“Ve boyunlarla, örülmüş (bir şey) içinde **وصَرَيْنَ** ettiler,
**الصَّوانِعُ** onların yarısını yeni olarak ulaştırdı.”

İbn Bezrec dedi: Dişi deve boynunu **صَرَتِ** etti: yükün ağırlığından onu kaldırdığı zaman; ve şu beyit okundu:

“Ve develer, eğik olan ile **وصارِي** arasında.”

Ve **الصَّراة**: bilinen bir nehirdir; ve denildi: Irak’ta bir nehirdir; o, büyüğü ve küçüğüdür. Ve **الصَّرَاية**: acı kavun suyunun bekletilmiş suyudur. Asma‘î: Acı kavun sarardığında o **الصَّراءُ**’dır; medli. İmru’ul-Kays’ın sözü rivayet edildi:

“Sanki onun sırtı, evin yanında ayakta iken,
bir gelin tarağı; yahut **صَرَايةُ حَنْظَلِ**.”

(* Beytin صدر’ı vezin bakımından bozuk; muallakanın rivayeti:
“كأنَّ على المتنين منه، إذا انتحى، * مداكَ عروسٍ أو صَلايةَ حَنظلِ”.)

Ve **الصَّرَاية**: acı kavun sarardığı zaman; çoğulu **صَراءٌ** ve **صَرَايا**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ebû Mahda bazı beyitler okudu, sonra dedi: “Bunlar onların **بِصَراهُنَّ**’ı ve onların **بِطَراهُنَّ**’ıdır.” Ebû Turâb dedi: Bunun hakkında Husaynî’ye sordum; o da dedi: “Bu beyitler onların tazeliği ve onların **صَرَواتَهِنَّ**’ı iledir”; yani onların yeniliği ve onların tazeliği iledir; Accâc dedi ki:

“**قُرْقُورُ** sâc; onun sâcı **مَصْليُّ**,
katran ile ve kertenkeleler **زَنْبَرِيُّ**,
**الدَّارِيُّ** onun örtüsünden yükseltti,
ve onu uzattı; **الخَليُّ** düzeltince,
örtü ve ipler ve **صرَّارِيُّ**,
ve çıplak hurma kütüğü **شَوْذَبِيُّ**.”

Ve Süleyk b. es-Suleke dedi ki:

“Sanki onların başlarının yarıkları,
cariyelerin kaldırdığı **صَراياتٌ**’dır.”

Bazıları dedi: **الصِّرايَةُ** acı kavun bekletilmiş suyudur. **نوادر الأَعراب**’da: Dişi deve, uyluklarında; ve **أَفْخَذتْ** olmuştur; yani **إلْبائِها**’sında; aynı şekilde o, **إحْدائها**’sında ve onun **صَراها**’sındadır. Ve **الصَّرى**: dişi devenin on iki ay gebe kalması, sonra **تُلْبئَ** etmesidir; işte bu **الصَّرى**’dır; bu **الصَّرى**, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği değildir; böylece **الصَّرى** iki veçhedir. Ve kuyulardan **الصَّاريَةُ**: suya uzak zamandır; böylece bayatlamış ve bulanıklaşmıştır. Ve **الصَّاري**: gemicidir; çoğulu قياس dışı olarak **صُرٌّ**’dur; ve **المحكم**’de: çoğul **صُرَّاءٌ**’dır; ve **صَرارِيُّ** ve **صَرارِيُّون**: ikisi de çoğulun çoğuludur; dedi ki:

“**الصَّراريِّين**’in çekişi, makaralarla.”

Daha önce geçti ki **الصَّرارِيَّ** tekildir; **صَرر** tercümesinde; şair dedi ki:

“**الصَّرارِي** onun bir hamlesinden korktu,
böylece göğüslere sığındılar.”

Ve geminin **صاري**’si: ortasındaki enlemesine ağaçtır. İbn Zübeyr ve Beyt’in inşası hadîsinde: “**صَوارٍ** ile emretti de Kâbe’nin etrafına dikildi”; o, **الصَّاري**’nin çoğuludur; o, geminin ortasında dikilen ve üzerinde yelken bulunan direğidir. Ve namazın farz kılınması hakkında İsrâ hadîsinde: “Onun Allah’ın farzı **صِرَّى** olduğunu bildim”; yani kesin, vacip. Ve denildi: **صَرَى** “kesti”den türemiştir. Ve denildi: “Bir şeye **أَصْرَرْت** ettim” yani ona yapıştım; eğer bu ise, o, **الصَّاد** ve şeddeli **الرَّاءِ**’dendir.

Ebû Mûsâ dedi: O, **صِرِّيٌّ**’dir; **جِنِّيٍّ** vezninde. Ve **صِرِّيُّ العَزْم**: onun sabiti ve yerleşiğidir. Dedi: “Birincidendir Ebû Semmâl el-Esedî hadîsi: devesi kaybolmuştu; dedi ki: ‘Sağın hakkı için, eğer onu bana geri döndürmezsen sana ibadet etmem’; sonra onu buldu; yuları bir **عَوْسجة**’ye takılmıştı; onu aldı ve dedi ki: ‘Rabbim bildi ki o benden **صِرَّى**’dır’; yani kesici bir azim ve bağlayıcı bir yemindir.” **التهذيب**’de, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فصُرْهُنَّ إليكَ**; dedi: “Hepsi onu ‘**فصُرْهُنَّ**: onları kendine meylettir’ diye tefsir etti.” Dedi: “Ama **فصِرْهُنَّ**, kesre ile, ‘onları parçala’ mânasında tefsir edilmiştir.” Dedi: “Biz ‘onları parçala’yı bilinen bulmadık.” Dedi: “Eğer öyle ise, onu **صَرَيْتُ** **أَصْري**’den görüyorum; yani ‘kestim’; yâ’sı öne alınmış ve çevrilmiştir.” Ve denildi: **صِرْتُ** **أَصِير**; **عَثَيْت** **أَعْثي** ve **عِثْت** **أَعيثُ** dedikleri gibi; **العين** ile; senin sözünden: “Yeryüzünde **عِثْتُ** ettim”; yani bozgunculuk yaptım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ر ي * * صَرَّى * الشاة * تَصْرِيَّةً * إذا لم يحلبها أياما حتى يجتمع اللبن في ضرعها والشاة * مُصْرَاةٌ * و * الصَّارِي * الملاح

##### Türkçe

* ص ر ي * **صَرَّى** koyunu **تَصْرِيَّةً** (yapmak): onu birkaç gün sağmadığı zaman; ta ki süt onun memesinin içinde toplansın. Ve koyun **مُصْرَاةٌ**dur. Ve **الصَّارِي**: denizci.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى *!صَراهُ *!يَصْرِيه ) *!صَرْياً : ( قَطَعَهُ ) .
وفي الصِّحاح : *!صَرَى بَوْلَه : قَطَعَهُ .
وفي الحديثِ : ( ما *!يَصْرِيك منِّي ) ، أَي

