# صعب (ص-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في لغة هذيل، الذي كادت أمعاؤه تيبس وهو يَعْصِبُ عُصُوباً فهو عاصب أيضاً، يقال: لأنه عَصَبَ بطنه بحجر من الجوع.
وعصَّبتهم تعصيباً، أي: جوّعتهم، قال:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
والعَصْبُ من البرود: ما يُعْصَبُ غزلهُ ثم يُصْبَغُ ثم يُحاكُ، ليس من برود الرَّقْم.
وتقول: بُرْدُ عَصْبٍ: مضاف إليه لا يجمع، وربما اكتفوا فقالوا: عليه العَصْب، لأن البُرْد عرف بذلك الاسم.
وسمّي العصيب من أمعاء الشاة، لأنه مطوي.
ويقال في سنة المحل إذا احمرّ الأُفْقُ، واغبرّ العُمْقُ: عَصَبَ الأُفْق يعصب فهو عاصب، أي: محمر.
قال أبو ليلى: عصبت أفواه القوم عصوباً، إذا لصق على أَسْنانهم غبار مع الريق وجفت أرياقهم. ويقال: عَصَبَ القوم يعصب عصوباً، إذا اجتمع الوسخ على أسنانهم من غبار أو شدّة عطش، فإذا غُسِل أو مُسِحَ ذهب.
والعَصَبَةُ: وَرَثَةُ الرّجل عن كلالة من غير وَلَد ولا والد.
فأمّا في الفرائض فكلّ من لم يكن له فريضة مسماة فهو عَصَبَة، يأخذ ما بقي من الفرائض، ومنه اشتقت العصبيّة.
والعُصبة من الرجال: عشرة، لا يُقال لأقلّ منه. وإخوة يوسف عليه السَّلام عشرة، قالوا " ونحن عصبة "، ويقال هو ما بين العَشَرة إلى الأربعين من الرجال.
وقوله تبارك وتعالى: "لتنوء بالعصبة "، يقال أربعون، ويقال: عشرة.
وأما في الكلام العرب فكل رجال أو خيل بفرسانها إذا صاروا قطعة فهم عصبة، وكذلك العصابة من الناس والطير. قال النابغة:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
واعصوصب القوم: صاروا عصابة. قال:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
أي: يجتمع.
واعصوصب القوم إذا جدّوا في السّير، واشتقاقه من اليوم العصيب، أي: الشديد. وأمر عصيب، أي: شديد. قال العجاج:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
أي: تفرقت عُصَباً. وقال:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
يعصوصب السَّفْر، أي: يجدّون في السير حين رهبوا تلك المفازة. واعصوصب السفر، أي: اشتدّ.
ويوم عصبصب بوزن فَعَلْعَلْ بناء مردف بحرفين، قال:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
والعَصْب: أن يُشَدَّ أُنثيا الدّابة حتى تسقطا. عصبتهُ وهو معصوب.
والعِصابة: ما يُشَدُّ به الرَّأس من الصُّداع. وما شددت به غير الرأس فهو عِصاب، بغير الهاء فرقاً بينهما ليُعْرفا. قال:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
واعتصب فلان بالتّاج، أي: شدَّ، ويقال: عَصَبَ وعَصَّبَ، يُخَفّف ويُشَدّد. قال:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
والبيت لقيس بن الرقيات.
صعب: الصَّعْبُ: نقيض الذّلول من الدّوابّ، والأنثي: صَعْبة، وجمعه صِعاب. وأَصْعَبَ الجملُ الفحل فهو مُصْعَب، وإصْعابه أنه يُرْكَبْ ولم يَمْسَهْ حبل وبه سمي المسّود مُصْعَبا.
وصَعُبَ الشيء صُعُوبة، أي: أشتدّ. وكلّ شيء لم يُطَقْ فهو مُصْعَب .
وأمرٌ صَعْبٌ ، وعقبة صَعْبَة . والفعل من كلٍ: صَعُبَ يَصْعُب صعوبة.
بعص: البُعْصُوصَة: دُوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها. يقال للصَّبيّ: يا بُعْصوصة لصغره وضعفه. لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرام.
صبع: الصَّبْعُ : أن تأخذ إناء فتقابل بين إبهامَيْك وسبّابتيك، ثم تسيل ما فيه، أوتجعل شيئاً في شيء ضيّق الرأس، فهو يَصْبَعُهُ صبعاً.
والإصْبَعُ يؤنث، وبعض يُذَكِّرها. من ذكّرة قال: ليس فيه علامة التأنيث، ومن أنث قال: هي مثل العينين واليدين وما كان أزواجا فأنّثناه.
قال اللّيث: قلت لخليل: ما علامة اسم التأنيث? قال: ثلاثة أشياء: الهاء في قولك: قائمة.
والمدّة في: حمراء. والياء في: حَلْقَى وعَقْرَى.
وإنما أنّث الإصْبَعَ، لأنّها منفرجة، فكلّ ما كان مثل هذا مما فيه الفرْج فهو مؤنث، مثل المنخرين، وهما منفرج ما بينهما.
وكذلك الفكّان والسّاعدان والزندان مذكران. وهذا جنس أخر. وصَبَعت فلان إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ واغتبته.
والإصْبَعِ: الأثر الحسن. قال:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
وقال الرّاعي: يذكر راعياً أحسن رِعْيَة إبِله حتى سَمِنَت فأشير إليها بالأصابع لسِمَنها:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
وتقول: ما صَبَعَك علينا ?، أي: ما دَلَّكَ علينا ? بصع: البَصْعُ: خرق لا يكاد ينفذ منه الماء لضيقه .
بَصُع بَصاعة، وتَبَصَّع العَرَقُ من الجسد نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً.
قال عرَّام: الخَرقُ هو البضْعُ، بالضاد. بَضَعْتَ الثوب بضعاً، أي: مزَّقته تمزيقا يسيرا.
وتبصَّع العَرَق من الجسد، أي: خرج. قال أبو ذؤيب:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

##### Türkçe

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة **عصب**: **العَصَبُ**: eklemlerin ipleri; onların arasını uygun kılan şeydir; topuk değildir.
Ve **لحم عِصبٌ**: sert, **العَصَب**ı çok.
Ve **العَصَب**: şiddetli bükme.
Ve **رجل معصوصب الخلق**: sanki bükülmüş bir bükülüşle bükülmüş gibi. Dedi ki:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

**التَّخاجؤ**: içinde kabarma bulunan bir yürüyüş. Ve **سَجُحاً**: düz. Ve Arrâm rivayet etti: **سُرُحاً**.
Ve **المعصوب**: aç; Hüzeyl dilinde; bağırsakları neredeyse kuruyacak olan; ve o **يَعْصِبُ عُصُوباً**; o hâlde o **عاصب** da olur. Denir ki: çünkü açlıktan karnını taşla bağladı.
Ve **عصَّبتهم تعصيباً**: yani onları aç bıraktım. Dedi ki:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي

Ve **العَصْبُ** (kumaşlardan): ipliği bağlanan, sonra boyanan, sonra dokunan şeydir; **برود الرَّقْم**dan değildir.
Ve dersin: **بُرْدُ عَصْبٍ**: kendisine izafe edilendir; çoğul yapılmaz. Bazen yetinip derler ki: onun üzerinde **العَصْب** vardır; çünkü **البُرْد** o adla bilindi.
Ve koyunun bağırsaklarından **العصيب** diye adlandırıldı; çünkü o katlanmıştır.
Ve kıtlık yılında, ufuk kızardığında ve derinlik tozlandığında denir: **عَصَبَ الأُفْق** **يعصب**; o hâlde o **عاصب**tir; yani kızarmış.
Ebû Leylâ dedi: **عصبت أفواه القوم عصوباً**: tükürükle birlikte dişlerinin üzerine toz yapıştığında ve tükürükleri kuruduğunda. Ve denir: **عَصَبَ القوم يعصب عصوباً**: tozdan yahut şiddetli susuzluktan dişlerinin üzerinde kir toplandığında; yıkanınca yahut silinince gider.
Ve **العَصَبَةُ**: erkek kişinin, çocuk ve baba olmaksızın, kelâle yoluyla mirasçıları.
Ama ferâizde, kendisi için adlandırılmış bir farîza olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farîzalardan artanı alır; bundan **العصبيّة** türetildi.
Ve erkeklerden **العُصبة**: on (kişidir); bundan daha aza denmez. Yûsuf’un (aleyhisselâm) kardeşleri on kişiydi; “**ونحن عصبة**” dediler. Ve denir: erkeklerden on ile kırk arasıdır.
Ve Yüce ve Mübarek olanın sözü: “**لتنوء بالعصبة**”; kırk denir, on denir.
Ama Arapların sözünde, her erkekler yahut süvarileriyle atlar bir parça olduklarında onlar **عصبة**dir; aynı şekilde insanlardan ve kuşlardan **العصابة**. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب

Ve **اعصوصب القوم**: bir **عصابة** oldular. Dedi ki:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
yani: toplanır.
Ve **اعصوصب القوم**: yürüyüşte ciddileştiklerinde; onun اشتقاقı **اليوم العصيب**dendir; yani şiddetli. Ve **أمر عصيب**: yani şiddetli. ‘Accâc dedi ki:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
yani: **عُصَباً** olarak dağıldı. Ve dedi ki:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
**يعصوصب السَّفْر**: yani o ıssız yeri korktuklarında yürüyüşte ciddileşirler. Ve **اعصوصب السفر**: yani şiddetlendi.
Ve **يوم عصبصب**: **فَعَلْعَلْ** vezninde; iki harfle ardı ardına gelen bir bina. Dedi ki:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki dişisini bağlamak; ta ki ikisi düşsün. Onu **عصبتهُ**; o da **معصوب**tur.
Ve **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın bağlandığı şey. Başın dışında bağladığın şey ise **عِصاب**tır; ikisi arasında ayırt olsun diye **الهاء**sız. Dedi ki:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
Ve falan kişi tac ile **اعتصب**: yani bağladı. Ve denir: **عَصَبَ** ve **عَصَّبَ**; hafifletilir ve şeddelenir. Dedi ki:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
Ve beyit, Kays b. er-Rukayyât’ındır.

**صعب**: **الصَّعْبُ**: binek hayvanlarında uysalın zıddı. Dişisi: **صَعْبة**; çoğulu **صِعاب**. Ve erkek deve **أَصْعَبَ** oldu; o hâlde o **مُصْعَب**tır. Ve onun **إصْعابه**: üzerine binilir de ona ip dokunmamıştır; bununla siyah olana **مُصْعَبا** adı verildi.
Ve şey **صَعُبَ** **صُعُوبة**: yani şiddetlendi. Ve güç yetirilemeyen her şey **مُصْعَب**tır.
Ve **أمرٌ صَعْبٌ** ve **عقبة صَعْبَة**. Ve her ikisinden fiil: **صَعُبَ يَصْعُب صعوبة**.

**بعص**: **البُعْصُوصَة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir böcekçik. Çocuğa küçüklüğü ve zayıflığı için: **يا بُعْصوصة** denir. Ebû Leylâ onu bilmedi; Arrâm onu bildi.

**صبع**: **الصَّبْعُ**: bir kap alman; iki başparmağın ve iki işaret parmağınla karşı karşıya getirmen; sonra içindekini akıtman; yahut dar ağızlı bir şeyin içine bir şey koyman; o da onu **يَصْبَعُهُ صبعاً**.
Ve **الإصْبَعُ** müennestir; bazısı onu müzekker yapar. Onu müzekker yapan dedi ki: onda dişillik alâmeti yoktur. Onu müennes yapan dedi ki: o iki göz ve iki el gibidir; çift olan her şeyi müennes yaptık.
Leys dedi: Halîl’e dedim: dişil ismin alâmeti nedir? Dedi ki: üç şey: senin “**قائمة**” sözündeki **الهاء**.
Ve “**حمراء**”daki uzatma. Ve “**حَلْقَى**” ve “**عَقْرَى**”daki **الياء**.
**الإصْبَعَ**ı ancak müennes yaptı; çünkü o ayrılmıştır; bu türden, içinde yarık bulunan her şey müennestir; iki burun deliği gibi; ikisi de aralarında ayrıklık olandır.
Ve aynı şekilde iki çene, iki önkol ve iki bilek müzekkerdir. Bu başka bir cinstir. Ve falanı **صَبَعت**: ona **بإصْبَعِكَ** ile işaret ettiğinde ve onu gıybet ettiğinde.
Ve **الإصْبَعِ**: güzel iz. Dedi:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
Ve Râ‘î dedi: develerini en güzel otlatan bir çobanı zikreder; ta ki semirdiler; semizliklerinden dolayı onlara parmaklarla işaret edilir:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
Ve dersin: **ما صَبَعَك علينا ?** yani: bize seni ne delâlet etti?

