# صعد (ص-ع-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bayır, yokuş yer demektir

- Harfler: ص - ع - د
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَعِيدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Yamaç yüzeyi | 4 | 4 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/4:43.md) |
| [تُصْعِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعِلُونَ | Tırmanırsınız | 1 | 1 | [3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/3:153.md) |
| [صَعَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Zor | 1 | 1 | [72:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/72:17.md) |
| [صَعُودًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Yokuş | 1 | 1 | [74:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/74:17.md) |
| [يَصَّعَّدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8F.md) | يَتَفَعَّلُ | Yükselmeye çabalar | 1 | 1 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/6:125.md) |
| [يَصْعَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Yükselir | 1 | 1 | [35:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/35:10.md) |

## Mücavir kökler — 82 mücavir (106 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Çukur
2. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Su bitkisi
3. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Birbirinize dokundunuz
4. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · İyi
5. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Büyük akarsu
6. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
7. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · “Sufur” süpürgedir
8. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Mesih
9. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Bürde” gocuk demektir
10. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
11. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Yan demektir
12. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
13. [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cüruz otu kurumuş toprak demektir
14. [زلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zelk (ze) : Kaygan yer demektir
15. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kadınlar
16. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Su
17. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Topuk demektir
18. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yüz demektir
19. [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bair işlenmemiş toprak, kır demektir
20. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
21. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şeriha” et dilimi demektir
22. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
23. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
24. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
25. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Namaz
26. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Su birikintisidir
27. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
28. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kir demektir
29. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
30. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · El ve kol demektir
31. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
32. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yol, işaret bulunmayan yer
33. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülük demektir
34. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dar geçit, boğaz demektir
35. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baş demektir
36. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
37. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
38. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sinek kapan bitki demektir
39. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
40. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Umulur
41. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
42. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
43. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
44. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tan demektir
45. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
46. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
47. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
48. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
49. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
50. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
51. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
52. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
53. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
54. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
55. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sütle dolu memedir
56. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
57. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
58. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
59. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
60. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صعد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [علا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A7.md), [رقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md), [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Aşağıdan yukarıya doğru yönelmek, dik ve yokuş bir zemine tırmanmak, yeryüzünün en üst katmanı ve açık yüzeyi |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel ve manevi yükseliş, irtifa arttıkça oluşan zorluk ve baskı, amellerin ve kelimelerin yücelişi |
| Çekirdek Özet 3 | Yerçekimi veya atalet etkisine karşı koyarak yukarı çıkış; enerji sarfı, direnç aşma ve yüzey açığa çıkışı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | صَعِيد kelimesini yalnızca toz veya ince toprak sayıp yeryüzünün doğal taş ve açık yüzeyini dışarıda bırakmak; صَعُود ve صَعَد kavramlarındaki içkin zorluk ve irtifa baskısını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صع | Şiddetle sarsılma, açığa çıkma, sertleşme ve baskı altında kalma; nitekim [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) boynun kasılıp yukarı dikilmesi ve böbürlenmeyi, [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) ise gökten gelen şiddetli ses ve bayıltıcı darbeyi ifade eder | د | Çekirdeğin taşıdığı sarsıcı ve dikilme hareketine yön, süreklilik ve aşamalı geçiş ekleyerek yukarıya doğru tırmanma, yokuş aşma ve yüzeyin en üst katmanına çıkma anlamını kurmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki | Kökten yukarı doğru uzanma, tutunarak yükselme ve gerilimli doğrulma hareketini simgeler |
| ع | Göz | Açığa çıkış, algılanabilirlik, yüzeye vurma ve pınarın kaynaması gibi dışarı yönelişi temsil eder |
| د | Kapı | Geçiş, eşik aşma, bir düzeyden diğerine adım adım ilerleme dinamizmini katar |
| صعد | Tutunarak yukarı fırlama, yüzeye çıkma ve eşik aşma | Eğilimli ve engelli bir düzlemde direnci aşarak basamak basamak yukarı tırmanmayı ve zemin yüzeyinde görünür kılınmayı anlatır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Vadiden veya alçak bir araziden yukarıya, dağa ya da sırta doğru tırmanmak; çıkışı zor olan sarp tepe ve yokuş yol (صَعُود); yeryüzünün bitki ve toz barındırsın barındırmasın en üst sathı (صَعِيد) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr bir şiirinde iniş ve yokuş yukarı tırmanış hareketini karşıtlık içinde şöyle zikreder: لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي (Burada إفراغ iniş, تصعيد ise yokuşa tırmanıştır) |
| Erken Arapça kullanım | Huzeyl şairi Sâide b. Cüeyye yüksek dağları tasvir ederken kelimeyi şöyle kullanır: يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ / شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ (Aşılması güç, göğe doğru yükselen sarp zirvelere sığınır) |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça صعد kökü, Sami dillerinin Güney kolunda özgün bir morfolojik ve semantik profil sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) tırmanma ve yükselme eylemi çoğunlukla עלה köküyle karşılanırken, Arapçada صعد kökü özellikle fiziksel bir engebe karşısında harcanan kuvveti, yokuşu ve toprağın/arazinin kabaran üst tabakasını karşılama noktasında uzmanlaşmıştır. Klasik Güney Arapçasında (Saba dili) ve Habeşçede (Ge'ez) kök, yukarı çıkma ve tepeye yönelme anlam alanıyla morfolojik yakınlık gösterir. Kökün içerdiği somut çekirdek, yer seviyesinden yukarı doğru dik bir eksende mesafe katetmeyi ve bu kat edişin beraberinde getirdiği fiziksel gerilimi ifade eder. Dolayısıyla kök, soyut bir yücelikten ziyade yerçekimine ve zemin direncine karşı yürütülen bir tırmanışı imler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صعد / صعدات / صعيد | Yerden yukarı doğru hareket (صعود), dik yokuş (صعود), yeryüzünün üst tabakası (صعيد) ve açık geniş yollar (صعدات) arasında zemin ve irtifa ilişkisi kesindir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Epigrafik Güney Arapçası ve Ge'ez | Yükselme, dik yamaçlara çıkma ve arazinin yüksek kısımlarına yönelme biçiminde ortak bir bölgesel katman mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin | Kökün çekirdeği olan ses öbeğinin kabarma, yüzeye çıkma ve sertleşme tabanında paralellikleri izlenebilmektedir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkmak, tırmanmak, yer yüzeyi | Hedef köktür; dikey hareket ve yeryüzünün açık üst yüzeyini bildirir | Kur'an'da geçer |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Anlamlı | Yarmak, ikiye ayırmak, açıkça ortaya koymak | Bir bütünün çatlayıp açılması, hakikatin perdeyi yırtarak netleşmesi | Kur'an'da geçer |
| [عصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF.md) | Anlamlı | Karıştırmak, bükmek, yoğurmak | Tencerede yemeği veya hamuru kuvvetle alt üst ederek karıştırma hareketi | Kur'an'da geçmez |
| [عدص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [دصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B5%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [دعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Kum tepesi, yığılmış toprak | Rüzgârın biriktirdiği yuvarlak ve basık kum yığını | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صعد | Merkez | Tırmanmak, yükselmek, yer yüzeyi | Dikey eksende fiziksel efor ve direnç aşarak yükselmeyi, sathın en üstünü anlatır | Mesafe kat etmede yokuş ve zorlanma unsuru belirgindir |
| [علا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A7.md) | Komşu | Yücelmek, üstün gelmek | Konum, makam veya kudret bakımından üstte bulunmayı ifade eder; tırmanma eforu zorunlu değildir | Hiyerarşik ve mutlak üstünlüğü bildirir |
| [رقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md) | Komşu | Basamak basamak çıkmak | Merdiven veya aşamalarla, intizamlı biçimde yukarı doğru ilerlemektir | Düzenli basamak ve basiretli yükseliş öne çıkar |
| [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Meyilli ve kıvrılarak yükselmek | Düz bir hat yerine eğimli, zikzaklar çizerek göğe doğru yükselişi imler | Açısal ve dolaylı irtifa alma hareketidir |
| [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Aşağı inmek, düşmek, alçalmak | Yüksek bir yerden aşağıya, düzlüğe veya daha alt bir dereceye iniştir | Dikey eksendeki alçalışı ve seviye kaybını anlatır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صعد | Yükselmek, tırmanmak, yeryüzü sathı | Zorlanarak irtifa kazanmayı ve yeryüzünün en üst katmanını birlikte kuşatır | Kesin |
| Latince | Scandere, ascendere | Tırmanmak, yukarı çıkmak | Fiziksel olarak yukarı tırmanmayı karşılar; ancak kökün zemin (صعيد) anlam boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Ascend, climb, steep ascent | Yükselmek, tırmanmak, sarp yokuş | Yokuş yukarı çıkışı ve zorlu irtifa artışını iyi verir; fıkhi arınma yüzeyini tek kelimede karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Aufsteigen, erklimmen, Steigung | Tırmanmak, yokuş çıkmak | Güç sarf ederek dik bir zemini aşmayı karşılar; yer kabuğu anlamı ayrı sözcük gerektirir | Güçlü |
| Fransızca | Gravir, monter, ascension | Tırmanmak, dik çıkış | Eforla yokuş tırmanışını ve yükselişi ifade eder; zemin satıh boyutunu doğrudan vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَعِيدًا طَيِّبًا | Yeryüzünün temiz üst sathı, doğal zemin | Teyemmüm bağlamında su bulunmadığında yüz ve kollara sürülen temiz yeryüzü katmanı (Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)) |
| صَعِيدًا زَلَقًا / جُرُزًا | Üzerinde hiçbir bitki kalmamış, kaygan ve çıplak toprak/kaya yüzeyi | Dünyevi servetin yok oluşu ve kıyamet sahnesinde yeryüzünün bitkisiz, düz bir zemine dönüşmesi (Kehf [18:8](https://lisan.digital/tr/ayet/18:8.md), Kehf [18:40](https://lisan.digital/tr/ayet/18:40.md)) |
| يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ | Göğe doğru zorlanarak, nefesi daralarak tırmanmak | İnkârcının kalbindeki sıkışma ve basınca maruz kalarak boğulma hissinin somut tabiat kanunuyla tasviri (En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md)) |
| إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ | Manevi olarak kabul makamına yükselmek | Güzel sözlerin ve salih amellerin Allah katına kabul edilerek yücelmesi (Fâtır [35:10](https://lisan.digital/tr/ayet/35:10.md)) |
| تُصْعِدُونَ | Savaş alanından kaçarak vadiyi terk edip dağa/yokuşa doğru tırmanmak | Uhud hezimetinde arkaya bakmaksızın yamaçlara kaçış psikolojisi (Âl-i İmrân [3:153](https://lisan.digital/tr/ayet/3:153.md)) |
| عَذَابًا صَعَدًا | Katlanılması son derece ağır, artan ve şiddetlenen azap | Rabbin zikrinden yüz çevirenlere uygulanan kuşatıcı ve boğucu ceza (Cin [72:17](https://lisan.digital/tr/ayet/72:17.md)) |
| سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا | Aşılması imkânsız sarp yokuş, tükenişe sürükleyen meşakkat | İnatçı inkârcının yüz yüze bırakılacağı kahredici ve bitmeyen çile (Müddessir [74:17](https://lisan.digital/tr/ayet/74:17.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kabul ve tenzih | Kelimelerin ve amellerin Allah'a yükselmesi (Fâtır [35:10](https://lisan.digital/tr/ayet/35:10.md)) ayetinde mekan tayininden tenzih; amelin değer kazanıp arşa layık görülmesi | Manevi ve rütbevi yükseliş; amelin kabulü |
| Fıkıh | Taharet ve teyemmüm | Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md)'teki صَعِيد lafzının yalnızca tozlu toprak mı yoksa yeryüzünün taş, kum, kaya gibi tüm doğal üst yüzeyi mi olduğu ihtilafı | Hanefî ve Mâlikîlerde yeryüzü sathının tamamı; Şâfiîlerde yalnızca toz kaldıran toprak |
| Tefsir | İcaz ve hakikat-mecaz dengesi | En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md)'teki göğe yükseldikçe göğsün daralması tasvirinin bilimsel ve ruhsal derinliği; cezanın dik yokuşla (صعود) istiaresi | Atmosferik basınç değişimi, ruhsal boğulma ve tırmanış meşakkati |
| Hadis | Sosyal ahlak ve kamusal alan | Yollarda ve geçitlerde oturmanın yasaklanması hadisinde geçen الصُّعُدَات lafzı | İnsanların gelip geçtiği ana arterler, yollar ve kamuya açık geçiş zeminleri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve kulluk bilinci | Doğal zeminle arınma (teyemmüm) ve amellerin manevi irtifası | Asli unsura dönüş ve niyetin arşa yönelmesi | Su bulunmadığında yeryüzünün açık yüzeyine yönelmek, toprağı ve yaratılış sathını temizlik vasıtası kılar | Kesin |
| İlmi | Fiziksel irtifa ve biyolojik direnç | Yükseklik arttıkça azalan oksijen ve basınç değişimi | Atmosferik sınırların insan bedenindeki etkisini bildirme | Göğe yükseldikçe göğsün daralması, biyofiziksel bir hakikatin semantik olarak kökte taşındığını gösterir | Kesin |
| Siyasi | Otorite kurma ve kriz yönetimi | Sarp engelleri aşma iradesi veya panikle cepheden kaçış | Zorluk karşısında direnç veya dağılma testi | Âl-i İmrân [3:153](https://lisan.digital/tr/ayet/3:153.md)'te savaşı terk edip dağa kaçış, disiplinsizliğin siyasi ve askeri hezimete yol açışını örnekler | Güçlü |
| İktisadi | Verimli katmanın kaybı ve mali tükeniş | Zirveye çıkış maliyeti ve zeminin çıplak kalması | Üretim yüzeyinin tükenmesi ve altından kalkılamaz borç yükü | Servetin zayi olup toprağın bitkisiz bir kayaya dönüşmesi iktisadi çöküşü; صَعُود ise ödenemez külfetleri simgeler | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji artışı ve gradyan vektörü | Bir kütlenin yerçekimi alanında yukarı taşınması için gereken iş ($W = \Delta U$), irtifa arttıkça ortam basıncının düşmesi ($P = P_0 e^{-h/h_0}$) kökün dinamiğidir | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal hareketlilik eşiği ve bilişsel yük | Bireyin veya zümrenin alt sınıftan üste çıkarken maruz kaldığı kurumsal direnç ve psikolojik baskı artışı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صَعِيد kelimesini sadece toz veya ziraat toprağına indirgemek; kökün türevlerini yalnızca soyut bir iyi hissetme veya yücelme sanıp taşıdığı fiziki sürtünme ve meşakkat boyutunu silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün jeolojik sathını (taş, toprak, kaya), göğe doğru çıkıştaki fizyolojik göğüs daralmasını ve ilahi azabın insanı yokuşta nefessiz bırakan kuşatıcılığını kapsayan çok katmanlı bir zemin ve irtifa ilişkisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fıkıhta teyemmüm ibadetini sadece toza bağlayıp taş ve kaya üzerinde ifasını geçersiz saymak; En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md) gibi ayetlerdeki biyofiziksel mucizevi tasviri sıradan bir benzetme kabul etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut fiziksel olgular (yeryüzü sathı, dağ yokuşu, atmosferik basınç) ile manevi gerçeklikler (arınma, amelin kabulü, inkârcının ruhsal boğuntusu) arasında kurduğu organik rabıtayı en yalın biçimde sunduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Teyemmüm ve taharet hükümleri içeren fıkhi ayetlerde (Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)); kıyamet ve kriz sahnelerini canlandıran jeolojik tasvirlerde (Kehf [18:8](https://lisan.digital/tr/ayet/18:8.md), 40); inkâr psikolojisi ve azap tehditlerini anlatan ayetlerde (En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md), Cin [72:17](https://lisan.digital/tr/ayet/72:17.md), Müddessir [74:17](https://lisan.digital/tr/ayet/74:17.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Arınmanın sadece su veya sadece tozla olabileceği zannını tashih ederek yeryüzünün temiz katmanının (صعيد) mutlak arındırıcılığını öğretir; ayrıca hakikate direnmenin getireceği cezanın dışsal bir şiddet kadar içsel bir tıkanma ve tırmanış meşakkati olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeryüzünün açık üst yüzeyi ve zemin direncine karşı yokuş yukarı tırmanma hareketi.
- Soyut anlam: Efor sarf ederek basamak aşma, manevi kabul düzeyine yükselme ve artan irtifa sebebiyle içsel daralma yaşama.
- Sistematik karşılık: Yerçekimine ve dış engellere karşı harcanan kuvvetin dikey eksende işe dönüşmesi; irtifa arttıkça potansiyel enerjinin artıp ortam basıncının düşmesi prensibi.
- LaTeX modeli: $$F_a = -\nabla U(z) - \gamma(z) \cdot \dot{z}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $z$ dikey irtifayı, $U(z)$ dikey konum arttıkça aşılması gereken potansiyel enerji engelini, $-\nabla U(z)$ yerçekimine ve zemin eğimine karşı koyan kuvveti, $\gamma(z)$ yükseldikçe artan direnç, içsel sürtünme ve basınç daralmasını, $\dot{z}$ ise yükselme hızını temsil eder. Model, kökün ifade ettiği yokuş çıkışındaki zorluğu, irtifa arttıkça katlanan meşakkati ve zemin aşımını matematiksel olarak özetler.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/3:153.md) — تُصْعِدُونَ

إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Hani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/4:43.md) — صَعِيدًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/5:6.md) — صَعِيدًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/6:125.md) — يَصَّعَّدُ

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [Kehf 18:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/18:8.md) — صَعِيدًا

وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا

Meal (IK): Şüphesiz ki Biz, yeryüzünde olanları kupkuru bir toprak haline getirebiliriz.

### [Kehf 18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/18:40.md) — صَعِيدًا

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا

Meal (IK): Rabbım bana senin bahçenden daha iyisini verebilir ve seninkinin üzerine gökten bir felaket gönderir de kaypak bir toprak haline getirebilir.

### [Fatır 35:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/35:10.md) — يَصْعَدُ

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَكْرُ أُولَئِكَ هُوَ يَبُورُ

Meal (IK): Kim, izzet istiyorsa; izzet bütünüyle Allah’ındır. Güzel sözler O’na yükselir. Onu da salih amel yükseltir. Kötülükleri tuzak yapanlar için şiddetli bir azab vardır. Onların hilesi, boşa çıkar.

### [Cin 72:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/72:17.md) — صَعَدًا

لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا

Meal (IK): Ki onları bununla tecrübe edelim. Kim Rabbının zikrinden yüz çevirirse; onu, gittikçe artan bir azaba uğratır.

