# صري — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B1%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صري

صَرَى الشيءَ صَرْياً: قَطَعَه ودَفَعه؛ قال ذو الرُّمة:
فوَدَّعْنَ مُشْتاقاً أَصَبْنَ فُؤادَهُ،
هَواهُنَّ، إن لم يَصْرِهِ اللهُ، قاتِلُهْ
وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال إنَّ آخِرَ مَنْ يَدْخُلُ الجنَّةَ لرَجُلٌ يمشي على الصراط فيَنْكَبُّ مرة ويمشي مرة وتَسْفَعُه النارُ، فإذا جاوز الصراطَ تُرْفَع له شَجرةٌ فيقول يا ربِّ أَدْنِني منها؛ فيقول اللهُ عز وجل أَي عبدي ما يَصْرِيك مني؟ قال أَبو عبيد: قوله ما يَصْرِيكَ ما يَقطَعُ مَسْأَلتَك عني ويَمْنَعُك من سؤالي. يقال: صَرَيْتُ الشيءَ إذا قطَعْته ومنَعْته. ويقال: صَرَى اللهُ عنكَ شرَّ فلانٍ أَي دَفَعه؛ وأَنشد ابن بري للطرماح:
ولو أَنَّ الظعائِنَ عُجْنَ يوماً
عليَّ ببَطْنِ ذي نَفْرٍ، صَراني
(* قوله «ذي نفر» هكذا في الأصل بهذا الضبط، ولعله ذي بقر). أَي دَفعَ عني ووقاني. وصَرَيْتهُ: منَعْتُه؛ قال ابن مقبل: ليس الفُؤادُ بِراءٍ أَرْضَها أَبداً،
وليس صارِيَهُ مِنْ ذِكرِها صارِ
وصَرَيْتُ ما بينهم صَرْياً أَي فَصَلْتُ. يقال: اخْتَصَمنا إلى الحاكم فصَرَى ما بينَنا أَي قَطَعَ ما بينَنا وفَصَلَ. وصَرَيْتُ الماءَ إذا اسْتَقَيْتَ ثم قَطَعْتَ. والصاري: الحافِظُ. وصَراةُ الله: وقاه، وقيل: حَفِظَه، وقيل: نَجَّاه وكَفاهُ، وكلُّ ذلك قريبٌ بعضهُ من بعضٍ. وصَرَى أَيضاً: نَجَّى؛ قال الشاعر:
صَرَى الفَحْلَ مِنِّي أَنْ ضَئِيلٌ سَنامُه،
ولم يَصْرِ ذاتَ النَّيِّ منها بُرُوعُها
وصَرَى ما بينَنا يَصْري صَرْياً: أَصْلَحَ. والصَّرَى والصِّرَى: الماءُ الذي طالَ اسْتِنقاعه؛ وقال أَبو عمرو: إذا طال مُكْثُه وتغَيَّر، وقد صَرِي الماءُ بالكسر؛ قال ابن بري: ومنه قول ذي الرمة:
صَرىً آجِنٌ يَزْوي له المَرْءُ وجْهَه،
إذا ذاقَه ظَمْآنُ في شَهْرِ ناجِرِ
وأَنشد لذي الرمة أَيضاً:
وماء صَرىً عافي الثَّنايا كأَنه،
من الأَجْنِ، أَبْوالُ المَخاضِ الضَّوارِبِ
ونُطْفةٌ صَراةٌ: مُتَغيِّرَة. وصَرَى فُلانٌ الماءَ في ظَهْرِه زَماناً صَرْياً: حَبَسه بامْتِساكه عن النكاح، وقيل جَمَعه. ونُطْفةٌ صَراةٌ: صَرَاها صاحِبُها في ظَهْرهِ زماناً؛ قال الأَغلب العجلي: رُبَّ غُلامٍ قد صَرَى في فِقْرَتِهْ
ماءَ الشَّبابِ، عُنْقُوانَ سَنْبَتِهْ،
أَنْعَظَ حتى اشتَدَّ سََمُّ سُمَّتِهْ
ويروى: رأَتْ غلاماً، وقيل: صَرَى أَي اجْتَمع، والأَصل صَرِيَ، فقلبت الياءُ أَلفاً كما يقال بَقَى في بَقِيَ. المُنْتَجع: الصَّرْيانُ من الرجال والدوابِّ الذي قد اجْتَمع الماءُ في ظَهْرهِ؛ وأَنشد: فهو مِصَكُّ صَمَىان صَرْيان
أَبو عمرو: ماءٌ صَرىً وصِرىً، وقد صَرِي يَصْرى. والصَّرَى: اللبن الذي قد بَقِيَ فتَغَيَّرَ طَعْمهُ، وقيل: هو بقيَّةُ اللَّبَنِ، وقد صَرِيَ صَرىً، فهو صَرٍ، كالماء. وصَرِيَتِ الناقةُ صَرىً وأَصْرَتْ: تَحَفَّل لبَنُها في ضَرْعِها؛ وأَنشد:
مَنْ للجَعافِرِ يا قوْمي، فقد صَرِيَتْ،
وقد يُساقُ لذاتِ الصَّرْيةِ الحَلَبُ
الليث: صَرِيَ اللَّبَنُ يَصْرى في الضَّرْعِ إذا لم يُحْلَبْ ففَسَدَ طَعْمُهُ، وهو لَبَنٌ صَرىً. وفي حديث أَبي موسى: أَنَّ رجلاً اسْتَفْتاه فقال: امرأَتي صَرِيَ لبَنُها في ثَدْيها فدَعَتْ جارِيةً لها فمَصَّته، فقال: حَرُمَت عليكَ، أَي اجْتَمَع في ثدْيِها حتى فسَدَ طَعْمُه، وتحْريمُها على رأْيِ من يَرَى أَنَّ إرْضاع الكبير يُحَرِّم. وصَرَيْتُ الناقةَ وغيرَها من ذواتِ اللَّبنِ وصَرَّيْتُها وأَصْرَيتها: حفَّلْتها. وناقةٌ صَرْياءُ: مُحَفَّلة، وجمعُها صَرايا على غير قياس. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: من اشترى مُصَرَّاة فهو بخير النَّظَرَينِ، إن شاءَ رَدَّها ورَدَّ معها صاعاً من تمرٍ؛ قال أَبو عبيد: المُصَرّاة هي الناقةُ أَو البَقرة أَو الشاة يُصَرَّى اللبنُ في ضَرْعِها أَي يُجْمَعُ ويُحْبَسُ، يقال منه: صَرَيْتُ الماءَ وصَرَّيْتُه. وقال ابن بزرج: صَرَتِ الناقةُ تَصْرِي من الصَّرْيِ، وهو جمع اللبنِ في الضَّرْعِ: وصَرَّيْت الشاة تَصْرِيةً إذا لم تَحْلُبْها أَياماً حتى يجتمعَ اللَّبَنُ في ضَرْعِها، والشاةُ مُصَرَّاة. قال ابن بري: ويقال ناقةٌ صَرْياءُ وصَرِيَّة؛ وأَنشد أَبو عَمْرو لمُغَلِّس الأَسَدِيِّ:
لَيَاليَ لم تُنْتَجْ عُذامٌ خَلِيَّةً،
تُسَوِّقُ صَرْىَا في مُقَلَّدَةٍ صُهْبِ
(* قوله «ليالي إلخ» هذا البيت هو هكذا بهذا الضبط في الأصل). قال: وقال ابن خالَويَه الصَّرْية اجتماعُ اللبنِ، وقد تُكْسَر الصادُ، والفتح أَجْوَدُ. وروى ابن بري قال: ذكر الشافعي، رضي الله عنه، المُصَرَّاةَ وفسرها أَنها التي تُصَرُّ أَخلافُها ولا تحْلَبُ أَياماً حتى يجتمعَ اللبنُ في ضَرْعِها، فإذا حَلَبَها المشتري اسْتغْزرَها. قال: وقال الأَزهري جائزٌ أَن تكونَ سُمِّيَتْ مُصَرَّاةً من صَرِّ أَخلافِها كما ذكر، إلاَّ أَنهم لما اجتَمع في لهم الكلمة ثلاثُ راءَاتٍ قُلِبَتْ إحداها ياءً كما قالوا تَظَنَّيْتُ في تَظنَّنْتُ، ومثلهُ تَقَضَّى البازِي في تَقَضَّضَ، والتَّصَدِّي في تَصَدَّدَ، وكثيرٌ من أَمثالِ ذلك أَبْدلوا من أَحدِ الأَحرفِ المكرَّرةِ ياءً كراهيةً لاجتماعِ الأَمثالِ، قال: وجائز أَن تكون سمِّيتْ مُصَرَّاةً من الصَّرْيِ، وهو الجمع كما سَبق، قال: وإليه ذهب الأَكثرون، وقد تكررت هذه اللفظةُ في أَحاديث منها قوله، صلى الله عليه وسلم: لا تَصُرُّوا الإبِلَ والغَنَم، فإن كان من الصَّرِّ فهو بفتح التاء وضم الصاد، وإن كان من الصَّرْيِ فيكون بضم التاء وفتح الصاد، وإنما نَهَى عنه لأَنه خِداعٌ وغِشٌّ. ابن الأَعرابي: قيل لابْنَةِ الخُسِّ أَيُّ الطعَامِ أَثْقَلُ؟ فقالت: بَيْضُ نَعامْ وصَرَى عامٍ بعدَ عامْ أَي ناقة تُعَزِّزُها عاماً بعدَ عامٍ؛ الصَّرَى اللَّبَنُ يُتْرَكُ في ضَرْعِ النَّاقَةِ فلا يُحتَلَبُ فَيصِيرُ مِلْحاً ذا رِياحٍ. وردَّ أَبو الهيثم على ابن الأَعرابي قوله صَرَى عامٍ بعدَ عامٍ، وقال: كيف يكونُ هذا والناقَةُ إنَّما تُحْلَب ستَّةَ أَشهُرٍ أَو سَبْعَةَ أَشْهُرٍ في كلامٍ طَويلٍ قَدْ وَهِمَ في أَكْثَرِه؛ قال الأَزهري: والذي قاله ابن الأَعرابي صحيحٌ، قال: ورأَيتُ العَرَب يَحْلُبْونَ النَّاقَةَ من يومِ تُنْتَجُ سَنَةً إذا لم يَحْمِلُوا الفَحْلَ عَلَيْها كِشافاً، ثم يُغَرِّزُونَها بعدَ تمامِ السَّنَةِ ليَبْقَى طِرْقُها، وإذا غَرَّزُوها ولم يَحْتَلِبُوها وكانت السَّنَةُ مُخْصِبَةً تَرادَّ اللبنُ في ضَرْعِها فَخَثُرَ وخَبُثَ طَعْمُه فَامَّسَح، قال: ولقد حَلَبْتُ لَيلَةً من اللَّيالي ناقةً مُغَرَّزَة فلم يَتَهيأْ لي شربُ صَرَاهَا لِخُبْثِ طَعْمِهِ ودَفَقْتُه، وإنما أَرادتِ ابنَةُ الخُسِّ بقولِها صَرَى عامٍ بعد عامٍ لَبَنَ عامٍ اسْتَقْبَلَتْه بعد انْقِضاءِ عامٍ نُتِجَتْ فيه، ولم يَعْرِف أَبو الهيثم مُرادَها ولم يَفْهم منه ما فَهِمَه ابن الأَعرابي، فطِفِقَ يَرُدُّ على من عَرَفَه بتَطْويلٍ لا معنى فيه. وصَرَى بَوْله صَرْياً إذا قَطَعَه. وصَرِيَ فلانٌ في يدِ فلانٍ إذا بَقِيَ في يَدِهِ رَهْناً مَحْبوساً؛ قال رؤْبة:
رَهْنَ الحَرُورِيِّينَ قد صَريتُ
والصَّرى: ما اجْتَمع من الدَّمْعِ، واحدته صَراةٌ. وصَرِيَ الدَّمْعُ إذا اجْتَمع فَلَمْ يَجْرِ؛ وقالت خَنْساء:
فلم أَمْلِكْ، غَداةَ نَعِيِّ صَخْرٍ،
سَوابِقَ عَبْرةٍ حُلِبَتْ صَرَاها
ابن الأَعرابي: صَرَى يَصْرِي إذا قَطَع، وصَرَى يَصْرِي إذا عَطَفَ، وصَرَى يَصْرِي إذا تقدَّم، وصَرَى يَصْري إذا تأَخَّرَ، وصَرَى يَصْري إذا عَلا، وصَرَى يَصْرِي إذا سَفَلَ، وصَرَى يَصْرِي إذا أَنْجَى إنْساناً مِنْ هَلَكةٍ وأَغاثَهُ؛ وأَنشد:
أَصْبَحْتُ لَحْمَ ضِباعِ الأَرضِ مُقْتَسَماً
بَيْنَ الفَراعِلِ، إنْ لَمْ يَصْرِني الصاري
وقال آخر في صَرَى إذا سَفَل:
والناشِياتِ الماشياتِ الخَيْزَرَى
وفي الحديث: أَنه مَسَحَ بيدهِ النَّصْلَ الذي بَقِيَ في لَبَّةِ رافِعِ بن خَدِيجٍ وتَفَلَ عليه فلم يَصْرِ أي لم يَجْمَع المِدَّةَ. وفي حديث عَرْضِ نَفْسِه على القبائل: وإنما نزلنا الصَّرَيَيْنِ اليَمامةَ والسَّمامة؛ هما تثنيةُ صَرى، ويروى الصِّيرَيْن، وهو مذكور في موضعه. وكلُّ ماءٍ مُجْتَمِعٍ صَرىً، ومنه الصراة؛ وقال:
كعُنُق الآرام أَوْفى أَو صرى
(* قوله «كعنق الآرام إلى قوله وصرى سفل» هكذا في الأصل. ومحل هذه العبارة بعد قوله: والناشيات الماشيات الخيزرى).
قال: أَوْفى عَلا، وصَرَى سَفَلَ؛ وأَنشد في عَطَفَ:
وصَرَيْنَ بالأَعْناقِ في مَجْدُولةٍ،
وَصَلَ الصَّوانِعُ نِصفَهُنَّ جَدِيدَا
قال ابن بزرج: صَرَتِ النَّاقةُ عُنُقَها إذا رَفَعَتْه من ثِقَلِ الوِقْرِ؛ وأَنشد:
والعِيسُ بيْنَ خاضِعٍ وصارِي
والصَّراة: نهرٌ معروف، وقيل: هو نهر بالعراق، وهي العظمى والصغرى. والصَّرَاية: نَقِيعُ ماءِ الحَنْظَلِ. الأَصمعي: إذا اصْفَرَّ الحَنْظَلُ فهو الصَّراءُ، ممدودٌ؛ وروي قول امرئِ القيس: كأَنَّ سَراتَه لَدَى البَيْتِ قائماً