**بصع**: **البَصْعُ**: darlığından suyun neredeyse geçmediği bir yırtık.
**بَصُع بَصاعة**; ve ter bedenden **تَبَصَّع**: kılların köklerinden azar azar fışkırdı.
Arrâm dedi: yırtık **البضْعُ**tur; **بالضاد** ile. **بَضَعْتَ الثوب بضعاً**: yani onu az bir yırtmayla yırttın.
Ve ter bedenden **تبصَّع**: yani çıktı. Ebû Züeyb dedi:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَعْبُ: نقيض الذَلولِ. وامرأة صعبة ونِساءٌ صَعْباتٌ بالتسكين، لأنه صفة. والمُصْعَبُ: الفحل، وبه سُمِّيَ الرجل مُصْعَباً. وصَعُبَ الأمر صُعوبة: صار صَعْباً. وأَصْعَبْتُ الأمر: وجدته صعباً. وأصعبت الجملَ فهو مُصْعَبٌ، إذا تركتَه فلم تركبه ولم يَمسَسْه حبل حتى صار صعباً. واستصعب عليه الأمر، أي صَعُبَ.

##### Türkçe

**الصَعْبُ**: **الذَلولِ**’ün zıddı. Ve **صعبة** bir kadın ve **نِساءٌ صَعْباتٌ** (sükûn ile); çünkü o bir sıfattır. Ve **المُصْعَبُ**: aygır; ve bununla adam **مُصْعَباً** diye adlandırıldı. Ve **صَعُبَ** iş **صُعوبة** (olarak): **صَعْباً** oldu. Ve **أَصْعَبْتُ** işi: onu zor buldum. Ve **أصعبت** deveyi; o da **مُصْعَبٌ** olur; onu bırakıp ona binmediğin ve ona ip dokunmadığı için, nihayet zor oluncaya kadar. Ve **استصعب** ona iş; yani **صَعُبَ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الباء
عصب ، صبع ، صعب ، بصع ، بعص : مستعملة .
عصب : قال الله جل وعز : ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) أخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : يوم عَصِيب ، ويوم عَصَبصَب أي شديد . قال : وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً إذا ذَبّ ويبِس رِيقه ، وفوه عاصب .
وأخبرني الحَرّانيّ عن ابن السكيتِ يقال : عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً إذا يبِس . وقال : عَصَب فاه الريق .
وقال ابن أحمر :
. . . حتى يعصِب الريقُ بالفم
وقال الراجز :
يعصب فاه الرِيقُ أي عَصْب
عَصْب الجُبَاب بشفاه الوطْب
الجُبَاب : شِبْه الزُبْد في ألبان الإبل . وروى بعض المحدِّثين ( أن جبريل جاء
يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ ) ، فإن لم يكن غلطاً من المحدِّث فهي لغة في عَصَب ، والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة ، لقرب مخرجيهما ، يقال ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم ، وسبّد رأسه وسمَّده . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : رجل معصَّب أي فقير قد عصَّبه الجهد ، وهو من قوله جل وعز : ( يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) .
وقال بعضهم : يوم عصيب أي شديد مأخوذ من قولك : عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً إذا ضمَّهم واشتد عليهم . وقال ابن أحمر :
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ عَصَب الناس شَمَال وقرّ
وقوله : ما قومي على نأيهم تعجّب من كرمهم ، وقال : نِعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شَمال أي أطاف بهم وشملِهم بَرْدَها . ويقال للرجل الجائع يشتدّ عليه سَخْفة الجُوع فيعصِّب بطنه بحجر : مُعَصَّب . ومنه قوله :
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث مُعَصَّبينَا
وقال الأصمعيّ : العَصْب : غَيْم أحمر يكون في الأفُق الغربيّ يظهر في سِنِي الجَدْب . وقال الفرزدق :
إذا العَصْب أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها
أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة : المعصَّب : الذي عصَّبته السِنُون أي أكلت ماله . وقال الله جل وعز : ( وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ) ( يوسف : 8 ) . قال أبو عبيد : قال أبو زيد : العُصْبة من العَشَرة إلى الأربعين . وقال الأخفش : العُصْبة والعِصابة : جماعة ليس لها واحد . وذكر ابن المظفّر في كتابه حديثاً : إنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له : أمير العُصَب ، فوجدت تصديقه في حديث حدّثنا به محمد بن إسحاق عن الرماديّ عن عبد الرزاق عن معمر عن أيوب عن ابن سيرين عن عُقْبة بن أوس عن عبد الله بن عمرو بن العاص أنه قال : وجدت في بعض الكتب يوم اليرموك : أبو بكر الصديق أصبتم اسمه . عمر الفاروق قَرْن من حديد أصبتم اسمه . عثمان ذو النورين كِفيْلَن من الرحمة لأنه يُقتل مظلوماً ، أصبتم اسمه . قال : ثم يكون مَلِك الأرض المقدَّسة وابنه . قال عُقبة : قلت لعبد الله سمّهما . قال : معاوية وابنه . ثم يكون سفَّاح ، ثم يكون منصور ، ثم يكون جابر ، ثم مهديّ ، ثم يكون الأمين ، ثم يكون سين وسلام يعني صلاحاً وعافية ، ثم يكون أمير العُصَب ، ستة منهم من ولد كعب بن لؤيّ ورجل من قحطان كلهم صالح لا يُرَى مثله . قال أيوب : فكان ابن سيرين إذا حَدَّث بهذا الحديث قال : يكون على الناس ملوك بأعمالهم . قلت : وهذا حديث عجيب وإسناده صحيح والله أعلم بالغيوب .
والعَصْب من برود اليمن ، معروف . وقال الليث : سمّي عَصْباً لأن غَزْله يُعصَب ، ثم يُصبغ ثم يحاك ، وليس من برود الرقْم .
ولا يجمع ، يقال : بُرْد عَصْب وبرود عَصْب لأنه مضاف إلى الفعل . وربما اكتفَوا بأن يقال : عليه العَصْب لأن البُرْد عُرِف بذلك الاسم . أبو عبيد عن أبي عمرو : العصَّاب : الغزّال . وقال رؤبة :
طيّ القَسَاميّ بُرودَ العَصَّاب
قال : والقَسَاميّ : الذي يَطْوي الثياب في أول طَيّها حتى تُكسّر على طيّها . قلت : وقول أبي عمرو يحقّق ما قاله الليث من عَصْب الغَزْل وصَبْغه . وروي عن الحجّاج بن يوسف أنه خطب الناس بالكوفة فقال : لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة . قلت : والسَّلَمة شجرة من الغَضَى ذات شوك ، وورقها القَرَظ الذي يُدبغ به الأَدَم ، ويعسُر خَرْط ورقها لكثرة شوكها . ويَعْصِب الخابط أغصانها بحَبْل ثم يَهْصِرها إليه ويخبِطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية ولمن أراد جمعه . وعَصْبُها : جمع أغصانها بحبل تُمدّ به وتُشَدّ شدّاً شديداً . وأصل العَصْب اللَيّ ، ومنه عَصْب التَيْس وهو أن يُشدّ خُصْياه شدّاً شديداً حتى تَنْدُرَا من غير أن تنتزعا نزعاً ، أو تُسَلاّ سلاًّ . يقال : عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب . قال ذلك أبو زيد فيما رَوى عنه أبو عبيد . ومن أمثال العرب : فلان لا تُعْصَب سَلَماته يضرب مثلاً للرجل العزيز الشديد الذي لا يُقهر ولا يُستذَلّ . ومنه قول الشاعر :
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَصُوب : التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب فخذاها بحبل ، وذلك الحبل يقال له : العِصَاب . وقد عصبها الحالب عَصْباً وعِصَاباً . وقال الشاعر :
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا
وقال أبو زيد : العَصُوب : الناقة التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب أداني مَنْخِرَيها بخَيط ثم تُثَوَّر ولا تُحلّ حتى تُحلب . وأما عَصَبة الرجل فهم أولياؤه الذُكور من ورثته ، سُمُّوا عَصَبة لأنهم عَصَبوا بنسبه أي استكَفُّوا به ، فالأب طَرَف والابن طَرَف والعَمّ جانب والأخ جانب ، والعرب تسمّي قرابات الرجل أطرافه ، ولمّا أحاطت به هذه القرابات وعَصَبتْ بنسبه سُمّوا عَصَبة . وكل شيء استدار بشيء فقد عَصَب به . والعمائم يقال لها : العصائب ، واحدتها عِصَابة ، من هذا . وأمَّا العَصَبة فلم أسمع لهم بواحد . والقياس أن يكون عاصباً ؛ مثل طالب وطَلَبة وظالم وظلَمة . ويقال أيضاً : عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها إذا استكفَّت به ؛ قال أبو النجم :
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل
يعني المدقَّق ترابُه . ويقال : عَصَب الرجلُ بيتَه أي أقام في بيته لا يبرحه ، لازماً له . ويقال : عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة إذا لأمها بها محيطة به . والضبَّة عِصَابة للصَّدْع . والعَصَبيَّة : أن يدعو الرجل إلى نُصْرة عَصَبته والتألُّب معهم على من يناوئهم ، ظالمين كانوا أو مظلومين . وقد تعصَّبوا عليهم إذا تجمّعوا . واعصوصب القومُ إذا اجتمعوا . فإذا تجمّعوا على فريق آخرين قيل : تعصَّبوا .
وقرأت بخطّ شمر أن الزبير بن العوّام لمّا أقبل نحو البصرة سئل عن وجهه فقال :
عَلِقتهم إني خلِقتُ عُصْبَهْ
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ
قال شمر : وبلغني أن بعض العرب قال :
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة بعُصْبَهْ
قال : والعُصْبة نبات يتلوّى على الشجر ، وهو اللَّبْلاب . والنُشْبة من الرجال : الذي إذا عبِث بشيء لم يكد يفارقه . وأنشد لكثيّر :
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع كعُصْبة الأغيال
وروى غيره عن ابن الأعرابي عن أبي الجرّاح أنه قال : العُصْبة : هَنَة تُلَفّ على القَتَادة لا تُنزع عنها إلاّ بعد جَهد ، وأنشد :
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ عُصْبة بفروع ضَالِ
ويقال للرجل إذا كان شديد أسْرِ الخَلْق غير مسترخِي اللحم : إنه لمعصوب ما حُفْضِج . وقال ابن السكيت : العَصَب عَصَب الإنسان والدابَّة ، قال : وحكى لي الكلابيّ : ذاك رجل من عَصَب القوم أي من خيارهم ، ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال أبو العباس عنه : العَصُوب المرأة الرسحاء ، وروى أبو نصر عن الأصمعي والأثرمُ عن أبي عبيدة أنهما قالا : هي العَصُوب والرسحاء والمَسْحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمِنْداص . وقال الليث : العَصَب : أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدُّها وليس بالعَقَب . ولحم عَصِب : صُلْب شديد . ويقال للرجل الذي سوّده قومه : قد عصَّبوه فهو معصَّب ؛ وقد تعصّب . ومنه قول المخبَّل في الزبْرِقان :
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ
وهذا مأخوذ من العِصَابة وهي العِمَامة وكانت التيجان للملوك ، والعمائم الحمر للسادة من العرب . ورجل معصَّب ومعمَّم : أي مسوَّد . وقال عمرو بن كُلْثوم :
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا
فجعل الملِك معصَّباً أيضاً لأن التاج أحاط برأسه كالعِصابة التي عَصَبت برأس لابسها . والعِصابة تقع على الجماعة من الناس والطير والخيل . ومنه قول النابغة :
عصائب طير تهتدي بعصائب
ويقال : اعتصب التاجُ على رأسه إذا استكَفَّ به . ومنه قول قيس ذي الرُّقيات :
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب
وكلّ ما عُصِب به كَسْر أو قرح من خرقة أو خَبِيبة فهو عِصاب له . ويقال لأمعاء الشاء إذا طُوِيت وجمعت ثم جُعلت في حَوِيَّة من حوايا بطنها : عُصُب واحِدُها عَصِيب .
والعصائب : الرياح التي تعصب الشجر
فتدرج فيه ؛ قال الأخطل :
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ
وعَصِبت الفِصالُ الإبلَ : تقدَّمتها . والمعصوب : الكتاب المطويّ . وقال :
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ
صعب : يقال : عَقَبة صَعْبة إذا كانت شاقَّة . وجَمَل مُصْعَب إذا لم يكن منوَّقاً وكان محرَّم الظهر ، وجمال مصاعب ومصاعيب . ويقال : أصعَبْتُ الأمر إذا ألفيته صَعْباً . ومنه قول الشاعر :
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ
ويقال : صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب . ويقال : أخذ فلان بَكْراً من الإبل ليقتضبه فاستصعب عليه استصعاباً . وقد استصعبته أنا إذا وجدته صَعْباً . وقال ابن السكيت : المصعَب : الفَحْل الذي يودَّع من الركوب والعمل ، للفِحْلة . قال : والمصعَب : الذي لم يمسسه حَبْل ولم يُركب . قال : والقَرْم : الفحل الذي يُقْرم أي يودَّع ويُعفى من الركوب ، وهو المُقْرَم والقريع والفَنِيق . وصَعْب من أسماء الرجال . وجمع الصَّعْب صِعَاب .
صبع : أبو عبيد عن أبي عبيدة : صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً إذا اغتبْتَه . وصبعت فلاناً على فلان : دللته . وصبعت الإناء إذا كان فيه شراب فقابلتَ بين إصبعيك ثم أرسلت ما فيه في شيء آخر . قلت : وصَبْع الإناء أن يُرسل الشراب الذي فيه من طَرَفي الإبهامين أو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق . قلت : وهذا كله مأخوذ من الإصبع ؛ لأن الإنسان إذا اغتاب إنساناً أشار إليه بالإصبع . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : رجل مصبوع إذا كان متكبّراً . قال : والصَبْع : الكِبْر التامّ . والإصبع : واحدة الأصابع . وفيها ثلاث لغات حكاها أبو عبيد عن الكسائيّ قال : هي الإصْبَع وَالإصْبِع واللأُصْبُع . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دمِيتْ إصبعُه في حفر الخندق فقال :
هل أنت إلا إصبِع دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ
وإن ذكَّر مذكِّر الإصبع جاز له ؛ لأنه ليس فيها علامة التأنيث . والإصبع : الأثر الحسَن . يقال : فلان من الله عليه إصبع حَسَنة . وإنما قيل للأثَر الحسن : إصبع لإشارة الناس إليه بالإصبع . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : إنه لحسن الإصبع في ماله ، وحَسَن المَسّ في مالِه أي حسن الأثر . وأنشد :
أوردها راع مَرِيء الإصبع
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ
وفلان مُغِلّ الإصبع إذا كان خائناً . وقال الشاعر :
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً مُغِلّ الإصبع
وقيل : إصبع : اسم جبل بعينه .
بعص : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ :
البَعْص : نحافة البدن ودِقَّته . قال : أصله دُودة يقال لها : البُعْصُوصة . قال : وسَبٌّ للجواري : يا بُعْصُوصة كُفّي ، ويا وجه الكُبَع : سمك بحري وَحِشُ المَرآة . وقال الليث : البُعصوصة : دوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها . ويقال للصبيَّة يا بُعصوصة لصغر جُثَّتها وضعفها . أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُرِبت فلوَتْ ذَنَبها : هي تَبعْصَصُ أي تتلوَّى . وقال ابن الأعرابي أيضاً : يقال للجُويرية الضاويَّة : البُعصوصة والعِنْفِص والبطيّطة الحطِّيطة .
بصع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : البَصْع : الجَمْع . ومنه قولهم في التأكيد : جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون إنما هو شيء يَجمع الأجزاء . قال : وقال الفرّاء : يقولون : أجمعون أكتعون أبصعون ، ولا يقولون : أبصعون حتى يتقدّمه أكتعون . وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : الكلمة توَكَّد بثلاثة تواكيد . يقولون : جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون بالصاد ؛ كما قال ابن الأعرابي والفرّاء . وقال : أبثعون بالثاء والصواب : أبتعون بالتاء ، وظننت أن المنذريّ لم يضبِطه عن أبي الهيثم ضبطاً حسناً . وقال ابن هانىء وغيره من النحويين : أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع بالتاء والصاد . وقال الليث : البَصْع : الخَرْق الضيِّق الذي لا يكاد يَنفُذ فيه الماء . تقول : بَصُع يبصُع بَصَاعة . قال : ويقال : تبصّع العَرَق من الجَسَد إذا نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى ابن دريد بيت أبي ذؤيب :
إلاّ الحَمِيم فإنه يتبصّع
بالصاد أي يسيل قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى الثقات هذا الحرف : يتبضّع الشيء بالضاد إذا سال ، هكذا أقرأنيه الإياديّ عن شمر لأبي عُبيد ، وهكذا رواه الرواة في شعر أبي ذؤيب ، وابن دُريد أخذ هذا من ( كتاب ابن المظفّر ) فمرّ على التصحيف الذي صحَّفه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ile **الباء**