### [Müddessir 74:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/ayet/74:17.md) — صَعُودًا

سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا

Meal (IK): Ben; onu sarp bir yokuşa sardıracağım.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bayır, yokuş yer demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت وهو خطأ.
والعِصواد: جلبة في بلية. تقول: عصدتهم العصاويد، وهم في عصواد من أمرهم، وفي عصواد بينهم، يعني البلايا والخصومات.
وجاءت الإبل عصاويد: يركب بعضها بعضاً. قال زائدة: أقول جاءت الإبل عصاويد أي: متفرقة وكذلك عصاويد الظلام لتراكبه.
وعَصَدَ البعيرُ إذا مات، قال غيلان:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
ويقال لخفة رأسه.
صعد: صعِد صعوداً، أي: ارتقَى مكاناً مشرفاً.
وأصعد إصعاداً، أي: صار مستقبل حدور نهرٍ أو وادٍ، أو أرضٍ أرفع من الأخرى. قال الشماخ:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
الإفراغ ههنا: الإنحدار. والصَّعود: طريق منخفض من أسفله إلى أعلاه.
والهَبُوط من أعلاه إلى أسفله. والجميع: أصعدة وأهبطة.
والصَّعود أيضاً بمنزلة الكَؤود من عقبة، وارتكاب مشقة في أمر. والعرب تؤنثه، وقول العرب: لأرهقنّك صَعودا، أي: لأجشمنّك مشقة من الأمر. واشتق ذلك، لأن الارتكاب في صَعود أشق من الارتكاب في هَبوط.
وقول الله عزّ وجلّ: " سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً " أي: مشقة من العذاب، ويقال: بل هو جبل من جمرة واحدة يكلّف الكفرةُ ارتقاءه، فكلّما وضع رجله ليرتقي ذاب إلى أصله وركه. ثم تعود صحيحة مكانها، ويضربون بالمقامع.
والصَّعود: الناقة يموت ولدها، فترجع إلى فصيلها الأول فتَدرّ عليه، يقال: هو أطيب للبنها. وجمعها: صُعُد. قال خالد بن جعفر:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
يعني مهره. أمر أن يُسقَى اللبن.
والصَّعيد: وجه الأرض قلّ أو كثر، تقول: عليك بالصَّعيد، أي: اجلس على الأرض وتَيَمَّم الصَّعيد، أي: خذ من غباره بكفيك للصلاة، قال الله عزّ وجلّ: " فتيمموا صعيداً طيبا " . قال ذو الرّمة:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد
والصَّعدةُ القناة المستوية تنبت كذلك، ومن القصب أيضاً، وجمعه: صِعاد. قال:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد
والصَّعدةُ من النّساء: المستقيمة التامّة، كأنّها صَعْدَةٌ، فإذا جمعت للمرأة قلت: ثلاث صَعْدات، جزم، لأنه نعت، وجمع القناة: صَعَدات مثقّلة. لأنّه اسم.
والصُّعدَاء: تنفّس بتوجّع. قال:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا
ويقال للحديقة إذا خربت، وذهب شجرها: صارت صعيداً، أي: أرضاً مستوية.
وقال زائدة: الصَّعدةُ: الاتانُ، والجمع صِعاد وصَعَدات.
وتقول: افعل كذا وكذا فصاعد، أي: فما فوق.
دعص: الدِّعْص: قَوْزٌ من الرمل مثل التلال. الواحدة: دِعصة. ويقال دِعْصَة، ودِعْص فمن أنّثه يريد به رملة، ومن ذكّره يريد به الكثيب.
والمندعص: الشيء الميّت إذا انفسخ، شبه بالدِّعْص لورمه أو ضعفه.
قال:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....
صدع: الصَّدَع: الفتيّ من الأوعال. والرّجل الشاب المستقيم القناة. قال:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا
والصَّدْعُ: شقّ في شيء له صلابة. وصَدَعْتُ الفلاةَ قطعتُ وسطَ جوزِها. والنَّهْرُ تَصْدَعُ في وسطه فتشقّه شقاً.
والرّجلُ يَصْدَعُ بالحق: يتكلّم به جهاراً، قال أبو ذؤيب:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
أي: يبين سهم كلّ إنسان له مُعلناً.
والصَّدْعُ: نبات الأرض لأنه يصدع الأرض، والأرض تتصدَّع عنه.
والصَّديعُ: انصداع الصبح. قال:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
ويقال: بل الصديعُ رقعةٌ جديدةٌ في ثوبٍ خَلَقٍ.
والصُّداع: وجعُ الرأس، صُدِّع الرجلُ تصديعاً، ويجوز صُدِعَ فهو مصدوع في الشعر.
صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا، أي: فرّقتهم فتفرّقوا.
وإذا تغيّب الرجل فاراًّ في الأرض يقال: تَصدعُ به الأرض. اشتقاقه من الصَّدْعِ، وهو الشق والفعل اللازم: انصدع انصداعاً.
والصَّديع: جبل.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **الدال**’ın, onlarla birlikte olanı

ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع kullanımlıdır; ع د ص، د ص ع ihmal edilmiştir.

**عصد**: Ebû **الدُّقَيش**’e dedim: **العَصْدُ** nedir? Dedi: **العصيدة**’yi **الطَّنجير** içinde **المِعصدة** ile çevirip karıştırmandır. Dersin ki: **عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً**.

Dedim: Bedevîlerindeki saf Araplar onu tanır mı? Dedi: Evet! Ghaylân’ın sözünü işitmedin mi:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
Yani: başını sallandırır ve çalkalanır; başının hafifliğinden **يعصد** eden, uyuklayan kimseye benzer. Bazıları dedi ki: Bu beyitte **العاصد** ölüdür; bu hatadır.

**والعِصواد**: bir belâ içinde gürültüdür. Dersin ki: **عصدتهم العصاويد**; ve onlar işlerinde bir **عصواد** içindedirler, ve aralarında bir **عصواد** içindedir; yani belâlar ve çekişmeler.

Develer **عصاويد** geldi: bazısı bazısına biner. Zâide dedi: “Develer **عصاويد** geldi” derim; yani: dağınık; ve aynı şekilde karanlığın **عصاويد**’i, onun üst üste binmesi sebebiyledir.

**وعَصَدَ البعيرُ**: öldüğü zaman. Ghaylân dedi:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
Ve başının hafifliği için söylenir.

**صعد**: **صعِد صعوداً**; yani: yüksekçe bir yere yükseldi.

**وأصعد إصعاداً**: yani: bir nehrin yahut bir vadinin inişine karşı yöneldi; yahut bir yerin diğerinden daha yüksek olanına (yöneldi). **الشماخ** dedi:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
Burada **الإفراغ**: iniştir. **والصَّعود**: altından üstüne doğru alçak (meyilli) bir yoldur.

**والهَبُوط**: üstünden altına doğrudur. Hepsi: **أصعدة** ve **أهبطة**.

**والصَّعود** ayrıca, bir geçitten **الكَؤود** menzilesindedir; ve bir işte zorluğa girişmektir. Araplar onu müennes yaparlar. Arapların sözü: **لأرهقنّك صَعودا**; yani: işten bir meşakkati sana yükleteceğim. Bu ondan türetilmiştir; çünkü **صَعود**’da girişim, **هَبوط**’da girişimden daha zordur.

Azîz ve celîl Allah’ın sözü: **" سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً "**; yani: azaptan bir meşakkat. Ve denilir ki: bilakis o, tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfirlere onun yükselişi yükletilir; her ne zaman ayağını yükselmek için koysa, aslına ve kalçasına kadar erir. Sonra yerinde sağlam olarak geri döner; ve tokmaklarla vurulurlar.

**والصَّعود**: yavrusu ölen dişi deve; sonra ilk yavrusuna döner de ona süt verir; denilir ki: onun sütü için daha hoştur. Çoğulu: **صُعُد**. Hâlid b. Ca‘fer dedi:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
Yani: tayını. Sütün içirilmesini emretti.

**والصَّعيد**: yerin yüzüdür; az olsun çok olsun. Dersin ki: **عليك بالصَّعيد**; yani: yere otur. Ve **تَيَمَّم الصَّعيد**; yani: namaz için iki avucunla onun tozundan al. Azîz ve celîl Allah dedi: **" فتيمموا صعيداً طيبا "**. Zû’r-Rumme dedi:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد

**والصَّعدةُ**: düz mızraktır; böyle biter; kamıştan da olur. Çoğulu: **صِعاد**. Dedi:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد

**والصَّعدةُ** kadınlardan: düzgün, tam olan (kadın); sanki o bir **صَعْدَةٌ**’dir. Kadın için çoğul yaptığında dersin ki: **ثلاث صَعْدات**; cezm ile; çünkü o bir sıfattır. Mızrağın çoğulu: **صَعَدات** (şeddeli); çünkü o bir isimdir.

**والصُّعدَاء**: acıyla nefes almadır. Dedi:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا

Ve bahçe için, harap olup ağaçları gidince, denilir: **صارت صعيداً**; yani: düz bir yer oldu.

Zâide dedi: **الصَّعدةُ**: dişi eşektir; çoğul: **صِعاد** ve **صَعَدات**.

Ve dersin ki: şöyle şöyle yap, **فصاعد**; yani: daha yukarısı.

**دعص**: **الدِّعْص**: kumdan bir tümsektir; tepeler gibi. Tekili: **دِعصة**. Ve **دِعْصَة** denilir; ve **دِعْص** (denilir). Kim onu müennes yaparsa onunla bir kumluğu kasteder; kim onu müzekker yaparsa onunla kum tepesini kasteder.

**والمندعص**: ölü şey, çözülüp dağıldığı zaman; şişmesi yahut zayıflığı sebebiyle **الدِّعْص**’a benzetilmiştir.

Dedi:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....

**صدع**: **الصَّدَع**: dağ keçilerinden genç olan. Ve mızrağı düzgün olan genç adam. Dedi:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا

**والصَّدْعُ**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Ve **صَدَعْتُ الفلاةَ**: onun cevizinin ortasını kestim. Ve nehir, ortasında **تَصْدَعُ** eder de onu bir yarma ile yarar.

Ve adam **يَصْدَعُ بالحق**: onu açıkça söyler. Ebû Züeyb dedi:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
Yani: her insanın payını, ona ait olanı, ilan ederek açıklar.

**والصَّدْعُ**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar; ve yer ondan **تتصدَّع** eder.

**والصَّديعُ**: sabahın yarılmasıdır. Dedi:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
Ve denilir ki: bilakis **الصديعُ**, eski bir elbisede yeni bir yamadır.

**والصُّداع**: baş ağrısıdır. Adam **صُدِّع** edildi, **تصديعاً**. Şiirde **صُدِعَ** caizdir; o hâlde o **مصدوع**’dur.

**صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا**: yani: onları ayırdım da ayrıldılar.

Adam yeryüzünde kaçarak kaybolduğu zaman denilir: **تَصدعُ به الأرض**. Onun iştikakı **الصَّدْع**’dandır; o da yarıktır. Lâzım fiil: **انصدع انصداعاً**.

**والصَّديع**: bir dağdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صَعِدَ السُلَّمِ صُعوداً. وصَعَّدَ في الجبلِ وعلى الجبل تصعيداً. قال أبو زيد: ولم يعرفوا فيه صَعِدَ. وقال الأخفش: أَصْعَدَ في الأرض: أي مضَى وسار. وأَصْعَدَ في الوادي وصَعَّدَ تَصْعيداً، أي انْحَدَرَ فيه. وأنشد:
فَإِمّا تَرَيْني اليومَ مُزجي ظَعينَتي		أُصَعِّدُ طَوْراً في البلادِ وأُفْرِعُ
وقال الشمّاخ:
فإنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنبِ سَخَطيلا يدْهَمَنَّكَ إفْراعي وتَصْـعـيدي
وتَصَعَّدَني الشيءُ، أي شَقَّ عَلَيَّ. وعذابٌ صَعَدٌ، أي شديدٌ. والصَعودُ: خلاف الهَبوط، والجمع صَعائد وصُعُدٌ. والصَعودٌ: العَقَبَةُ الكَؤُودُ، والصَعودُ من النوق: التي تُخْدِجُ فَتُعْطَفُ على ولدِ عَامِ أَوَّلَ. تقول منه: أصْعَدَتِ الناقةُ وأَصْعَدْتُها أنا، كلتاهما بالألف. والصَعيدُ: الترابُ. وقال ثعلب: وجهُ الأرضِ، لقوله تعالى: "فَتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً". والجمع صُعُدٌ وصُعُداتٌ. ويقال أيضاً: هذا النبات يُنْمي صُعُداً، أي يَزْداد طولاً. والصَعْدَةُ: القناة المستوية، تنبت كذلك لا تحتاج إلى تَثْقيفٍ. قال الشاعر:
صَعْدَةٌ نابتةٌ في حائرأَيْنما الريحُ تُمَيِّلُها تَمِلْ
وبَناتُ صَعْدَةَ: حُمُر الوَحْش، والنسبة إليها صاعِدِيٌّ على غير قياس. والصُعَداءُ بالضم والمدّ: تَنَفُّسٌ ممدودٌ.

##### Türkçe

**صَعِدَ** merdiveni **صُعوداً** çıktı. Ve dağda ve dağın üzerine **تصعيداً** olarak **صَعَّدَ**. Ebû Zeyd dedi: onda **صَعِدَ**’i tanımadılar. El-Ahfeş dedi: **أَصْعَدَ في الأرض**: yani geçti ve yürüdü. Ve vadide **أَصْعَدَ** ve **تَصْعيداً** olarak **صَعَّدَ**; yani onda aşağı indi. Ve şu beyit okundu:
فَإِمّا تَرَيْني اليومَ مُزجي ظَعينَتي		أُصَعِّدُ طَوْراً في البلادِ وأُفْرِعُ

Ve eş-Şemmâh dedi:
فإنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنبِ سَخَطيلا يدْهَمَنَّكَ إفْراعي وتَصْـعـيدي

Ve **تَصَعَّدَني** şey, yani bana ağır geldi. Ve **عذابٌ صَعَدٌ**: yani şiddetli. Ve **الصَعودُ**: inişin zıddı; çoğulu **صَعائد** ve **صُعُدٌ**. Ve **الصَعودٌ**: çetin yokuş; ve develerden **الصَعودُ**: düşük yapıp ilk yılın yavrusu üzerine şefkatle eğilen (dişi)dir. Ondan şöyle dersin: deve **أصْعَدَتِ** ve ben onu **أَصْعَدْتُ**; ikisi de elif iledir. Ve **الصَعيدُ**: topraktır. Sa‘leb dedi: yerin yüzü; Yüce Allah’ın sözü sebebiyle: “فَتُصْبِحَ **صَعيداً** زَلَقاً”. Çoğulu **صُعُدٌ** ve **صُعُداتٌ**. Yine denir: bu bitki **صُعُداً** büyütür; yani boyca artar. Ve **الصَعْدَةُ**: düzgün mızraktır; aynı şekilde biter, düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Şair dedi:
صَعْدَةٌ نابتةٌ في حائرأَيْنما الريحُ تُمَيِّلُها تَمِلْ