عَبْدِي ؟ أَي ما يَقْطَع مسْأَلَتَك منِّي .
( و ) *!صَراهُ : ( دَفَعَهُ ) . يقالُ : *!صَرَى اللَّهُ عنه الشرَّ ، أَي دَفَعَ .
( و ) *!صَراهُ : ( مَنَعَهُ ) ؛ ومنه قولُ ذي الرُّمّة :
ووَدَّعْنَ مُشْتاقاً أَصَبْنَ فُؤَادَهُ
هَواهُنَّ إن لم *!يَصْرِهِ اللَّهُ قاتِلُه ْوقالَ ابنُ مُقْبل :
ليسَ الفُؤادُ براءٍ أَرْضَها أَبداً
وليس صارِيَهُ مِنْ ذِكْرِها *!صارِي ( و ) *!صَراهُ : ( حَفِظَهُ ) ، ومنه *!الصَّارِي للحافِظِ .
( و ) قيلَ : ( كَفاهُ .
( و ) قيلَ : ( وَقاهُ ) ؛ وقيلَ : نجَّاهُ مِن هَلكَةٍ ؛ وقيلَ : أَعانَهُ ، وكُلُّه قرِيبٌ بعضُه من بعضٍ ( و ) *!صَرَى ( ماءَهُ : حَبَسَهُ في ظَهْرِه ) زَماناً ( بامْتِناعِه ) ؛ وفي المُحْكم : بامْتِساكِه ؛ ( عن النِّكاحِ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ للراجزِ :
رُبَّ غُلامٍ قد *!صَرَى في فِقْرَتِه ْماءَ الشَّبابِ عُنْفُوانَ سَنْبَتِهْ أَنْعَظَ حتى استَدَّ سَمُّ سُمَّتِهْ وقالَ ابنُ القطَّاع : صَرَى الماءَ واللَّبَنَ والدَّمْع *!صَرْياً : حَبَسَهُ في مُسْتَقرَ أَو إناءٍ .
( و ) صَرَى : ( تقدَّمَ ؛ و ) أَيْضاً : ( تأَخَّرَ ؛ و ) أَيْضاً : ( عَلاَ ؛ و ) أَيْضاً ( سَفَلَ ؛ ضِدٌّ ) ؛ كلُّ ذلكَ عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وشاهِدُ الأَخيرِ قولُ الشاعِرِ :
والناشِئاتِ الماشِياتِ الخَيْزَرَى
كعُنُقِ الآرامِ أَوْفى أَو صَرَى أَوْفى : عَلاَ ، *!وصَرَى سَفَل .
( و ) صَرَى : ( عَطَفَ ) ؛ قالَ الشَّاعِرُ :

*!وصَرَيْنَ بالأَعْناقِ في مَجْدَولةٍ
وَصَلَ الصَّوانِعُ نِصْفَهُنَّ جَدِيدَا ( و ) صَرَى : ( أَنْجَى إنْساناً من هَلَكَةٍ ) ؛ ومنه قولُ الشَّاعِرِ :
بينَ الفَراعِلِ إن لم *!يَصْرِني *!الصَّارِي ( و ) *!صَرِيَ ( فلانٌ في يدِ فلانٍ : بَقِيَ ) رَهْناً ( مَحْبوساً ) ؛ قالَ رُوءْبَةُ :
رَهْنَ الحَرُورِيِّينَ قد *!صُرِيتُ ( و ) *!صَرَى ( بَيْنهم ) *!صَرْياً : ( فَصَلَ ) . يقالُ : اخْتَصَمْنا إلى الحاكِم *!فصَرَى ما بَيْننا أَي فَصَل ما بَيْننا وقطَعَ .
( ولَبَنٌ *!صَرًى ) ، وُصِفَ بالمَصْدرِ ، أَي ( مُتَغَيِّرُ الطَّعْمِ ) لطُولِ مكْثِه .
وقال ابنُ الأَعْرابيِّ : *!الصَّرَى : اللَّبَنُ يُتْرَكُ في ضرْعِ الناقَةِ فلا يُحْلَب فيَصيرُ مِلْحاً ذا رِياحٍ .
قال الأَزْهري : وحَلَبْتُ لَيْلةً ناقَةً مُغَرَّزة فلم يَتَهَيَّأْ لي شربُ *!صَرَاهَا لخُبْثِ طَعْمِهِ فهَرَقْتُه .
وقيلَ لابْنةِ الخُسِّ : ما أَثْقَلُ الطَّعامِ ؟ قالت : بَيْضُ النَّعامِ *!وصَرَى عامٍ بعدَ عامِ .
( و ) قيلَ : ( *!الصَّرَى البَقِيَّةُ ) من اللّبَنِ والماءِ .
( وناقَةٌ *!صَرْيَا : مُحَفَّلَةٌ ، ج *!صَرايَا ) ، على غيرِ قِياسٍ .
( *!والصَّرايَةُ : الحَنْظَلُ ) إذا اصْفَرَّ ؛ ومنه قولُ امْرىءِ القَيْس :
كَأَنَّ سَراتَه لَدَى البَيْتِ قائِماً
مَداك عَرُوسٍ أَو *!صَرَايَةُ حَنْظَلِ ( و ) أَيْضاً : ( نَقِيعُ مائِهِ ، ج *!صَراءٌ ) ، بالفْتحِ والمدِّ ، *!وصَرايَا .
( *!والصَّاري : المَلاَّحُ ) لحفْظِه السَّفينَةَ ،

( ج *!صُرَّاءُ ) ، كرُمَّانٍ ، ( *!وصَرارِيُّ *!وصَرارِيُّونَ ) ، كِلاهُما جَمْعُ الجَمْعِ .
قال شيْخُنا : إيرادُهما ليسَ في محلِّه بل مَحَلّها الرَّاء .
قلْتُ : ولذا قالَ الجوهريُّ وأَمَّا *!الصَّرارِيُّ فقد ذَكَرْنَاهُ في بابِ الراءِ .
( و ) *!الصَّارِي : ( خَشَبَةٌ مُعْترِضَةٌ في وَسَطِ السَّفِينَةِ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
قال ابنُ الأثير : هو دَقَلُ السَّفينَةِ الذي يُنْصَبُ في وَسَطِها ويكُونُ عليه الشِّراعُ ؛ والجَمْعُ *!صَوارٍ ، وقد جاءَ ذِكْرُ هذه اللفْظَةِ في بناءِ البَيْتِ .
( *!والصُّراةُ : نَهْرٌ بالعِراقِ ) ، وهي العُظْمَى والصُّغْرَى ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المِصْباح : مَخْرجُه من الفُراتِ ويمرُّ بمدينَةٍ مِن سَوادِ العِراقِ يُسَمَّى النِّيل من أَرْضِ بابل ، ولا يُسَمَّى نَهْر *!الصَّراة حتى يُجاوِزَ النِّيل ثم يصبُّ في دِجْلَة تحْتَ مَصَبِّ نَهْر الملكِ بقُرْب صَرْصَر .
( و ) الصَّراةُ : ( المُحَفَّلَةُ ) من الإِبِلِ والشاءِ .
( و ) *!الصَّرِيُّ ، ( كغَنِيَ : المُقْدِمُ ) ، كمُكْرم ، ( على امْرأَةِ أَبيهِ ) ؛ وكان ابنُ مُقْبل *!صَرِيًّا .
( *!والصُّرَّى ، كرُبَّى ، *!والمُصَرَّاةُ : الشَّاةُ المُحَفَّلَةُ ) ؛ وكذلكَ الناقَةُ والبَقَرَةُ *!يُصَرّى اللَّبَنُ في ضروعِهنَّ ، أَي يُحْبَسُ ويُجْمَعُ .
وفي الحديثِ : ( مَنِ اشْتَرَى *!مُصَرَّاة فهو بخيرِ النَّظَرَيْن ، إن شاءَ رَدَّها ورَدَّ معها صاعاً من تَمْرٍ ) .
وقد *!صَرَّيْتها *!تَصْرِيَةً : إذا لم تَخْلُبْها أَياماً حتى يجْتمعَ اللَّبَنُ في ضَرْعِها .
وقال شيْخُنا : وفَسَّرها بعضٌ بالمَصْرُورَةِ ؛ والصَّوابُ أَنَّ المَصْرورَةَ التي على خلفِها صرارٌ يَمْنَعُ الفَصِيلَ من رِضَاعِها .