**عصب** ، **صبع** ، **صعب** ، **بصع** ، **بعص**: kullanımdadır.

**عصب**: Allah جل وعز şöyle dedi: ( **هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** ). Bana el-Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da Seleme’den, o da el-Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: **يوم عَصِيب** ve **يوم عَصَبصَب** yani şiddetli. Dedi ki: **وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً**: tükürüğü çekilip kuruduğu zaman; ve onun ağzı **عاصب**tır.

Ve bana el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir ki: **عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً**: kuruduğu zaman. Ve dedi ki: **عَصَب فاه الريق**.

İbn Ahmer dedi ki:
. . . حتى **يعصِب الريقُ بالفم**

Ve recez söyleyen dedi ki:
**يعصب فاه الرِيقُ** أي **عَصْب**
**عَصْب الجُبَاب** بشفاه الوطْب

**الجُبَاب**: deve sütlerinde süte benzer köpük. Bazı muhaddisler şöyle rivayet etti: ( **أن جبريل جاء يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ** ); eğer muhaddisten bir yanlış değilse, bu **عَصَب** hakkında bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte birbirinin yerine geçer, mahreçlerinin yakınlığından dolayı; denir ki: **ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم**; ve **سبّد رأسه وسمَّده**. Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **رجل معصَّب** yani fakir; onu sıkıntı **عصَّبه** etmiştir; bu, Allah جل وعز sözündendir: ( **يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** ).

Bazıları dedi ki: **يوم عصيب** yani şiddetli; senin sözünden alınmıştır: **عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً**: onları bir araya topladığı ve üzerlerine ağır geldiği zaman. İbn Ahmer dedi ki:
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ **عَصَب الناس شَمَال** وقرّ

Ve onun sözü: **ما قومي على نأيهم**: onların cömertliğine şaşmadır. Ve dedi ki: kıtlıkta onlar ne iyi kavimdir; **إذ عصب الناس شَمال** yani soğuğu ile onları kuşattı ve içine aldı. Aç adama, açlığın sersemliği ona şiddetli olup da karnını taşla bağladığında: **مُعَصَّب** denir. Ondandır şu sözü:
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث **مُعَصَّبينَا**

El-Asma‘î dedi ki: **العَصْب**: batı ufkunda olan, kuraklık yıllarında görünen kızıl bulut. El-Ferezdak dedi ki:
إذا **العَصْب** أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **المعصَّب**: yılların onu **عصَّبته** ettiği, yani malını yediği kimse. Allah جل وعز dedi ki: ( **وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ** ) ( **يوسف : 8** ). Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **العُصْبة** ondan kırka kadardır. El-Ahfeş dedi ki: **العُصْبة** ve **العِصابة**: tekili olmayan bir topluluk. İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadis zikretti: ahir zamanda **أمير العُصَب** denilen bir adam olacağı; bunun tasdikini, bize Muhammed b. İshâk’ın er-Ramâdî’den, o da ‘Abdürrezzâk’tan, o da Ma‘mer’den, o da Eyyûb’dan, o da İbn Sîrîn’den, o da ‘Ukbe b. Evs’ten, o da ‘Abdullah b. ‘Amr b. el-‘Âs’tan haber verdiği bir hadiste buldum; dedi ki: bazı kitaplarda Yermûk günü şunu buldum: Ebû Bekir es-Sıddîk: ismini tutturdunuz. ‘Umer el-Fârûk: demirden bir boynuz; ismini tutturdunuz. ‘عثمان ذو النورين**: rahmetten iki kefil; çünkü mazlum olarak öldürülecektir; ismini tutturdunuz. Dedi ki: sonra mukaddes beldenin ve oğlunun meliki olur. ‘Ukbe dedi ki: ‘Abdullah’a: ikisini adlandır, dedim. Dedi ki: Mu‘âviye ve oğlu. Sonra bir **سفَّاح**, sonra bir **منصور**, sonra bir **جابر**, sonra bir **مهديّ**, sonra **الأمين**, sonra **سين وسلام** yani salah ve afiyet, sonra **أمير العُصَب**; bunlardan altısı Ka‘b b. Lü’eyy’in soyundan ve bir adam Kahtân’dandır; hepsi salih, benzeri görülmez. Eyyûb dedi ki: İbn Sîrîn bu hadisi rivayet ettiğinde şöyle derdi: insanlara amelleriyle krallar olur. Dedim ki: bu acayip bir hadistir; isnadı sahih; Allah gaybları daha iyi bilir.

Ve **العَصْب** Yemen bürdelerindendir; bilinir. El-Leys dedi ki: ipliği **يُعصَب** edildiği, sonra boyandığı, sonra dokunduğu için **عَصْب** diye adlandırıldı; **برود الرقْم**dan değildir.

Cem‘ edilmez; denir ki: **بُرْد عَصْب** ve **برود عَصْب**; çünkü fiile izafe edilmiştir. Bazen, bürde bu adla bilindiği için, “üzerinde **العَصْب** var” denilmesiyle yetinirler. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **العصَّاب**: iplik eğiren. Ru’be dedi ki:
طيّ القَسَاميّ بُرودَ **العَصَّاب**

Dedi ki: **القَسَاميّ**: elbiseleri ilk katlayışlarında kat yerleri üzerinde kırılacak şekilde katlayan. Dedim ki: Ebû ‘Amr’ın sözü, el-Leys’in ipliğin **عَصْب** edilmesi ve boyanması hakkında söylediğini tahkik eder. Haccâc b. Yûsuf’tan rivayet edildi: Kûfe’de insanlara hutbe okudu ve dedi ki: “Sizi **عَصْب السَّلَمة** gibi mutlaka bağlayacağım.” Dedim ki: **السَّلَمة**: dikenli **الغَضَى**dan bir ağaçtır; yaprağı, derinin tabaklandığı **القَرَظ**tır; dikeninin çokluğundan yaprağını soymak zor olur. Ve dal silkici, dallarını bir iple **يَعْصِب** eder, sonra onu kendine doğru sıkar ve asasıyla silkeler; yaprağı, hayvanlara ve toplamak isteyene dökülür. Ve onun **عَصْب**ı: dallarını bir iple toplamak; onunla uzatılır ve çok şiddetli bağlanır. **العَصْب**ın aslı bükmektir; ondandır **عَصْب التَيْس**: iki husyesini çok şiddetli bağlamak; ta ki, koparılmadan, yahut çekilip çıkarılmadan, dışarı sarksınlar. Denir ki: **عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب**. Bunu Ebû Zeyd, Ebû ‘Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Arapların mesellerindendir: “Falanca, **سَلَماته** bağlanmaz”; yenilmeyen ve zelil edilemeyen aziz, güçlü adam için mesel vurulur. Ondandır şairin sözü:
ولا **سَلَماتي** في بَجِيلة تُعْصَبُ

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **العَصُوب**: sağılmaz; ta ki iki uyluğu bir iple bağlanıncaya kadar; o ipe **العِصَاب** denir. Sağımcı onu **عَصْباً** ve **عِصَاباً** bağlamıştır. Şair dedi ki:
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
**عِصَاباً** تَستدرّ به شديدا

Ebû Zeyd dedi ki: **العَصُوب**: deve; sağılmaz; ta ki iki burun deliğinin yakını bir iplikle bağlanıp sonra ürkütülünceye kadar; sağılıncaya dek çözülmez. Ama erkeğin **عَصَبة**si, mirasçılarından erkek velileridir; **عَصَبة** diye adlandırıldılar; çünkü onun nesebiyle **عَصَبوا** ettiler, yani onunla çevrelediler; baba bir uç, oğul bir uç, amca bir yan, kardeş bir yandır; Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” der; bu akrabalar onu kuşatıp nesebiyle **عَصَبتْ** edince **عَصَبة** diye adlandırıldılar. Bir şey bir şeyle çevrelenirse onunla **عَصَب** etmiştir. Sarıklara **العصائب** denir; tekili **عِصَابة**; bu sebeptendir. **العَصَبة**ye gelince: onların tekilini işitmedim. Kıyas, **عاصباً** olmasıdır; **طالب وطَلَبة** ve **ظالم وظلَمة** gibi. Ayrıca denir ki: **عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها**: onunla çevrelendiği zaman; Ebû’n-Necm dedi ki:
إذ **عَصَبت بالعَطَن** المغربَل

Yani toprağı elenmiş, ince olan. Ve denir ki: **عَصَب الرجلُ بيتَه**: evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı; ona bağlı kaldı. Ve denir ki: **عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة**: onu, onu kuşatacak şekilde onunla birleştirdiği zaman. Ve **الضبَّة** çatlak için bir **عِصَابة**dır. Ve **العَصَبيَّة**: adamın, **عَصَبته**sinin yardımına çağırması ve onlarla, onlara düşmanlık edene karşı toplanmasıdır; zalim de olsalar mazlum da olsalar. Onlara karşı **تعصَّبوا**: toplandıkları zaman. Ve **اعصوصب القومُ**: toplandıkları zaman. Başka bir takıma karşı toplandıklarında: **تعصَّبوا** denir.