Ve **بَناتُ صَعْدَةَ**: yaban eşekleridir; ona nisbet **صاعِدِيٌّ**’dir, kıyasa aykırı olarak. Ve **الصُعَداءُ** (ötre ile ve med ile): uzatılmış bir nefes alıp vermedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من قَتْل أو سِبَاب أو صَخَب . وقد عَصْوَدوا مُنْذُ اليوم عَصْوَدة أي صاحوا واقتتلوا .
وقال الليث : العِصْواد : جَلَبة في بَلِيَّة ، يقال : عَصَدتهم العَصَاوِيدُ ، وهم في عِصْواد بينهم ، يعني البلايَا والخُصُومات . قال : وجاءت الإبِل عَصَاوِيد : ركِب بعضُها بعضاً . وكذلك عصاويد الكلام . وقال ابن شُمَيل : العَصَاويد : العِطَاش من الإبِل . وقال ابن الأعرابيّ : رجُل عِصْواد : عَسِر شديد ، وامرأة عِصْواد : صاحبة شَرّ . وأنشد :
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ
ووِرْد عِصْواد : مُتْعِب وأنشد :
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق
وقوم عَصَاوِيد في الحرب : يلازمون أقرانهم ولا يفارقونهم . وأنشد :
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد
وفي ( نوادر الأعراب ) : يوم عَطَوَّد وعَطَرَّد وعَصَوَّد أي طويل . وركِب فلان عِصْوَدَّة وعِرْبَدَّة إذا ركِب رأيه . وقال أبو عُبَيدة : عَصَد الرجلُ المرأة عَصْداً ، وعَزَدها عَزْداً إذا جامعها . وقاله الليث . قال : ويقال : أعصِدْني حِمَارك أي أعِرْنيه لأُنْزِيه على أتَاني . قال : ورجل عَصِيد معصود : نَعْت سَوْء . ويقال : عصدتُه على الأمر عَصْداً إذا أكرهتَه عليه . والعَصْد : اللَيُّ ، وبه سمِّيت العَصِيدة .
صدع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) قال بعض المفسّرين : اجهَر بالقرآن . وقال أبو إسحاق : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( : أظهِر ما تؤمَر به ، أُخِذ من الصَدِيع
وهو الصبح . قال : وتأويل الصَدْع في الزُجاج : أن يَبين بعضُه من بعض . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السِكيت قال : الصَدْع : الفَصْل . وأنشد لجرير :
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ
قال : يصدع : يفصل ويُنْفِذ . وقال ذو الرُمَّة :
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع
يقول : أصبحت أرمي بعيني كل شَبْح وهو الشخص وحائل : كل شيء يتحرّك . يقول : لا يأخذني في عيني كسر ولا انثناء كأني مُسوّ ، يقول : كأني أريد قِسْمة هذه الأرض بين أقوام ، صادع : قاض ، يصدع : يَفْرُق بين الحقّ والباطل . وقال الفَرّاء : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) أي اصدع بالأمر ، أقام ( ما ) مقام المصدر . وقال ابن عَرَفة : ( فاصدع بما تؤمر أي فرّق بين الحقّ والباطل ، من قوله جل وعزّ : ( مِنَ اللَّهِ ) ( الروم : 43 ) أي يتفرقون . وقال مجاهد : ( بما تؤمر أي بالقرآن . قلت : ويسمّى الصبح صَدِيعاً ، كما يسمّى فَلَقاً ؛ وقد انصدع وانفطر وانفلق وانفجر إذا انشقَّ . وقال الليث : الصَدْع : شَقّ في شيء له صلابة . قال : وصدعْت الفلاة أي قطعتها في وسط جَوْزها . وكذلك صَدَع النهرَ : شقَّه شَقّاً ، وصدع بالحقّ : تكلّم به جِهاراً . وقال الله تعالى : ( الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ ) ( الطارق : 12 ) قال الفرّاء : ذات الصدع : تتصدع بالنبات . وقال الليث : الصَدْع : نبات الأرض لأنه يصدع الأرض فتصدّع به . قال : والصَدِيع : انصداع الصبح ، والصَدِيع : رُقعةٌ جديدة في ثوب خَلَق . وقال لَبِيد :
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع
قال بعضهم : هو الرِدَاء الذي شُقَّ صِدْعتين ، يضرب مثلاً لكل فُرْقة لا اجتماع بعدها . والصِدْعة والصَدِيع : قطعة من الظباء والغَنَم . وجَبَل صادع : ذاهب في الأرض طُولاً . وكذلك سَبِيل صادع ووادٍ صادع . وهذا الطريق يَصْدَع في أرض كذا وكذا . ويقال : رأيت بين القوم صَدَعات أي تفرّقاً في الرأي والهَوَى ، يقال : أصلِحوا ما فيكم من الصَدَعات أي اجتمِعوا ولا تتفرّقوا . وقال الليث : الصُدَاع : وَجَع الرأس ، وقد صُدِّع الرجل تصديعاً . قال : ويجوز في الشعر صُدِع فهو مصدوع بالتخفيف . وتصدّع القومُ : تفرّقوا . الحَرّاني عن ابن السكيت : الصَّدْع في الزُجَاجة والحائط وغيرهما . والصَدَع : الوَعِل بين الوَعِلين : ليس بالعظيم ولا بالشَّخْت . وكذلك هو من الظِباء . وأنشد :
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ
وقال الليث : الصَّدَع : الفَتِيّ من الأوعال . قال : ويقال : هو الرجل الشابّ المستقيم القناةِ . عمرو عن أبيه : الصَّدِيع : الثوب المشقَّق . والصديع : الصبح . أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله تعالى : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( أي شُقّ جماعاتهم بالتوحيد .
وقال غيره : أظهِر التوحيد ولا تَخَفْ أحداً . وقال غيره : فرّق القول فيهم مجتمعين وفُرَادَى . قال ثعلب : وسمعت أعرابياً كان يحضر مجلس ابن الأعرابيّ يقول : معنى ( اصدع بما تؤمر ) أي اقصد بما تؤمر . قال : والعرب تقول : اصدَع فلاناً أي اقصده لأنه كريم . أبو عُبَيد عن أبي زيد : الصِرْمة والقِصْلة والحُدْرة : ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل ، فإذا بلغتْ سِتّين فهي الصِدْعة . وقال ابن السِكّيت : رجل صَدَع وصَدْع وهو الضَرْب الخفيف اللحِم ، وأما الوَعِل فلا يقال فيه إلا صَدَع : وَعِل بين وَعِلين .
صعد : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ ) ( آل عمران : 153 ) الآية قال الفرّاء : الإصعاد : في ابتداء الأسفار والمخارج ؛ تقول أصعدنا من مكَّة وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان ، ومن بغداد إلى خراسان وأشباه ذلك ، فإذا صعِدت في السُلَّم أو الدرجة وأشباهه قلت : صَعِدت ولم تقل : أصعدت . وقرأ الحسن : ( إذ تَصْعَدون ) جعل الصُعود في الجبل كالصعود في السُّلّم . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السكيّت قال : يقال : صعِد في الجبل وأصعد في البلاد . ويقال : ما زلنا في صَعُود ، وهو المكان فيه ارتفاع . قال : وقال أبو صخر : يكون الناس في مباديهم ، فإذا يبِس البقلُ ودخل الحَرّ أخذوا إلى مَحَاضرهم ، فمن أمَّ القِبلة فهو مُصْعِد ، ومن أمّ العراق فهو منحدر . قلت : وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربيّ فصيح ، سمعت غير واحد من العرب يقول : عارضنا الحاجّ في مَصْعدهم أي في قصدهم مكَّة ، وعارضناهم في مُنْحَدرهم أي في مَرْجِعهم إلى الكوفة من مكّة . وقال ابن السِكّيت : قال لي عُمَارة : الإصعاد إلى نَجْد والحِجاز واليمن والانحدار إلى العراق والشام وعُمَان . قلت : وهذا يشاكل كلام أبي صخر . وقال الأخفش : أصعد في البلاد : سار ومضى ، وأصعد في الوادي : انحدر فيه ، وأمَّا صعِد فهو ارتقاء . أبو عُبَيد عن أبي زيد وأبي عمرو يقال : أصعد الرجل في البلاد حيث توجّه . وقال غيرهم : أصعدت السفينةُ إصعاداً : إذا مدَّت شِرَاعها فذهبت بها الريح صُعُداً . وقال الليث : صعِد إذا ارتقى ، واصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً فهو مصَّعِّد إذا صار مستقبِل حَدُور أو نهر أو وادٍ أو أرض أرفع من الأخرى . قال : وصَعّد في الوادي إذا انحدر . قلت : والاصَّعَّاد عندي مثل الصُعُود ؛ قال الله تعالى : ( كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ ) ( الأنعام : 125 ) يقال : صعِد واصَّعّد واصَّاعَد بمعنى واحد . وقال الله تعالى : ( فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً ) ( النِّساء : 43 ) قال الفرّاء في قوله تعالى : ( صَعِيداً جُرُزاً ) ( الكهف : 8 ) : الصعيد : التراب ، وقال غيره : هي المستوية . وقال أبو عُبَيدة في قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إيّاكم والقُعود بالصُعُدات ) : قال : الصُعُدات : الطُرُق ، مأخوذة من الصَعيد ، وهو التراب . وجمع الصعيد صُعُد ، ثم صُعُدات جمع الجمع . وقال الشافعي فيما رُوِي لنا عن الربيع له : لا يقع اسم صَعِيد إلاّ على تراب ذي
غُبار . فأمّا البطحاء الغليظة والرقيقة والكَثِيب الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد وإن خالطه تراب أو صعيد أو مَدَر يكون له غُبَار كأن الذي خالطه الصعيدَ . قال : ولا يَتيَمم بنُورة ولا كُحل ولا زِرْنيخ ، وكل هذا حجارة . وقال أبو إسحاق بن السرِيّ : الصعيد : وجه الأرض . قال : وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ، ولا يبالي أكان في الموضع تراب أو لم يكن ؛ لأن الصعيد ليس هو التراب ، إنما هو وجه الأرض ، تراباً كان أو غيره . قال : ولو أن أرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمِّمُ يده على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إذا مَسَح به وجهه . قال الله جلّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فأعلمك أن الصعيد يكون زَلَقاً .
والصُعُدات : الطُرُق ، وسمّي صَعيداً لأنه نهاية ما يُصْعَد إليه من باطن الأرض لا أعلم بين أهل اللغة اختلافاً فيه أن الصعيد وجه الأرض . قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق أحسبه مذهب مالك ومن قال بقوله ولا أستيقنه . فأمَّا الشافعيّ والكوفيّون فالصعيد عندهم التراب . وقال الليث : يقال للحديقة إذا خَرِبت وذهب شَجْراؤها : قد صارت صعيداً أي أرضاً مستوية لا شجر فيها . شَمِر عن ابن الأعرابيّ : الصعيد : الأرضُ بعينها ، وجمعها صُعُدات وصِعْدان . وقال أبو عُبَيد : الصُعُدات : الطُرُق في قوله : ( إياكم والقعود بالصُعُدات ) . قال : وهي مأخوذة من الصَّعيد وهو التراب ، وجمعه صُعُد ثم صُعُدات مثلُ طريق وطُرُق وطُرُقات قال : وقال غيره : الصعيد : وجه الأرض البارزُ قلَّ أو كثر . تقول : عليك الصعيدَ أي اجلس على وجه الأرض .
وقال جرير :
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ
وقال في أخرى :
والأطيبين من التراب صعيدا
سَلَمة عن الفرّاء ، قال : الصعيد : التراب ، والصعيد : الأرض ، والصعيد : الطريق يكون واسعاً وضيّقاً ، والصعيد : الموضع العريض الواسع . والصعيد : القبر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ) ( المدَّثِّر : 17 ) قال الليث وغيره : الصَّعُود : ضِدّ الهَبُوط ، وهي بمنزلة العَقَبة الكَئُود ، وجمعها الأصْعِدة . ويقال : لأُرهِقَنَّك صَعُوداً أي لأُجشِّمنَّك مشقة من الأمر . وإنما اشتقوا ذلك لأن الارتفاع في صَعود أشقّ من الانحدار في هَبُوط . قال في قوله : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ( يعني مشقَّة من العذاب . ويقال : بَل جبل في النار من جَمْرة واحدة يكلَّف الكافر ارتقاءه ويُضرب بالمَقَامع ، فكلّما وضَعَ عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه ، ثم تعود مكانها صحيحةً . قال : ومنه اشتُقّ تصعَّدني ذلك الأمرُ أي شقَّ عليَّ . وقال أبو عُبَيد في قول عُمَر : ما تصعَّدتني خُطْبة ، ما تصعَّدتني خُطْبة النكاح : أي ما تكاءدتني وما بَلَغت منّي وما جَهَدتني . وأصله من الصَّعُود وهي العَقَبة
الشاقَّة . وقال الليث : الصُعُد شجر يذاب منه القار . وقال غيره : التصعيد : الإذابة ، ومنه قيل : خَلّ مُصَعَّد وشراب مصعَّد إذا عولج بالنار حتى يَحُول عمَّا هو عليه ، لوناً وطعماً . أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا وَلَدت الناقة لغير تَمَام ولكنها خَدَجت لستة أشهر أو سبعة فعُطفت على ولدِ عامِ أوَّلَ فهي صَعُود . وقال الليث : الصَّعُود : الناقة يموت حُوارها فترجع إلى فَصِيلها فتدُرّ عليه ، وقال : هو أطيب لِلبنها . وأنشد :
لها لبن الخليَّة والصَّعُود
قلت : والقول ما قاله الأصمعيّ ، سماع من العرب ، ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً . أبو عبيد : الصَّعْدة : الأَلَّة ، وهي نحو مِن الْحَرْبة أو أصغر منها . وقال النضر : الصَّعْدة : القَنَاة . وقال الليث : هي القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف ، وكذلك من القَصَب ، وجمعها الصِّعَاد . وأنشد :
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ
وقال آخر :
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد
قال : والصَعْدة من النساء : المستقيمة كأنها صَعْدة قَناةٍ ، وجَوَارٍ صَعْدات ، خفيفة لأنه نعت . وثلاث صَعَدات لِلقنا مثقَّلة لأنه اسم . وقال ابن شُمَيل : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خرج على صَعْدة يتبعها حُذَاقِيّ . قال : الصَعْدة : الأتَان الطويلة ، والْحُذَاقِيّ : الْجَحش . وقال الأصمعيّ : الصُّعَداء : هو التنفّس إلى فوق ، ممدود . وقولهم : صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعداً أي فما فوق ذلك : وعُنُق صاعد أي طويل . ويقال : فلان يتبع صُعُداء معناه أنه يرفع رأسه ولا يطأطئه . وقال ابن شميل : يقال للناقة : إنها لفي صعيدة بازلَيها أي قد دنت ولَمَّا تَبْزُل ، وأنشد :
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا
زيادة من غير خطّ المصنِّف :
والصُّعْدُد : الصُّعُود وهي المشَقَّة ، قال :
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد
أُردِف في آخره دال ، كما أُردف في دُخلل الرجل أي دخيله وبِطانته . والصَّعُوداء : الثنِيَّة الصعبة . وقال ابن مقبل :
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا
وفي نفسه وصدره صَعْداء أي ما يتصاعده ويتكاءده ، قال الهذليّ :
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل
والصُّعَداء : الارتفاع . ومثاله من المصادر المُضَواء من المضيّ ، والمُطَواء من التمطّي ، والثُّوبَاء من التثاؤب ، والغُلَواء من الغلوّ ، قال ذو الرمّة :
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه
والصَعْد : الجبل الطويل ، قال :
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ
والمَصْعَد : الْحَرّ المرتفع .
دعص : الدِعْص : الكَثِيب من الرمل المجتمِع . وجمعه دِعَصَة وأدعاص ، وهو أقل من الحِقْف . أبو عُبَيد عن أبي زيد : أدعصه الحَرُّ إدعاصاً إذا قتله ، وأهرأه البَرْد إذا قتله . الليث : المندعِص : الشيء الميّت إذا تفسَّخ ، شُبّه بالدِعْص لِوَرَمه . قال : وواحدة الدِعْص دِعْصَة . وفي ( نوادر الأعراب ) : دَعَص برجله ودَحَص ومحص وقَعَص إذا ارتكض . ويقال : أخَذْتُه مداعَصَة ومداغَصَة ومقاعصة ومرافصة ومحايصة ومتايَسة أي أخذته مُعَازَّة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ile **الدال**

**عصد** ، **صدع** ، **صعد** ، **دعص** : kullanımdadır

**عصد** : Ebû **عُبَيد**’den, Ebû Zeyd’den: denir ki: **عَصَد** falan kimse **يَعْصِد** **عُصُوداً**; öldüğü zaman. Ve Şemir inşâd etti:
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ

Ve Leys dedi: **العاصد** burada: **العَصِيدة**’yi **يعصِد** eden, yani onu **بالمِعْصَدة** ile döndüren ve çeviren; başının çarpıntısı sebebiyle uyuklayanı ona benzetti. Dedi ki: **العاصد** ile ölüyü kastettiğini söyleyen kimse hata etmiştir. İbn Şümeyl: Onları **عِصْواد** içinde bıraktım; o da öldürmeden yahut sövmeden yahut gürültüden olan şerrin kendisidir. Ve bugün’den beri **عَصْوَدوا** **عَصْوَدة**: yani bağırdılar ve dövüştüler.

Ve Leys dedi: **العِصْواد**: bir belâ içinde gürültüdür; denir ki: **عَصَدتهم العَصَاوِيدُ**; ve onlar aralarında **عِصْواد** içindedirler; yani belâlar ve çekişmeler. Dedi ki: Develer **عَصَاوِيد** geldi: bazısı bazısına bindi. Ve aynı şekilde sözün **عصاويد**’i. İbn Şümeyl dedi: **العَصَاويد**: develerden susuz olanlardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجُل عِصْواد**: güç, şiddetli; ve **امرأة عِصْواد**: şer sahibi. Ve inşâd etti:
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ

Ve **وِرْد عِصْواد**: yoran. Ve inşâd etti:
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق

Ve savaşta **قوم عَصَاوِيد**: akranlarına yapışırlar ve onlardan ayrılmazlar. Ve inşâd etti:
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد

Ve (**نوادر الأعراب**)’da: **يوم عَطَوَّد** ve **عَطَرَّد** ve **عَصَوَّد**: yani uzun. Ve falan kimse **عِصْوَدَّة** ve **عِرْبَدَّة** bindi; kendi görüşüne bindiği zaman. Ebû **عُبَيدة** dedi: Adam kadını **عَصَد** etti **عَصْداً**, ve onu **عَزَد** etti **عَزْداً**; onunla cima ettiği zaman. Leys de bunu söyledi. Dedi ki: Ve denir ki: **أعصِدْني حِمَارك**; yani onu bana ödünç ver, onu dişi eşeğimin üzerine aşırayım diye. Dedi ki: Ve **رجل عَصِيد معصود**: kötü bir niteleme. Ve denir ki: **عصدتُه على الأمر عَصْداً**; onu o işe zorladığım zaman. Ve **العَصْد**: bükmedir; ve onunla **العَصِيدة** adlandırıldı.

**صدع** : Allah celîl ve azîz dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) (**الحجر**: 94). Müfessirlerin bazısı dedi: Kur’ân ile açıktan söyle. Ebû İshâk dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**): sana emrolunanı ortaya koy; **الصَدِيع**’den alınmıştır, o da sabah vaktidir. Dedi ki: **الزُجاج**’da **الصَدْع**’ın te’vîli: onun bir kısmının bir kısmından belirgin olmasıdır. Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **الصَدْع**: ayırmadır. Cerîr’den inşâd etti:
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ

Dedi ki: **يصدع**: ayırır ve yürütür. Zü’r-Rumme dedi:
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع

Der ki: Her **شَبْح**’ı —ki o şahıstır— ve **حائل**’i —hareket eden her şeyi— gözümle atar oldum. Der ki: Gözümde kırılma ve bükülme beni tutmaz; sanki ben dümdüzüm. Der ki: Sanki bu yerin taksimini kavimler arasında istiyorum; **صادع**: hüküm veren; **يصدع**: hak ile bâtılın arasını ayırır. Ferrâ dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) (**الحجر**: 94): yani emri açıkla; (**ما**)’yı masdarın yerine ikame etti. İbn ‘Arafa dedi: (**فاصدع بما تؤمر**) yani hak ile bâtılı ayır; Allah celîl ve azîz’in sözü olan (**مِنَ اللَّهِ**) (**الروم**: 43) yani ayrışırlar, sözünden. Mücâhid dedi: (**بما تؤمر**) yani Kur’ân ile. Dedim ki: Sabah **صَدِيعاً** diye adlandırılır; nasıl ki **فَلَقاً** diye adlandırılır; ve **انصدع** ve **انفطر** ve **انفلق** ve **انفجر**: yarıldığı zaman. Leys dedi: **الصَدْع**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Dedi ki: **صدعْت الفلاة**: yani onu, ortasındaki genişliğinde kestim. Ve aynı şekilde **صَدَع النهرَ**: onu bir yarma ile yardı; ve **صدع بالحقّ**: onu açıkça söyledi. Allah تعالى dedi: (**الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ**) (**الطارق**: 12). Ferrâ dedi: **ذات الصدع**: bitki ile yarılır. Leys dedi: **الصَدْع**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar da onunla yarılır. Dedi ki: Ve **الصَدِيع**: sabahın yarılmasıdır; ve **الصَدِيع**: eski bir elbisede yeni bir yamadır. Lebîd dedi:
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع

Bazıları dedi: O, iki **صِدْعة** olarak yarılmış ridâdır; artık ondan sonra birleşme olmayan her ayrılığa misal vurulur. Ve **الصِدْعة** ve **الصَدِيع**: ceylanlardan ve koyunlardan bir parçadır. Ve **جَبَل صادع**: yerde boyuna giden (uzanan). Ve aynı şekilde **سَبِيل صادع** ve **وادٍ صادع**. Ve bu yol, filan filan yerde **يَصْدَع**. Ve denir ki: Kavim arasında **صَدَعات** gördüm; yani görüş ve hevada ayrılık. Denir ki: İçinizdeki **الصَدَعات**’ı düzeltin; yani toplanın ve ayrılmayın. Leys dedi: **الصُدَاع**: baş ağrısıdır; ve adam **صُدِّع** **تصديعاً**. Dedi ki: Şiirde hafifletme ile **صُدِع**; o da **مصدوع** olur, caizdir. Ve kavim **تصدّع** etti: ayrıldılar. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصَّدْع** cam şişede, duvarda ve başkalarında. Ve **الصَدَع**: iki **وَعِل** arasında **الوَعِل**’dir; ne büyük ne de ince-uzun. Ve aynı şekilde ceylanlardan olanı. Ve inşâd etti:
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ

Leys dedi: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin gencidir. Dedi ki: Ve denir ki: O, kanal (mızrak gövdesi)ı düzgün olan genç adamdır. Amr, babasından: **الصَّدِيع**: yarılmış elbise. Ve **الصديع**: sabah. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah تعالى’nın sözü hakkında: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) yani tevhid ile onların topluluklarını yar.

Başkası dedi: Tevhidi ortaya koy ve kimseden korkma. Başkası dedi: Onlar toplu iken ve tek tek iken sözde aralarını ayır. Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin meclisine devam eden bir bedevîyi işittim; diyordu ki: (**اصدع بما تؤمر**)’ün manası: sana emrolunanı kastet. Dedi ki: Araplar der ki: **اصدَع فلاناً**; yani onu kastet; çünkü o kerîmdir. Ebû **عُبَيد**’den, Ebû Zeyd’den: **الصِرْمة** ve **القِصْلة** ve **الحُدْرة**: develerden on ile kırk arasıdır; altmışa vardığı zaman o **الصِدْعة**’dır. İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل صَدَع** ve **صَدْع**: eti hafif olan türdür; ama **الوَعِل** hakkında ancak **صَدَع** denir: iki **وَعِل** arasında bir **وَعِل**.