مَداكُ عَرُوسٍ، أَو صَرَايةُ حَنْظَلِ
(* صدر البيت مختلّ الوزن، ورواية المعلقة:
كأنَّ على المتنين منه، إذا انتحى، * مداكَ عروسٍ أو
صَلايةَ حَنظلِ).
والصَّرَاية: الحَنْظَلَةُ إذا اصْفَرَّتْ، وجَمْعها صَراءٌ وصَرَايا. قال ابن الأَعرابي: أَنشد أَبو مَحْضَة أَبياتاً ثم قال هذه بِصَراهُنَّ وبِطَراهُنَّ؛ قال أَبو تراب: وسأَلت الحُصَيْنيَّ عن ذلك فقال: هذه الأَبيات بِطَرَاوَتِهِنَّ وصَرَواتَهِنَّ أَي بِجِدَّتِهِنَّ وغَضاضَتِهِنَّ؛ قال العجاج:
قُرْقُورُ ساجٍ، ساجُه مَصْليُّ
بالقَيْرِ والضَّباب زَنْبَرِيُّ
رَفَّعَ من جِلالِهِ الدَّارِيُّ،
ومَدَّهُ، إذْ عَدلَ الخَليُّ،
جَلٌّ وأَشْطانٌ وصرَّارِيُّ،
ودَقَلٌ أَجْرَدُ شَوْذَبِيُّ
وقال سُلَيْك بنُ السُّلَكة:
كأْنَّ مفالِق الهامات مِنهُمْ
صَراياتٌ نهادَتْها الجواري
قال بعضهم: الصِّرايَةُ نقِيعُ الحَنظل. وفي نوادر الأَعراب: الناقةُ في فِخاذِها، وقد أَفْخَذتْ، يعني في إلْبائِها، وكذلك هي في إحْدائها وصَراها. والصَّرى: أَن تحْمِل الناقةُ اثْنَي عشر شهراً فتُلْبئَ فذلك الصَّرى، وهذا الصَّرى غير ما قاله ابن الأَعرابي، فالصَّرى وجهان. والصَّاريَةُ من الرَّكايا: البَعِيدَة العَهْد بالماء فقد أَجَنَت وعَرْمَضَتْ. والصَّاري: الملاّحُ، وجمعه صُرٌّ على غير قياس، وفي المحكم: والجمع صُرَّاءٌ، وصَرارِيُّ وصَرارِيُّون كلاهما جمع الجمع؛ قال: جذْبُ الصَّراريِّين بالكُرُور
وقد تقدم أَنّ الصَّرارِيَّ واحد في تَرْجمة صَرر؛ قال الشاعر: خَشِي الصَّرارِي صَوْلةً
منهُ، فعاذوا بالكلاكِلْ
وصاري السَّفِينة: الخَشَبة المُعترضةُ في وَسَطِها. وفي حديث ابن الزُّبَيْر وبناء البيت: فأَمرَ بصَوارٍ فنُصِبَتْ حوْل الكَعبة؛ هي جمع الصَّاري وهُو ذَقَلُ السفينة الذي يُنصَبُ في وَسَطِها قائماً ويكُون عليه الشِّراعُ. وفي حديث الإسراء في فَرْض الصلاة: علِمْتُ أَنَّها فَرْضُ الله صِرَّى أََي حَتْمٌ واجبٌ، وقيل: هي مُشتَقَّة من صَرَى إذا قَطَع، وقيل: من أَصْرَرْت على الشيء إذا لزمنه، فإن كان هذا فهو من الصَّاد والرَّاءِ المُشَدَّدة.
وقال أَبو موسى: هوصِرِّيٌّ بوزن جِنِّيٍّ، وصِرِّيُّ العَزْم ثابتُه ومُستَقِرُّه، قال: ومن الأَول حديث أَبي سَمَّال الأَسَدي وقد ضَلَّت ناقَتُه فقال: أَيْمُنكَ لئِنْ لم ترُدَّها عليَّ لا عَبَدْتُك فأَصابها وقد تَعلَّق زمامُها بعَوْسجة فأَخذها وقال: علِمَ ربَّي أَنَّها مني صِرَّى أَي عزيمة قاطعةٌ ويمينٌ لازمَة. التهذيب في قوله تعالى: فصُرْهُنَّ إليكَ، قال: فسروه كلُّهم فصُرْهُنَّ أَمِلَّهُنَّ، قال: وأَما فصِرْهُنَّ، بالكسر، فإنه فُسِّر بمعنى قَطِّعْهُنَّ، قال: ولم نجد قَطِّعْهُنَّ معروفة، قال: وأُراها إن كانت كذلك من صَرَيْتُ أَصْري أَي قطَعْت، فقُدِّمَتْ ياؤُها وقلب، وقيل: صِرْتُ أَصِير كما قالوا عَثَيْت أَعْثي وعِثْت أَعيثُ بالعين، من قولك عِثْتُ في الأَرض أَي أَفسَدْت.