Şemr’in hattıyla okudum ki: Zübeyr b. el-‘Avvâm Basra’ya doğru geldiğinde, yönelişi soruldu; dedi ki:
عَلِقتهم إني خلِقتُ **عُصْبَهْ**
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ

Şemr dedi ki: bana ulaştı ki bazı Araplar dedi:
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة ب**عُصْبَهْ**

Dedi ki: **العُصْبة**: ağaç üzerinde dolanan bir bitkidir; o **اللَّبْلاب**dır. Ve erkeklerden **النُشْبة**: bir şeyle oynadığında onu neredeyse bırakmayan kimsedir. Kesîr’den şu beyit okundu:
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع ك**عُصْبة الأغيال**

Başkası, İbnü’l-A‘râbî’den, Ebû’l-Cerrâh’tan rivayet etti; dedi ki: **العُصْبة**: **القَتَادة** üzerine sarılan bir şeydir; ancak güçlükten sonra ondan çıkarılır. Ve şu beyit okundu:
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ **عُصْبة** بفروع ضَالِ

İnsana, yaratılışı sıkı, eti gevşek olmayan kimseye: “O, **لمعصوب ما حُفْضِج**” denir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَصَب**: insanın ve binek hayvanının siniridir. Dedi ki: el-Kilâbî bana hikâye etti: “O, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır” yani onların seçkinlerindendir; buna benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ebû’l-‘Abbâs ondan: **العَصُوب**: **الرسحاء** kadındır. Ebû Nasr, el-Asma‘î ve el-Eserem’den, onların da Ebû ‘Ubeyde’den rivayet ettiğine göre ikisi şöyle dedi: o, **العَصُوب** ve **الرسحاء** ve **المَسْحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المِنْداص**tır. El-Leys dedi ki: **العَصَب**: eklemlerin aralarına uyum sağlayan ve onları bağlayıp sıkan bağlarıdır; **العَقَب** değildir. Ve **لحم عَصِب**: sert, şiddetli. Kavminin onu efendi yaptığı adama: onu **عصَّبوه** ettiler, o da **معصَّب**tır; ve **تعصّب** etmiştir, denir. Ondandır el-Muhabbel’in ez-Zebrikan hakkında sözü:
رأيتك هربَّتِ **العِمَامة** بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ

Bu, **العِصَابة**dan alınmıştır; o da **العِمَامة**dır; taçlar krallar içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. Ve **رجل معصَّب ومعمَّم**: yani efendi yapılmış. ‘Amr b. Kulthûm dedi ki:
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا

Meliki de **معصَّب** kıldı; çünkü taç, başını, sarığın onu kuşatması gibi kuşattı. Ve **العِصابة** insan, kuş ve at topluluğuna da denir. Ondandır en-Nâbiga’nın sözü:
عصائب طير تهتدي بعصائب

Ve denir ki: **اعتصب التاجُ على رأسه**: onunla çevrelendiği zaman. Ondandır Kays Zî’r-Rukayyât’ın sözü:
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب

Bir kırık yahut yara, bir bez yahut **خَبِيبة** ile bağlanırsa, onun için bir **عِصاب**tır. Ve koyunun bağırsaklarına, bükülüp toplanıp sonra karnının iç zarlarından bir **حَوِيَّة** içine konulduğunda: **عُصُب** denir; tekili **عَصِيب**.

Ve **العصائب**: ağaçları sarıp içine dolanan rüzgârlardır; el-Ahtal dedi ki:
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت ب**العِصَاه** عصائبُهُ

Ve **عَصِبت الفِصالُ الإبلَ**: onların önüne geçti. Ve **المعصوب**: dürülmüş kitaptır. Ve dedi ki:
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ

**صعب**: denir ki: **عَقَبة صَعْبة**: meşakkatli olduğu zaman. Ve **جَمَل مُصْعَب**: ehlileştirilmiş değilse ve sırtı haram kılınmışsa; ve **جمال مصاعب ومصاعيب**. Ve denir ki: **أصعَبْتُ الأمر**: onu **صَعْباً** bulduğum zaman. Ondandır şairin sözü:
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ

Ve denir ki: **صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب**. Ve denir ki: falanca, onu hadım etmek için develerden bir **بَكْراً** aldı; ona karşı **استصعب** etti, **استصعاباً**. Ve ben onu **استصعبته**: onu **صَعْباً** bulduğum zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **المصعَب**: binmekten ve işten bırakılan aygırdır; damızlık için. Dedi ki: **المصعَب**: ona ip değmemiş ve binilmemiş olandır. Dedi ki: **القَرْم**: **يُقْرم** edilen aygırdır; yani bırakılır ve binmekten muaf tutulur; o **المُقْرَم** ve **القريع** ve **الفَنِيق**tir. Ve **صَعْب** erkek adlarındandır. **الصَّعْب**ın çoğulu **صِعَاب**dır.

**صبع**: Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً**: onu gıybet ettiğim zaman. Ve **صبعت فلاناً على فلان**: onu ona delâlet ettiğim zaman. Ve **صبعت الإناء**: içinde içki varken iki parmağın arasını karşılaştırıp içindekini başka bir şeye salıverdiğin zaman. Dedim ki: **وصَبْع الإناء**: içindeki içkiyi iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçlarından salıvermektir; yayılıp dökülmesin diye. Dedim ki: bu bütünüyle **الإصبع**dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet ettiğinde ona parmakla işaret eder. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل مصبوع**: kibirli olduğu zaman. Dedi ki: **والصَبْع**: tam kibirdir. Ve **الإصبع**: parmakların bir tanesi. Onun hakkında üç dil vardır; Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den hikâye etti; dedi ki: o **الإصْبَع** ve **الإصْبِع** ve **اللأُصْبُع**dur. Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hendek kazmada parmağı kanadı; dedi ki:
هل أنت إلا **إصبِع** دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ

**الإصبع**ı müzekker yapan kimseye caizdir; çünkü onda müenneslik alâmeti yoktur. Ve **الإصبع**: güzel izdir. Denir ki: falancaya Allah’tan güzel bir **إصبع** ihsan edilmiştir. Güzel ize **إصبع** denmesi, insanların ona parmakla işaret etmesindendir. Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “O, malında **لحسن الإصبع**dır ve malında **حَسَن المَسّ**tir” yani güzel iz sahibidir. Ve şu beyit okundu:
أوردها راع مَرِيء **الإصبع**
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ

Ve falanca **مُغِلّ الإصبع**: hain olduğu zaman. Şair dedi ki:
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً **مُغِلّ الإصبع**

Ve denildi: **إصبع**: belirli bir dağın adıdır.

**بعص**: Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den:
**البَعْص**: bedenin inceliği ve narinliğidir. Dedi ki: aslı, **البُعْصُوصة** denilen bir kurtçuktur. Dedi ki: cariyelere sövüştür: “Ey **بُعْصُوصة** kes!” ve “Ey **وجه الكُبَع**!”; **الكُبَع**: deniz balığıdır; çirkin yüzlüdür. El-Leys dedi ki: **البُعصوصة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir böcekçiktir. Küçük kız çocuğuna, cüssesinin küçüklüğü ve zayıflığı için “ey **بُعصوصة**” denir. Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: yılan vurulup kuyruğunu kıvırdığında ona denir ki: **هي تَبعْصَصُ** yani kıvranır. İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: zayıf küçük kıza: **البُعصوصة** ve **العِنْفِص** ve **البطيّطة الحطِّيطة** denir.

**بصع**: Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَصْع**: toplama. Ondandır, pekiştirmede onların sözü: **جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون**; bu ancak parçaları toplayan bir şeydir. Dedi ki: el-Ferrâ dedi: “**أجمعون أكتعون أبصعون**” derler; **أكتعون**dan önce gelmedikçe **أبصعون** demezler. El-Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir. Derler ki: **جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون** **بالصاد**; İbnü’l-A‘râbî ve el-Ferrâ’nın dediği gibi. Dedi ki: **أبثعون** **بالثاء**; doğrusu **أبتعون** **بالتاء**dır; el-Münzirî’nin Ebû’l-Heysem’den onu iyi ضبط etmediğini zannettim. İbn Hânî’ ve diğer nahivciler dedi ki: **أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع** **بالتاء والصاد**. El-Leys dedi ki: **البَصْع**: suyun neredeyse geçemediği dar yarıktır. Dersin ki: **بَصُع يبصُع بَصَاعة**. Dedi ki: **تبصّع العَرَق من الجَسَد**: terin, kıl köklerinden azar azar fışkırmasıdır. Dedim ki: İbn Düreyd, Ebû Züeyb’in beytini şöyle rivayet etti:
إلاّ الحَمِيم فإنه **يتبصّع**