**صعد** : Allah celîl ve azîz dedi: (**إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ**) (**آل عمران**: 153) âyet. Ferrâ dedi: **الإصعاد**: seferlerin ve çıkışların başlangıcındadır; dersin ki: Mekke’den **أصعدنا** ve Kûfe’den Horasan’a **أصعدنا**, ve Bağdat’tan Horasan’a ve bunun benzerleri; ama merdivende yahut basamakta ve benzerlerinde yükseldiğin zaman **صَعِدت** dersin, **أصعدت** demezsin. Hasan (**إذ تَصْعَدون**) okudu; dağda yükselmeyi merdivende yükselme gibi kıldı. Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Dağda **صعِد** denir, beldelerde **أصعد** denir. Ve denir ki: Biz hâlâ **صَعُود** içindeyiz; o da içinde yükselti olan yerdir. Dedi ki: Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olur; ot kuruyup sıcak girince konak yerlerine yönelirler; kıbleyi hedefleyen **مُصْعِد**’dir, Irak’ı hedefleyen ise iniştedir. Dedim ki: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi ki: Hacılarla onların **مَصْعد**’larında karşılaştık; yani Mekke’yi kastettikleri sırada; ve onların **مُنْحَدر**’larında karşılaştık; yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: ‘Umâra bana dedi: **الإصعاد** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e; **الانحدار** Irak’a, Şam’a ve Umân’a. Dedim ki: Bu, Ebû Sahr’ın sözüne benzer. Ahfeş dedi: Beldelerde **أصعد**: yürüdü ve geçti; vadide **أصعد**: onda aşağı indi; ama **صعِد** ise yükselmedir. Ebû **عُبَيد**’den, Ebû Zeyd ve Ebû Amr’dan: Denir ki: Adam beldelerde nereye yönelirse **أصعد**. Başkaları dedi: Gemi **أصعدت** **إصعاداً**: yelkenini gerip rüzgâr onu yukarıya doğru götürdüğü zaman. Leys dedi: **صعِد**: yükseldiği zaman; ve **اصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً**; o da **مصَّعِّد**’dir: bir inişin yahut nehrin yahut vadinin yahut bir yerin diğerinden daha yüksek olanına yöneldiği zaman. Dedi ki: Vadide **صَعّد**: aşağı indiği zaman. Dedim ki: **الاصَّعَّاد** bence **الصُعُود** gibidir; Allah تعالى dedi: (**كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ**) (**الأنعام**: 125). Denir ki: **صعِد** ve **اصَّعّد** ve **اصَّاعَد** bir manadadır. Allah تعالى dedi: (**فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً**) (**النِّساء**: 43). Ferrâ, Allah تعالى’nın sözü hakkında (**صَعِيداً جُرُزاً**) (**الكهف**: 8): **الصعيد**: topraktır, dedi; başkası dedi: o, düz olandır. Ebû **عُبَيدة**, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü hakkında (**إيّاكم والقُعود بالصُعُدات**): dedi ki: **الصُعُدات**: yollardır; **الصَعيد**’den alınmıştır, o da topraktır. **الصعيد**’in çoğulu **صُعُد**’dur; sonra **صُعُدات** çoğulun çoğuludur. Şâfiî, Rebî‘ yoluyla bize rivayet edilende dedi ki: **صَعِيد** adı ancak tozlu toprağa düşer. Ama kalın ve ince çakıllık ve kalın kum tepeciği üzerine **صعيد** adı düşmez; ister ona toprak yahut **صعيد** yahut tozlu **مَدَر** karışmış olsun; sanki ona karışan **الصعيد**’dir. Dedi ki: Kireçle, sürmeyle, zırnıkla teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır. Ebû İshâk b. es-Seriyy dedi: **الصعيد**: yerin yüzüdür. Dedi ki: İnsana, iki eliyle yerin yüzüne vurması gerekir; yerde toprak olsun olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir, ancak yerin yüzüdür; toprak olsun yahut başka olsun. Dedi ki: Bir yerin tamamı kaya olsa, üzerinde toprak olmasa, sonra teyemmüm eden elini o kayaya vursa, onunla yüzünü mesh ettiği zaman bu bir temizlik olurdu. Allah celîl ve azîz dedi: (**فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا**) (**الكهف**: 40); böylece sana bildirdi ki **الصعيد** kaygan olur.

Ve **الصُعُدات**: yollardır; ve **صَعيداً** diye adlandırıldı; çünkü yerin içinden yukarı çıkılan şeyin nihayetidir. Dil ehli arasında, **الصعيد**’in yerin yüzü olduğu hususunda ihtilaf bilmiyorum. Dedim ki: Ebû İshâk’ın söylediği bu, Malik’in ve onun sözüyle söyleyenin mezhebidir diye sanıyorum; fakat onu kesinlemiyorum. Ama Şâfiî ve Kûfelilerde **الصعيد** onların yanında topraktır. Leys dedi: Bahçeye, harap olup ağaçları gidince: **قد صارت صعيداً** denir; yani içinde ağaç olmayan düz yer. Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصعيد**: yerin kendisidir; çoğulu **صُعُدات** ve **صِعْدان**. Ebû **عُبَيد** dedi: **الصُعُدات**: (**إياكم والقعود بالصُعُدات**) sözünde yollardır. Dedi ki: O, **الصَّعيد**’den alınmıştır; o da topraktır; çoğulu **صُعُد**, sonra **صُعُدات**; tıpkı **طريق** ve **طُرُق** ve **طُرُقات** gibi. Dedi ki: Başkası dedi: **الصعيد**: yerin dışa çıkık yüzüdür; az olsun çok olsun. Dersin ki: **عليك الصعيدَ**; yani yerin yüzüne otur.

Cerîr dedi:
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ

Ve başka birinde dedi:
والأطيبين من التراب صعيدا

Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **الصعيد**: topraktır; ve **الصعيد**: yerdir; ve **الصعيد**: yol’dur; geniş de olur dar da; ve **الصعيد**: geniş, yayvan yerdir. Ve **الصعيد**: kabirdir.

Allah celîl ve azîz dedi: (**عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً**) (**المدَّثِّر**: 17). Leys ve başkaları dedi: **الصَّعُود**: **الهَبُوط**’un zıddıdır; o, zorlu yokuş menzilesindedir; çoğulu **الأصْعِدة**’dir. Ve denir ki: Seni mutlaka **صَعُوداً**’a uğratacağım; yani işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim. Onu ancak, yükselmenin **صَعود**’da inişten **هَبُوط**’da daha zor olması sebebiyle türettiler. (**عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً**) sözünde: azaptan bir meşakkat demektir. Ve denir ki: Ateşte tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfire ona tırmanması yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, kalçasının altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Dedi ki: Ondan türedi: **تصعَّدني ذلك الأمرُ**; yani o iş bana ağır geldi. Ebû **عُبَيد**, Ömer’in sözü hakkında: **ما تصعَّدتني خُطْبة**; **ما تصعَّدتني خُطْبة النكاح**: yani beni zorlamadı, benden bir şeye ulaşmadı, beni yormadı. Aslı **الصَّعُود**’dandır; o da zor yokuştur. Leys dedi: **الصُعُد**: ondan katran eritilen ağaçtır. Başkası dedi: **التصعيد**: eritmedir; ondan denildi: **خَلّ مُصَعَّد** ve **شراب مصعَّد**; ateşle muamele edilip, renk ve tatça bulunduğu hâlden dönüştürüldüğü zaman. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Dişi deve tam vaktinden başka doğurur da, altı ay yahut yedi ayda düşük yapar; sonra ilk yılın yavrusuna meylettirilirse o **صَعُود**’dur. Leys dedi: **الصَّعُود**: yavrusu ölen dişi devedir; sonra kendi sütten kesilmiş yavrusuna döner de ona süt verir. Dedi ki: O, sütü için daha hoştur. Ve inşâd etti:
لها لبن الخليَّة والصَّعُود

Dedim ki: Söz, Asma‘î’nin dediğidir; Araplardan işitmedir; ve düşük olmadıkça **صَعُوداً** olmaz. Ebû Ubeyd: **الصَّعْدة**: alettir; o, mızraktan kadar yahut ondan küçüktür. Nadr dedi: **الصَّعْدة**: **القَنَاة**’dır. Leys dedi: O, düzgün **القناة**’dır; öyle biter, doğrultmaya ihtiyaç duymaz; kamıştan olan da böyledir; çoğulu **الصِّعَاد**. Ve inşâd etti:
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ

Ve bir başkası:
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد

Dedi ki: Kadınlardan **الصَعْدة**: dümdüz olan; sanki bir **قَناة** **صَعْدة**’si gibidir. Ve **جَوَارٍ صَعْدات**; hafif (okunuşlu), çünkü o sıfattır. Ve **ثلاث صَعَدات** **لِلقنا**; ağır (okunuşlu), çünkü o isimdir. İbn Şümeyl dedi: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: **صَعْدة** üzerine çıktı; onu **حُذَاقِيّ** izliyordu. Dedi ki: **الصَعْدة**: uzun dişi eşektir; ve **الْحُذَاقِيّ**: sıpadır. Asma‘î dedi: **الصُّعَداء**: yukarıya doğru nefes almadır; uzatılmıştır. Ve onların sözü: filan filan yaptı yahut ulaştı, sonra **فصاعداً**; yani onun üstü. Ve **عُنُق صاعد**: yani uzun. Ve denir ki: Falan kimse **صُعُداء** izler; manası, başını kaldırır ve onu eğmez. İbn Şümeyl dedi: Dişi deveye denir: **إنها لفي صعيدة بازلَيها**; yani yaklaştı, hâlbuki henüz azı dişleri çıkmadı. Ve inşâd etti:
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا

Musannifin hattı dışında bir ziyade:
Ve **الصُّعْدُد**: **الصُّعُود**’dur; o da meşakkattir. Dedi ki:
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد

Sonunda bir **دال** ilhak edildi; tıpkı **دُخلل الرجل**’de ilhak edildiği gibi; yani onun içlisi ve sırdaşı. Ve **الصَّعُوداء**: zor geçit. İbn Mukbil dedi:
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا

Ve onun nefsinde ve göğsünde **صَعْداء**: yani ona yükselen ve onu zorlayan şey. Hüzeli dedi:
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل

Ve **الصُّعَداء**: yükselmedir. Bunun masdarlardan misali: **المُضَواء** ( **المضيّ**’den), ve **المُطَواء** ( **التمطّي**’den), ve **الثُّوبَاء** ( **التثاؤب**’den), ve **الغُلَواء** ( **الغلوّ**’dan). Zü’r-Rumme dedi:
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه

Ve **الصَعْد**: uzun dağdır. Dedi ki:
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ

Ve **المَصْعَد**: yüksek **الْحَرّ**.

**دعص** : **الدِعْص**: toplanmış kumdan kum tepeciğidir. Çoğulu **دِعَصَة** ve **أدعاص**; ve o, **الحِقْف**’ten daha azdır. Ebû **عُبَيد**’den, Ebû Zeyd’den: **أدعصه الحَرُّ إدعاصاً**; sıcak onu öldürdüğü zaman. Ve **أهرأه البَرْد**; soğuk onu öldürdüğü zaman. Leys: **المندعِص**: çürüyüp dağıldığı zaman ölü şey; şişmesi sebebiyle **الدِعْص**’a benzetildi. Dedi ki: **الدِعْص**’ın bir tanesi **دِعْصَة**’dır. Ve (**نوادر الأعراب**)’da: Ayağıyla **دَعَص** etti ve **دَحَص** ve **محص** ve **قَعَص**; tekmelediği zaman. Ve denir ki: Onu **مداعَصَة** ve **مداغَصَة** ve **مقاعصة** ve **مرافصة** ve **محايصة** ve **متايَسة** ile aldım; yani onu çekişme ile aldım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ. قال الله تعالى: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
(صعل) الصاد والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وانجراد. من ذلك الصَّعْل، وهو الصَّغير الرَّأْس من الرِّجال والنَّعام. قال:
* صَعْلِ الرَّأْسِ قُلتُ له([2]) *
ويقال حمار صَعْل: ذاهب الوبر. ويقال رجلٌ أصعَلُ، وامرأةٌ صَعلاءُ. والصَّعْلة من النَّخْل: العَوجاء الجَرداءُ أصول السَّعَف.
(صعن) الصاد والعين والنون أُصَيلٌ يدلُّ على لُطْف في الشيء. يقال: فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس: دقِيقُه. ويقال أُذُنٌ مُصْعَنَّة. قال:
* والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ([3]) *
(صعو) الصاد والعين والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّعْوَة، وهي عصفورة، والجمع صِعاء.
(صعب) الصاد والعين والباء أصلٌ صحيح مطَّرد، يَدَلُّ على خِلاف السهولة. من ذلك الأمر الصَّعْب، خلاف الذَّلول، يقال صعُبَ يصعُب صُعوبةً، ويقال أَصْعَبْتُ الأمر: ألفَيْتُهُ صعباً.
ومن الباب المُصْعَب، وهو الفَحل، وسمِّي بذلك لقُوَّته وشدَّته. ويقال أَصْعَبنا الجمل، إِذا تركناه فلم نركبْه، وذُكر أنَّهم يقولون: أَصْعَبتُ الناقة، إِذا تركتَها فلم تَحمِل عليها. وهذه استعارة. وفي الرَّمْل مَصَاعِبُ.
(صعد) الصاد والعين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ارتفاعٍ ومشقّة. من ذلك الصَّعُود خلاف الحَدُور، ويقال صَعِدَ يَصْعَد. الإِصعاد مقابلة الحَدُور من مكانٍ أرفع. والصَّعود: العقَبة الكَؤود، والمشقّة من الأمر، قال الله تعالى: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. قال:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
وأما الصُّعُدات فهي الطُّرُق، الواحد صَعيد. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم :"إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". ويقال صعيد وصُعْد وصُعُدات، وهو جمع الجمع، كما يقال طريق وطُرُقٌ وطُرُقات. فأمَّا الصعيد فقال قَومٌ: وجه الأرض. وكان أبو إسحاقَ الزَّجَّاجُ يقول: هو وجه الأرض، والمكانُ عليه ترابٌ أو لم يكن. قال الزَّجّاج: ولا يختلف أهلُ اللَّغة أنَّ الصَّعيد ليس بالتراب. وهذا مذهبٌ يذهب إليه أصحابُ مالكِ بن أَنَس. وقولهم إنَّ الصَّعيد وجهُ الأرض سواءٌ كان ذا ترابٍ أو لم يكُنْ، هُو مذهبُنا، إلاَّ أنَّ الحقَّ أحقُّ أن يُتَّبع، والأمر بخلاف ما قاله الزّجّاج. وذلك أنَّ أبا عبيدٍ حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الصّعيدَ التراب. وفي الكتاب المعروف بالخليل، قولهم تيمَّمْ بالصَّعيد، أي خُذْ من غُبارِهِ. فهذا خلافُ ما قاله الزَّجّاج.
ومن الباب الصُّعَداء، وهو تنفُّسٌ بتوجُّع، فهو نَفَسٌ يعلو، فهو من قياس الباب، وأما الصَّعود من النُّوق فهي التي يموت حُوارها فتُرْفَع إلى ولدها الأوَّل فتدرُّ عليه. وذلك فيما يقال أطيَبُ للبنها. ويقال: بل هي التي تُلقي ولدها. وهو تفسير قوله:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
ويقال: تَصَعَّدَني الأمرُ، إِذا شقَّ عليكَ. قال عمر: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". وقال بعضهم: "الخطبةُ صُعُد، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". ومما يُقارب هذا قولُ أبي عمروٍ: أَصْعَدَ  في البِلاد: ذهب أينما توجَّه. ومنه قولُ الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])ومما لا يبعد قياسه الصَّعْدة من النِّساء: المستقيمةُ القامةِ، فكأنها صَعْدَةٌ، وهي القناةُ المستوِيةُ تنبت كذلك، لا تحتاج إلى تثقيف.
(صعر) الصاد والعين والراء أصل مطرد يدلُّ على مَيَل في * الشيء. من ذلك الصَّعَر، وهو المَيَل في العُنُق. والتصعير: إمالة الخدِّ عن النّظَرِ عُجْبا. وربَّما كان الإنسان والظَّليمُ أَصْعَرَ خِلقة. قال الله تعالى: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]، وهو من الصَّيعِريّة، وهو اعتراضُ البَعِير في سيره. والصَّيْعِريّةُ: سِمَةٌ من سِمات النوق في أعناقها، ولعلًَّ فيها اعتراضاً. قال المسيّب:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
فأما الحديث: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، فمعناه ليس إلاّ معجبٌ ذاهب أو ذَليل. ويقال سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ، أي عظيم. وإِنّما قيل له ذلك لأنَّه إذا عظم مالَ.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: قَرَبٌ مُصْعَرٌّ، أي شديد. قال:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــــ
([1]) في اللسان: "الصَّعْف والصَّعَف: شراب لأهل اليمن، وصناعته أن يشدخ العنب ثم يلقى في الأوعية حتى يغلي".
([2]) لم أجد تتمته. ولعله التبس عنده ببيت لذي الرُّمة:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3])  لعدي بن زيد في اللسان (صعن). ويروى "مُصَعَّنة". والبيت بتمامه:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) لخالد بن جعفر الكلابي. وصدره كما في اللسان (صعد): * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) القول بتمامه: "ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح".
([6]) ديوان الأعشى 102 واللسان (صعد).
([7]) صدره كما في اللسان (صعر):  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) بعده في اللسان :  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صعف**) **الصاد** ve **العين** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar **الصَّعْف** derler: bir içecektir([1]).

(**صعق**) **الصاد** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; *bir **صَلْقَة**’ye ve ses şiddetine delâlet eder. Bundan **الصَّعْق**tır; o, şiddetli sestir. Denir: **حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ**, eğer onun (sesi) şiddetli ise. Ondan **الصَّاعقة**dır; o, gök gürültüsünden şiddetli vuruştur. Ve denir ki **الصُّعاق** şiddetli sestir. Ondan onların sözü: **صَعِق**, eğer öldü ise; sanki ona bir **صاعقة** isabet etmiştir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].

(**صعل**) **الصاد** ve **العين** ve **اللام** küçük bir asıldır; küçüklüğe ve soyulmuşluğa delâlet eder. Bundan **الصَّعْل**dır; o, erkeklerden ve devekuşundan başı küçük olandır. Dedi ki:
* **صَعْلِ** başlı, ona dedim([2]) *
Ve denir: **حمار صَعْل**: tüyü gitmiş. Ve denir: **رجلٌ أصعَلُ** ve **امرأةٌ صَعلاءُ**. Ve hurmadan **الصَّعْلة**: eğri, çıplak; **السَّعَف**ın kökleri.

(**صعن**) **الصاد** ve **العين** ve **النون** küçük bir asıldır; şeyde inceliğe delâlet eder. Denir: **فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس**: onunki incedir. Ve denir: **أُذُنٌ مُصْعَنَّة**. Dedi ki:
* ve kulak **مُصْعَنَّةٌ** kalem gibi([3]) *

(**صعو**) **الصاد** ve **العين** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الصَّعْوَة**’dir; o bir serçedir; çoğulu **صِعاء**.

(**صعب**) **الصاد** ve **العين** ve **الباء** sahih, düzenli bir asıldır; kolaylığın zıddına delâlet eder. Bundan **الأمر الصَّعْب**tır; **الذَّلول**’ün zıddı. Denir: **صعُبَ** **يصعُب** **صُعوبةً**. Ve denir: **أَصْعَبْتُ الأمر**: onu zor buldum.
Ve babdan **المُصْعَب** vardır; o, damızlık erkektir; kuvveti ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denir: **أَصْعَبنا الجمل**, eğer onu bırakıp ona binmediysek. Ve zikredildi ki onlar derler: **أَصْعَبتُ الناقة**, eğer onu bıraktın da ona yük bindirmediysen. Bu bir istiâredir. Ve kumda **مَصَاعِبُ** vardır.

(**صعد**) **الصاد** ve **العين** ve **الدال** sahih bir asıldır; yükselmeye ve meşakkate delâlet eder. Bundan **الصَّعُود**dur; **الحَدُور**’un zıddı. Ve denir: **صَعِدَ يَصْعَد**. **الإِصعاد**, daha yüksek bir yerden **الحَدُور**’un karşılığıdır. Ve **الصَّعود**: sarp yokuş; ve işten meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾ [المدثر 17]. Dedi ki:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
أما **الصُّعُدات** ise yollar(=yol ağızları)dır; teki **صَعيد**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "Sizi **الصُّعُدات**’te oturmaktan sakındırırım; ancak hakkını edâ eden müstesna." Ve denir: **صعيد** ve **صُعْد** ve **صُعُدات**; o, cem‘in cem‘idir; nitekim denir: **طريق** ve **طُرُقٌ** ve **طُرُقات**. أما **الصعيد**e gelince, bir kavim dedi: yerin yüzü. Ebû İshâk **الزَّجَّاج** derdi: o, yerin yüzüdür; üzerinde toprak olsun veya olmasın. **الزَّجّاج** dedi: Dil ehli, **الصَّعيد**’in toprak olmadığı hususunda ihtilâf etmez. Bu, **مالكِ بن أَنَس** ashabının gittiği bir mezheptir. Onların “**الصَّعيد** yerin yüzüdür; topraklı olsun veya olmasın” sözü, bizim mezhebimizdir; ancak hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; iş, **الزّجّاج**’ın dediğinin hilâfınadır. Çünkü Ebû Ubeyd, **الأصمعيّ**’den **الصّعيد**’in toprak olduğunu nakletti. Ve **الخليل** diye bilinen kitapta onların sözü: **تيمَّمْ بالصَّعيد**; yani onun tozundan al. Bu, **الزَّجّاج**’ın dediğinin hilâfıdır.
Ve babdan **الصُّعَداء** vardır; o, acıyla nefes almadır; o, yükselen bir nefestir; o, babın kıyasındandır. أما develerden **الصَّعود** ise, yavrusu ölen, sonra ilk yavrusuna kaldırılan da (deve)dir; ona süt verir. Bu, denildiğine göre, sütü için daha hoştur. Ve denir: bilakis o, yavrusunu atan (deve)dir. Bu, şu sözün tefsiridir:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
Ve denir: **تَصَعَّدَني الأمرُ**, eğer sana ağır geldiyse. Ömer dedi: "Bana **خطبةُ النكاح** kadar **تصعَّدتْني** olmadı([5])." Ve bazısı dedi: "**الخطبةُ صُعُد**’dur; o, akıl sahibine daha ağırdır." Ve buna yakın şeylerden Ebû Amr’ın sözü: **أَصْعَدَ** ülkelerde: nereye yönelse gitti. Ondan A‘şâ’nın sözü:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])
Ve kıyası uzak olmayan şeylerden **الصَّعْدة** kadınlardan: boyu düzgün olandır; sanki o bir **صَعْدَة**’dir; o, düzgün kamıştır; öyle biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz.