### Türkçe

**صَرَى** şeyi **صَرْياً**: onu kesti ve onu defetti; Zû’r-Rumme dedi ki:

“Böylece vedalaştılar; özleyen birini (bıraktılar); onun kalbini vurmuşlardı,
onların sevgisi; eğer Allah onu **يَصْرِهِ** etmezse, onu öldürücüdür.”

Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle dedi: “Şüphesiz cennete girecek en son kimse, sırat üzerinde yürüyen bir adamdır; bir kere sendeleyip düşer, bir kere yürür; ateş onu yakar; sıratı geçince ona bir ağaç yükseltilir; ‘Ey Rabbim, beni ona yaklaştır’ der; Aziz ve Celîl olan Allah der ki: ‘Ey kulum, benden seni **يَصْرِيك** eden nedir?’” Ebû Ubeyd dedi: “Onun sözü **ما يَصْرِيكَ**: ‘Seni benden isteğini kesen ve seni benden istemekten men eden nedir?’ demektir.” Denir ki: Bir şeyi **صَرَيْتُ** ettim; onu kestiğim ve onu men ettiğim zaman. Ve denir ki: Allah senden falanın şerrini **صَرَى** etti; yani onu defetti; ve İbn Berrî, Tırmâh’tan şu beyti okudu:

“Eğer göçen kadınlar bir gün
‘Zî Nefr’in karnında bana uğrasalardı, beni **صَراني** etti.”

(* «**ذي نفر**» sözü asılda bu ضبط ile böyledir; belki **ذي بقر**’dır).

Yani benden defetti ve beni korudu. Ve onu **صَرَيْتهُ**: onu men ettim; İbn Mukbil dedi ki:

“Kalp, onun toprağını asla terk eden değildir,
ve onun zikrinden onu **صارِ** eden, onu **صارِ** eden değildir.”

Ve aralarındakini **صَرَيْتُ**; **صَرْياً**: yani ayırdım. Denir ki: Hâkime davalaştık da aramızdakini **صَرَى** etti; yani aramızdakini kesti ve ayırdı. Ve suyu **صَرَيْتُ**: su çektiğin, sonra kestiğin zaman. Ve **الصاري**: koruyandır. Ve **صَراةُ الله**: onu korudu; ve denildi: onu muhafaza etti; ve denildi: onu kurtardı ve ona yetti; bunların hepsi birbirine yakındır. Ve **صَرَى** ayrıca: kurtardı; şair dedi ki:

“Benden aygırı **صَرَى** etti; çünkü hörgücü zayıftır,
ve ondan **ذاتَ النَّيِّ**’yi onun **بُرُوعُها**’sı **يَصْرِ** etmedi.”

Ve aramızdakini **صَرَى** eder, **يَصْري**; **صَرْياً**: ıslah etti. Ve **الصَّرَى** ve **الصِّرَى**: uzun süre birikmiş sudur; Ebû Amr dedi: “Bekleyişi uzayıp değiştiği zaman”; ve su kesre ile **صَرِي** oldu; İbn Berrî dedi: “Bundan Zû’r-Rumme’nin sözü de vardır”:

“**صَرىً** bayat (kokmuş) su; kişi ona yüzünü buruşturur,
susuz biri onu **شَهْرِ ناجِرِ**’de tadınca.”

Ve Zû’r-Rumme’den yine okudu:

“Ve **صَرىً** su; dişleri sağlam; sanki o,
kötü kokudan, doğuran develerin idrarlarıdır.”

Ve **نُطْفةٌ صَراةٌ**: değişmiş. Ve falan, suyu sırtında bir zaman **صَرْياً** **صَرَى** etti: nikâhtan kendini tutmasıyla onu hapsetti; ve denildi: onu topladı. Ve **نُطْفةٌ صَراةٌ**: sahibi onu sırtında bir zaman **صَرَاها** etti; Aglab el-Aclî dedi ki:

“Nice oğlan ki, omurgasında **صَرَى** etti
gençliğin suyunu, başak salkımının başlangıcını,
ta ki kuvvetlendi; onun işaretinin zehri şiddetlendi.”

Ve rivayet edilir: “Bir oğlan gördü”; ve denildi: **صَرَى** yani toplandı; asıl **صَرِيَ**’dir; **بَقِيَ**’de **بَقَى** denildiği gibi yâ, elife çevrildi. **المُنْتَجع**: erkeklerden ve bineklerden **الصَّرْيان**; sırtında su toplanmış olandır; ve şu beyit okundu:

“İşte o, **مِصَكُّ صَمَىان صَرْيان**.”

Ebû Amr: “**ماءٌ صَرىً** ve **صِرىً**; ve **صَرِي** olur, **يَصْرى**.” Ve **الصَّرَى**: kalıp da tadı değişmiş süttür; ve denildi: sütün artığıdır; ve **صَرِيَ** **صَرىً** olmuştur; o hâlde o **صَرٍ**’dır; su gibi. Ve dişi deve **صَرىً** **صَرِيَتْ** ve **أَصْرَتْ**: sütü memesinin içinde toplandı; ve şu beyit okundu:

“Câ‘firler için kim var ey kavmim; çünkü **صَرِيَتْ**,
ve **ذاتِ الصَّرْيةِ** için sağım sevk edilir.”