**بالصاد**; yani azar azar akar. Dedim ki: sika raviler bu harfi şöyle rivayet etti: **يتبضّع** الشيء **بالضاد**: aktığı zaman; bana el-İyâdî, Şemr’den, Ebû ‘Ubeyd için böyle okuttu; ve Ebû Züeyb’in şiirinde raviler böyle rivayet etti; İbn Düreyd bunu ( **كتاب ابن المظفّر** )den aldı; böylece, onun tashif ettiği tashife uğradı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ. قال الله تعالى: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
(صعل) الصاد والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وانجراد. من ذلك الصَّعْل، وهو الصَّغير الرَّأْس من الرِّجال والنَّعام. قال:
* صَعْلِ الرَّأْسِ قُلتُ له([2]) *
ويقال حمار صَعْل: ذاهب الوبر. ويقال رجلٌ أصعَلُ، وامرأةٌ صَعلاءُ. والصَّعْلة من النَّخْل: العَوجاء الجَرداءُ أصول السَّعَف.
(صعن) الصاد والعين والنون أُصَيلٌ يدلُّ على لُطْف في الشيء. يقال: فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس: دقِيقُه. ويقال أُذُنٌ مُصْعَنَّة. قال:
* والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ([3]) *
(صعو) الصاد والعين والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّعْوَة، وهي عصفورة، والجمع صِعاء.
(صعب) الصاد والعين والباء أصلٌ صحيح مطَّرد، يَدَلُّ على خِلاف السهولة. من ذلك الأمر الصَّعْب، خلاف الذَّلول، يقال صعُبَ يصعُب صُعوبةً، ويقال أَصْعَبْتُ الأمر: ألفَيْتُهُ صعباً.
ومن الباب المُصْعَب، وهو الفَحل، وسمِّي بذلك لقُوَّته وشدَّته. ويقال أَصْعَبنا الجمل، إِذا تركناه فلم نركبْه، وذُكر أنَّهم يقولون: أَصْعَبتُ الناقة، إِذا تركتَها فلم تَحمِل عليها. وهذه استعارة. وفي الرَّمْل مَصَاعِبُ.
(صعد) الصاد والعين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ارتفاعٍ ومشقّة. من ذلك الصَّعُود خلاف الحَدُور، ويقال صَعِدَ يَصْعَد. الإِصعاد مقابلة الحَدُور من مكانٍ أرفع. والصَّعود: العقَبة الكَؤود، والمشقّة من الأمر، قال الله تعالى: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. قال:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
وأما الصُّعُدات فهي الطُّرُق، الواحد صَعيد. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم :"إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". ويقال صعيد وصُعْد وصُعُدات، وهو جمع الجمع، كما يقال طريق وطُرُقٌ وطُرُقات. فأمَّا الصعيد فقال قَومٌ: وجه الأرض. وكان أبو إسحاقَ الزَّجَّاجُ يقول: هو وجه الأرض، والمكانُ عليه ترابٌ أو لم يكن. قال الزَّجّاج: ولا يختلف أهلُ اللَّغة أنَّ الصَّعيد ليس بالتراب. وهذا مذهبٌ يذهب إليه أصحابُ مالكِ بن أَنَس. وقولهم إنَّ الصَّعيد وجهُ الأرض سواءٌ كان ذا ترابٍ أو لم يكُنْ، هُو مذهبُنا، إلاَّ أنَّ الحقَّ أحقُّ أن يُتَّبع، والأمر بخلاف ما قاله الزّجّاج. وذلك أنَّ أبا عبيدٍ حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الصّعيدَ التراب. وفي الكتاب المعروف بالخليل، قولهم تيمَّمْ بالصَّعيد، أي خُذْ من غُبارِهِ. فهذا خلافُ ما قاله الزَّجّاج.
ومن الباب الصُّعَداء، وهو تنفُّسٌ بتوجُّع، فهو نَفَسٌ يعلو، فهو من قياس الباب، وأما الصَّعود من النُّوق فهي التي يموت حُوارها فتُرْفَع إلى ولدها الأوَّل فتدرُّ عليه. وذلك فيما يقال أطيَبُ للبنها. ويقال: بل هي التي تُلقي ولدها. وهو تفسير قوله:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
ويقال: تَصَعَّدَني الأمرُ، إِذا شقَّ عليكَ. قال عمر: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". وقال بعضهم: "الخطبةُ صُعُد، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". ومما يُقارب هذا قولُ أبي عمروٍ: أَصْعَدَ  في البِلاد: ذهب أينما توجَّه. ومنه قولُ الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])ومما لا يبعد قياسه الصَّعْدة من النِّساء: المستقيمةُ القامةِ، فكأنها صَعْدَةٌ، وهي القناةُ المستوِيةُ تنبت كذلك، لا تحتاج إلى تثقيف.
(صعر) الصاد والعين والراء أصل مطرد يدلُّ على مَيَل في * الشيء. من ذلك الصَّعَر، وهو المَيَل في العُنُق. والتصعير: إمالة الخدِّ عن النّظَرِ عُجْبا. وربَّما كان الإنسان والظَّليمُ أَصْعَرَ خِلقة. قال الله تعالى: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]، وهو من الصَّيعِريّة، وهو اعتراضُ البَعِير في سيره. والصَّيْعِريّةُ: سِمَةٌ من سِمات النوق في أعناقها، ولعلًَّ فيها اعتراضاً. قال المسيّب:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
فأما الحديث: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، فمعناه ليس إلاّ معجبٌ ذاهب أو ذَليل. ويقال سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ، أي عظيم. وإِنّما قيل له ذلك لأنَّه إذا عظم مالَ.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: قَرَبٌ مُصْعَرٌّ، أي شديد. قال:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــــ
([1]) في اللسان: "الصَّعْف والصَّعَف: شراب لأهل اليمن، وصناعته أن يشدخ العنب ثم يلقى في الأوعية حتى يغلي".
([2]) لم أجد تتمته. ولعله التبس عنده ببيت لذي الرُّمة:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3])  لعدي بن زيد في اللسان (صعن). ويروى "مُصَعَّنة". والبيت بتمامه:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) لخالد بن جعفر الكلابي. وصدره كما في اللسان (صعد): * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) القول بتمامه: "ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح".
([6]) ديوان الأعشى 102 واللسان (صعد).
([7]) صدره كما في اللسان (صعر):  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) بعده في اللسان :  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **العين** ve ikisini üçleyen şey)
(**صعف**) **الصاد** ve **العين** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar **الصَّعَْف** derler: bir içecek([1]).
(**صعق**) **الصاد** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; bir **صَلْقَةٍ** ve ses şiddetine delâlet eder. Bundan **الصَّعْق** vardır; o, şiddetli sestir. Denir: **حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ**; eğer onun sesi şiddetli ise. Ondan **الصَّاعقة** vardır; o, gök gürültüsünden şiddetli vuruştur. Ve denir ki **الصُّعاق** şiddetli sestir. Ondan onların sözü: **صَعِق**; eğer öldü ise; sanki ona bir **صاعقة** isabet etmiştir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
(**صعل**) **الصاد** ve **العين** ve **اللام** küçük bir asıldır; küçüklüğe ve soyulup çıplaklaşmaya delâlet eder. Bundan **الصَّعْل** vardır; o, erkeklerden ve devekuşundan küçük başlı olandır. Dedi ki:
* **صَعْلِ الرَّأْسِ** قُلتُ له([2]) *
Ve denir: **حمار صَعْل**: tüyü gitmiş. Ve denir: **رجلٌ أصعَلُ** ve **امرأةٌ صَعلاءُ**. Ve hurmadan **الصَّعْلة**: eğri, çıplak; **السَّعَف**ın kökleri.
(**صعن**) **الصاد** ve **العين** ve **النون** küçük bir asıldır; şeyde inceliğe delâlet eder. Denir: **فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس**: onun başı incedir. Ve denir: **أُذُنٌ مُصْعَنَّة**. Dedi ki:
* والأذْن **مُصْعَنَّةٌ** كالقَلَمْ([3]) *
(**صعو**) **الصاد** ve **العين** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الصَّعْوَة**dır; o bir serçedir; çoğulu **صِعاء**.
(**صعب**) **الصاد** ve **العين** ve **الباء** sahih, düzenli bir asıldır; kolaylığın zıddına delâlet eder. Bundan **الأمر الصَّعْب** vardır; **الذَّلول**un zıddı. Denir: **صعُبَ** **يصعُب** **صُعوبةً**; ve denir: **أَصْعَبْتُ الأمر**: onu zor buldum.
Ve babdan **المُصْعَب** vardır; o, damızlık erkektir; kuvveti ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve denir: **أَصْعَبنا الجمل**; eğer onu bırakıp ona binmediysek. Ve zikredildi ki onlar derler: **أَصْعَبتُ الناقة**; eğer onu bırakıp ona yük bindirmediysen. Bu bir istiâredir. Ve kumda **مَصَاعِبُ** vardır.
(**صعد**) **الصاد** ve **العين** ve **الدال** sahih bir asıldır; yükselmeye ve meşakkate delâlet eder. Bundan **الصَّعُود** vardır; **الحَدُور**un zıddı. Ve denir: **صَعِدَ** **يَصْعَد**. **الإِصعاد** daha yüksek bir yerden **الحَدُور**un karşılığıdır. Ve **الصَّعود**: sarp yokuş; ve işten meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. Dedi ki:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك **الصَّعُودُ**
أما **الصُّعُدات** ise yollardır; teki **صَعيد**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِيّاكم والقعودَ **بالصُّعُدات** إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". Ve denir: **صعيد** ve **صُعْد** ve **صُعُدات**; o, cem‘in cem‘idir; nitekim **طريق** ve **طُرُقٌ** ve **طُرُقات** denir. أما **الصعيد**e gelince, bir kavim dedi: yerin yüzü. Ve Ebû İshâk ez-Zeccâc derdi: o, yerin yüzüdür; üzerinde toprak olsun veya olmasın. Zeccâc dedi: dil ehli, **الصَّعيد**in toprak olmadığı hususunda ihtilâf etmez. Bu, Mâlik b. Enes’in ashabının gittiği bir mezheptir. Onların “**الصَّعيد** yerin yüzüdür; topraklı olsun veya olmasın” sözü bizim mezhebimizdir; ancak hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; iş, Zeccâc’ın dediğinin hilâfınadır. Zira Ebû Ubeyd, Asmaî’den **الصّعيد**in toprak olduğunu nakletti. Halîl diye bilinen kitapta: “**تيمَّمْ بالصَّعيد**”, yani onun tozundan al, sözleri vardır. Bu, Zeccâc’ın dediğinin hilâfıdır.
Ve babdan **الصُّعَداء** vardır; o, acıyla nefes almadır; o, yükselen bir nefestir; bu, babın kıyasındandır. أما develerden **الصَّعود** ise, yavrusu ölen, sonra ilk yavrusuna kaldırılıp ona süt veren devedir; bu, denildiğine göre sütü için daha hoştur. Ve denir: bilakis o, yavrusunu atan devedir. Bu, şu sözün tefsiridir:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ **والصَّعودِ**([4]) *
Ve denir: **تَصَعَّدَني الأمرُ**; eğer sana ağır geldiyse. Ömer dedi: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". Ve bazısı dedi: "**الخطبةُ صُعُد**، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". Buna yakın olan şeylerden Ebû Amr’ın sözü: **أَصْعَدَ  في البِلاد**: nereye yönelse gitti. Ondan A‘şâ’nın sözü:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث **أَصْعَدَا**([6])Ve kıyası uzak olmayan şeylerden **الصَّعْدة** (kadınlardan) vardır: boyu düzgün olan; sanki o bir **صَعْدَةٌ**dır; o da düzgün mızraktır; öyle biter; doğrultmaya ihtiyaç duymaz.
(**صعر**) **الصاد** ve **العين** ve **الراء** düzenli bir asıldır; şeyde bir meyle delâlet eder. Bundan **الصَّعَر** vardır; o, boyundaki meyildir. Ve **التصعير**: kibirlenerek yanağı bakıştan çevirmektir. Bazen insan ve devekuşu yaratılışça **أَصْعَرَ** olur. Allah Teâlâ dedi: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]; ve o, **الصَّيعِريّة**dendir; o, devenin yürüyüşünde yan gitmesidir. Ve **الصَّيْعِريّةُ**: develerin boyunlarında alâmetlerden bir alâmettir; belki onda bir yan gidiş vardır. Müseyyeb dedi:
* بِنَاجٍ عليه **الصَّيْعريَّةُ** مُكْدَمِ([7]) *
أما hadis: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، onun mânâsı: ancak kendini beğenmiş, gitmiş yahut zelil vardır. Ve denir: **سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ**; yani büyük. Ona bu ad ancak, büyüdüğünde meylettiği için verilmiştir.
Ve babdan şâz olan şeylerden onların sözü: **قَرَبٌ مُصْعَرٌّ**; yani şiddetli. Dedi ki:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً **مُصْعَرَّا**([8]) *
Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Lisân’da: "**الصَّعْف** ve **الصَّعَف**: Yemen ehline ait bir içecek; yapımı, üzümü ezip sonra kaplara atmak, ta ki kaynayıncaya kadar."
([2]) Devamını bulmadım. Belki onun yanında Zü’r-Rumme’ye ait bir beyitle karıştı:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3]) Lisân’da (صعن) Adî b. Zeyd’indir. "مُصَعَّنة" diye rivayet edilir. Beyit tamamıyla:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’nindir. صدرُه Lisân’da (صعد) olduğu üzere: * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) Söz tamamıyla: "ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح".
([6]) Dîvânu’l-A‘şâ 102 ve Lisân (صعد).
([7]) صدرُه Lisân’da (صعر) olduğu üzere:  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) Ondan sonra Lisân’da:  * إذا الهدان حار واسبكرا *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ع ب
أمر صعب وخطة صعبة وعقبة صعبة وهي من العقاب الصعاب ووقع في خطط صعاب وصعب عليه الأمر وتصعب واستصعب وأصعبت الأمر‏.‏
وجمل صعب‏:‏ غير ذلول وأصعب الجمل‏:‏ لم يركب ولم يمسسه حبل فهو مصعب وأصعبنا جملنا فتركناه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان مصعب من المصاعب كما تقول‏:‏ قرم من القروم‏.‏