(**صعر**) **الصاد** ve **العين** ve **الراء** düzenli bir asıldır; *şeyde bir meyle delâlet eder. Bundan **الصَّعَر**dır; o, boyundaki meyildir. Ve **التصعير**: kibirlenerek bakıştan yanağı çevirmektir. Bazen insan ve devekuşu yaratılışça **أَصْعَر** olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ﴾ [لقمان 18]. Ve o, **الصَّيعِريّة**dendir; o, devenin yürüyüşünde yan gitmesidir. Ve **الصَّيْعِريّةُ**: develerin boyunlarındaki alâmetlerden bir alâmettir; belki onda bir yan gidiş vardır. **المسيّب** dedi:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
أما hadis: "Onlarda ancak **أصعَرُ** veya **أبتر** vardır" ise, mânâsı: ancak kendini beğenmiş, gitmiş veya zelil (kimse) vardır. Ve denir: **سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ**, yani büyük. Ona bu ancak, büyüdüğü zaman meylettiği için denildi.
Ve babdan şâz olan şeylerden onların sözü: **قَرَبٌ مُصْعَرٌّ**, yani şiddetli. Dedi ki:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) Lisân’da: "**الصَّعْف** ve **الصَّعَف**: Yemen ehli için bir içecek; yapımı, üzümü ezip sonra kaplara atmak, ta ki kaynayıncaya kadar."
([2]) Devamını bulmadım. Belki onda Zü’r-Rumme’ye ait bir beyitle karıştı:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3]) Lisân’da (صعن) Adî b. Zeyd’indir. "مُصَعَّنة" diye de rivayet edilir. Beyit tamamıyla:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
([4]) Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’nindir. Sadrı, Lisân’da (صعد) olduğu üzere: * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) Söz tamamıyla: "Bana hiçbir şey, **خطبةُ النكاح** kadar **تصعدتني** olmadı."
([6]) A‘şâ Dîvânı 102 ve Lisân (صعد).
([7]) Sadrı, Lisân’da (صعر) olduğu üzere: * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) Ondan sonra Lisân’da:  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصعود: الذهاب في المكان العالي، والصعود والحدور لمكان الصعود والانحدار، وهما بالذات واحد، وإنما يختلفان بحسب الاعتبار بمن يمر فيهما، فمتى كان المار صاعدا يقال لمكانه: صعود، وإذا كان منحدرا يقال لمكانه: حدور، والصعد والصعيد والصعود في الأصل واحد، لكن الصعود والصعد يقال للعقبة، ويستعار لكل شاق. قال تعالى: ﴿ومن يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذابا صعدا﴾ [الجن/17]، أي: شاقا، وقال: ﴿سأرهقه صعودا﴾ [المدثر/17]، أي: عقبة شاقة، والصعيد يقال لوجه الأرض، قال: ﴿فتيمموا صعيد طيبا﴾ [النساء/43]، وقال بعضهم: الصعيد يقال للغبار الذي يصعد من الصعود (وهذا قول الشافعي، فعنده لا يقع اسم صعيد إلا على تراب ذي غبار. انظر: اللسان (صعد) )، ولهذا لابد للمتيمم أن يعلق بيده غبار، وقوله: ﴿كأنما يصعد في السماء﴾ [الأنعام/125]، أي: يتصعد. وأما الإصعاد فقد قيل: هو الإبعاد في الأرض، سواء كان ذلك في صعود أو حدور. وأصله من الصعود، وهو الذهاب إلى الأمكنة المرتفعة، كالخروج من البصرة إلى نجد، وإلى الحجاز، ثم استعمل في الإبعاد وإن لم يكن فيه اعتبار الصعود، كقولهم: تعال؛ فإنه في الأصل دعاء إلى العلو صار أمرا بالمجيء، سواء كان إلى أعلى، أو إلى أسفل. قال تعالى: ﴿إذ تصعدون ولا تلوون على أحد﴾ [آل عمران/153]، وقيل: لم يقصد بقوله: ﴿إذ تصعدون﴾ إلى الإبعاد في الأرض وإنما أشار به إلى علوهم فيما تحروه وأتوه، كقولك: أبعدت في كذا، وارتقيت فيه كل مرتقى، وكأنه قال: إذ بعدتم في استشعار الخوف، والاستمرار على الهزيمة. واستعير الصعود لما يصل من العبد إلى الله، كما استعير النزول لما يصل من الله إلى العبد، فقال سبحانه: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10]، وقوله: ﴿يسلكه عذابا صعدا﴾ [الجن/17]، أي: شاقا، يقال: تصعدني كذا، أي: شق علي. قال عمر: ما تصعدني أمر ما تصعدني خطبة النكاح (قيل: إنما تصعب عليه لقرب الوجوه من الوجوه، ونظر بعضهم إلى بعض،
ولأنهم إذا كان جالسا معهم كانوا نظراء وأكفاء، وإذا كان على المنبر كانوا سوقة ورعية. انظر: النهاية: 3/30؛ والفائق 2/24؛ وعمدة الحفاظ: صعد).

##### Türkçe

- **الصعود**: yüksek yerde gitmek; ve **الصعود** ile **الحدور**, **الصعود** ve **الانحدار** yeri içindir; ve bu ikisi zat itibarıyla birdir; ancak, onlarda geçen kimseye göre itibar bakımından farklılaşırlar: geçen kimse çıkıcı olduğunda yerine: **صعود** denir; ve inici olduğunda yerine: **حدور** denir. Ve **الصعد** ile **الصعيد** ile **الصعود** aslında birdir; fakat **الصعود** ve **الصعد** yokuş/engebe için söylenir; ve her meşakkatli olana mecazen kullanılır. Yüce Allah dedi: ﴿ومن يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذابا صعدا﴾ [الجن/17], yani: meşakkatli. Ve dedi: ﴿سأرهقه صعودا﴾ [المدثر/17], yani: meşakkatli bir yokuş/engebe. Ve **الصعيد** yerin yüzü için söylenir; dedi: ﴿فتيمموا صعيد طيبا﴾ [النساء/43]. Ve bazısı dedi: **الصعيد**, **الصعود**’dan yükselen toz için söylenir (ve bu, Şâfiî’nin sözüdür; ona göre **صعيد** adı ancak tozlu toprak üzerine vaki olur. Bak: اللسان (**صعد**) ); ve bunun için teyemmüm edenin eline tozun ilişmesi zorunludur. Ve onun sözü: ﴿كأنما يصعد في السماء﴾ [الأنعام/125], yani: **يتصعد**. Ama **الإصعاد** hakkında denilmiştir ki: yerde uzaklaşmadır; bu, ister **صعود** ister **حدور** içinde olsun. Ve aslı **الصعود**’dandır; o da yüksek mekânlara gitmektir; Basra’dan Necd’e çıkmak ve Hicaz’a (çıkmak) gibi. Sonra, onda **الصعود** itibarı olmasa bile uzaklaşmada kullanıldı; onların “تعال” demeleri gibi; çünkü o, aslında yüceliğe bir çağrı idi; sonra, ister yukarıya ister aşağıya olsun, gelmeye bir emir oldu. Yüce Allah dedi: ﴿إذ تصعدون ولا تلوون على أحد﴾ [آل عمران/153]. Ve denildi ki: onun sözüyle ﴿إذ تصعدون﴾ yerde uzaklaşmayı kastetmedi; ancak onunla, araştırdıkları ve geldikleri şeydeki yükselmelerine işaret etti; senin “şunda uzaklaştım” ve “onda her yükselişe yükseldim” demen gibi. Sanki dedi ki: korkuyu kuşanmada ve bozgun üzere sürmede uzaklaştığınız vakit. Ve **الصعود**, kuldan Allah’a ulaşan şey için ödünç alındı; nitekim **النزول**, Allah’tan kula ulaşan şey için ödünç alındı. Böylece, yüce olan dedi: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10]. Ve onun sözü: ﴿يسلكه عذابا صعدا﴾ [الجن/17], yani: meşakkatli. Denir ki: **تصعدني** şu, yani: bana ağır geldi. Ömer dedi: **ما تصعدني** bir iş, nikâh hutbesi kadar **ما تصعدني** (denildi ki: ancak, yüzlerin yüzlere yakınlığından ve bazısının bazısına bakmasından dolayı ona zor gelir; ve çünkü onlarla oturur haldeyken denkler ve eşler idiler; minber üzerinde olduğunda ise ayak takımı ve raiyye idiler. Bak: النهاية: 3/30؛ والفائق 2/24؛ وعمدة الحفاظ: **صعد**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ع د
صعد السطح وصعد إلى السطح وصعد في السلم وفي السماء وتصعد وتصاعد وصعد في الجبل وطال في الأرض تصويبي وتصعيدي‏.‏
وأصعد في الأرض‏:‏ ذهب مستقبل أرض أرفع من الأخرى‏.‏
وأصعدت السفينة‏:‏ مد شراعها فذهبت بها الريح‏.‏
وعليك بالصعيد أي اجلس على الأرض‏.‏
وصعيد الأرض‏:‏ وجهها‏.‏
وبتنا على صعيد طيب‏.‏
وتقول‏:‏ طار صيتك في القريب والبعيد وبلغ منتهى الصعيد‏.‏
وخرجوا إلى الصعدات يجارون إلى الله تعالى‏:‏ إلى الصحارى‏:‏ جمع صعد‏:‏ جمع صعيد‏.‏
‏"‏ وإياكم والقعود في الصعدات ‏"‏ وهي الطرقات والمماز‏.‏
وذهب السهم صعداً‏.‏
وتنفس الصعداء إذا علا نفسه‏.‏
وهذه صعود صعبة‏.‏
ومنها‏:‏ تصعده الأمر وتصاعده‏:‏ شق عليه‏.‏
وعذاب صعد‏:‏ شاق‏.‏
وتطاعنوا بالصعاد‏.‏
وكأ قامته صعد وهي القناة النابتة مستقيمة‏.‏
قال الأحنف‏:‏ إن على كل رئيس حقاً أن يخضب الصعدة أو تندقاً وحلب لهم الصعود والصعائد وهي الناقة يموت حوارها فترفع إلى ولدها الأول‏.‏
ومن المجاز‏:‏ له شرف صاعد وجد مساعد‏.‏
ورتبة بعيدة المصعد والمصاعد‏.‏
وعنق صاعد‏:‏ طويل‏.‏
وجارية صعدة‏:‏ مستقيمة القامة وجوار صعدات بالسكون وأما المستعار منه فبالحركة تقول‏:‏ ثلاث صعدات‏.‏
وأخذ مائة فصاعداً بمعنى فزائداً‏.‏
وأرهقته صعوداً‏:‏ حملته مشقة‏.‏
وللسيادة صعداء‏:‏ ارتفاع شاق على صاعده‏.‏
قال الهذلي‏:‏ وإن سيادة الأقوام فاعلم لها صعداء مطلبعها طويل وفلان يتبع صعداءه‏:‏ يرفع رأسه ولا يطأطئه كبراً‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ قطعت بنهاض إلى صعدائه إذا شمرت عن ساق خمس ذلاذله سديس في صعيدة بازليها عبناة ولم تسق الجنينا