قالَ السّهيلي في الرَّوْض : وليسَتِ *!المُصَرَّاةُ من هذا ، إنَّما هي التي جُمِعَ لبنُها في ضَرْعِها ، من الماءِ *!المصّرى .
وغَلطَ أبو عليَ في البارِعِ فجعَلَها بمعْنَى المَصْرورَةِ ، وله وَجْهٌ بَعِيدٌ ، وذلكَ أن يَحْتجَّ له بقَلْبِ إحْدَى الرَّاءَيْن ياء كقَصَّيْت أَظْفارِي ، إلاَّ أنَّه بعيدٌ عن المَعْنى ، انتَهَى .
قلْتُ : وهذا الذي أَنْكَره السَّهيلي هو قولُ سَيِّدنا الإِمام الشَّافِعي ، رضِيَ الله عنه ، واسْتَشْهد له الخطابي بقوْل الشاعر :
فقلْتُ لقَوْمي هذه صَدَقاتُكم
مُصَرَّرة أَخْلافها لم تُجَرّدِكذا في مقدِّمَةِ الفَتْحِ للحافِظِ .
( *!وأَصْرى ) الرَّجُلُ : ( باعَها .
( *!وَالصَّارِيَةُ : الرَّكِيَّةُ البَعِيدَةُ العَهْدِ بالماءِ الآجِنَةُ ) المُعَرْمضَةُ ، نقلَهُ الأزهريُّ . 0
( *!والصَّرَى ، كعَلَى وإلى : الماءُ يَطُولُ مُكْثُهُ ) ؛ وفي الصِّحاح : اسْتِنْقاعُه ، نقلَهُ عن الفرَّاء .
وقالَ أبو عَمْروٍ : طالَ مكْثُهُ وتَغَيَّر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
نُطْفَةٌ *!صَراةٌ : حَبَسَها صاحِبُها في ظَهْرِه زَماناً .
أَو نُطْفَةٌ صَراةٌ : مُتَغيِّرَةٌ .
وقد *!صَرِيَ اللَّبَنُ ، كعَلِمَ ، يَصْرَى *!صَرىً ، فهو *!صَرٍ : إذا لم يُحْلَبْ ففَسَدَ طَعْمُهُ .
*!وصَرِيَ الماءُ : طالَ اسْتِنْقاعُه .
وصَرِيَ الدَّمْعُ : اجْتَمَعَ فلم يَجْرِ ؛ قالتِ الخنْساءُ :
فلم أَمْلِكْ غَداةَ نَعِيِّ صَخْرٍ
سَوابِقَ عَبْرةٍ حُلِبَتْ *!صَرَاها ( 9 ) *!وصَرِيَ فلانٌ في يدِ فلانٍ : بَقِيَ رَهْناً مَحْبوساً ؛ نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ القطَّاعِ ؛ وكلُّ ذلكَ بالكَسْرِ .
*!وصَرِيَتِ الناقَةُ صَرىً وأَصْرَتْ : تَحَفَّل لَبَنُها في ضرْعِها .
*!وصَرَّيْتُها *!وأَصْرَيْتُها *!وصريتها : حَفَّلْتها ؛ الكَسْر

في *!صريت عن الفرَّاء .
وقالَ ابنُ بُزْرج : *!صَرَتْ تَصْرِي ، كرَمَى يَرْمِي .
*!والصَّرِيَّةُ : اللّبَنُ المُجْتَمِع ؛ قالَ الشاعرُ :
وكلُّ ذي *!صَرِيَّة لا بدَّ مَحْلوب وقالَ آخَرُ :
مَنْ للجَعافِرِ يا قوْمي وقد *!صَرِيَتْ
وقد يُساقُ لذاتِ *!الصَّرْيةِ الحَلَب ُوناقَةٌ صَرِيَّةٌ ، كغَنِيَّةٍ ؛ نقلَهُ صاحِبُ المِصْباح .
*!والصَّرَى في الناقَةِ ، كإلَى : أنْ تحْمِل اثْنَي عَشَرَ شَهْراً وتنتجَ فتُلْبىءَ ؛ نقلَهُ الأزْهريُّ .
*!وصَرَى *!يَصْرِي : إذا انْقَطَعَ ؛ عن ابنِ الأعْرابي .
وقالَ ابنُ بُزْرْج : *!صَرَتِ الناقَةُ عُنُقَها إذا رَفَعَتْه من ثِقَلِ الوِقْرِ ؛ وأَنْشَدَ :
والعِيسُ بيْنَ خاضِعٍ *!وصارِي *!والصَّرْيانُ من الرِّجالِ والدّوابّ الذي اجْتَمَعَ الماءُ في ظَهْرِه ؛ قالَ الراجِزُ :
فهو مِصَكٌّ صَمَيان *!صَرْيان وهذه الأبْياتُ *!بصَراهُنَّ وبَصرَاوَتِهِنَّ : أَي بجِدَّتِهِنَّ وغَضاضَتِهِنَّ .
*!والصَّارِي : جَبَلٌ قَبلي المدينَةِ ؛ عن نَصْر .
*!والصَّرَيَان : اليمامَةُ والسّمامَةُ .
واصْدَرَاهُ وازْدَرَاه بمعْنىً .

##### Türkçe

: ( **صَراهُ** **يَصْرِيه** ) **صَرْياً** : ( onu kesti ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: **صَرَى بَوْلَه**: onu kesti.
Ve hadiste: ( **ما يَصْرِيك منِّي** ) , yani

kulum? yani, senden isteğini benden kesen (şey) nedir.
( Ve ) **صَراهُ**: ( onu defetti ) . Denir: **صَرَى اللَّهُ عنه الشرَّ** , yani defetti.
( Ve ) **صَراهُ**: ( onu men etti ) ; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
Ve vedalaştılar; iştiyaklı (olarak), kalbini vurmuşlardı
Onların hevesi; eğer Allah onu men etmezse, öldürücüsü. Ve İbn Mukbil dedi:
Kalp, onun toprağından asla beri değildir
Ve onun zikrinden onu men eden, **صارِي** değildir.
( Ve ) **صَراهُ**: ( onu korudu ) , ve ondan **الصَّارِي** koruyan içindir.
( Ve ) denildi: ( ona yetti .
( Ve ) denildi: ( onu korudu ) ; ve denildi: onu bir helakten kurtardı; ve denildi: ona yardım etti; ve hepsi birbirine yakındır, bazısı bazısına.
( Ve ) **صَرَى** ( suyunu: onu sırtında ) bir zaman (kendini tutmasıyla) hapsetti; ve **المُحْكم**’de: kendini tutmasıyla; ( nikâhtan ) ; ve Cevherî recez söyleyen için inşad etti:
Nice oğlan ki, bel kemiğinde **صَرَى** etti
Gençlik suyunu, başaklanmasının coşkunluğunda
Dikleşti, ta ki işaretinin deliği tıkandı.
Ve İbnü’l-Kattâ‘ dedi: suyu, sütü ve gözyaşını **صَرْياً**: onu bir karar yerinde yahut bir kapta hapsetti.
( Ve ) **صَرَى**: ( öne geçti; ve ) ayrıca: ( geri kaldı; ve ) ayrıca: ( yükseldi; ve ) ayrıca ( alçaldı; zıddır ) ; bütün bunlar İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve sonuncunun şahidi şairin sözü:
Ve yeni yetişenler, yürüyenler, kamış gibi
Ceylan boynu gibi; **أَوْفى** yahut **صَرَى**.
**أَوْفى**: yükseldi, **وصَرَى** alçaldı.
( Ve ) **صَرَى**: ( eğdi ) ; şair dedi:
Ve boyunlarla bir kanalda **وصَرَيْنَ** ettiler
Sanatkârlar onların yarısını yeni (olarak) ulaştırdı.
( Ve ) **صَرَى**: ( bir insanı bir helakten kurtardı ) ; ve ondan şairin sözü:
Kurbağa yavruları arasında; eğer **الصَّارِي** beni **يَصْرِني** etmezse.
( Ve ) **صَرِيَ** ( falan, falanın elinde: kaldı ) rehin (hapsedilmiş olarak) ; Ru’be dedi:
Harûrîlerin rehni olarak, **صُرِيتُ** oldum.
( Ve ) **صَرَى** ( aralarında ) **صَرْياً**: ( ayırdı ) . Denir: hâkime davalaştık da **فصَرَى ما بَيْننا** yani aramızdakini ayırdı ve kesti.
( Ve süt **صَرًى** ) , masdar ile vasfedildi; yani ( tadı değişmiş ) uzun müddet kalmasından dolayı.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَّرَى**: devenin memesine bırakılan süttür; sağılmaz da tuzlu, kokulu olur.
Ezherî dedi: Bir gece, memesi bağlanmış bir deveyi sağdım; tadının kötülüğünden dolayı onun **صَرَاهَا**sını içmek bana mümkün olmadı da onu döktüm.
Ve İbnetü’l-Huss’a denildi: yemeğin en ağır olanı nedir? dedi: devekuşu yumurtası ve bir yıldan sonra bir yılın **صَرَى**sı.
( Ve ) denildi: ( **الصَّرَى** süt ve sudan artıktır ) .
( Ve **ناقَةٌ صَرْيَا**: sütü biriktirilmiş, çoğulu **صَرايَا** ) , kıyasa aykırı olarak.
( **والصَّرايَةُ**: **الحَنْظَلُ** ) sarardığı zaman; ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
Sanki onun sırtı, evin yanında ayakta
Bir gelin döşeği yahut **صَرَايَةُ حَنْظَلِ**.
( Ve ) ayrıca: ( suyunun ıslatması, çoğulu **صَراءٌ** ) fetha ve med ile, ve **صَرايَا**.
( **والصَّاري**: gemici ) gemiyi korumasından dolayı,