##### Türkçe

ص ع ب
Zor bir iş, zor bir plan ve zor bir engel; ve o, zor cezalandırmalardandır. Zor planlara düştü. İş ona zor geldi; zorlaştı, zor saydı ve işi zorlaştırdı.‏.‏
Zor deve: uysal olmayan. Deveyi zorlaştırdı: binilmedi ve ona ip dokunmadı; o hâlde o **مصعب**’tır. Bizim devemiz zorlaştı; onu bıraktık.‏.‏
Mecazdan: Falan kimse, zorluklardan bir **مصعب**’tır; senin “soylulardan bir **قرم**” demen gibi.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّعْبُ: خلاف السَّهْل، نقيض الذَّلُول؛ والأُنثى صَعْبَة، بالهاءِ، وجمعها صِعاب؛ ونساءٌ صَعْبات، بالتسكين لأَنه صفة. وصَعُب الأَمر وأَصْعَبَ، عن اللحياني، يَصْعُب صُعوبة: صار صَعْباً. واسْتَصْعَب وتَصَعَّب وصعَّبه وأَصْعَبَ الأَمرَ:
\<ص:524>
 وافقه صَعْباً؛ قال أَعْشى باهلة:
لا يُصْعِبُ الأَمرَ، إِلاّ رَيْثَ يَرْكَبُه،  *  وكلّ أَمرٍ، سِوى الفَحْشاء، يأْتَمِرُ واسْتَصْعَبَ عليه الأَمرُ أَي صَعُب. واستصْعَبه: رآه صَعْباً؛ ويقال: أَخذ فلان بكْراً من الإِبل ليقتَضِـيَه، فاستَصعَب عليه استِصعاباً. وفي حديث ابن عباس: فلما رَكِبَ الناسُ الصَّعْبَة والذلُولَ، لم نأْخذْ من الناس إِلاَّ ما نعرِفُ أَي شدائدَ الأُمور وسُهُولَها. والمراد: تَرَكَ الـمُبالاةَ بالأَشياءِ والاحتراز في القول والعمل. والصَّعْبُ من الدوابّ: نقيض الذَّلُول؛ والأُنثى: صَعْبة، والجمع صِعاب.وأُصْعِبَ الجمَلُ: لم يُرْكب قط؛ وأَصْعَبه صاحبُه: تركه وأَعفاه من الركوب؛ أَنشد ابن الأَعرابي: سَنامُه في صُورةٍ من ضُمْرِهِ، *  أَصعَبَه ذُو جِدَةٍ في دَثْره قال ثعلب: معناه في صورة حَسَنَة من ضُمْره أَي لم يضعه أَن كان ضامراً؛ وفي الصحاح: تركه فلم يركبه، ولم يَمْسَسْه حَبْل حتى صار صَعْباً. وفي حديث جبير: من كان مُصْعِـباً فليرجع أَي من كان بعيره صعباً غير منقاد ولا ذلول. يُقال: أَصْعَب الرجل فهو مُصْعِب. وجمل مُصْعَب إِذا لم يكن مُنَوَّقاً، وكان مُحَرَّم الظهر. وقال ابن السكيت: الـمُصْعَبُ الفحل الذي يُودَعُ من الركوب والعمل للفِحْلة. والـمُصْعَب: الذي لم يمسسه حبل، ولم يُركب. والقَرْم: الفحل الذي يُقْرَم أَي يودع ويُعْفَى من الركوب، وهو الـمُقْرَمُ والقَريعُ والفَنِـيقُ؛ وقول أَبي ذؤَيب:
كَـأَنَّ مَصاعِـيبَ، زُبِّ الرُّؤو *  سِ، في دارِ صَرْمٍ تَلاقَى، مُريحا أَراد: مَصاعِب جمع مُصْعَب، فزاد الياءَ ليكون الجزءُ فعولن، ولو لم يأْتِ بالياءِ لكان حسناً. ويقال: جمال مَصاعِبُ ومَصاعِـيبُ. وقوله: تَلاقى مُريحا، إِنما ذكَّرَ على إِرادة القطيع. وفي حديث حنفان: صَعابِـيبُ، وهم أَهل الأَنابيب. الصعابيب: جمع صُعْبوب، وهم الصِّعاب أَي الشدائد. والصَّاعِبُ: من الأَرضين ذاتُ النَّقَل والحجارة تُحْرَثُ. والـمُصْعَبُ: الفحل، وبه سمي الرجل مُصْعَباً. ورجل مُصْعَب: مسوَّد، من ذلك. ومصعب: اسم رجل، منه أَيضاً. وصَعْب: اسم رجل غلب على الحيّ. وصَعْبَة وصُعَيْبَة: اسما امرأَتين. وبنو صَعْب: بَطْن. والـمُصْعَبان: مُصْعَب بنُ الزبير، وابنه عيسى بنُ مُصْعَب. وقيل: مُصْعَبُ بن الزبير، وأَخوه عبداللّه. وكان ذو القرنين الـمُنْذِرُ بن ماءِالسماءِ يُلَقَّبُ بالصَّعْب؛ قال لبيد: والصَّعْبُ، ذو القَرْنَينِ، أَصْبَح ثاوِياً  *  بالـحِنو، في جَدَثٍ، أُمَيْمَ، مُقِـيم وعَقَبَة صَعْبَة إِذا كانت شاقة.

##### Türkçe

**الصَّعْبُ**: **السَّهْل**’in hilâfı, **الذَّلُول**’ün nakîzı; dişisi **صَعْبَة**, **الهاء** ile; cem‘i **صِعاب**; ve **نساءٌ صَعْبات**, sıfat olduğu için sükûn ile.

**وصَعُب** iş ve **أَصْعَبَ**, Lihyânî’den, **يَصْعُب** **صُعوبة**: **صَعْباً** oldu.

**واسْتَصْعَب** ve **تَصَعَّب** ve **صعَّبه** ve **أَصْعَبَ** işi:
\<ص:524>
ona **صَعْباً** muvafakat etti; A‘şâ Bâhile dedi:
لا يُصْعِبُ الأَمرَ، إِلاّ رَيْثَ يَرْكَبُه،  *  وكلّ أَمرٍ، سِوى الفَحْشاء، يأْتَمِرُ

**واسْتَصْعَبَ** ona iş, yani zor oldu. Ve **استصْعَبه**: onu **صَعْباً** gördü; ve denilir: falan, onu iktizâ etmek için develerden bir **بكْر** aldı, sonra ona **استِصعاباً** ile **فاستَصعَب** oldu. İbn Abbâs hadîsinde: “İnsanlar **الصَّعْبَة**’ye ve **الذلُولَ**’e binince, insanlardan ancak bildiğimizi aldık”; yani işlerin şiddetlerini ve kolaylarını. Murad: şeylere aldırmayı ve söz ve amelde sakınmayı terk etti.

Ve binek hayvanlarından **الصَّعْبُ**: **الذَّلُول**’ün nakîzı; dişisi: **صَعْبة**, cem‘i **صِعاب**. Ve **أُصْعِبَ** deve: hiç binilmedi; ve sahibi onu **أَصْعَبه**: onu bıraktı ve binmekten onu muaf kıldı; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
سَنامُه في صُورةٍ من ضُمْرِهِ، *  أَصعَبَه ذُو جِدَةٍ في دَثْره

Sa‘leb dedi: mânâsı, onun zayıflığından güzel bir sûrette; yani zayıf iken onu zayıflatmadı. Ve **الصحاح**’ta: onu bıraktı da ona binmedi, ve ona hiçbir **حَبْل** dokunmadı, tâ ki **صَعْباً** oldu. Cübeyr hadîsinde: “Kim **مُصْعِـباً** ise geri dönsün”; yani devesi zor, boyun eğmeyen ve ne **ذلول** olan.

Denilir: adam **أَصْعَب** etti, o da **مُصْعِب**’dir. Ve **جمل مُصْعَب**: eğer **مُنَوَّقاً** değilse ve sırtı haram kılınmış ise. İbnü’s-Sikkît dedi: **الـمُصْعَبُ** binekten ve işten **الفِحْلة** için bırakılan erkektir. Ve **الـمُصْعَب**: ona hiçbir **حبل** dokunmamış ve binilmemiş olandır.

Ve **القَرْم**: **يُقْرَم** edilen erkek, yani bırakılır ve binmekten muaf kılınır; o, **الـمُقْرَمُ** ve **القَريعُ** ve **الفَنِـيقُ**’tur; ve Ebû Züeyb’in sözü:
كَـأَنَّ مَصاعِـيبَ، زُبِّ الرُّؤو *  سِ، في دارِ صَرْمٍ تَلاقَى، مُريحا

Murad etti: **مَصاعِب**; **مُصْعَب**’ın cem‘i; sonra **فعولن** cüz’ü olsun diye **الياء**’yı artırdı; eğer **الياء** ile gelmeseydi yine güzel olurdu. Ve denilir: **جمال مَصاعِبُ** ve **مَصاعِـيبُ**. Ve onun sözü: **تَلاقى مُريحا**, ancak sürü muradı üzerine müzekker kıldı.

Hanefân hadîsinde: **صَعابِـيبُ**, ve onlar **أَهل الأَنابيب**’dir. **الصعابيب**: **صُعْبوب**’un cem‘idir; ve onlar **الصِّعاب**’dır, yani şiddetliler. Ve **الصَّاعِبُ**: yerlerden, **النَّقَل** ve taş sahibi olan, sürülen.

Ve **الـمُصْعَبُ**: erkektir; ve onunla adam **مُصْعَباً** diye adlandırıldı. Ve **رجل مُصْعَب**: efendi kılınmış; bundan dolayı. Ve **مصعب**: bir adam adıdır; ondan da. Ve **صَعْب**: bir adam adıdır; mahalle üzerine galip geldi. Ve **صَعْبَة** ve **صُعَيْبَة**: iki kadının adlarıdır.

Ve **بنو صَعْب**: bir batındır. Ve **الـمُصْعَبان**: Zübeyr’in oğlu **مُصْعَب**, ve onun oğlu **عيسى بنُ مُصْعَب**. Ve denildi: **مُصْعَبُ بن الزبير**, ve kardeşi **عبداللّه**. Ve Zü’l-Karneyn olan **الـمُنْذِرُ بن ماءِالسماءِ** **بالصَّعْب** lakabıyla lakaplanırdı; Lebîd dedi:
والصَّعْبُ، ذو القَرْنَينِ، أَصْبَح ثاوِياً  *  بالـحِنو، في جَدَثٍ، أُمَيْمَ، مُقِـيم

Ve **عَقَبَة صَعْبَة**: eğer meşakkatli ise.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ع ب * * الصَّعْبُ * نقيض الذلول وامرأة * صَعْبةٌ * و * المُصْعَبُ * الفحل و * أصْعَبْتُ * الجمل فهو * مُصْعَبٌ * إذا تركته فلم تركبه ولم يمسه حبل و * صَعُبَ * الأمر من باب سهل صار * صَعْباً * و * اسْتَصْعَبَ * أيضا