##### Türkçe

ص ع د
**صعد** damı çıktı ve **صعد** dama çıktı ve **صعد** merdivende ve gökte; ve **تصعد** ve **تصاعد**; ve **صعد** dağda; ve yerde uzadı: benim doğrultmam ve benim yükseltmem.
Ve **أصعد في الأرض**: birinin ötekinden daha yüksek olduğu bir yerin karşısına doğru gitti.
Ve **أصعدت السفينة**: yelkenini gerdi de rüzgâr onunla onu götürdü.
Ve sana **بالصعيد** (gerekir), yani yere otur.
Ve **صعيد الأرض**: onun yüzü.
Ve biz, hoş bir **صعيد** üzerinde geceledik.
Ve dersin: şöhretin yakında ve uzakta uçtu ve **الصعيد**’in son sınırına ulaştı.
Ve **الصعدات**’a çıktılar; Allah Teâlâ’ya komşuluk ederler: çöllere; **صعد**’ın çoğulu: **صعيد**’in çoğulu.
“Ve **الصعدات**’ta oturmaktan sakının” ve o, yollar ve geçitlerdir.
Ve ok **صعداً** gitti.
Ve nefesi yükseldiği zaman **الصعداء**’yı soludu.
Ve bu, zor bir **صعود**dur.
Ve ondan: iş ona **تصعده** etti ve ona **تصاعده** etti: ona ağır geldi.
Ve **عذاب صعد**: meşakkatli.
Ve **بالصعاد** ile birbirlerine mızrak vurdular.
Ve sanki onun boyu **صعد**dır; ve o, düz biten kamıştır.
El-Ahnaf dedi: Her reis üzerine bir hak vardır ki **الصعدة**’yı boyasın yahut (onu) inceltsin; ve onlar için **الصعود** ve **الصعائد** sağdı; ve o, yavrusu ölen dişi devedir; sonra ilk yavrusuna kaldırılır.
Ve mecazdan: onun yükselen bir şerefi ve yardım eden bir ceddi vardır.
Ve **المصعد** ve **المصاعد**’i uzak bir rütbe.
Ve **عنق صاعد**: uzun.
Ve **جارية صعدة**: boyu düzgün; ve sükûn ile **جوار صعدات**; ama kendisinden ödünç alınan ise hareke iledir; dersin: üç **صعدات**.
Ve “yüz ve daha yukarı” mânasında **فصاعداً** aldı; yani “ve daha fazla” mânasında.
Ve onu **صعوداً** yordum: ona meşakkat yükledim.
Ve efendilik için bir **صعداء** vardır: ona çıkan için meşakkatli bir yükselme.
Hüzeli dedi: Kavimlerin efendiliği için bil ki onun bir **صعداء**’sı vardır; onun talebi uzundur. Ve falan, kendi **صعداء**’sını tâkip eder: başını kaldırır ve onu kibirden dolayı eğmez.
Zü’r-Rumme dedi: Beş **ذلاذله**’nin baldırını sıvadığı vakit, onun **صعدائه**’sine doğru bir **نهاض** ile kestim; **سديس** bir **صعيدة** içinde, onun iki **بازليها**’sı ile bir **عبناة**; ve cenini sulamadı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى
مُشْرِفاً؛ واستعاره بعض الشعراء للعرَض الذي هو الهوى فقال: فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَهُ عنْ بِما بِهِ،
أَصَعَّدَ، في عُلْوَ، الهَوَى أَمْ تَصَوَّبَا
أَراد عما به، فزاد الباء وفَصَل بها بين عن وما جرَّته، وهذا من غريب مواضعها، وأَراد أَصَعَّدَ أَم صوّب فلما لم يمكنه ذلك وضع تَصوَّب موضع صَوَّبَ.
وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ
شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ
والصَّعُودُ: الطريق صاعداً، مؤنثة، والجمع أَصْعِدةٌ وصُعُدٌ. والصَّعُودُ والصَّعُوداءُ، ممدود: العَقَبة الشاقة، قال تميم بن مقبل: وحَدَّثَهُ أَن السبيلَ ثَنِيَّةٌ
صَعُودَاءُ، تدعو كلَّ كَهْلٍ وأَمْرَدا
وأَكَمَة صَعُودٌ وذاتُ صَعْداءَ: يَشتدّ صُعودها على الراقي؛ قال: وإِنَّ سِياسَةَ الأَقْوامِ، فاعْلَم،
لهَا صَعْدَاءُ، مَطْلَعُها طَوِيلُ
والصَّعُودُ: المشقة، على المثل. وفي التنزيل: سأُرْهِقُه صَعُوداً؛ أَي على مشقة من العذاب. قال الليث وغيره: الصَّعُودُ ضد الهَبُوط، والجمع صعائدُ وصُعُدٌ مثل عجوز وعجائز وعُجُز. والصَّعُودُ: العقبة الكؤود، وجمعها الأَصْعِدَةُ. ويقال: لأُرْهِقَنَّكَ صَعُوداً أَي لأُجَشِّمَنَّكَ مَشَقَّةً من الأَمر، وإِنما اشتقوا ذلك لأَن الارتفاع في صَعُود أَشَقُّ من الانحدار في هَبُوط؛ وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب، ويقال بل جَبَلٌ في النار من جمرة واحدة يكلف الكافرُ ارتقاءَه ويُضرب بالمقامع، فكلما وضع عليه رجله ذابت إِلى أَسفلِ وَرِكِهِ ثم تعود مكانها صحيحة؛ قال: ومنه اشتق تَصَعَّدَني ذلك الأَمرُ أَي شق عليّ. وقال أَبو عبيد في قول عمر، رضي الله عنه: ما تَصَعَّدَني شيءٌ ما تَصَعَّدَتْني خِطْبَةُ النكاح أَي ما تكاءَدتْني وما بَلَغَتْ مني وما جَهَدَتْني، وأَصله من الصَّعُود، وهي العقبة الشاقة. يقال: تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ إِذا شق عليه وصَعُبَ؛ قيل: إِنما تَصَعَّبُ عليه لقرب الوجوه من الوجوه ونظَرِ بعضهم إِلى بعض، ولأَنهم إِذا كان جالساً معهم كانوا نُظَراءَ وأَكْفاءً، وإِذا كان على المنبر كانوا سُوقَةً ورعية.
والصَّعَدُ: المشقة. وعذاب صَعَدٌ، بالتحريك، أَي شديد. وقوله تعالى: نَسْلُكه عذاباً صَعَداً؛ معناه، والله أَعلم، عذاباً شاقّاً أَي ذا صَعَد ومَشَقَّة.
وصَعَّدَ في الجبل وعليه وعلى الدرجة: رَقِيَ، ولم يعرفوا فيه صَعِدَ. وأَصْعَد في الأَرض أَو الوادي لا غير: ذهب من حيث يجيء السيل ولم يذهب إِلى أَسفل الوادي؛ فأَما ما أَنشده سيبويه لعبد
الله بن همام السلولي:
فإِمَّا تَرَيْني اليومَ مُزْجِي مَطِيَّتي،
أُصَعِّدُ سَيْراً في البلادِ وأُفْرِعُ
فإِنما ذهب إِلى الصُّعود في الأَماكن العالية. وأُفْرِعُ ههنا: أَنْحَدِرُ لأَنّ الإِفْراع من الأَضْداد، فقابل التَّصَعُّدَ بالتَّسَفُّل؛ هذا قول أَبي زيد؛ قال ابن بري: إِنما جعل أُصَعِّدُ بمعنى أَنحدر لقوله في آخر البيت وأُفرع، وهذا الذي حمل الأَخفشَ على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل لأَن الإِفراع من الأَضداد يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإِصعاد؛ وكذلك صَعَّدَ أَيضاً يجيء بالمعنيين. يقال: صَعَّدَ في الجبل إِذا طلع وإِذا انحدر منه، فمن جعل قوله. أُصَعِّدُ في البيت المذكور بمعنى الإِصعاد كان قوله أُفْرِعُ بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله أُفرع بمعنى الإِصعاد؛ وشاهد الإِفراع بمعنى الإِصعاد قول الشاعر: إِني امْرُؤٌ مِن يَمانٍ حين تَنْسُبُني،
وفي أُمَيَّةَ إِفْراعِي وتَصْويبي
فالإِفراع ههنا: الإِصعاد لاقترانه بالتصويب. قال: وحكي عن أَبي زيد أَنه قال: أَصْعَدَ في الجبل، وصَعَّدَ في الأَرض، فعلى هذا يكون المعنى في البيت أُصَعِّدُ طَوْراً في الأَرض وطَوْراً أُفْرِعُ في الجبل، ويروى: «وإِذ ما تريني اليوم» وكلاهما من أَدوات الشرط، وجواب الشرط في قوله إِمَّا تريني في البيت الثاني:
فَإِنيَ مِنْ قَوْمٍ سِواكُمْ، وإِنما
رِجاليَ فَهْمٌ بالحجاز وأَشْجَعُ
وإِنما انتسب إِلى فَهْمٍ وأَشجع، وهو من سَلول بن عامر، لأَنهم كانوا كلهم من قيس عيلان بن مضر؛ ومن ذلك قول الشماخ:
فإِنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنِبْ سَخَطِي،
لا يَدْهَمَنَّكَ إِفْراعِي وتَصْعِيدِي
وفي الحديث في رَجَزٍ:
فهو يُنَمِّي صُعُداً
أَي يزيدُ صُعوداً وارتفاعاً. يقال: صَعِدَ إِليه وفيه وعليه. وفي الحديث: فَصَعَّدَ فِيَّ النَّظَرَ وصَوَّبه أَي نظر إِلى أَعلاي وأَسفلي يتأَملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنما يَنْحَطُّ في صَعَد؛ هكذا جاءَ في رواية يعني موضعاً عالياً يَصْعَدُ فيه وينحطّ، والمشهور: كأَنما ينحط في صَبَبٍ.
والصُّعُدُ، بضمتين: جمع صَعُود، وهو خلاف الهَبُوط، وهو بفتحتين، خلاف الصَّبَبِ. وقال ابن الأَعرابي: صَعِدَ في الجبل واستشهد بقوله تعالى: إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ؛ وقد رجع أَبو زيد إِلى ذلك فقال: اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ إِذا نَفَرَت فَصَعِدَتِ الجبال، ذَكره في الهمز. وفي التنزيل: إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ؛ قال الفراء: الإِصْعادُ في ابتداء الأَسفار والمخارج، تقول: أَصْعَدْنا من مكة، وأَصْعَدْنا من الكوفة إِلى خُراسان وأَشباه ذلك، فإِذا صَعِدْتَ في السُّلَّمِ وفي الدَّرَجَةِ وأَشباهه قُلْتَ: صَعِدْتُ، ولم تقل أَصْعَدْتُ. وقرأَ الحسن: إِذ تَصْعَدُون؛ جعل الصُّعودَ في الجبل كالصُّعُود في السلم. ابن السكيت: يقال صَعِدَ في الجبل وأَصْعَدَ في البلاد. ويقال: ما زلنا في صَعود، وهو المكان فيه ارتفاع. وقال أَبو صخر: يكون الناس في مَباديهم، فإِذا يَبِسَ البقل ودخل الحرّ أَخذوا إِلى حاضِرِهِم، فمن أَمَّ القبلة فهو مُصْعِدٌ، ومن أَمَّ العراق فهو مُنْحَدِرٌ؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارَضْنا الحاجَّ في مَصْعَدِهم أَي في قَصْدِهم مكةَ، وعارَضْناهم في مُنْحَدَرِهم أَي في مَرْجِعهم إِلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عُمارَة: الإِصْعادُ إِلى نجد والحجاز واليمن، والانحدار إِلى العراق والشام وعُمان. قال ابن عرفة: كُلُّ مبتدئ وجْهاً في سفر وغيره، فهو مُصْعِدٌ في ابتدائه مُنْحَدِرٌ في رجوعه من أَيّ بلد كان. وقال أَبو منصور: الإِصْعادُ الذهاب في الأَرض؛ وفي شعر حسان:
يُبارينَ الأَعِنَّةَ مُصْعِداتٍ
أَي مقبلات متوجهات نحوَكم. وقال الأَخفش: أَصْعَدَ في البلاد سار ومضى وذهب؛ قال الأَعشى:
فإِنْ تَسْأَلي عني، فَيَا رُبَّ سائِلٍ
حَفِيٍّ عَن الأَعشى، به حَيْثُ أَصْعَدا
وأَصْعَدَ في الوادي: انحدر فيه، وأَما صَعِدَ فهو ارتقى. ويقال: أَصْعَدَ الرجلُ في البلاد حيث توجه. وأَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً إِذا مَدَّت شِراعَها فذهبت بها الريح صَعَداً. وقال الليث: صَعِدَ إِذا ارتقى، وأَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً، فهو مُصْعِدٌ إِذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ أَو نَهَر أَو واد، أَو أَرْفَعَ
(* قوله «او أرفع إلخ» كذا بالأصل
المعوّل عليه، ولعل فيه سقطاً والأصل أو أرض أَرفع بقرينة قوله الأخرى وقال الأساس أصعد في الأرض مستقبل أرض أخرى): من الأُخرى؛ قال: وصَعَّدَ في الوادي يُصَعّدُ تَصْعِيداً وأَصْعَدَ إِذا انحدر فيه. قال الأَزهري: والاصِّعَّادُ عندي مثل الصُّعُود. قال الله تعالى: كأَنما يَصَّعِّد في السماء. يقال: صَعِدَ واصَّعَّدَ واصَّاعَدَ بمعنى واحد. ورَكَبٌ مُصْعِدٌ: ومُصَّعِّدٌ: مرتفع في البطن منتصب؛ قال:
تقول ذاتُ الرَّكَبِ المُرَفَّدِ:
لا خافضٍ جِدّاً، ولا مُصَّعِّد
وتصَعَّدني الأَمرُ وتَصاعَدني: شَقَّ عليَّ. والصُّعَداءُ، بالضم والمدّ: تنفس ممدود. وتصَعَّدَ النَّفَسُ: صَعُبَ مَخْرَجُه، وهو الصُّعَداءُ؛ وقيل: الصُّعَداءُ النفَسُ إِلى فوق ممدود، وقيل: هو النفَسُ بتوجع، وهو يَتَنَفَّسُ الصُّعَداء ويتنفس صُعُداً. والصُّعَداءُ: هي المشقة أَيضاً.وقولهم: صَنَعَ أَو بَلَغَ كذا وكذا فَصاعِداً أَي فما فوق ذلك. وفي الحديث: لا صلاةَ لمن لم يقرأْ بفاتحة الكتاب فَصاعِداً أَي فما زاد عليها، كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعداً. قال سيبويه: وقالوا أَخذته بدرهم فصاعداً؛ حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إِياه، ولأَنهم أَمِنوا أَن يكون على الباء، لأَنك لو قلت أَخذته بِصاعِدٍ كان قبيحاً، لأَنه صفة ولا يكون في موضع الاسم، كأَنه قال أَخذته بدرهم فزاد الثمنُ صاعِداً أَو فذهب صاعداً. ولا يجوز أَن تقول: وصاعداً لأَنك لا تريد أَن تخبر أَن الدرهَم مع صاعِدٍ ثَمَنٌ لشيء كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أَخبرت بأَدنى الثمن فجعلته أَولاً ثم قَرَّرْتَ شيئاً بعد شيء لأَثْمانٍ شَتَّى؛ قال: ولم يُرَدْ فيها هذا المعنى ولم يُلْزِم الواوُ الشيئين أَن يكون أَحدهما بعد الآخر؛ وصاعِدٌ بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إِلاَّ أَنّ الفاء أَكثر في كلامهم؛ قال ابن جني: وصاعداً حال مؤكدة، أَلا ترى أَن تقديره فزاد الثمنُ صاعِداً؟ ومعلوم أَنه إِذا زاد الثمنُ لم يمكن إِلا صاعِداً؛ ومثله قوله:كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ
غير أَن للحال هنا مزية أَي في قوله فصاعداً لأَن صاعداً ناب في اللفظ عن الفعل الذي هو زاد، وكاف ليس نائباً في اللفظ عن شيء، أَلا ترى أَن الفعل الناصب له، الذي هو كفى ملفوظ به معه؟
والصعيدُ: المرتفعُ من الأَرض، وقيل: الأَرض المرتفعة من الأَرض المنخفضةِ، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سَبَخَةٌ، وقيل: وجه الأَرض لقوله تعالى: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً؛ وقال جرير:
إِذا تَيْمٌ ثَوَتْ بِصَعِيد أَرْضٍ،
بَكَتْ من خُبْثِ لُؤْمِهِم الصَّعيدُ
وقال في آخرين:
والأَطْيَبِينَ من التراب صَعيدا
وقيل: الصَّعِيدُ الأَرضُ، وقيل: الأَرض الطَّيِّبَةُ، وقيل: هو كل تراب طيب. وفي التنزيل: فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً؛ وقال الفراء في قوله: صَعيداً جُرزُاً: الصعيد التراب؛ وقال غيره: هي الأَرض المستوية؛ وقال الشافعي: لا يَقع اسْمُ صَعيد إِلاّ على تراب ذي غُبار، فأَما البَطْحاءُ الغليظة والرقيقة والكَثِيبُ الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد، وإِن خالطه تراب أَو صعيد
(* قوله «تراب أو صعيد إلخ» كذا بالأصل ولعل الأولى تراب
أو رمل أو نحو ذلك) أَو مَدَرٌ يكون له غُبار كان الذي خالطه الصعيدَ، ولا يُتَيَمَّمُ بالنورة وبالكحل وبالزِّرْنيخ وكل هذا حجارة. وقال أَبو إِسحق: الصعيد وجه الأَرض. قال: وعلى الإِنسان أَن يضرب بيديه وجه الأَرض ولا يبالي أَكان في الموضع ترابٌ أَو لم يكن لأَن الصعيد ليس هو الترابَ، إِنما هو وجه الأَرض، تراباً كان أَو غيره. قال: ولو أَن أَرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمم يدَه على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إِذا مسح به وجهه؛ قال الله تعالى: فَتُصْبِح صعيداً؛ لأَنه نهاية ما يصعد إِليه من باطن الأَرض، لا أَعلم بين أَهل اللغة خلافاً فيه أَن الصعيد وجه الأَرض؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق أَحسَبه مذهَبَ مالك ومن قال بقوله ولا أَسْتَيْقِنُه. قال الليث: يقال للحَديقَةِ إِذا خَرِبت وذهب شَجْراؤُها: قد صارت صعيداً أَي أَرضاً مستوية لا شَجَرَ فيها. ابن الأَعرابي: الصعيدُ الأَرضُ بعينها. والصعيدُ: الطريقُ، سمي بالصعيد من التراب، والجمع من كل ذلك صُعْدانٌ؛ قال حميد بن ثور: وتِيهٍ تَشابَهَ صُعْدانُه،
ويَفْنى بهِ الماءُ إِلاَّ السَّمَلْ
وصُعُدٌ كذلك، وصُعُداتٌ جمع الجمع. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: إِياكم والقُعُودَ بالصُّعُداتِ إِلاَّ مَنْ أَدَّى حَقَّها؛ هي الطُّرُقُ، وهي جمع صُعُدٍ وصُعُدٌ جمعُ صَعِيد، كطريق وطرُق وطُرُقات، مأْخوذ من الصَّعيدِ وهو التراب؛ وقيل: هي جمع صُعْدَةٍ كظُلْمة، وهي فِناءُ باب الدار ومَمَرُّ الناس بين يديه؛ ومنه الحديث: ولَخَرَجْتم إِلى الصُّعْداتِ تَجْأَرُونَ إِلى الله. والصَّعِيدُ: الطريقُ يكون واسعاً وضَيِّقاً. والصَّعيدُ: الموضعُ العريضُ الواسعُ. والصَّعيدُ: القبر. وأَصْعَدَ في العَدْو: اشْتَدَّ.
ويقال: هذا النبات يَنْمي صُعُداً أَي يزداد طولاً. وعُنُقٌ صاعِدٌ أَي طويل. ويقال فلان يتتبع صُعَداءَه أَي يرفع رأْسه ولا يُطأْطِئُه. ويقال للناقة: إِنها لفي صَعِيدَةِ بازِلَيْها أَي قد دنت ولمَّا تَبْزُل؛ وأَنشد:
سَديسٌ في صَعِيدَةِ بازِلَيْها،
عَبَنَّاةٌ، ولم تَسْقِ الجَنِينا
والصَّعْدَةُ: القَناة، وقيل: القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إِلى التثقيف؛ قال كعب بن جُعَيْل يصف امرأَةً شَبَّهَ قَدَّها بالقَناة: فإِذا قامتْ إِلى جاراتِها،
لاحَتِ السَّاقُ بِخَلْخالٍ زجِلْ
صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائرٍ،
أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ
وقال آخر:
خَريرُ الرِّيحِ في قَصَبِ الصِّعادِ
وكذلك القَصَبَةُ، والجمع صِعادٌ، وقيل: هي نحو من الأَلَّةِ، والأَلَّةُ أَصغر من الحَرْبَةِ؛ وفي حديث الأَحنف:
إِنَّ على كُلِّ رَئِيسٍ حَقَّا.
أَن يَخْضِبَ الصَّعْدَةَ أَو تَنْدَقَّا
قال: الصَّعْدةُ القناة التي تنبت مستقيمة. والصَّعْدَةُ من النساء: المستقيمةُ القامة كأَنها صَعْدَةُ قَناةٍ. وجوارٍ صَعْداتٌ، خفيفةٌ لأَنه نعت، وثلاثُ صَعَداتٍ للقنا، مُثَقَّلة لأَنه اسم.
والصَّعُودُ من الإِبل: التي وَلَدَتْ لغير تمام ولكنها خَدَجَتْ لستة أَشهر أَو سبعة فَعَطَفَتْ على ولدِ عامِ أَوَّلَ، وقيل: الصَّعُود الناقة تُلْقي ولَدها بعدما يُشْعِرُ، ثم تَرْأَمُ ولدَها الأَوّل أَو وَلَدَ غيرها فَتَدِرُّ عليه. وقال الليث: الصَّعُود الناقة يموت حُوارُها فَتَرْجِعُ إِلى فصيلها فَتَدِرُّ عليه، ويقال: هو أَطيب للبنها؛ وأَنشد لخالد بن جعفر الكلابي يصف فرساً:
أَمَرْتُ لها الرِّعاءَ، ليُكْرِمُوها،
لها لَبَنُ الخلِيَّةِ والصَّعُودِ
قال الأَصمعي: ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً. والخَلِيَّةُ: الناقة تَعْطِف مع أُخرى على ولد واحد فَتَدِرَّانِ عليه، فَيَتَخلى أَهلُ البيت بواحدة يَحْلُبُونها، والجمع صَعائد وصُعُدٌ؛ فأَما سيبويه فأَنكر الصُّعُدَ.
وأَصْعَدَتِ الناقةُ وأَصْعَدَها، بالأَلف، وصَعَّدَها: جعلها صَعُوداً؛ عن ابن الأَعرابي. والصُّعُد: شجر يُذاب منه القارُ.
والتَّصْعِيدُ: الإِذابة، ومنه قيل: خلٌّ مُصَعَّدٌ وشرابٌ مُصَعَّدٌ إِذا عُولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعماً ولوناً.
وبَناتُ صَعْدَةَ: حَميرُ الوَحْش، والنسبة إِليها صاعِديّ على غير قياس؛ قال أَبو ذؤَيب:
فَرَمَى فأَلحَق صاعِدِيَّاً مِطْحَراً
بالكَشْحِ، فاشتملتْ عليه الأَضْلُعُ
وقيل: الصَّعْدَةُ الأَتان. وفي الحديث: أَنه خرج على صَعْدَةٍ يَتْبَعُها حُذاقيٌّ، عليها قَوْصَفٌ لم يَبْق منها إِلا قَرْقَرُها؛ الصَّعْدَةُ: الأَتان الطويلة الظهر. والحُذاقِيُّ: الجَحْشُ. والقَوْصَفُ: القَطيفة. وقَرْقَرُها: ظَهْرُها.
وصعَيدُ مصر: موضعٌ بها.
وصَعْدَةُ: موضع باليمن، معرفة لا يدخلها الأَلف واللام. وصُعادى وصُعائدُ: موضعان؛ قال لبيد:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ، في نِهاءِ صُعائِدٍ،
سَبْعاً تؤَاماً كاملاً أَيامُها

##### Türkçe

**صَعِدَ** mekânı, onda **صُعُوداً** olarak; ve **أَصْعَدَ** ve **صَعَّدَ**: yükseldi,
yüksek bir yere çıkmış olarak; ve bazı şairler bunu, ki o heva olan arız için ödünç aldı da şöyle dedi:
“Derken sabahladılar, onda olan şey hakkında ona sormazlar,
**أَصَعَّدَ**, yüksekte, heva mı, yoksa **تَصَوَّبَا** mı?”
Onda olan şeyden (hâlinden) murad etti; sonra **الباء**’yı artırdı ve onunla **عن** ile onun cerrettiği **ما** arasını ayırdı; bu, onun garip yerlerindendir. Ve murad etti: **أَصَعَّدَ** mi yoksa **صوّب** mi; fakat ona bu mümkün olmayınca **تَصوَّب**’u **صَوَّبَ**’ın yerine koydu.

Ve **مُصَعِّد** bir dağ: yüksek, yüce; Saʿide b. Cüʾeyye dedi:
“Yüksekçe, yükselmiş,
dik, onlarda **القَانِ** ve **النَّشَمِ** dalları bulunan (dağlara) sığınır.”

Ve **الصَّعُودُ**: yukarı çıkıcı olarak yol; müennestir; cem‘i **أَصْعِدةٌ** ve **صُعُدٌ**’dur.
Ve **الصَّعُودُ** ve **الصَّعُوداءُ**, medli: meşakkatli yokuş; Temîm b. Mukbil dedi:
“Ve ona haber verdi ki yol bir geçittir:
**صَعُودَاءُ**, her ihtiyarı ve her genci çağırır.”

Ve **صَعُودٌ** bir tepe ve **ذاتُ صَعْداءَ**: ona çıkan için onun çıkışı şiddetlenir; dedi ki:
“Ve kavimleri idare etmek, bil,
onun **صَعْدَاءُ**’sı vardır; onun çıkışı uzundur.”

Ve **الصَّعُودُ**: meşakkat; mesel üzere. Ve tenzilde: **سأُرْهِقُه صَعُوداً**; yani azaptan bir meşakkat üzere. Leys ve başkaları dedi: **الصَّعُودُ** **الهَبُوط**’un zıddıdır; cem‘i **صعائدُ** ve **صُعُدٌ**’dur; **عجوز** ve **عجائز** ve **عُجُز** gibi. Ve **الصَّعُودُ**: güç yokuş; cem‘i **الأَصْعِدَةُ**’dir. Ve denir: “Sana mutlaka **صَعُوداً** yükleteceğim” yani işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim; bunu ancak şundan türettiler: yükselme, **صَعُود**’da, inişten, **هَبُوط**’ta, daha meşakkatlidir. Ve onda denildi: azaptan bir meşakkat demektir. Ve denir: bilakis cehennemde tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfire onun yükselmesi yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, onun ayağı, kalçasının altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Dedi ki: bundan **تَصَعَّدَني** şu iş, yani bana ağır geldi, türedi. Ve Ebû Ubeyd, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, şu sözü hakkında dedi: “Bana hiçbir şey, nikâh hutbesinin bana **تَصَعَّدَتْني** ettiği kadar **تَصَعَّدَني** etmedi” yani bana sarplaşmadı, benden (gücümden) aşmadı, beni yormadı; aslı **الصَّعُود**’dandır; o da meşakkatli yokuştur. Denir: **تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ**; ona ağır geldiğinde ve zor olduğunda. Denildi: ancak yüzlerin yüzlere yakınlığından ve bazılarının bazısına bakmasından dolayı ona sarplaşır; ve çünkü onlarla oturur halde iken denkler ve eşler idiler; minber üzerinde iken ise halk ve raiyye idiler.