Leys: Meme sağılmadığında sütün memede **صَرِيَ** olup **يَصْرى** etmesi ve tadının bozulmasıdır; o **لَبَنٌ صَرىً**’dır. Ebû Mûsâ hadîsinde: Bir adam ona fetva sordu da dedi ki: “Karımın sütü memesinin içinde **صَرِيَ** oldu; bir cariyesini çağırdı da onu emdi”; o da dedi ki: “Sana haram oldu”; yani memesinin içinde toplandı, ta ki tadı bozuldu; ve onun haram kılınması, büyük olanın emzirilmesinin haram kıldığı görüşünü benimseyenin görüşüncedir. Ve dişi deveyi ve süt sahibi diğerlerini **صَرَيْتُ** ettim, **صَرَّيْتُها** ettim ve **أَصْرَيتها** ettim: onu sütü toplatılmış yaptım. Ve **ناقةٌ صَرْياءُ**: sütü toplanmış; çoğulu **صَرايا**’dır, قياس dışı olarak. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: “Kim **مُصَرَّاة** satın alırsa iki bakıştan hayırlısı ondadır: isterse onu iade eder ve onunla birlikte bir **صاعاً** hurma iade eder.” Ebû Ubeyd dedi: “**المُصَرّاة**: deve yahut inek yahut koyundur; memesindeki süt **يُصَرَّى** edilir; yani toplanır ve hapsedilir; bundan denir: suyu **صَرَيْتُ** ettim ve onu **صَرَّيْتُ** ettim.” İbn Bezrec dedi: Dişi deve, **الصَّرْيِ**’den **تَصْرِي** eder; o, memede sütün toplanmasıdır. Ve koyunu **تَصْرِيةً** **صَرَّيْتُ** ettim: onu günlerce sağmadığın, ta ki süt memesinde toplandığı zaman; koyun **مُصَرَّاة**’dır. İbn Berrî dedi: “**ناقةٌ صَرْياءُ** ve **صَرِيَّة** denir”; Ebû Amr, Muğallis el-Esedî için şu beyti okudu:

“Geceler ki, ‘Uzâm’ boş (sağımsız) doğurmadı,
kızıl boyunlu (develer) içinde **صَرْىَا** sevk eder.”

(* «**ليالي إلخ**» sözü: bu beyit asılda bu ضبط ile böyledir).

Dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الصَّرْية** sütün toplanmasıdır; sâd bazen kesrelenir; fetih daha iyidir. İbn Berrî rivayet etti, dedi: Şâfiî, Allah ondan razı olsun, **المُصَرَّاة**’yı zikretti ve onu şöyle açıkladı: “Memeleri bağlanan ve günlerce sağılmayan, ta ki süt memesinde toplansın; müşteri onu sağınca onu bol sütlü sanır.” Dedi: Ezherî dedi: “Onun, zikrettiği gibi, memelerini bağlamaktan (**صَرِّ أَخلافِها**) dolayı **مُصَرَّاة** diye adlandırılmış olması câizdir; ancak kelimede üç **راءَاتٍ** bir araya gelince, bunlardan biri yâ’ya çevrildi; **تَظَنَّنْتُ**’de **تَظَنَّيْتُ** dedikleri gibi; benzeri: **تَقَضَّضَ**’da **تَقَضَّى البازِي**; ve **تَصَدَّدَ**’da **التَّصَدِّي**; bunun benzeri çoktur: tekrar eden harflerden birini, benzerlerin toplanmasından hoşlanmadıkları için, yâ ile بدل ettiler.” Dedi: “Ve onun, daha önce geçtiği üzere, toplama olan **الصَّرْيِ**’den dolayı **مُصَرَّاة** diye adlandırılmış olması da câizdir.” Dedi: “Çoğunluk buna gitti.” Bu lafız, hadîslerde tekrar etmiştir; onlardan biri onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Develeri ve koyunları **لا تَصُرُّوا** etmeyin.” Eğer **الصَّرِّ**’den ise, tâ’nın fethi ve sâd’ın zammı iledir; eğer **الصَّرْيِ**’den ise, tâ’nın zammı ve sâd’ın fethi ile olur; onu ancak yasakladı; çünkü o aldatma ve hiledir. İbnü’l-A‘râbî: **ابْنَةِ الخُسِّ**’e “Hangi yemek daha ağırdır?” denildi; o da dedi ki: “Devekuşu yumurtası ve bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**.” Yani: bir yılın ardından bir yıl onu aziz kıldığın bir deve; **الصَّرَى**: devenin memesindeki süt bırakılır, sağılmaz; böylece tuzlu, kokulu olur. Ebû’l-Heysem, İbnü’l-A‘râbî’nin “bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**” sözünü reddetti ve dedi: “Bu nasıl olur; hâlbuki deve ancak altı ay yahut yedi ay sağılır”; uzun bir söz içinde; çoğunda yanılmıştır. Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği doğrudur. Dedi: “Arapları gördüm: Erkek deve onun üzerine salınmazsa, deve doğurduğu günden itibaren bir yıl sağarlar; sonra bir yıl tamamlandıktan sonra onu **يُغَرِّزُونَها** ederler ki onun yolu kalsın; onu **غَرَّزُوها** edip sağmadıklarında ve yıl bereketli olduğunda, süt memesinde gidip gelir; böylece koyulaşır ve tadı kötüleşir, ekşir.” Dedi: “Gecelerden bir gece, **مُغَرَّزَة** bir deveyi sağdım; tadının kötülüğü ve akışı sebebiyle onun **صَرَاهَا**’sını içmem bana mümkün olmadı; onu döktüm.” **ابْنَةُ الخُسِّ**, “bir yılın ardından bir yıl **صَرَى**” sözüyle, bir yılın geçmesinden sonra karşılanan bir yılın sütünü kastetti; o yıl içinde doğurmuştu; Ebû’l-Heysem onun muradını bilmedi ve İbnü’l-A‘râbî’nin anladığını ondan anlamadı; böylece onu bilen kimseye, manası olmayan bir uzatmayla reddetmeye koyuldu. Ve idrarını **صَرْياً** **صَرَى** etti: onu kesti. Ve falan, falanın elinde **صَرِيَ** oldu: onun elinde rehin olarak hapsedilmiş kaldığı zaman; Ru’be dedi ki:

“Harûrîlerin rehni olarak **صَريتُ** oldum.”

Ve **الصَّرى**: gözyaşından toplanan şeydir; tekili **صَراةٌ**’dır. Ve gözyaşı **صَرِيَ** oldu: toplandığı, akmadığı zaman; Hansa dedi ki:

“Ben sahip olamadım, Sahr’ın ölüm haberi günü,
sağılmış bir gözyaşının öncülerine; onun **صَرَاها**’sı sağılmıştı.”

İbnü’l-A‘râbî: **صَرَى** **يَصْرِي** eder: kestiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: büktüğü zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: öne geçtiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْري** eder: geri kaldığı zaman; ve **صَرَى** **يَصْري** eder: yükseldiği zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: alçaldığı zaman; ve **صَرَى** **يَصْرِي** eder: bir insanı helakten kurtardığı ve ona yardım ettiği zaman; ve şu beyit okundu:

“Yeryüzünün sırtlanlarının eti olarak sabahladım; bölüştürülmüş,
**الفَراعِلِ** arasında; eğer **الصاري** beni **يَصْرِني** etmezse.”

Ve bir başkası, “alçaldı” mânasında **صَرَى** hakkında dedi ki:

“Ve yükselenler, yürüyenler, **الخَيْزَرَى**.”

Ve hadiste: O, eliyle, Râfi‘ b. Hadîc’in göğsünde kalan ok ucunu sildi ve üzerine tükürdü; böylece **لم يَصْرِ**; yani irin toplanmadı. Ve kabilelere kendini arz etmesi hadîsinde: “Biz ancak **الصَّرَيَيْنِ**’e indirdik: Yemâme ve Semâme”; ikisi **صَرى**’nın tesniyesidir; **الصِّيرَيْن** diye de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve her toplanmış su **صَرىً**’dır; bundan **الصراة**; ve dedi ki:

“Ceylanların boynu gibi; yahut **أَوْفى** yahut **صَرى**.”

(* «كعُنق الآرام إلى قوله وصرى سفل» sözü asılda böyledir. Bu ibarenin yeri, “Ve yükselenler yürüyenler **الخَيْزَرَى**” sözünden sonradır).

Dedi: **أَوْفى** yükseldi; ve **صَرَى** alçaldı. Ve “büktü” mânasında şu beyit okundu:

“Ve boyunlarla, örülmüş (bir şey) içinde **وصَرَيْنَ** ettiler,
**الصَّوانِعُ** onların yarısını yeni olarak ulaştırdı.”

İbn Bezrec dedi: Dişi deve boynunu **صَرَتِ** etti: yükün ağırlığından onu kaldırdığı zaman; ve şu beyit okundu:

“Ve develer, eğik olan ile **وصارِي** arasında.”

Ve **الصَّراة**: bilinen bir nehirdir; ve denildi: Irak’ta bir nehirdir; o, büyüğü ve küçüğüdür. Ve **الصَّرَاية**: acı kavun suyunun bekletilmiş suyudur. Asma‘î: Acı kavun sarardığında o **الصَّراءُ**’dır; medli. İmru’ul-Kays’ın sözü rivayet edildi:

“Sanki onun sırtı, evin yanında ayakta iken,
bir gelin tarağı; yahut **صَرَايةُ حَنْظَلِ**.”

(* Beytin صدر’ı vezin bakımından bozuk; muallakanın rivayeti:
“كأنَّ على المتنين منه، إذا انتحى، * مداكَ عروسٍ أو صَلايةَ حَنظلِ”.)