( çoğulu **صُرَّاءُ** ) , **رُمَّان** gibi; ( **صَرارِيُّ** **وصَرارِيُّونَ** ) , ikisi de cem‘in cem‘idir.
Şeyhimiz dedi: ikisini getirmek yerinde değildir; bilakis onların yeri **الرَّاء**dır.
Dedim: ve bu yüzden Cevherî dedi: **الصَّرارِيُّ**ya gelince, onu **الرَّاءِ** babında zikrettik.
( Ve ) **الصَّارِي**: ( geminin ortasında enlemesine (duran) bir tahta ) ; onu İbn Sîde nakletti.
İbnü’l-Esîr dedi: o, geminin ortasına dikilen ve üzerinde yelken bulunan direğidir; çoğulu **صَوارٍ**dır; ve bu lafzın zikri beytin binasında gelmiştir.
( **والصُّراةُ**: Irak’ta bir nehirdir ) , o büyüğü ve küçüğüdür; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **المِصْباح**’ta: çıkışı Fırat’tandır; Irak sevadından, Babil toprağından **النِّيل** denilen bir şehirden geçer; **الصَّراة** nehri diye adlandırılmaz, ta ki **النِّيل**’i geçinceye kadar; sonra **صَرْصَر** yakınında, melik nehrinin döküldüğü yerin altında Dicle’ye dökülür.
( Ve ) **الصَّراة**: ( sütü biriktirilmiş ) develerden ve koyunlardan.
( Ve ) **الصَّرِيُّ** , ( **كغَنِيَ**: öne geçen ) , **كمُكْرم** gibi, ( babasının karısı üzerine ) ; ve İbn Mukbil **صَرِيًّا** idi.
( **والصُّرَّى** , **كرُبَّى** , **والمُصَرَّاةُ**: sütü biriktirilmiş koyun ) ; ve aynı şekilde deve ve inek; onların memelerinde süt **يُصَرّى** edilir, yani hapsedilir ve toplanır.
Ve hadiste: ( kim **مُصَرَّاة** satın alırsa, iki bakışın hayırlısı ondadır; isterse onu geri verir ve onunla birlikte bir sâ‘ hurma geri verir ) .
Onu **صَرَّيْتها تَصْرِيَةً** ettim: onu günlerce sağmadığın zaman; ta ki süt onun memesine toplansın.
Şeyhimiz dedi: ve bazıları onu **المَصْرورَة** ile tefsir etti; ve doğru olan, **المَصْرورَة** arka tarafında, yavrunun onu emmesini men eden bir bağ ( **صرار** ) bulunan (hayvan)dır.

قالَ السّهيلي في **الرَّوْض**: Ve Süheylî **الرَّوْض**’da dedi ki: Bu, bundan olan **المُصَرَّاةُ** değildir; ancak o, sütü memesinin içinde toplanmış olan (hayvandır); **المصّرى** sudan (dolayı).

Ve Ebû Alî **البارِعِ**’de yanıldı da onu **المَصْرورَةِ** mânâsında kıldı; onun uzak bir vechi vardır; bu da, ona, iki **الرَّاء**’dan birinin **ياء**’ya çevrilmesiyle delil getirmesidir; **قَصَّيْت أَظْفارِي** gibi; ancak o, mânâdan uzaktır; bitti.

Dedim ki: Süheylî’nin inkâr ettiği bu, efendimiz imam Şâfiî’nin sözüdür, Allah ondan razı olsun; Hattâbî de ona şairin sözüyle şâhid getirdi:

فقلْتُ لقَوْمي هذه صَدَقاتُكم
**مُصَرَّرة** أَخْلافها لم تُجَرّدِ

Böylece Hâfız’ın **الفَتْح**’ının mukaddimesinde.

( **وأَصْرى** ) adam: (onu sattı).

( **وَالصَّارِيَةُ : الرَّكِيَّةُ البَعِيدَةُ العَهْدِ بالماءِ الآجِنَةُ** ) **المُعَرْمضَةُ**; Ezhârî onu nakletti. 0

( **والصَّرَى ، كعَلَى وإلى : الماءُ يَطُولُ مُكْثُهُ** ); ve **الصِّحاح**’ta: onun birikmesi; onu Ferrâ’dan nakletti.

Ve Ebû Amr dedi ki: Bekleyişi uzadı ve değişti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır:

**نُطْفَةٌ صَراةٌ**: sahibi onu belinde bir zaman hapsetti.

Veya **نُطْفَةٌ صَراةٌ**: değişmiş.

Ve **صَرِيَ اللَّبَنُ** ( **عَلِمَ** gibi), **يَصْرَى صَرىً**, o hâlde o **صَرٍ**’dir: eğer sağılmazsa da tadı bozulursa.

Ve **صَرِيَ الماءُ**: birikmesi uzadı.

Ve **صَرِيَ الدَّمْعُ**: toplandı da akmadı; Hansâ dedi ki:

فلم أَمْلِكْ غَداةَ نَعِيِّ صَخْرٍ
سَوابِقَ عَبْرةٍ حُلِبَتْ **صَرَاها** ( 9 )

Ve **صَرِيَ** falan, falanın elinde: rehin olarak hapsedilmiş kaldı; Cevherî ve İbnü’l-Kattâ‘ onu nakletti; bütün bunlar kesre iledir.

Ve **صَرِيَتِ الناقَةُ صَرىً** ve **أَصْرَتْ**: sütü memesinin içinde toplandı.

Ve **صَرَّيْتُها** ve **أَصْرَيْتُها** ve **صريتها**: onu topladım; kesre

**صريت**’te Ferrâ’dan.

Ve İbn Büzrüc dedi ki: **صَرَتْ تَصْرِي**; **رَمَى يَرْمِي** gibi.

Ve **الصَّرِيَّةُ**: toplanmış süt; şair dedi ki:

وكلُّ ذي **صَرِيَّة** لا بدَّ مَحْلوب

Ve bir başkası dedi ki:

مَنْ للجَعافِرِ يا قوْمي وقد **صَرِيَتْ**
وقد يُساقُ لذاتِ **الصَّرْيةِ** الحَلَبُ

Ve **ناقةٌ صَرِيَّةٌ**, **غَنِيَّةٍ** gibi; **المِصْباح** sahibinin naklidir.

Ve **الصَّرَى** devede, **إلَى** gibi: on iki ay gebe kalması ve doğurması, sonra da sütle dolmasıdır; Ezhârî onu nakletti.

Ve **صَرَى يَصْرِي**: koptuğu zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve İbn Büzrüc dedi ki: Deve, yükün ağırlığından dolayı onu kaldırdığı zaman boynunu **صَرَتِ**; ve inşâd etti:

والعِيسُ بيْنَ خاضِعٍ **وصارِي**

Ve **الصَّرْيانُ** erkeklerden ve binek hayvanlarından, su belinde toplanmış olandır; râciz dedi ki:

فهو مِصَكٌّ صَمَيان **صَرْيان**

Ve bu beyitler **بصَراهُنَّ وبَصرَاوَتِهِنَّ**: yani onların yeniliği ve tazeliği ile.

Ve **الصَّارِي**: Medine’nin ön tarafında bir dağdır; Nasr’dan.

Ve **الصَّرَيَان**: **اليمامَةُ** ve **السّمامَةُ**.