Ve **الصَّعَدُ**: meşakkat. Ve **صَعَدٌ** azap, harekeli olarak: yani şiddetli. Ve Yüce Allah’ın sözü: **نَسْلُكه عذاباً صَعَداً**; manası, Allah daha iyi bilir: meşakkatli bir azap; yani **صَعَد** ve meşakkat sahibi.

Ve dağda ve onun üzerinde ve basamakta **صَعَّدَ**: yükseldi; onda **صَعِدَ**’i bilmediler.
Ve yalnızca arazide yahut vadide **أَصْعَد**: selin geldiği taraftan gitti ve vadinin aşağısına gitmedi. Sībeveyh’in Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî’den rivayet ettiği şu beyte gelince:
“Ya bugün beni binitimi sürerken görürsen,
memleketlerde yürüyüşle **أُصَعِّدُ** ederim ve **أُفْرِعُ** ederim.”
Ancak yüksek yerlerdeki mekânlarda **الصُّعود**’a gitti. Ve buradaki **أُفْرِعُ**: “inerim”dir; çünkü **الإِفْراع** zıtlardandır; böylece **التَّصَعُّد**’u **التَّسَفُّل** ile karşılaştırdı; bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. İbn Berrî dedi: **أُصَعِّدُ**’ü “inerim” manasında kıldı; çünkü beytin sonunda **وأُفرع** dedi; bunu da el-Ahfeş’i buna inanmağa sevk etti; fakat onda delil yoktur; çünkü **الإِفْراع** zıtlardandır: iniş manasına gelir ve **الإِصعاد** manasına gelir; aynı şekilde **صَعَّدَ** da iki manayla gelir. Denir: dağda **صَعَّدَ**; çıktığında da, ondan indiğinde de. Kim beytteki **أُصَعِّدُ** sözünü **الإِصعاد** manasında kılarsa, onun **أُفْرِعُ** sözü iniş manasındadır; kim onu iniş manasında kılarsa, onun **أُفرع** sözü **الإِصعاد** manasındadır. **الإِفراع**’ın **الإِصعاد** manasında oluşunun şahidi şairin sözü:
“Ben, beni nisbet ettiğinde, Yemen’den bir kişiyim;
Ümeyye’de ise benim **إِفْراعِي**’m ve **تَصْويبي**’m vardır.”
Burada **الإِفراع**: **الإِصعاد**’dır; **التصويب** ile birlikte oluşundan dolayı. Dedi ki: Ebû Zeyd’den nakledildi ki o dedi: “Dağda **أَصْعَدَ**, arazide **صَعَّدَ**.” Buna göre beytte mana: “Bazen arazide **أُصَعِّدُ**, bazen dağda **أُفْرِعُ** ederim.” Ve şöyle rivayet edilir: “**وإِذ ما تريني اليوم**”; ikisi de şart edatlarındandır. Şartın cevabı, ikinci beyitteki **إِمَّا تريني** sözünün cevabında:
“Şüphesiz ben sizden başka bir kavimdenim; ancak
erkeklerim Hicaz’da **فَهْمٌ** ve **أَشْجَعُ**’dır.”
Ancak **فَهْمٍ** ve **أَشجع**’a nisbet etti; o, Selûl b. Âmir’dendir; çünkü onların hepsi Mudar’ın oğlu Kays ʿAylân’dandı. Bundan, eş-Şemmâh’ın sözü:
“Eğer hicvimi kerih görürsen, öfkemi sakın;
benim **إِفْراعِي**’m ve **تَصْعِيدِي**’m sana ansızın gelmesin.”

Ve hadiste, bir recez içinde:
“Derken o, **صُعُداً** artırır.”
Yani **صُعوداً** ve yükselmeyi artırır. Denir: Ona, onda ve onun üzerine **صَعِدَ**. Ve hadiste: “Derken bende bakışı **فَصَعَّدَ** etti ve onu **صَوَّبه** etti” yani beni tefekkür ederek üstüme ve altıma baktı. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: “Sanki **صَعَد** içinde iniyor” diye; rivayette böyle geldi; yani içinde yükseldiği ve indiği yüksek bir yer; meşhur olan: “Sanki **صَبَبٍ** içinde iniyor.”

Ve **الصُّعُدُ**, iki damme ile: **صَعُود**’un cem‘idir; o, **الهَبُوط**’un hilâfıdır; o da iki fetha ile, **الصَّبَبِ**’in hilâfıdır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Dağda **صَعِدَ**; ve Yüce Allah’ın sözüyle istişhad etti: **إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ**. Ebû Zeyd buna döndü de dedi: Develer ürküp dağlara çıkınca **اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ**; onu hemzede zikretti. Ve tenzilde: **إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ**. Ferrâ dedi: **الإِصْعادُ** seferlerin ve çıkışların başlangıcındadır; dersin: “Mekke’den **أَصْعَدْنا**” ve “Kûfe’den Horasan’a **أَصْعَدْنا**” ve benzerleri. Merdivende ve basamakta ve benzerlerinde **صَعِدْتَ** dediğinde: “**صَعِدْتُ**” dersin; “**أَصْعَدْتُ**” demezsin. Hasan okudu: **إِذ تَصْعَدُون**; dağdaki **الصُّعود**’u merdivendeki **الصُّعُود** gibi kıldı. İbnü’s-Sikkît: Dağda **صَعِدَ** denir; beldelerde **أَصْعَدَ** denir. Ve denir: “Biz hâlâ **صَعود** içindeyiz”; o, içinde yükselti bulunan yerdir. Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olurlar; ot kuruyup sıcak girince yerleşik yerlerine yönelirler; kim kıbleyi kastederse o **مُصْعِدٌ**’dir; kim Irak’ı kastederse o **مُنْحَدِرٌ**’dir. Ezherî dedi: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını şöyle derken işittim: “Haccıları onların **مَصْعَدِهم**’inde karşıladık” yani Mekke’yi kastedişlerinde; “Onları onların **مُنْحَدَرِهم**’inde karşıladık” yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: ʿUmâra bana dedi: **الإِصْعادُ** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e doğrudur; iniş Irak’a, Şam’a ve Umân’adır. İbn ʿArafa dedi: Seferde ve başkasında bir yöne başlayan her kimse, hangi belde olursa olsun, başlangıcında **مُصْعِدٌ**, dönüşünde **مُنْحَدِرٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi: **الإِصْعادُ** arazide gitmektir. Hassân’ın şiirinde:
“Dizginleri yarıştırırlar, **مُصْعِداتٍ** olarak”
yani size doğru gelen, yönelen. Ahfeş dedi: Beldelerde **أَصْعَدَ** yürüdü, geçti, gitti. Aʿşâ dedi:
“Eğer beni sorarsan; nice soran vardır ki
Aʿşâ hakkında titizdir; onunla, **أَصْعَدا** ettiği yerde.”
Ve vadide **أَصْعَدَ**: onda indi; ama **صَعِدَ** ise yükseldi. Ve denir: Adam beldelerde nereye yönelirse **أَصْعَدَ**. Ve gemi, yelkenini uzatıp rüzgâr onu yukarı götürdüğünde **أَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً**. Leys dedi: **صَعِدَ** yükseldiğinde; ve **أَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً**; o, bir iniş yahut nehir yahut vadi yahut daha yüksek
(* “yahut daha yüksek vb.”: asla dayanarak böyle; onda düşme olabilir; aslı, diğer sözünün karinesine göre “yahut daha yüksek bir araziye” olabilir; ve **الأساس**: “arazide **أَصْعَدَ**: başka bir araziye yönelmiş olarak” dedi)
olana yönelmiş olduğunda **مُصْعِدٌ**’dir. Dedi ki: Vadide **صَعَّدَ** **يُصَعّدُ تَصْعِيداً**; ve onda indiğinde **أَصْعَدَ**. Ezherî dedi: **والاصِّعَّادُ** bence **الصُّعُود** gibidir. Yüce Allah dedi: **كأَنما يَصَّعِّد في السماء**. Denir: **صَعِدَ** ve **اصَّعَّدَ** ve **اصَّاعَدَ** bir manadadır. Ve **مُصْعِدٌ** bir binekli topluluk; ve **مُصَّعِّدٌ**: karın içinde yükselmiş, dik; dedi ki:
“Yastıklanmış binek sahibesi der ki:
Ne pek alçalan, ne de **مُصَّعِّد**.”

Ve “İş beni **تصَعَّدني** etti” ve “beni **تَصاعَدني** etti”: bana ağır geldi. Ve **الصُّعَداءُ**, damme ve med ile: uzatılmış nefes. Ve nefes **تصَعَّدَ** etti: çıkışı zorlaştı; o, **الصُّعَداءُ**’dır. Ve denildi: **الصُّعَداءُ** yukarıya doğru uzatılmış nefestir. Ve denildi: o, acıyla nefestir; o, **الصُّعَداء** nefes alır ve **صُعُداً** nefes alır. Ve **الصُّعَداءُ**: meşakkat de olur. Ve onların sözü: “Şunu şunu yaptı yahut ulaştı, sonra **فَصاعِداً**” yani onun üstü. Ve hadiste: “**فاتحة الكتاب**’ı okumayanın namazı yoktur, sonra **فَصاعِداً**” yani onun üzerine ziyade olan. Sībeveyh dedi: “Onu bir dirheme aldım, sonra **فصاعداً**” dediler; fiili, onu çok kullanmalarından ve **الباء** üzerine olmasından emin olduklarından dolayı hazfettiler; çünkü “Onu **بِصاعِدٍ** aldım” desen çirkin olurdu; çünkü o sıfattır ve isim yerinde olmaz; sanki şöyle dedi: “Onu bir dirheme aldım; sonra fiyat **صاعِداً** olarak arttı” yahut “yukarı giderek gitti.”
Ve “**وصاعداً**” demen caiz değildir; çünkü sen, dirhemin **صاعِدٍ** ile birlikte bir şeyin fiyatı olduğunu haber vermek istemiyorsun; “bir dirhem ve ziyade” demen gibi; fakat en düşük fiyatı haber verdin; onu önce kıldın; sonra türlü fiyatlar için bir şeyden sonra bir şeyi takrir ettin. Dedi ki: Bu mana murad edilmedi; ve **الواو** iki şeyi, birinin ötekinden sonra olmasını gerekli kılmaz. Ve **صاعِدٌ**, **زاد** ve **يزيد**’den bedeldir; ve **ثم** fâ gibidir; ancak fâ onların sözünde daha çoktur. İbn Cinnî dedi: **وصاعداً** te’kîd edici hâldir; görmez misin ki takdiri “fiyat **صاعِداً** olarak arttı”dır? Ve bilinir ki fiyat arttığında ancak **صاعِداً** olabilir. Bunun benzeri onun sözü:
“**كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ**”
Ancak burada hâlin bir fazileti vardır; yani **فصاعداً** sözünde; çünkü **صاعداً**, lafızda **زاد** olan fiilin yerine geçti; **كاف** ise lafızda bir şeyin yerine geçen değildir; görmez misin ki onu nasbeden fiil, ki o **كفى**’dır, onunla birlikte telaffuz edilmiştir?

Ve **الصعيدُ**: yerden yüksek olan; ve denildi: alçak yerden yüksek yer; ve denildi: ona kum ve tuzlu-çorak karışmamış olan; ve denildi: Yüce Allah’ın sözü için yerin yüzü: **فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً**. Cerîr dedi:
“Ne zaman **تَيْمٌ** bir yerin **صَعِيد**’inde konaklasa,
onların alçaklığının kötülüğünden **الصَّعيدُ** ağladı.”
Ve başkaları hakkında dedi:
“Ve toprağın en hoşlarını **صَعيدا** (kıldı).”
Ve denildi: **الصَّعِيدُ** yer (arz)dır. Ve denildi: temiz yer. Ve denildi: her temiz topraktır. Ve tenzilde: **فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً**. Ferrâ, “**صَعيداً جُرزُاً**” sözünde dedi: **الصعيد** topraktır. Başkası dedi: o, düz yerdir. Şâfiî dedi: **صَعيد** ismi ancak tozlu toprağa düşer; ama kalın ve ince çakıllı düzlüğe ve kalın kum tepesine **صعيد** ismi düşmez; ona toprak yahut **صعيد**
(* “toprak yahut **صعيد** vb.”: asla göre böyle; evlâ olan “toprak yahut kum yahut benzeri”dir)
yahut çamur karışsa da; tozu olan bir şey olursa, karışan şey **الصعيد** olur. Ve kireçle, sürmeyle, zırnîhle teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır. Ebû İshâk dedi: **الصعيد** yerin yüzüdür. Dedi: İnsana, elleriyle yerin yüzüne vurması gerekir; o yerde toprak olsun yahut olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa. Dedi: Eğer bir yer bütünüyle kaya olsa, üzerinde toprak olmasa; sonra teyemmüm eden elini o kayaya vursa, onunla yüzünü mesh ettiğinde bu, temizleyici olurdu. Yüce Allah dedi: **فَتُصْبِح صعيداً**; çünkü o, yerin içinden ona çıkılan şeyin nihayetidir. Dil ehli arasında, **الصعيد**’in yerin yüzü olduğunda ihtilaf bilmem. Ezherî dedi: Ebû İshâk’ın söylediği bu, zannederim Mâlik’in ve onun sözüyle söyleyenin mezhebidir; fakat onu kesinlemiyorum. Leys dedi: Bahçe harap olup ağaçları gidince ona denir: “**صعيداً** oldu” yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu. İbnü’l-Aʿrâbî: **الصعيدُ** yerin kendisidir. Ve **الصعيدُ**: yol; topraktan dolayı **الصعيد** diye adlandırıldı; bunların hepsinin cem‘i **صُعْدانٌ**’dır. Humeyd b. Sevr dedi:
“Ve bir çöl ki onun **صُعْدانُ**’u benzeşti,
onda su tükenir; ancak **السَّمَلْ** hariç.”
Ve **صُعُدٌ** da böyledir; ve **صُعُداتٌ** cem‘in cem‘idir. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “**الصُّعُداتِ**’te oturmaktan sakının; ancak hakkını eda eden müstesna.” O, yollardır; ve o, **صُعُدٍ**’ün cem‘idir; ve **صُعُدٌ**, **صَعِيد**’in cem‘idir; **طريق** ve **طرُق** ve **طرُقات** gibi; **الصَّعيدِ**’den, o da topraktan, alınmıştır. Ve denildi: o, **صُعْدَةٍ**’nin cem‘idir; **ظُلْمة** gibi; o, ev kapısının önü ve insanların önünden geçiş yeridir. Ondan hadis: “Ve mutlaka **الصُّعْداتِ**’e çıkardınız; Allah’a feryat ederek.” Ve **الصَّعِيدُ**: geniş de olur dar da olur yol. Ve **الصَّعيدُ**: geniş, yayvan yer. Ve **الصَّعيدُ**: kabir.

Ve koşuda **أَصْعَدَ**: şiddetlendi.

Ve denir: Bu bitki **صُعُداً** büyür; yani boyca artar. Ve **صاعِدٌ** boyun: uzun. Ve denir: Falan, **صُعَداءَه**’ini takip eder; yani başını kaldırır, onu eğmez. Ve deve için denir: “O, **صَعِيدَةِ بازِلَيْها** içindedir” yani yaklaştı, fakat henüz **تَبْزُل** etmedi. Ve şu beyit okundu:
“**سَديسٌ** onun **صَعِيدَةِ بازِلَيْها**’sındadır,
**عَبَنَّاةٌ**; ve cenini sulamadı.”

Ve **الصَّعْدَةُ**: mızrak; ve denildi: düzgün mızrak; öyle biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Kaʿb b. Cuʿayl, bir kadını vasfederken boyunu mızrağa benzetti:
“Komşularına doğru kalktığında,
şıkırdayan bir halhal ile baldır göründü.
Bir çukurda bitmiş bir **صَعْدَةٌ**;
rüzgâr onu nereye eğerse, o eğilir.”
Bir başkası dedi:
“**الصِّعادِ** kamışında rüzgârın hışırtısı.”

Ve **القَصَبَةُ** da böyledir; cem‘i **صِعادٌ**’dır. Ve denildi: o, **الأَلَّةِ**’den bir türdür; **الأَلَّةُ**, **الحَرْبَةِ**’den küçüktür. Ahnef hadîsinde:
“Şüphesiz her reis üzerinde bir hak vardır:
**الصَّعْدَةَ**’yi boyasın yahut kırılsın.”
Dedi: **الصَّعْدةُ**, düz olarak biten mızraktır. Ve kadınlardan **الصَّعْدَةُ**: boyu düzgün olan; sanki o, mızrak **صَعْدَةُ**’sidir. Ve **صَعْداتٌ** cariyeler; hafif (tahfîfli)dir; çünkü o, niteliktir. Ve mızraklar için “üç **صَعَداتٍ**”; ağırlaştırılmıştır; çünkü o, isimdir.

Ve develerden **الصَّعُودُ**: tam süre olmadan doğuran; fakat altı ay yahut yedi ayda düşük yapan; sonra ilk yılın yavrusuna meyleder. Ve denildi: **الصَّعُود** dişi deve, yavrusunu, tüylenmesinden sonra atar; sonra ilk yavrusunu yahut başkasının yavrusunu sahiplenir de ona süt verir. Leys dedi: **الصَّعُود** dişi deve, yavrusu ölür; sonra sütten kesilmiş yavrusuna döner de ona süt verir; denir: bu, onun sütü için daha hoştur. Hâlid b. Caʿfer el-Kilâbî’den, bir atı vasfederken:
“Ona çobanı emrettim; ona ikram etsinler diye;
onda **الخَلِيَّةِ** ve **الصَّعُودِ** sütü vardır.”
Asmaʿî dedi: Düşük yapmış olmadıkça **صَعُوداً** olmaz. Ve **الخَلِيَّةُ**: bir dişi deve, bir yavru üzerine bir başkasıyla birlikte meyleder de ikisi ona süt verir; sonra ev halkı birini ayırır, onu sağarlar. Cem‘i **صَعائد** ve **صُعُدٌ**’dur; fakat Sîbeveyh **الصُّعُدَ**’ü inkâr etti.

Ve dişi deve **أَصْعَدَتِ** ve onu **أَصْعَدَها**, elif ile; ve onu **صَعَّدَها**: onu **صَعُوداً** kıldı; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve **الصُّعُد**: ondan katran eritilen bir ağaçtır.

Ve **التَّصْعِيدُ**: eritme; ondan dolayı “**خلٌّ مُصَعَّدٌ** ve **شرابٌ مُصَعَّدٌ**” denildi; ateşle muamele edilip, tat ve renkçe bulunduğu hâlden dönünce.

Ve **بَناتُ صَعْدَةَ**: yaban eşekleri; ona nisbet, القياس dışı olarak **صاعِديّ**’dir. Ebû Züeyb dedi:
“Derken attı; bir **صاعِدِيَّاً**’yı, keskin,
böğüreğe ulaştırdı; kaburgalar onu kuşattı.”
Ve denildi: **الصَّعْدَةُ** dişi eşektir. Ve hadiste: “Şüphesiz o, bir **صَعْدَةٍ** üzerinde çıktı; onu bir **حُذاقيٌّ** takip eder; onun üzerinde bir **قَوْصَفٌ** vardı; ondan **قَرْقَرُها**’sından başka bir şey kalmamıştı.” **الصَّعْدَةُ**: sırtı uzun dişi eşek. **الحُذاقِيُّ**: sıpa. **القَوْصَفُ**: kadife. **قَرْقَرُها**: sırtı.