##### Türkçe

* ص ع ب * * **الصَّعْبُ** * uysalın zıddıdır; ve kadın: * **صَعْبةٌ** *; ve * **المُصْعَبُ** * aygırdır; ve * **أصْعَبْتُ** * deveyi; artık o * **مُصْعَبٌ** *dur; onu bırakıp da ona binmediğin ve ona ip dokunmadığı zaman; ve * **صَعُبَ** * iş, “kolay” babından; * **صَعْباً** * oldu; ve * **اسْتَصْعَبَ** * da (böyledir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصعب: العسر وهو خلاف السهل كالصعبوب بالضم، وإنما أطلقه لشهرته. وفي حديث خيفان: صعابيب، وهم أهل الأنابيب وفسروه بالصعاب أي الشدائد. جمع صعبوب كذا في التهذيب. الصعب: الأبي الممتنع. ومن الدواب: نقيض الذلول، والأنثى صعبة، بالهاء. وجمعها صعاب، ونساء صعبات بالتسكين؛ لأنه صفة. الصعب: الأسد، لامتناعه. صعب: اسم رجل غلب على الحي. والصعب: لقب ذي القرنين المنذر بن ماء السماء. قال لبيد:
  والصعب ذو القرنين أصبح ثاويا                      بالحنو في جدث، أميم، مقـيم كذا في الروض للسهيلي. الصعب بن جثامة بن قيس الليثي الوداني الصحابي معروف، رضي الله عنه. وأبو العيوف صعب العنزي، يقال فيه صعيب، تابعي، كذا في تاريخ ابن حبان. الصعب: ع باليمن بل هو مخلاف. واستصعب عليه الأمر استصعابا أي صار صعبا كأصعب إصعابا عن ابن الأعرابي. وصعب ككرم يصعب صعوبة وهذه عن الفراء. استصعب الشيء: وجده أو رآه صعبا، لازم متعد كأصعبه وصعبه تصعيبا: جعله صعبا، كتصعبه:. وأصعب الأمر: وافقه صعبا. قال أعشى باهلة:
  لا يصعب الأمر إلا ريث يركبهوكل أمر سوى الفحشاء يأتمر والمصعب كمكرم قال ابن السكيت: الفحل الذي يودع ويعفى من الركوب، والذي لم يمسسه حبل ولم يركب. والقرم: الفحل الذي يقرم أي يودع ويعفى من الركوب، وهو المقرم والقريع والفنيق. والجمع مصاعب ومصاعيب. قيل: وبه سمي الرجل مصعبا. ورجل مصعب: مسود. والمصعبان: مصعب بن الزبير وابنه عيسى بن مصعب أو مصعب بن الزبير وأخوه عبد الله بن الزبير، على التغليب. وأعفاه فلم يركبه وزاد في الصحاح ولم يمسسه حبل حتى صار صعبا فأصعب هو بنفسه صار صعبا. وأصعب الجمل: لم يركب قط. وأنشد ابن الأعرابي:
  سنامه في صورة من ضمره
  أصعبه ذو جدة فـي دثـره قال ثعلب: معناه في صورة حسنة من ضمره أي لم يضعه أن كان ضامرا. وفي حديث جبير: من كان مصعبا فليرجع أي من كان بعيره صعبا غير منقاد ولا ذلول. يقال: أصعب الرجل فهو مصعب. وجمل مصعب. إذا لم يكن منوقا، وكان محرم الظهر، كذا في لسان العرب. والصعبة بنت جبل: أخت سيدنا معاذ الصحابي، بايعت. كذا الصعبة بنت سهل الأشهلية صحابيتان وكذا الصعبة بنت الحضرمي أخت العلاء وأم طلحة أحد العشرة، لها صحبة أيضا. وصعبة وصعيبة: امرأتان. والصاعب من الأرضين: هي الأرض ذات النقل والحجارة تحرث. والصعبية: ماء لبني خفاف بن ندبة من بني سليم. الصعاب ككتاب: جبل بين اليمامة والبحرين. ويوم الصعاب: يوم م من أيامهم. وعقبة صعبة إذا كانت شاقة. وفي حديث ابن عباس: فلما ركب الناس الصعبة والذلول لم نأخذ من الناس إلا ما نعرف أي شدائد الأمور وسهولها. والمراد ترك المبالاة بالأشياء والاحتراز في القول والعمل، كذا في لسان العرب وأمين الدين أبو محمد عبد القادر ابن محمد الصعبي: فقيه محدث سمع أبا الفرج الحراني وغيره.

##### Türkçe

**الصعب**: güçlük; ve o, **السهل**’in zıddıdır; **الصعبوب** gibi (zammesiyle); onu ancak şöhreti sebebiyle isimlendirdi. **خيفان** hadîsinde: **صعابيب**; ve onlar **الأنابيب** ehli olup onu **الصعاب** yani şiddetler diye tefsir ettiler. **صعبوب**’un cem‘i; **التهذيب**’de böyle.

**الصعب**: başkaldıran, imtina eden. Ve hayvanlardan: **الذلول**’ün zıddı; dişisi **صعبة**’dir, **الهاء** ile. Onun cem‘i **صعاب**’dır; ve **نساء صعبات** (sükûn ile); çünkü o bir sıfattır.

**الصعب**: aslan; imtina edişi sebebiyle.

**صعب**: bir adam ismidir; mahalle üzerine galip geldi.

Ve **الصعب**: **ذي القرنين المنذر بن ماء السماء**’ın lakabıdır. **لبيد** dedi:
  Ve **الصعب ذو القرنين** sabahleyin yerleşik oldu                      **الحنو**’da bir kabirde, **أميم**; mukim
Bu, **الروض**’da **السهيلي** içindir.

**الصعب بن جثامة بن قيس الليثي الوداني** sahâbîdir; mâruf; Allah ondan razı olsun. Ve **أبو العيوف صعب العنزي**; ona **صعيب** denir; tâbiîdir; **تاريخ ابن حبان**’da böyle.

**الصعب**: Yemen’de bir yer; bilakis o bir **مخلاف**tır.

Ve **استصعب عليه الأمر استصعابا**: yani zor oldu; **أصعب إصعابا** gibi; **ابن الأعرابي**’den.

Ve **صعب**; **كرم** gibi; **يصعب صعوبة**; ve bu **الفراء**’dandır.

**استصعب الشيء**: onu zor buldu yahut zor gördü; lâzım, müteaddî; **أصعبه** ve **صعبه تصعيبا** gibi: onu zor kıldı; **تصعبه** gibi.

Ve **أصعب الأمر**: ona zor olarak muvafakat etti. **أعشى باهلة** dedi:
  İş zor olmaz; ancak bir müddet, ona biner; ve her iş, **الفحشاء** dışında, emreder

Ve **المصعب**; **مكرم** gibi. **ابن السكيت** dedi: binekten muaf tutulan ve bırakılan aygır; ve ona **حبل** dokunmamış ve binilmemiş olan. Ve **القرم**: **يقرم** yani bırakılır ve binekten muaf tutulur olan aygırdır; ve o **المقرم** ve **القريع** ve **الفنيق**tir. Cem‘i **مصاعب** ve **مصاعيب**tir. Denildi ki: adam bu sebeple **مصعبا** diye isimlendirildi. Ve **رجل مصعب**: efendi kılınmış. Ve **المصعبان**: **مصعب بن الزبير** ve onun oğlu **عيسى بن مصعب**; yahut **مصعب بن الزبير** ve onun kardeşi **عبد الله بن الزبير**; galebe üzere.

Ve onu muaf tuttu; böylece ona binmedi; ve **الصحاح**’ta ziyade etti: ve ona **حبل** dokunmadı; ta ki zor oldu; böylece **أصعب**; o, kendi nefsiyle zor oldu; zor oldu.

Ve **أصعب الجمل**: asla binilmedi. **ابن الأعرابي** inşad etti:
  Hörgücü, zayıflığından bir sûret içindedir
  Onu **أصعب** kıldı, **ذو جدة** onun örtüsünde
**ثعلب** dedi: mânâsı: zayıflığından güzel bir sûret içinde; yani zayıf iken onu koymadı.

Ve **جبير** hadîsinde: “Her kim **مصعبا** ise dönsün” yani devesi zor, boyun eğmeyen ve **ذلول** olmayan kimse. Denir: **أصعب الرجل فهو مصعب**. Ve **جمل مصعب**: eğer **منوقا** değilse ve sırtı haram kılınmış ise; **لسان العرب**’da böyle.

Ve **الصعبة بنت جبل**: efendimiz sahâbî **معاذ**’ın kız kardeşi; biat etti. Yine **الصعبة بنت سهل الأشهلية**; iki sahâbî kadın; ve yine **الصعبة بنت الحضرمي**: **العلاء**’ın kız kardeşi ve **أم طلحة**; ondan biri **العشرة**’dendir; onun da sahbeliği vardır.

Ve **صعبة** ve **صعيبة**: iki kadındır.

Ve yerlerden **الصاعب**: o, sürülen; nakl ve taş sahibi olan arazidir.

Ve **الصعبية**: **بني خفاف بن ندبة** için, **بني سليم**’den bir sudur.

**الصعاب**; **كتاب** gibi: **اليمامة** ile **البحرين** arasında bir dağdır. Ve **يوم الصعاب**: onların günlerinden bir gündür.

Ve **عقبة صعبة**: eğer meşakkatli ise.

**ابن عباس** hadîsinde: “İnsanlar **الصعبة** ve **الذلول**’e binince, insanlardan ancak bildiğimizi almadık” yani işlerin şiddetleri ve kolaylıkları. Murad: şeylere aldırmayı terk etmek ve söz ve amelde sakınmak; **لسان العرب**’da böyle.

Ve **أمين الدين أبو محمد عبد القادر ابن محمد الصعبي**: fakih, muhaddis; **أبا الفرج الحراني** ve başkasını işitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَعُبَ
1 صَعُبَ ذ , (S, A, MA, Msb, K,) aor. صَعُبَ , (A, K,) inf. n. صُعُوبَةٌ; (S, MA, Msb, K;) and ↓ استصعب; (S, A, MA, Msb, K;) and ↓ اصعب, (IAar, K,) inf. n. اـِصْعَابٌ; (IAar, TA;) It (a thing, Msb, or an affair, or event, S, MA, Msb, K) was, or became, صَعْب, (S, A, &c.,) i. e. difficult, hard, hard to be done or accomplished, hard to be borne or endured, or distressing. (A, MA, K.) One says, عَلَيْهِ الأَمْرُ ↓ استصعب, (S, MA, Msb,) like صَعُبَ, (S, Msb,) The affair, or event, was, or became, difficult, &c., to him. (MA.)

صعّبهُ
2 صعّبهُ ذ , (K,) inf. n. تَصْعِيبٌ; (TA;) [and] ↓ اصعبهُ, (A,) inf. n. اـِصْعَابٌ; (KL;) and ↓ تصعّبهُ; (K;) He made, or rendered, it صَعْب, (A, K,) i. e. difficult, hard, &c. (A, K, KL.)

اصعب
4 اصعب ذ : see 1. ― -b2- Said of a camel, He was, or became, صَعْب [meaning refractory, or untractable]: (K, TA:) [and in like manner one says ↓ استصعب: (see its contr. استصحب:) and ↓ تصعّب, which is also said of a man:] and اصعب said of a camel, he was unridden, (A, TA,) and untouched by a rope. (A.) ― -b3- Also, said of a man, His camel was, or became, refractory, or untractable. (L, TA.) -A2- اصعبهُ: see 2. ― -b2- Also He left him (i. e. a camel) unridden, (S, K, TA,) and untouched by a rope, so that he became refractory, or untractable. (S, K.) [See مُصْعَبٌ]. ― -b3- And He found it (i. e. an affair, or event, S, Msb, or a thing, K) to be صَعْب [i. e. difficult, hard, &c.]; (S, Msb, K;) as also ↓ استصعبهُ: (Msb, K:) or both signify he saw it, or held it, to be so. (TA.) [See an ex. of the former in a verse cited voce رَيْثٌ.]

تصعّب
5 تصعّب ذ , intrans.: see 4. -A2- تصعّبهُ: see 2.

استصعب
10 استصعب ذ , intrans.: see 1, in two places: ― -b2- and see also 4. -A2- استصعبهُ: see 4.

صَعْبٌ
صَعْبٌ ذ Difficult, hard, hard to be done or accomplished, hard to be borne or endured, or distressing; (A, MA, K;) contr. of سَهْلٌ; (Mgh, TA;) as also ↓ صُعْبُوبٌ: (T, O, K, TA:) pl. of the former صِعَابٌ; (Msb;) and of ↓ the latter, صَعَابِيبُ. (T, TA.) One says أَمْرٌ صَعْبٌ A difficult, hard, or distressing, affair or event. (A.) And عَقَبَةٌ صَعْبَةٌ (thus in the A, but in the Msb and TA without any syll. signs,) [A mountainroad] difficult, hard, or distressing: (TA:) pl. عِقَابٌ صِعَابٌ (A, Msb *) and صَعْبَاتٌ with sukoon [to the ع because the word is an epithet; for if it were a subst., it would be صَعَبَاتٌ]. (Msb.) [Or عُقْبَةٌ صَعْبَةٌ may perhaps be meant in the TA, i. e. A difficult, hard, or distressing, stage of a journey.] ― -b2- Also Refractory, untractable, incompliant, obstinate, or stubborn; (K, * TA;) contr. of ذَلُولٌ; (S, A, TA;) applied to a camel, (S, A,) or to a beast; (TA;) [and to a man;] fem. صَعْبَةٌ, (S, TA,) which is applied to a woman: (S:) and the pl. of this is صِعَابٌ, [as of the masc.,] (TA,) and صَعْبَاتٌ, applied to women, with sukoon [to the ع because the word is an epithet]. (S, TA.) رَكِبَ النَّاسُ الصَّعْبَةَ وَالذَّلُولَ, occurring in a trad. of I'Ab, [lit. The people rode the refractory and the tractable she-camel,] means (assumed tropical:) the people entered upon difficult and easy affairs; i. e. they cared not for things, nor were cautious respecting what they said and did. (L, TA.) ― -b3- [Hence,] الصَّعْبُ The lion; (O, K;) because of his untractableness. (TA.)