Ve **اصْدَرَاهُ** ve **ازْدَرَاه** bir mânâdadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: صرى

صَرِىَ
1 صَرِىَ ذ , (S, M, Msb,) aor. صَرَىَ , (Msb,) inf. n. صَرًى, (M, Msb,) said of water, It remained, or stagnated, long: or it remained long, and became altered [for the worse]: (S, Msb:) or, said of water and of milk, it remained so that its flavour became altered [for the worse]: (M:) or, said of milk, it remained undrawn from the udder, so that its flavour became bad, or corrupt. (TA.) And صَرِىَ الدَّمْعُ The tears collected [in the eye] and did not run. (TA.) ― -b2- [Hence,] صَرِيَتِ النَّاقَةُ, (Fr, M, Msb, TA,) aor. as above, (Msb,) and so the inf. n.; (M, Msb, TA;) but Ibn-Buzurj says صَرَت, aor. صَرِىَ ; (TA;) The she-camel's milk became collected in her udder; (M, Msb, TA;) as also ↓ أَصْرَت. (M, TA.) ― -b3- And صَرِىَ فِى يَدِهِ, (S, M, IKtt, TA,) with kesr; (S, TA;) or صَرَى فِى يَدِهِ;) (thus accord. to the K;) He (a man) remained in his hand, as a pledge, (S, M, K, TA,) held in custody. (S, K, TA.) ― -b4- And صِرىِ [thus written without any syll. sign, app. صرِى,] i. q. اِنْقَطَعَ [It, or he, became cut off, cut short, or stopped; &c.: quasi-pass. of صَرَاهُ in one of the senses of the latter]: from IAar. (TA.) -A2- صَرَاهُ, (IKtt, Msb, TA,) aor. صَرِىَ , (Msb,) inf. n. صَرْىٌ, (IKtt, Msb, TA,) He confined it, namely, water, in a resting-place or a vessel; and in like manner, milk, and tears: (IKtt, TA:) or he collected it, namely, water, and it remained long and became altered [for the worse], or remained or stagnated long; and in like manner, but in an intensive sense, ↓ صرّاهُ. (Msb.) One says also of cows [and the like], تَصْرِى اللَّبَنَ فِى ضُرُوعِهِنَّ They confine and collect the milk in their udders. (TA.) And [of a man] one says, صَرَى المَآءَ فِى ظَهْرِهِ زَمَانًا He retained the ماء [i. e. sperma] in his back a long time, (S, M, K, *) by abstaining from sexual intercourse. (M, K.) ― -b2- [Hence,] صَرَيْتُهَا, (M, Msb,) aor. صَرِىَ , inf. n. صَرْىٌ; (Msb;) and ↓ صَرَّيْتُهَا, (S, M, Msb,) inf. n. تَصْرِيَةٌ, (S, Msb,) but the latter verb has an intensive meaning; (Msb;) and ↓ أَصْرَيْتُهَا; (M;) namely, a ewe or she-goat, (S,) or a she-camel, (M, Msb,) and any other milch animal, (M,) I caused the milk to collect in her udder, (S, M, Msb,) by abstaining from milking her for some days. (S, M.) -A3- Also, i. e. صَرَاهُ, (M, K,) aor. صَرِىَ , (K,) inf. n. صَرْىٌ, (M,) i. q. قَطَعَهُ [He cut it off, cut it short, or stopped it; &c.]; (M, K;) namely, a thing. (M.) You say, صَرَى بَوْلَهُ, inf. n. as above, meaning قَطَعَهُ [He, or it, cut short, or stopped, his urine]. (S.) And صَرَيْتُ المَآءَ [app. I cut short, or stopped, the drawing of the water; for it is expl. as said] اـِذَا اسْتَقَيْتَ ثُمَّ قَطَعْتَ. (S.) And مَا يَصْرِيكَ مِنِّى أَىْ عَبْدِى, occurring in a trad., means What cuts short (يَقْطَعُ) thine asking of Me [O my servant]? (TA.) ― -b2- And i. q. دَفَعَهُ [He repelled it]. (M, K.) One says, صَرَى اللّٰهُ عَنْهُ شَرَّهُ i. e. دَفَعَ [God repelled, or may God repel, from him his, or its, evil, or mischief]. (S.) ― -b3- And i. q. مَنَعَهُ [He prevented it, &c.]. (S, M, K.) Dhu-r-Rummeh says,
وَوَدَّعْنَ مُشْتَاقًا أَصَبْنَ فُؤَادَهُ
هَوَاهُنَّ اـِنْ لَمْ يَصْرِهِ اللّٰهُ قَاتِلُهْ
[And they bade farewell to one affected with desire, whose heart they had smitten; the love of them, if God had not prevented it, had been his slayer]. (S. [But this verse may be well rendered as an ex. of صَرَاهُ in the sense next following, which is also a meaning of مَنَعَهُ: in the M, it is cited as an ex. of صَرَاهُ in the sense of دَفَعَهُ.]) ― -b4- Said of God, (M,) He protected, defended, guarded, or preserved, him: (M, K:) or (M) He saved him (M, K) from destruction, or perdition: (K:) or (M) He sufficed him: (M, K:) or He aided him. (TA.) ― -b5- صَرَى بَيْنَهُمْ, (K,) or صَرَى مَا بَيْنَهُمْ, (S, M,) He decided [between them, or the case between them]; (S, K;) namely, persons who had applied to him as a judge: (S:) or he rectified, or adjusted, the case between them. (M.) -A4- صَرَى also signifies عَطَفَ [He bent, or inclined]: (K, TA:) [app. intrans., or trans. by means of بِ, for] a poet uses the phrase صَرَيْنَ بِالأَعْنَاقِ [They bent, or inclined, with the necks]. (TA.) [But it is said in the TK that صَرَاهُ means عَطَفَهُ He bent, or inclined, it.] Accord. to Ibn-Buzurj, صَرَتِ النَّاقَةُ عُنُقَهَا means The she-camel raised her neck by reason of the heaviness of the burden. (TA.) -A5- Also He preceded, or went before; syn. تَقَدَّمَ. (IAar, K.) [Accord. to the TK, one says صَرَى القَوْمَ, meaning تَقَدَّمَهُمْ He preceded, or went before, the people, or party.] ― -b2- And [the contr., i. e.] He receded, or retreated; or became, or remained, or lagged, behind; syn. تَأَخَّرَ. (IAar, K.) [Accord. to the TK, one says صَرَى عَنْهُمْ, meaning He receded, or retreated, from them; &c.]. ― -b3- Also He, or it, was, or became, high; syn. عَلَا. (IAar, K.) ― -b4- And the contr., i. e. He, or it, was, or became, low; syn. سَفُلَ. (IAar, K.)

2 صَرَّىَ see 1, former half, in two places.

4 أَصْرَىَ see 1, former half, in two places. ― -b2- اصرى also signifies He sold a ewe or she-goat, (K, TA,) or a she-camel, (TA,) whose milk had been caused to collect in her udder in consequence of her not having been milked for some days; such as is termed مُصَرَّاةٌ. (K, TA.)

اِصْدَرَاهُ
8 اِصْدَرَاهُ ذ i. q. اِزْدَرَاهُ [the د in each being substituted for ت]: see the latter, in art. زرى.

صَرًى
صَرًى ذ , (S, M, Msb, K,) an inf. n. used as an epithet, (Msb,) and ↓ صِرًى, (S, M, K,) [and Freytag adds ↓ صُرًى, as from the K, in which I do not find it,] Water remaining, or stagnating, long, accord. to Fr; (S;) or that has remained, or stagnated, long: (Msb:) or water remaining long, (K,) or that has remained long, and become altered [for the worse], (S, M, Msb,) accord. to AA. (S.) And the first, (M, K,) an inf. n. used as an epithet, (TA,) Milk that has remained (M, K) long (K) so that its flavour has become altered [for the worse]; (M, K;) as also ↓ صَرٍ, which is in like manner applied to water: (M:) or milk left [long] in the udder of the camel, not drawn, so that it becomes salt and windy: (IAar, TA:) or milk drawn in the night from a camel abounding therewith, having a bad and burning flavour. (Az, TA.) And, (M, K,) some say, (M,) [used as a subst.,] A portion remaining (M, K) of milk (M) in the udder, (Ham p. 661,) and of water. (TA.) And Tears (دَمْعٌ) that have become collected: and the sing. [or epithet applied to a single tear (دَمْعَةٌ)] is صَرَاةٌ. (M.) And نُطْفَةٌ صَرَاةٌ [Sperma of a man] altered [for the worse]: and long retained by him in his back. (M. [This is also mentioned in the S, app. in the latter of these senses; the meaning being there only indicated by the context.]) ― -b2- For the fem., صَرَاةٌ, see also مُصَرَّاةٌ.