Ve **الصَّرَاية**: acı kavun sarardığı zaman; çoğulu **صَراءٌ** ve **صَرَايا**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ebû Mahda bazı beyitler okudu, sonra dedi: “Bunlar onların **بِصَراهُنَّ**’ı ve onların **بِطَراهُنَّ**’ıdır.” Ebû Turâb dedi: Bunun hakkında Husaynî’ye sordum; o da dedi: “Bu beyitler onların tazeliği ve onların **صَرَواتَهِنَّ**’ı iledir”; yani onların yeniliği ve onların tazeliği iledir; Accâc dedi ki:

“**قُرْقُورُ** sâc; onun sâcı **مَصْليُّ**,
katran ile ve kertenkeleler **زَنْبَرِيُّ**,
**الدَّارِيُّ** onun örtüsünden yükseltti,
ve onu uzattı; **الخَليُّ** düzeltince,
örtü ve ipler ve **صرَّارِيُّ**,
ve çıplak hurma kütüğü **شَوْذَبِيُّ**.”

Ve Süleyk b. es-Suleke dedi ki:

“Sanki onların başlarının yarıkları,
cariyelerin kaldırdığı **صَراياتٌ**’dır.”

Bazıları dedi: **الصِّرايَةُ** acı kavun bekletilmiş suyudur. **نوادر الأَعراب**’da: Dişi deve, uyluklarında; ve **أَفْخَذتْ** olmuştur; yani **إلْبائِها**’sında; aynı şekilde o, **إحْدائها**’sında ve onun **صَراها**’sındadır. Ve **الصَّرى**: dişi devenin on iki ay gebe kalması, sonra **تُلْبئَ** etmesidir; işte bu **الصَّرى**’dır; bu **الصَّرى**, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği değildir; böylece **الصَّرى** iki veçhedir. Ve kuyulardan **الصَّاريَةُ**: suya uzak zamandır; böylece bayatlamış ve bulanıklaşmıştır. Ve **الصَّاري**: gemicidir; çoğulu قياس dışı olarak **صُرٌّ**’dur; ve **المحكم**’de: çoğul **صُرَّاءٌ**’dır; ve **صَرارِيُّ** ve **صَرارِيُّون**: ikisi de çoğulun çoğuludur; dedi ki:

“**الصَّراريِّين**’in çekişi, makaralarla.”

Daha önce geçti ki **الصَّرارِيَّ** tekildir; **صَرر** tercümesinde; şair dedi ki:

“**الصَّرارِي** onun bir hamlesinden korktu,
böylece göğüslere sığındılar.”

Ve geminin **صاري**’si: ortasındaki enlemesine ağaçtır. İbn Zübeyr ve Beyt’in inşası hadîsinde: “**صَوارٍ** ile emretti de Kâbe’nin etrafına dikildi”; o, **الصَّاري**’nin çoğuludur; o, geminin ortasında dikilen ve üzerinde yelken bulunan direğidir. Ve namazın farz kılınması hakkında İsrâ hadîsinde: “Onun Allah’ın farzı **صِرَّى** olduğunu bildim”; yani kesin, vacip. Ve denildi: **صَرَى** “kesti”den türemiştir. Ve denildi: “Bir şeye **أَصْرَرْت** ettim” yani ona yapıştım; eğer bu ise, o, **الصَّاد** ve şeddeli **الرَّاءِ**’dendir.

Ebû Mûsâ dedi: O, **صِرِّيٌّ**’dir; **جِنِّيٍّ** vezninde. Ve **صِرِّيُّ العَزْم**: onun sabiti ve yerleşiğidir. Dedi: “Birincidendir Ebû Semmâl el-Esedî hadîsi: devesi kaybolmuştu; dedi ki: ‘Sağın hakkı için, eğer onu bana geri döndürmezsen sana ibadet etmem’; sonra onu buldu; yuları bir **عَوْسجة**’ye takılmıştı; onu aldı ve dedi ki: ‘Rabbim bildi ki o benden **صِرَّى**’dır’; yani kesici bir azim ve bağlayıcı bir yemindir.” **التهذيب**’de, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فصُرْهُنَّ إليكَ**; dedi: “Hepsi onu ‘**فصُرْهُنَّ**: onları kendine meylettir’ diye tefsir etti.” Dedi: “Ama **فصِرْهُنَّ**, kesre ile, ‘onları parçala’ mânasında tefsir edilmiştir.” Dedi: “Biz ‘onları parçala’yı bilinen bulmadık.” Dedi: “Eğer öyle ise, onu **صَرَيْتُ** **أَصْري**’den görüyorum; yani ‘kestim’; yâ’sı öne alınmış ve çevrilmiştir.” Ve denildi: **صِرْتُ** **أَصِير**; **عَثَيْت** **أَعْثي** ve **عِثْت** **أَعيثُ** dedikleri gibi; **العين** ile; senin sözünden: “Yeryüzünde **عِثْتُ** ettim”; yani bozgunculuk yaptım.