صُعْبُوبٌ
صُعْبُوبٌ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence, in two places.

صَاعِبٌ
صَاعِبٌ ذ Land containing stones such as fill the hand, and other stones, which is tilled, or cultivated. (K, TA.)

مُصْعَبٌ
مُصْعَبٌ ذ A stallion [of camels]: (S, K:) and a camel, (S, A,) or a stallion [of camels], (ISk, TA,) left unridden, and untouched by a rope, (ISk, S, A, TA,) so as to become refractory, or untractable: (S:) or an unbroken camel, upon whose back nothing is allowed to be put: (L, TA:) pl. مَصَاعِبُ and مَصَاعِيبُ. (ISk, TA.) ― -b2- It is also applied as an epithet to a man, (A, Msb, TA,) meaning مَسَوَّدٌ [i. e. (assumed tropical:) Made a chief or lord &c.]: (TA:) pl. مَصَاعِبُ. (A, Msb.) One says, فُلَانٌ مُصْعَبٌ مِنَ المَصَاعِبِ (tropical:) [Such a man is one of those who have been made chiefs or lords &c.]; like as one says, قَرْمٌ مِنَ القُرُومِ. (A.)

مُصْعِبٌ
مُصْعِبٌ ذ A man whose camel is refractory, or untractable: occurring in a trad. (L, TA.)

##### Türkçe

**صَعُبَ**
1 **صَعُبَ** **ذ** , (S, A, MA, Msb, K,) muzâri‘i **صَعُبَ** , (A, K,) mastar ismi **صُعُوبَةٌ**; (S, MA, Msb, K;) ve ↓ **استصعب**; (S, A, MA, Msb, K;) ve ↓ **اصعب**, (IAar, K,) mastar ismi **اـِصْعَابٌ**; (IAar, TA;) O (bir şey, Msb, yahut bir iş, yahut bir olay, S, MA, Msb, K) **صَعْب** oldu yahut **صَعْب** hâline geldi, (S, A, &c.,) yani zor, çetin, yapılması yahut gerçekleştirilmesi zor, katlanılması yahut dayanılması zor, yahut sıkıntı verici. (A, MA, K.) Denir ki, **عَلَيْهِ الأَمْرُ** ↓ **استصعب**, (S, MA, Msb,) **صَعُبَ** gibi, (S, Msb,) İş yahut olay ona zor, &c., oldu yahut zor hâline geldi. (MA.)

**صعّبهُ**
2 **صعّبهُ** **ذ** , (K,) mastar ismi **تَصْعِيبٌ**; (TA;) [ve] ↓ **اصعبهُ**, (A,) mastar ismi **اـِصْعَابٌ**; (KL;) ve ↓ **تصعّبهُ**; (K;) O, onu **صَعْب** kıldı yahut **صَعْب** hâle getirdi, (A, K,) yani zor, çetin, &c. (A, K, KL.)

**اصعب**
4 **اصعب** **ذ** : 1’e bak. ― -b2- Deve hakkında söylenir: O, **صَعْب** oldu yahut **صَعْب** hâline geldi [yani huysuz, inatçı, yahut uysallaşmaz]: (K, TA:) [ve aynı şekilde ↓ **استصعب** denir: (zıddı **استصحب**’a bak:) ve ↓ **تصعّب**, ki bu bir adam hakkında da söylenir:] ve **اصعب** deve hakkında: o, binilmemiş idi, (A, TA,) ve bir iple dokunulmamış idi. (A.) ― -b3- Yine, bir adam hakkında söylenir: Onun devesi huysuz oldu yahut huysuz hâle geldi, yahut uysallaşmaz oldu. (L, TA.) -A2- **اصعبهُ**: 2’ye bak. ― -b2- Yine o, onu (yani bir deveyi) binilmemiş bıraktı, (S, K, TA,) ve bir iple dokunulmamış bıraktı; böylece o huysuz oldu yahut uysallaşmaz oldu. (S, K.) [**مُصْعَبٌ**’a bak]. ― -b3- Ve o, onu (yani bir işi yahut olayı, S, Msb, yahut bir şeyi, K) **صَعْب** buldu [yani zor, çetin, &c.]; (S, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **استصعبهُ**: (Msb, K:) yahut ikisi de, onun öyle olduğunu gördü yahut öyle saydı demektir. (TA.) [Öncekinin bir örneğine **رَيْثٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bak.]

**تصعّب**
5 **تصعّب** **ذ** , lâzım: 4’e bak. -A2- **تصعّبهُ**: 2’ye bak.

**استصعب**
10 **استصعب** **ذ** , lâzım: iki yerde 1’e bak: ― -b2- ve ayrıca 4’e de bak. -A2- **استصعبهُ**: 4’e bak.

**صَعْبٌ**
**صَعْبٌ** **ذ** Zor, çetin, yapılması yahut gerçekleştirilmesi zor, katlanılması yahut dayanılması zor, yahut sıkıntı verici; (A, MA, K;) **سَهْلٌ**’ün zıddı; (Mgh, TA;) ve ayrıca ↓ **صُعْبُوبٌ**: (T, O, K, TA:) öncekinin çoğulu **صِعَابٌ**; (Msb;) ve ↓ ikincinin çoğulu, **صَعَابِيبُ**. (T, TA.) Denir ki **أَمْرٌ صَعْبٌ**: zor, çetin, yahut sıkıntı verici bir iş yahut olay. (A.) Ve **عَقَبَةٌ صَعْبَةٌ** (A’da böyle; fakat Msb ve TA’da hiçbir hareke işareti olmaksızın,) [bir dağ yolu] zor, çetin, yahut sıkıntı verici: (TA:) çoğulu **عِقَابٌ صِعَابٌ** (A, Msb *) ve **صَعْبَاتٌ** sükûn ile [**ع** üzerine; çünkü kelime bir sıfattır; eğer bir isim olsaydı **صَعَبَاتٌ** olurdu]. (Msb.) [Yahut TA’da belki **عُقْبَةٌ صَعْبَةٌ** kastedilmiştir; yani yolculuğun zor, çetin, yahut sıkıntı verici bir merhalesi.] ― -b2- Yine: Huysuz, uysallaşmaz, boyun eğmez, inatçı, yahut dikbaşlı; (K, * TA;) **ذَلُولٌ**’ün zıddı; (S, A, TA;) deveye uygulanır, (S, A,) yahut bir hayvana; (TA;) [ve bir adama;] müennesi **صَعْبَةٌ**, (S, TA,) ki bir kadına uygulanır: (S:) ve bunun çoğulu **صِعَابٌ**’dır, [müzekkerinki gibi,] (TA,) ve **صَعْبَاتٌ**, kadınlara uygulanır, sükûn ile [**ع** üzerine; çünkü kelime bir sıfattır]. (S, TA.) **رَكِبَ النَّاسُ الصَّعْبَةَ وَالذَّلُولَ**, İ’Ab rivayetinde geçen bir hadiste, [lafzen: İnsanlar huysuz ve uysal dişi deveyi bindi,] şu anlama gelir (mecaz kabul edilerek): insanlar zor ve kolay işlere giriştiler; yani şeylere aldırmadılar ve söyledikleri ve yaptıkları hususunda ihtiyatlı olmadılar. (L, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **الصَّعْبُ** Aslan; (O, K;) onun uysallaşmazlığından dolayı. (TA.)

**صُعْبُوبٌ**
**صُعْبُوبٌ** **ذ** : bir önceki paragrafın ilk cümlesine, iki yerde, bak.

**صَاعِبٌ**
**صَاعِبٌ** **ذ** Eli dolduran taşlar ve başka taşlar bulunan, sürülen yahut ekilen arazi. (K, TA.)

**مُصْعَبٌ**
**مُصْعَبٌ** **ذ** Bir aygır [develerden]: (S, K:) ve bir deve, (S, A,) yahut bir aygır [develerden], (ISk, TA,) binilmemiş bırakılmış ve bir iple dokunulmamış, (ISk, S, A, TA,) böylece huysuz yahut uysallaşmaz olmuş: (S:) yahut ehlîleştirilmemiş bir deve; sırtına hiçbir şey konulmasına izin verilmeyen: (L, TA:) çoğulu **مَصَاعِبُ** ve **مَصَاعِيبُ**. (ISk, TA.) ― -b2- Yine bir adama sıfat olarak da uygulanır, (A, Msb, TA,) **مَسَوَّدٌ** anlamında [yani (mecaz kabul edilerek:) reis yahut efendi &c. yapılmış]: (TA:) çoğulu **مَصَاعِبُ**. (A, Msb.) Denir ki, **فُلَانٌ مُصْعَبٌ مِنَ المَصَاعِبِ** (mecaz:) [Falanca, reis yahut efendi &c. yapılmış olanlardan biridir]; tıpkı denildiği gibi, **قَرْمٌ مِنَ القُرُومِ**. (A.)

**مُصْعِبٌ**
**مُصْعِبٌ** **ذ** Devesi huysuz yahut uysallaşmaz olan bir adam: bir hadiste geçer. (L, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَعُبَ
صَعُبَ U ( n. ac. صُعُوْبَة 27t )
a.  [ 'Ala ], Was difficult, hard, arduous, painful to, for.

b.  Was troublesome, refractory, stubborn.

صَعَّبَ
صَعَّبَ II ,
a.  Made difficult, hard.

أَصْعَبَ
أَصْعَبَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ) & X ( a ).

تَصَعَّبَ
تَصَعَّبَ V ,
a.  Was difficult, hard.

b.  see II .

تَصَاْعَبَ
تَصَاْعَبَ VI
a.  [ Fī ], Made difficulties about.

اِسْتَصْعَبَ
اِسْتَصْعَبَ X ,
a.  Found, considered difficult.

b.  see V (a) .

صَعْب
صَعْب 1 , ( pl. صِعَاْب 23 ),
a.  Difficult, hard, arduous, trying.

b.  Unmanageable, refractory, obstinate, stubborn, wilful.

صَعْبَة
صَعْبَة 1t , ( pl. reg. &  صِعَاْب 23 ),
a.  fem. of صَعْب 1 .

صُعُوْبَة
صُعُوْبَة 27t ,
a.  Difficulty.

مَصَاْعِبُ
مَصَاْعِبُ 44 ,
a.  Difficulties.

أَصْعَبَ
N. P. أَصْعَبَ IV , ( pl. مَصَاْعِبُ 44 ,  مَصَاْعِيْبُ 65 ),
a.  Stallion.

صَعْتَر
صَعْتَر
a.  Thyme.

##### Türkçe

صَعُبَ
**صَعُبَ** U (mastar: **صُعُوْبَة** 27t)
a. [ 'Ala ], -e/-a karşı zor, güç, meşakkatli, acı verici oldu.

b. Sıkıntı verici oldu; inatçı, dikbaşlı oldu.

صَعَّبَ
**صَعَّبَ** II ,
a. Zorlaştırdı, güçleştirdi.

أَصْعَبَ
**أَصْعَبَ** IV ,
a. I (a), (b) ve X (a)’ya bak.

تَصَعَّبَ
**تَصَعَّبَ** V ,
a. Zor, güç oldu.

b. II’ye bak.

تَصَاْعَبَ
**تَصَاْعَبَ** VI
a. [ Fī ], hakkında zorluklar çıkardı.

اِسْتَصْعَبَ
**اِسْتَصْعَبَ** X ,
a. Zor buldu, zor saydı.

b. V (a)’ya bak.

صَعْب
**صَعْب** 1 , (çoğulu **صِعَاْب** 23),
a. Zor, güç, meşakkatli, denemeli.

b. Yönetilmez; inatçı, dikbaşlı, huysuz, iradeli.

صَعْبَة
**صَعْبَة** 1t , (düzenli çoğul ve **صِعَاْب** 23),
a. **صَعْب** 1’in müennesi.

صُعُوْبَة
**صُعُوْبَة** 27t ,
a. Zorluk.

مَصَاْعِبُ
**مَصَاْعِبُ** 44 ,
a. Zorluklar.

أَصْعَبَ
Özel ad. **أَصْعَبَ** IV , (çoğulu **مَصَاْعِبُ** 44, **مَصَاْعِيْبُ** 65),
a. Aygır.

صَعْتَر
**صَعْتَر**
a. Kekik.