صُرًى
صُرًى ذ : see صَرًى, first sentence: ― -b2- and see also مُصَرَّاةٌ.

صرًى
صرًى ذ : see صَرًى, first sentence. ― -b2- In relation to a she-camel it is Her being pregnant twelve months, and bringing forth, and then yielding her biestings, or having her biestings milked: mentioned by Az. (TA. [But what is meant by this is, to me, doubtful; for sometimes an inf. n., and sometimes and epithet, and sometimes a subst., is expl. in this manner.])

صَرٍِ
صَرٍِ ذ [part. n. of صَرِىَ]: see صَرًى. ― -b2- Also A she-camel whose milk has collected in her udder. (Msb.) [See also مُصَرَّاةٌ.]

صَرْيَةٌ
صَرْيَةٌ ذ Milk collected [in the udder]: a poet says,
وَكُلُّ ذِى صَرْيَةٍ لَا بُدَّ مَحْلُوبُ
[And whatever udder has milk must be milked]. (TA.)

صَرْيَآءُ
صَرْيَآءُ ذ : see مُصَرَّاةٌ.

صَرْيَانُ
صَرْيَانُ ذ , applied to a man and to a beast, Whose مَآء [i. e. sperma] has collected in his back. (TA.) -A2- Also The [bird called] يَمَامَة [n. un. of يَمَامٌ, q. v.]: and the [bird called] سَمَامَة [n. un. of سَمَامٌ, q. v.]. (TA.)

صَرَآءٌ
صَرَآءٌ ذ Colocynths (S, M, K, in the CK [erroneously] صِراءٌ [expressly said in the TA to be with fet-h and medd,]) when they become yellow; (S, M;) as also صَرَايَاتٌ: (so in one of my copies of the S [in which it is shown to be correct by an ex. in a verse of Suleyk there cited: in the M and TA صَرَايَا, which I think a mistranscription]: in the other of my copies of the S omitted:) one thereof is termed ↓ صَرَايَةٌ. (S, M, K. *) [In the M and K, صَرَآءٌ is termed pl. of صَرَايَةٌ; but it is properly speaking a coll. gen. n., originally صَرَاىٌ.] ― -b2- ↓ صَرَايَةٌ also signifies The water in which colocynths have been steeped. (M, K.)

صَرِىٌّ
صَرِىٌّ ذ One who acts with boldness towards the wife of his father: (K, TA:) such was Ibn-Mukbil. (TA.)

صَرَايَةٌ
صَرَايَةٌ ذ : see صَرَآءٌ, in two places.

صُرَّى
صُرَّى ذ : see مُصَرَّاةٌ, below.

صَارٍ
صَارٍ ذ [act. part. n. of صَرَى: as such signifying] Guarding or preserving [&c.], or a guarder or preserver [&c.]. (TA.) ― -b2- [Hence,] A sailor: (S, M, K:) because he guards, or preserves, the ship: (TA:) pl. صُرَّآءٌ (S, M, K) and (M, K) pl. pl. (M) صَرَارِىُّ and صَرَارِيُّونَ. (M, K. [But see صَرَارِىٌّ in art. صر.]) ― -b3- Also [said to signify] The transverse piece of wood in the middle of the ship: (M, K:) [but] IAth says that it is the دَقَل [i. e. mast] of the ship, which is set up in the middle thereof, and upon which is the شِرَاع [or sail: it is now commonly called ↓ صَارِيَةٌ and سَارِيَةٌ: both of which are also sometimes applied to a column]: pl. صَوَارٍ. (TA.)

صَارِيَةٌ
صَارِيَةٌ ذ A well (رَكِيَّةٌ) of which the water is old, altered for the worse, and overspread with [the green substance termed] عَرْمَض: (K, * TA:) mentioned by Az. (TA.) -A2- See also صَارٍ, last sentence.

مُصَرَّاةٌ
مُصَرَّاةٌ ذ A ewe, or she-goat, whose milk has been caused to collect in her udder by her not having been milked for some days; (S, K;) as also ↓ صُرَّى, like رُبَّى; (so in copies of the K; [but this, if correct, should be mentioned in art. صر, in which the former is also mentioned; accord. to the TA, however, it seems to be ↓ صُرًى, without teshdeed, for it is there said to be like رُبى;]) both likewise applied to a she-camel, and to a cow; (TA;) and ↓ صَرَاةٌ signifies the same, (K,) applied to a she-camel and to a ewe or she-goat; (TA;) and so, applied to a she-camel, ↓ صَرْيَآءُ, of which the pl. is صَرَايَا, (M, K,) an irreg. pl. (M.) [See also صَرٍ.] ― -b2- Aboo-'Alee, in the Bلri', makes it syn. with مَصْرُورَةٌ; and so says the Imلm EshShلfi'ee; as though originally مُصَرَّرَةٌ: but Suh, in the R, disallows this. (TA.)

##### Türkçe

**صَرِىَ**
1 **صَرِىَ** ذ, (S, M, Msb,) muzâri‘i **صَرَىَ**, (Msb,) mastarı **صَرًى**, (M, Msb,) su hakkında söylenir: Uzun süre kaldı, yahut durgunlaştı: veya uzun süre kaldı da değişti [kötüleşti]: (S, Msb:) veya su ve süt hakkında söylenir: tadı değişecek [kötüleşecek] şekilde kaldı: (M:) veya süt hakkında söylenir: memeden sağılmadan kaldı da tadı kötü, yahut bozuk oldu. (TA.) Ve **صَرِىَ الدَّمْعُ**: Gözyaşı [gözde] toplandı ve akmadı. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صَرِيَتِ النَّاقَةُ**, (Fr, M, Msb, TA,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (Msb,) mastarı da öyledir; (M, Msb, TA;) fakat İbn-Buzurj **صَرَت**, muzâri‘i **صَرِىَ** der; (TA;) dişi devenin sütü memesinin içinde toplandı; (M, Msb, TA;) bunun gibi ↓ **أَصْرَت** da. (M, TA.) ― -b3- Ve **صَرِىَ فِى يَدِهِ**, (S, M, IKtt, TA,) kesra ile; (S, TA;) veya **صَرَى فِى يَدِهِ**;) (K’ye göre böyle;) O (adam) onun elinde, bir rehin olarak, (S, M, K, TA,) alıkonulmuş halde kaldı. (S, K, TA.) ― -b4- Ve **صِرىِ** [hece işareti olmaksızın böyle yazılmış, görünüşe göre **صرِى**], **اِنْقَطَعَ** ile aynı (i. q.) [Kesildi, kesik oldu, durdu; vb.: **صَرَاهُ**’nun bazı anlamlarında bunun quasi-passive’i]: IAar’dan. (TA.) -A2- **صَرَاهُ**, (IKtt, Msb, TA,) muzâri‘i **صَرِىَ**, (Msb,) mastarı **صَرْىٌ**, (IKtt, Msb, TA,) onu—yani suyu—bir durma yerinde yahut bir kapta hapsetti; aynı şekilde sütü ve gözyaşını da: (IKtt, TA:) veya onu—yani suyu—topladı da uzun süre kaldı ve değişti [kötüleşti], yahut uzun süre kaldı veya durgunlaştı; aynı şekilde, fakat şiddet (mübalağa) manasında, ↓ **صرّاهُ**. (Msb.) İnekler [ve benzerleri] hakkında da şöyle denir: **تَصْرِى اللَّبَنَ فِى ضُرُوعِهِنَّ** “Sütü memelerinde hapseder ve toplarlar.” (TA.) Ve [adam hakkında] şöyle denir: **صَرَى المَآءَ فِى ظَهْرِهِ زَمَانًا** “**مَآءَ**’ı [yani spermayı] belinde uzun zaman tuttu,” (S, M, K, *) cinsel ilişkiden kaçınarak. (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صَرَيْتُهَا**, (M, Msb,) muzâri‘i **صَرِىَ**, mastarı **صَرْىٌ**; (Msb;) ve ↓ **صَرَّيْتُهَا**, (S, M, Msb,) mastarı **تَصْرِيَةٌ**, (S, Msb,) fakat ikinci fiil şiddet (mübalağa) manasındadır; (Msb;) ve ↓ **أَصْرَيْتُهَا**; (M;) yani bir koyun yahut keçi, (S,) veya bir dişi deve, (M, Msb,) ve başka her sağmal hayvan, (M,) birkaç gün sağmaktan kaçınarak sütünün memesinin içinde toplanmasına sebep oldum. (S, M.) -A3- Yine, yani **صَرَاهُ**, (M, K,) muzâri‘i **صَرِىَ**, (K,) mastarı **صَرْىٌ**, (M,) **قَطَعَهُ** ile aynı (i. q.) [Onu kesti, kısalttı, yahut durdurdu; vb.]; (M, K;) yani bir şey. (M.) Şöyle dersin: **صَرَى بَوْلَهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, **قَطَعَهُ** manasında [İdrarını kesti, yahut durdurdu]. (S.) Ve **صَرَيْتُ المَآءَ** [görünüşe göre: su çekmeyi kısalttım yahut durdurdum; çünkü şöyle açıklanmıştır] **اـِذَا اسْتَقَيْتَ ثُمَّ قَطَعْتَ**. (S.) Ve bir hadiste geçen **مَا يَصْرِيكَ مِنِّى أَىْ عَبْدِى**: “Ey kulum, senden Bana istemeyi ne keser (يَقْطَعُ)?” demektir. (TA.) ― -b2- Ve **دَفَعَهُ** ile aynı (i. q.) [Onu defetti]. (M, K.) Şöyle denir: **صَرَى اللّٰهُ عَنْهُ شَرَّهُ** yani **دَفَعَ** [Allah ondan onun/şunun şerrini defetti, yahut defetsin]. (S.) ― -b3- Ve **مَنَعَهُ** ile aynı (i. q.) [Onu men etti, vb.]. (S, M, K.) Zü’r-Rumme şöyle der:
وَوَدَّعْنَ مُشْتَاقًا أَصَبْنَ فُؤَادَهُ
هَوَاهُنَّ اـِنْ لَمْ يَصْرِهِ اللّٰهُ قَاتِلُهْ
[Ve onlar, kalbini vurdukları, iştiyaklı birine veda ettiler; onların sevgisi, eğer Allah onu men etmeseydi, onun öldürücüsü olurdu]. (S. [Fakat bu beyit, bir sonraki manada **صَرَاهُ**’nun örneği olarak da iyi tercüme edilebilir; bu da **مَنَعَهُ**’nün bir manasıdır: M’de, **دَفَعَهُ** manasında **صَرَاهُ**’nun örneği olarak zikredilmiştir.]) ― -b4- Allah hakkında söylenir: (M,) onu korudu, savundu, gözetti, yahut muhafaza etti: (M, K:) veya (M) onu helakten, yahut mahvoluştan kurtardı: (K:) veya (M) ona kâfi geldi: (M, K:) veya ona yardım etti. (TA.) ― -b5- **صَرَى بَيْنَهُمْ**, (K,) veya **صَرَى مَا بَيْنَهُمْ**, (S, M,) aralarında [yahut aralarındaki davayı] hükme bağladı; (S, K;) yani kendisine hâkim olarak başvurmuş kimseler: (S:) veya aralarındaki işi düzeltti, yahut ayarladı. (M.) -A4- **صَرَى** ayrıca **عَطَفَ** manasına gelir [Eğdi, yahut meylettirdi]: (K, TA:) [görünüşe göre lâzım, yahut **بِ** ile müteaddî; çünkü] bir şair **صَرَيْنَ بِالأَعْنَاقِ** ibaresini kullanır [Boyunlarla eğdiler, yahut meylettiler]. (TA.) [Fakat TK’de **صَرَاهُ**’nun **عَطَفَهُ** “onu eğdi, yahut meylettirdi” manasına geldiği söylenir.] İbn-Buzurj’a göre **صَرَتِ النَّاقَةُ عُنُقَهَا**: “Dişi deve, yükün ağırlığından dolayı boynunu kaldırdı” demektir. (TA.) -A5- Yine: Öne geçti; eş anlamlısı **تَقَدَّمَ**. (IAar, K.) [TK’ye göre **صَرَى القَوْمَ** denir; manası **تَقَدَّمَهُمْ** “kavmin/taifenin önüne geçti”dir.] ― -b2- Ve [zıddı, yani] geri çekildi, yahut geride kaldı; eş anlamlısı **تَأَخَّرَ**. (IAar, K.) [TK’ye göre **صَرَى عَنْهُمْ** denir; manası onlardan geri çekildi; vb.] ― -b3- Yine: O, yahut o şey, yüksek oldu; eş anlamlısı **عَلَا**. (IAar, K.) ― -b4- Ve zıddı: O, yahut o şey, alçak oldu; eş anlamlısı **سَفُلَ**. (IAar, K.)

2 **صَرَّىَ**: 1’in ilk yarısına iki yerde bak.

4 **أَصْرَىَ**: 1’in ilk yarısına iki yerde bak. ― -b2- **اصرَى** ayrıca: birkaç gün sağılmaması sebebiyle sütü memesinin içinde toplanmış bir koyun yahut keçiyi, (K, TA,) veya bir dişi deveyi, (TA,) sattı; böyle olana **مُصَرَّاةٌ** denir. (K, TA.)

**اِصْدَرَاهُ**
8 **اِصْدَرَاهُ** ذ, **اِزْدَرَاهُ** ile aynı (i. q.) [her birindeki **د**’nin **ت** yerine konmasıyla]: **زرى** maddesinde geçen ötekine bak.

**صَرًى**
**صَرًى** ذ, (S, M, Msb, K,) sıfat olarak kullanılan bir mastar, (Msb,) ve ↓ **صِرًى**, (S, M, K,) [ve Freytag ↓ **صُرًى**’yı, K’den olarak ekler; onda bulmuyorum,] Fr’ye göre uzun süre kalan yahut durgunlaşan su; (S;) veya uzun süre kalmış yahut durgunlaşmış su: (Msb:) veya uzun süre kalan su, (K,) yahut AA’ya göre uzun süre kalmış ve değişmiş [kötüleşmiş] su. (S, M, Msb.) Ve birincisi, (M, K,) sıfat olarak kullanılan bir mastar, (TA,) uzun süre kalmış (M, K) (K) ve tadı değişmiş [kötüleşmiş] süt; (M, K;) bunun gibi ↓ **صَرٍ**, ki suya da aynı şekilde uygulanır: (M:) veya devenin memesindeki süt; [uzun] bırakılmış, sağılmamış; tuzlu ve yelli oluncaya kadar: (IAar, TA:) veya sütü bol bir deveden gece sağılmış süt; kötü ve yakıcı tatlı. (Az, TA.) Ve, (M, K,) bazıları der ki, (M,) [isim olarak kullanılır:] memede, (Ham s. 661,) ve suda, (TA,) kalan süt (M) parçası. (M, K.) Ve toplanmış gözyaşları (**دَمْعٌ**): ve tekili [yahut tek bir gözyaşına (**دَمْعَةٌ**) uygulanan sıfat] **صَرَاةٌ**’dır. (M.) Ve **نُطْفَةٌ صَرَاةٌ**: [erkeğin sperması] bozulmuş [kötüleşmiş]: ve belinde uzun süre tutulmuş. (M. [Bu, S’de de, görünüşe göre bu iki mananın ikincisinde, zikredilmiştir; orada mana yalnız bağlamla işaret edilmiştir.]) ― -b2- Müennes için **صَرَاةٌ**: ayrıca **مُصَرَّاةٌ**’ya da bak.

**صُرًى**
**صُرًى** ذ: **صَرًى**’ya, ilk cümleye bak: ― -b2- ve ayrıca **مُصَرَّاةٌ**’ya da bak.

**صرًى**
**صرًى** ذ: **صَرًى**’ya, ilk cümleye bak. ― -b2- Dişi deve hakkında: on iki ay gebe kalması, doğurması, sonra ağız sütünü vermesi, yahut ağız sütünün sağılmasıdır: Az tarafından zikredilmiştir. (TA. [Fakat bununla ne kastedildiği bana göre şüphelidir; çünkü bazen bir mastar, bazen bir sıfat, bazen de bir isim bu şekilde açıklanır.])

**صَرٍِ**
**صَرٍِ** ذ [**صَرِىَ**’nin ism-i fâili]: **صَرًى**’ya bak. ― -b2- Ayrıca: sütü memesinin içinde toplanmış bir dişi deve. (Msb.) [Ayrıca **مُصَرَّاةٌ**’ya da bak.]

**صَرْيَةٌ**
**صَرْيَةٌ** ذ: memede toplanmış süt; bir şair şöyle der:
وَكُلُّ ذِى صَرْيَةٍ لَا بُدَّ مَحْلُوبُ
[Ve sütü olan her meme mutlaka sağılır]. (TA.)

**صَرْيَآءُ**
**صَرْيَآءُ** ذ: **مُصَرَّاةٌ**’ya bak.

**صَرْيَانُ**
**صَرْيَانُ** ذ, bir adama ve bir hayvana uygulanır: belinde **مَآء**’ı [yani sperması] toplanmış olan. (TA.) -A2- Ayrıca: **يَمَامَة** [**يَمَامٌ**’un ism-i vahdesi, bkz.] kuşu; ve **سَمَامَة** [**سَمَامٌ**’un ism-i vahdesi, bkz.] kuşu. (TA.)

**صَرَآءٌ**
**صَرَآءٌ** ذ: kabakgillerden acı kavunlar (S, M, K; CK’de [yanlış olarak] **صِراءٌ** [TA’da açıkça fetḥa ve medd ile olduğu söylenir]) sarardıkları zaman; (S, M;) bunun gibi **صَرَايَاتٌ** da: (S’nin nüshalarımın birinde böyle; orada Süleyk’in bir beytindeki örnekle doğru olduğu gösterilmiştir: M ve TA’da **صَرَايَا**, bunun yanlış yazım olduğunu sanıyorum]: S’nin öteki nüshamda düşmüş:) bunların bir tanesine ↓ **صَرَايَةٌ** denir. (S, M, K. *) [M ve K’de **صَرَآءٌ**, **صَرَايَةٌ**’nin çoğulu sayılmıştır; fakat aslında cem‘î cins ismidir; aslı **صَرَاىٌ**.] ― -b2- ↓ **صَرَايَةٌ** ayrıca: acı kavunların içinde ıslatıldığı su. (M, K.)

**صَرِىٌّ**
**صَرِىٌّ** ذ: babasının karısına karşı cüretle davranan kimse: (K, TA:) İbn-Mukbil böyle idi. (TA.)

**صَرَايَةٌ**
**صَرَايَةٌ** ذ: **صَرَآءٌ**’ya, iki yerde bak.

**صُرَّى**
**صُرَّى** ذ: aşağıda **مُصَرَّاةٌ**’ya bak.

**صَارٍ**
**صَارٍ** ذ [**صَرَى**’nın ism-i fâili: bu olarak manası] koruyan yahut muhafaza eden [&c.], yahut koruyucu/muhafaza edici [&c.]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] gemici: (S, M, K:) çünkü gemiyi korur yahut muhafaza eder: (TA:) çoğulu **صُرَّآءٌ** (S, M, K) ve (M, K) çoğulun çoğulu (M) **صَرَارِىُّ** ve **صَرَارِيُّونَ**. (M, K. [Fakat **صر** maddesinde **صَرَارِىٌّ**’ye bak.]) ― -b3- Ayrıca [şu manaya geldiği söylenir:] geminin ortasındaki enine tahta parçası: (M, K:) [fakat] IAth der ki: o, geminin ortasında dikilen ve üzerinde **شِرَاع** [yahut yelken; şimdi yaygın olarak ↓ **صَارِيَةٌ** ve **سَارِيَةٌ** denir; ikisi de bazen sütuna da uygulanır] bulunan geminin **دَقَل**’ıdır [yani direk]: çoğulu **صَوَارٍ**. (TA.)

**صَارِيَةٌ**
**صَارِيَةٌ** ذ: suyu eski, kötüleşmiş ve [**عَرْمَض** denilen] yeşil bir şeyle kaplanmış bir kuyu (**رَكِيَّةٌ**): (K, * TA:) Az tarafından zikredilmiştir. (TA.) -A2- Ayrıca **صَارٍ**’a, son cümleye de bak.

**مُصَرَّاةٌ**
**مُصَرَّاةٌ** ذ: birkaç gün sağılmaması sebebiyle sütü memesinin içinde toplanmış bir koyun yahut keçi; (S, K;) bunun gibi ↓ **صُرَّى**, **رُبَّى** gibi; (K’nin nüshalarında böyle; [fakat bu doğruysa **صر** maddesinde zikredilmelidir; orada birincisi de zikredilmiştir; TA’ya göre ise görünüşe göre ↓ **صُرًى**’dır, teşdidsiz; çünkü orada **رُبى** gibi olduğu söylenir;]) ikisi de dişi deveye ve ineğe de uygulanır; (TA;) ve ↓ **صَرَاةٌ** aynı manaya gelir, (K,) dişi deveye ve koyun yahut keçiye uygulanır; (TA;) ve yine, dişi deveye uygulanarak, ↓ **صَرْيَآءُ**; bunun çoğulu **صَرَايَا**’dır, (M, K,) düzensiz bir çoğul. (M.) [Ayrıca **صَرٍ**’a da bak.] ― -b2- Ebû-‘Alî, Bلri’de, onu **مَصْرُورَةٌ** ile eş anlamlı yapar; İmam Eş-Şâfi‘î de böyle der; sanki aslı **مُصَرَّرَةٌ** imiş gibi: fakat Suh, R’de bunu kabul etmez. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَرَى
صَرَى I ( n. ac. صَرْي 1 )
a.  [ acc. &  An ], Warded off, repelled from.

b.  Saved, rescued; protected.

c.  [ 'An ], Receded, retired from.

d.  Cut off; stopped, prevented, checked.

e.  [ Bain ], Decided, adjusted a case between.

f.  Preceded.

صَرِيَ
صَرِيَ A ( n. ac. صَرًى [ 4 ] ),
a.  Stagnated; became gathered.

صَرًى
صَرًى [ 4 ],
a.  Stagnant water.

b.  Sour milk.

c.  Remainder.

صَارٍ
صَارٍ [ 21 ] , ( pl. صَوَارٍ [ 41 ] ),
a.  Mast.

b.  Yard ( of a sail ).

c.  ( pl. صُرَّآء [ صُرَّاْي 29A ],  صَرَارِيُوْن ,  صَرَارِيّ ), Sailor, seaman, mariner.

d.  Guardian, protector.

صَرَآء
صَرَآء [ 22A ],
a.  Colocynth.

##### Türkçe

**صَرَى**
**صَرَى** I (mast. isim **صَرْي** 1)
a. [acc. & **عَنْ**], -den uzaklaştırdı, -den geri çevirdi.

b. Kurtardı, selâmete çıkardı; korudu.

c. [**عَنْ**], -den geri çekildi, -den ayrıldı.

d. Kesti; durdurdu, engelledi, alıkoydu, dizginledi.

e. [**بَيْنَ**], iki şey arasında bir davayı karara bağladı, düzenledi.

f. Önce geldi.

**صَرِيَ**
**صَرِيَ** A (mast. isim **صَرًى** [4]),
a. Durdu (akmaz oldu); toplanmış hâle geldi.

**صَرًى**
**صَرًى** [4],
a. Durgun su.

b. Ekşi süt.

c. Artık, kalan.

**صَارٍ**
**صَارٍ** [21], (çoğ. **صَوَارٍ** [41]),
a. Direk.

b. Yelken seren direği.

c. (çoğ. **صُرَّآء** [**صُرَّاْي** 29A], **صَرَارِيُوْن**, **صَرَارِيّ**), denizci, gemici, bahriyeli.

d. Koruyucu, muhafız.

**صَرَآء**
**صَرَآء** [22A],
a. Ebucehil karpuzu (kolokint).