Ve **وصعَيدُ مصر**: onda bir yerdir.

Ve **صَعْدَةُ**: Yemen’de bir yer; marifedir; ona **الأَلف واللام** girmez. Ve **صُعادى** ve **صُعائدُ**: iki yerdir. Lebîd dedi:
“**صُعائِدٍ**’in sonlarında,
yedi gün, ikiz, günleri tam olarak, (orada) kaldı.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ع د * * صَعِدَ * في السلم بالكسر * صُعُوداً * و * صَعَّدَ * في الجبل أو على الجبل * تَصْعيدا * قال أبو زيد ولم يعرفوا فيه * صَعِدَ * بالتخفيف وقال الأخفش * أصْعَد * في الأرض أي مضى وسار وأصعد في الوادي و * صَعَّدَ * فيه أيضا * تَصْعِيدا * أي انحدر وعذاب * صَعَدٌ * بفتحتين أي شديد و * الصَّعُودُ * بالفتح ضد الهبوط والصعود أيضا العقبة الكئود و * الصَّعيدُ * التراب وقال ثعلب هو وجه الأرض لقوله تعالى ﴿فتصبح صعيدا زلقا﴾ و * صَعِيدُ * مصر موضع بها و * الصَّعْدةُ * القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى تثقيف و * الصُّعَداءُ * بضم الصاد والمد تنفس ممدود

##### Türkçe

* ص ع د * **صَعِدَ** merdivende, kesre ile; **صُعُوداً**. Ve **صَعَّدَ** dağda yahut dağın üzerinde; **تَصْعيدا**. Ebû Zeyd dedi: onda hafifletme ile **صَعِدَ**’i bilmediler. Ahfeş dedi: **أصْعَد** yerde; yani geçti ve yürüdü. Ve vadide **أصعد**; ve onda ayrıca **صَعَّدَ**; **تَصْعِيدا**; yani indi. Ve azap **صَعَدٌ**, iki fetha ile; yani şiddetli. Ve **الصَّعُودُ** fetha ile inişin zıddıdır; ve **الصعود** ayrıca sarp yokuştur. Ve **الصَّعيدُ** topraktır. Sa‘leb dedi: “Yerin yüzüdür”; Yüce Allah’ın sözü için: { فتصبح صعيدا زلقا }. Ve **صَعِيدُ** Mısır’ın, onda bir yerdir. Ve **الصَّعْدةُ** düzgün kamıştır; öyle biter, düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Ve **الصُّعَداءُ** sâd’ın zammı ve med ile, uzatılmış nefes almadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صعد في السلم، وفي الدرجة، وأشباهه، كسمع، صعودا كقعود، ولا يقال: أصعد من مكة، وأصعد. و صعد في الجبل وصعد عليه تصعيدا، كاصعد اصعادا، بالتشديد فيهما، وحكي عن أبي زيد أنه قال: أصعد في الجبل، وصعد في الأرض: رقي مشرفا، ولم يسمع صعد فيه، أي كفرح. بل يقال: صعده. وهذا قول الجمهور، ونقله الجوهري عن أبي زيد، واتفقوا عليه، كما نقله شيخنا. قلت: وقرأ الحسن:  إذ تصعدون  جعل الصعود في الجبل كالصعود في السلم. وقال ابن السكيت: يقال صعد في الجبل، وأصعد في البلاد. وقال ابن الأعرابي: صعد في الجبل، واستشهد بقوله تعالى:  إليه يصعد الكلم الطيب  وقد رجع أبو زيد إلى ذلك فقال: استوأرت الإبل، إذا نفرت فصعدت في الجبال، ذكره في الهمز. وقد أشار في المصباح إلى بعض من ذلك. وأصعد: أتى مكة، زيدت شرفا، قال أبو صخر: يكون الناس في مباديهم فإذا يبس البقل ودخل الحر أخذوا إلى حاضرهم، فمن أم القبلة فهو مصعد، ومن أم العراق فهو منحدر. قال الأزهري: وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارضنا الحاج في مصعدهم أي في قصدهم مكة، وعارضناهم في منحدرهم أي في مرجعهم إلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عمارة: الإصعاد إلى نجد، والحجاز واليمن، والانحدار إلى العراق، والشام، وعمان، فإذا عرفت هذا ظهر لك ما في كلام المصنف من القصور. وأصعد في الأرض ذهب، قاله أبو منصور. ونص عبارة الأخفش: أصعد في البلاد: سار ومضى وذهب، قال الأعشى:
  فإن تسألي عني فـيا رب سـائل                      حفي عن الأعشى به حيث أصعدا ويقال: أصعد الرجل في البلاد حيث توجه. وأصعد في الأرض والوادي لا غير: انحدر فيه، وذهب من حي يجيء السيل، ولم يذهب إلى أسفل الوادي، كصعد فيه تصعيدا. وأنشد سيبويه لعبد الله بن همام السلولي:
  فإما تريني اليوم مزجي مطيتي                      أصعد سيرا في البلاد وأفرع

  أراد الصعود في الأماكن العالية، وأفرع، هأ هنا أنحدر، لأن الإفراع من الأضداد، فقابل التصعيد بالتسفل. هذا قول أبي زيد. قال ابن بري: إنما جعل: أصعد بمعنى: أنحدر، لقوله في آخر البيت: وأفرع وهذا الذي حمل الأخفش على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل، لأن الإفراع من الأضداد، يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإصعاد، وكذلك صعد أيضا، يجيء بالمعنيين، يقال صعد في الجبل، إذا طلع، وإذا انحدر منه، فمن جعل قوله: أصعد، في البيت المذكور، بمعنى الإصعاد، كان قوله أفرع بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله: أفرع بمعنى الإصعاد، قال: وحكي عن أبي زيد أنه قال: أصعد في الجبل، وصعد في الأرض، فعلى هذا يكون المعنى في البيت: أصعد طورا في الأرض، وطورا أفرع في الجبل. وفي الأساس: أصعد في الأرض: ذهب مستقبل أرض أرفع من الأخرى. قلت: هو مأ?خوذ من عبارة الليث، قال الليث: صعد، إذا ارتقى وأصعد يصعد إصعادا، فهو مصعد، إذا صار مستقبل حدور أو نهر أو واد، أرفع من الأخرى. وقال بعض المفسرين في تفسير قوله تعالى:  سأرهقه صعودا  يقال: الصعود: جبل في النار، من جمرة واحدة، يكلف الكافر ارتقاءه ويضرب بالمقامع، فكلما وضع عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه، ثم تعود مكانها صحيحة، ومنه اشتق تصعدني ذلك الشيء، وتصاعدني، أي شق علي. وقال أبو عبيد في قول عمر رضي الله عنه:  ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح  أي ما تكاءدتني، وما بلغت مني وما جهدتني، وأصله من الصعود، وهي العقبة الشاقة، يقال تصعده الأمر، إذا شق عليه وصعب، قيل: إنما تصعب عليه لقرب الوجوه من الوجوه، ونظر بعضهم إلى بعض. والإصعد، بالكسر وفتح الصاد، وضم العين، المشدددتين، والإصاعد بالكسر، وشد الصاد، وبعد الألف عين مضمومة، نقلهما الصاغاني والاصطعاد بمعنى الصعود، قال الليث: صعد في الوادي يصعد، وأصعد، إذا انحدر فيه. قال الأزهري: والاصعاد عندي مثل الصعد، قال الله تعالى:  كأنما يصعد في السماء  يقال: صعد، واصعد، واصاعد، بمعنى واحد. وعن الليث: الصعود، بالفتح ضد الهبوط، ج صعد، كزبور وزبر، وصعائد، مثل عجز وعجائز. والصعود: الناقة تلقى ولدها بعد ما يشعر، ثم ترأم ولدها الأول، أو ولد غيرها، فتدر عليه. وقال الليث: هي ناقة يموت حوارها فترجع إلى فصيلها فتدر عليه. ويقال. هو أطيب للبنها، وأنشد لخالد بن جعفر الكلابي، يصف فرسا:
  أمرت لها الرعاء ليكرموها                      لها لبن الخلية والصعـود

  قال الأصمعي: الصعود من الإبل: التي تخدج لستة أشهر أو سبعة فتعطف على ولد عام أول، ولا تكون صعودا حتى تكون خادجا، والخلية: الناقة تعطف مع أخرى على ولد واحد، فتدران عليه فيتخلى أهل اليبت بواحدة يحلبونها. والجمع: صعائد وصعد. فأما سيبويه فأنكر الصعد. ولو قال المصنف: وبالفتح: الناقة. إلخ، وأخر ذكر الجموع كان أسبك وأسلك لطريقته، فإن ذكر الهبوط، وكونه ضدا للصعود، من المستدركات كما لا يخفى. وقد أصعدت الناقة وأصعدتها أنا، بالألف، وصعدتها أيضا، جعلتها صعودا، عن ابن الأعرابي. والصعود: جبل في النار من جمرة واحدة، ويتصعد فيه الكافر سبعين خريفا ثم يهوي فيه كذلك أبدا. رواه ابن حبان والحاكم في المستدرك، وأورده السيوطي في جامعه. والصعود: الطريق صاعدا، مؤنثة، والجمع: أصعدة وصعد. والصعود: العقبة الشاقة، كالصعوداء، ممدودا، قال تميم ابن مقبل:
  وحدثه أن الـسـبـيل ثـنـية                      صعوداء تدعو كل كهل وأمردا وبنات صعدة، بالفتح: حمر الوحش، والنسبة إليها: صاعدي، على غير قياس، قال أبو ذؤيب:
  فرمى فألحق صاعديا مطحرا                      بالكشح فاشتملت عليه الأضلع والصعدة بالفتح: القناة، وقيل: هي المستوية التي تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف. قال كعب بن جعيل يصف امرأة شبه قدها بالقناة:
  فإذا قامت إلى جاراتـهـا                      لاحت الساق بخلخال زجل
  صعدة نابـتة فـي حـائر                      أينمأ الريح تميلها تـمـل وكذلك القصبة. والجمع: صعأد. وقيل: الصعدة: الأتان وفي الحديث: أنه خرج على صعدة يتبعها حذاقي عليها قوصف لم يبق منها إلا قرقرها. الصعدة: الأتأن الطويلة الظهر، والحذاقي: الجحش والقوصف: القطيفة، وقرقرهأ: ظهرها. والصعدة: الألة بفتح الهمزة، وتشديد اللام، وهي أصغر من الحربة، وقيل هي نحو من الألة. وفي بعض النسخ: الأكمة، بدل الألة، وهو تحريف. وصعدة عنز اسم له، نقله الصاغاني، والصعدة: اسم فرس ذؤيب بن هلال بن عويمر الخزاعي. وصعدة: ع بل مدينة كبيرة باليمن معرفة، لا يدخلها الألف واللام، بينها وبين صنعاء ستون فرسخا. منه محمد بن إبراهيم بن مسلم الصعدي، يعرف بابن البطال، سكن المصيصة، عن سلمة بن شبيب، وعنه حمزة بن محمد الكناني. كذا أورده ابن الأثير. وصعدة: ماء جوف علمي بني سلول، وصعدة: ع لبني عوف.
 ومن المجاز: قولهم: صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعدا، أي فما فوق ذلك، وفي الحديث: لا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب فصاعدا أي فما زاد عليها، كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعدا، قال سيبويه: وقالوا أخذته بدرهم فصاعدا، حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إياه ولأنهم أمنوا أن يكون على الباء، لأنك لو قلت: أخذته بصاعد كان قبيحا، لأنه صفة، ولا يكون في موضع الاسم، كأنه قال: أخذته بدرهم فزاد الثمن صاعدا، أو فذهب صاعدا ولا يجوز أن تقول وصاعدا لأنك لا تريد أن تخبر أن الدرهم مع صاعد ثمن لشيء، كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أخبرت بأدنى الثمن فجعلته أولا، ثم قررت شيئا بعد شيء لأثمان شتى، قال: ولم يرد فيها هذا المعنى، ولم يلزم الواو الشيئين أن يكون أحدهما بعد الآخر. وصاعدا بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إلا أن الفاء أكثر في كلامهم. قال ابن جني: وصاعدا: حال مؤكدة، ألا ترى أن تقديره: فزاد الثمن صاعدا. ومعلوم أنه إذا زاد الثمن لم يكن إلا صاعدا، ومثله قوله:

  كفى بالنأي من أسماء كاف غير أن للحال هنا مزية، أعني في قوله: فصاعدا، لان صاعدا ناب في اللفظ عن الفعل الذي هو زاد، وكاف: ليس نائبا في اللفظ عن شيء، ألا ترى أن الفعل الناصب له، الذي هو: كفى، ملفوظ به معه. والصعداء، بفتح فسكون، وضبطه بعض أئمة اللغة بالضم، كالذي يأتي بعده، والأول الصواب: المشقة كالصعدد بالضم، نقلهما الصاغاني. والصعداء كالبرحاء: تنفس ممدود طويل، ومنهم من قيده: إلى فوق، وقيل هو التنفس بتوجع، وهو يتنفس الصعداء، ويتنفس صعدا، وتصعد النفس: صعب مخرجه. وفي التنزيل:  فتيمموا صعيدا طيبا  قيل: الصعيد: الأرض بعينها، قاله ابن الأعرابي، أو الأرض الطيبة. وقال الفراء، في قوله تعالى  صعيدا جرزا  : الصعيد: التراب، وقيل، هو كل تراب طيب، وقال غيره: هي الأرض المستوية، وقيل: هو المرتفع من الأرض، وقيل: الأرض المرتفعة من الأرض المنخفضة، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سبخة. أو وجه الأرض، لقوله تعالى  فتصبح صعيدا زلقا  قاله أبو إسحاق. وقال جرير:
  إذا تيم ثوت بصـعـيد أرض                      بكت من خبث لؤمهم الصعيد وقال الشافعي: لا يقع اسم صعيد إلا على تراب ذي غبار، فأما البطحاء الغليظة، والكثيب الغليظ، فلا يقع عليه اسم صعيد، وإن خالطه تراب أو صعيد أو مدريكون له غبار كان الذي خالطه الصعيد. ولا يتيممم بالنورة، وبالكحل، وبالزرنيخ، وكل هذا حجارة. قال أبو إسحاق الزجاج: وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ولا يبالي، أكان في الموضع تراب أو لم يكن، لأن الصعيد ليس هو التراب، إنمأ هو وجه الأرض، ترابا كان أو غيره. قال الليث: يقال للحديقة إذا خربت وذهب شجراؤها، قد صارت صعيدا، أي أرضا مستوية لا شجر فيها. ج: صعد، بضمتين، وصعدات جمع الجمع، كطريق، وطرق، وطرقات. والصعيد: الطريق، يكون واسعا وضيقا، سمي بالصعيد من التراب، جمعه صعد، وصعدات أيضا ومنه حديث علي رضي الله عنه: إياكم والقعود الصعدات إلا من أدى حقها. هي الطرقات وقيل هي جمع صعدة، كظلمة، وهي فناء باب الدار وممر الناس بين يديه، ومنه الحديث:  لخرجتم إلى الصعدات تجأرون إلى الله  . والصعيد: القبر، أورده أبو عمر المطرز. والصعيد: بلاد واسعة بمصر مشتملة على نواح، وبلاد وقرى عامرة مسيرة خمسة عشرة يوما طولا وفي قوانين الديوان لابن الجيعان أن الأقاليم بالديار المصرية جهتان، إحداهما: الوجه البحري، وعدتها ألف وستمائة وإحدى وخمسون ناحية والجهة الثانية: الوجه القبلي، وعدتها خمسمائة واثنتأ عشرة ناحية. وهي الإطفيحية، والفيومية، والبهنساوية، والأشمونين، والأسيوطية، والإخميمية، والقوصية. والصعيد: ع قرب وادي القرى، به مسجد للنبي صلى الله عليه وسلم، وصعائد، بالضم: ع، قال لبيد:
  علهت تبلد في نهاء صعائد                      سبعا تؤاما كاملا أيامهـا

  وعذاب صعد، محركة، في قوله تعالى: يسلكه عذابا صعدا  : شديد ذو صعد ومشقة. والتصعيد: الإذابة، ومنه قيل خل مصعد، وشراب مصعد، إذا عولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعما ولونا. والمصعاد بالكسر حابول النخل يصعد به عليه، عن الصاغاني. وصعد بالضم فسكون، وصعدد، وصعادى، والصعيداء، كهدهد، وحبارى، والمريطاء: مواضع، نقلهن الصاغاني، ما عدا الثاني. وصاعد: فرس بلعاء بن قيس الكناني. نقله الصاغاني. وصاعد فرس صخر بن عمرو بن الحارث بن الشريد، نقله الصاغاني. وناقة صعادية، كغرابية: طويلة. نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: جبل مصعد: مرتفع عال، قال ساعدة بن جؤية:
  يأوي إلى مشمخرات مصعدة                      شم بهن فروع القان والنشم وأكمة ذات صعداء: يشتد صعودها على الراقى، قال:
  وإن سياسة الأقوام فاعلـم                      لها صعداء مطلعها طويل والصعود: المشقة، على المثل، وأرهقته صعودا: حملته مشقة، ويقال: لأرهقنك صعودا، أي لأجشمنك مشقة من الأمر، وإنما اشتقوا ذلك، لأن الارتفاع في صعود أشق من الانحدار في هبوط وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب. وفي الحديث، في رجز:
  فهو ينمي صعدا أي يزيد صعدا وارتفاعا، يقال: صعد فيه، وإليه، وعليه، وفي الحديث. فصعد في النظر وصوبه أي نظر إلى أعلاى وأسفلى يتأملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم:  كأنما ينحط في صعد  هكذا جاء في رواية، يعني موضعا عاليا يصعد فيه وينحط. والمشهرو: كأنما ينحط في صبب. والصعد، بضمتين: جمع صعود، خلاف الهبوط، وهو بفتحتين خلاف الصبب. وفي التنزيل:  إذ تصعدون ولا تلوون على أحد  قال الفراء: الإصعاد في إبتداء الأسفار.
 والمخارج تقول: أصعدنا مكة، وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان، وأشباه ذلك. ويقال: ما زلنا في صعود، وهو المكان فيه ارتفاع، وفي شعر حشان:
  يبارين الأعنة مصعدات أي مقبلات متوجهات نحوكم. وأصعدت السفينة إصعادا، إذا مدت شرعها فذهبت بها الريح صعدا. وركب مصعد، ومصعد: مرتفع في البطن منتصب، قال:
  تقول ذات الركب المرفد
  لا خافض جدا ولا مصعد الصعدان: جمع صعيد، بمعنى الطريق، قال حميد بن ثور:
  وتيه تشابه صـعـدانـه                      ويفنى به الماء إلا السمل والصعيد: الموضع العريض الواسع. وأصعد في العدو: اشتد. ويقال: هذا النبات ينمى صعدا، أي يزداد طولا. وعنق صاعد، أي طويل. وفلان يتتبع صعداه، أي يرفع رأسه ولا يطأطئه. وهو مجاز. ويقال للناقة: إنها لفي صعيدة بازليها، أي قد دنت ولما تبزل، وهو مجاز، وأنشد:
  سديس في صعيدة بازليها                      عبناة ولم يتسق الجنينـا ومن المجاز: جارية صعدة، أي مستقيمة القامة، كأنها صعدة قناة. وجوار صعدات، بالسكون، لأنه نعت وثلاث صعدات، للقنا، محركة، لأنه اسم. والصعد، بضمتين: شجر يذاب منه القار. ومن المجاز: له شرف صاعد، وجد مساعد. ورتبة بعيدة المصعد والمصاعد. وللسيادة صعداء: ارتفاع شاق على صاعده. وصاعد اللغوي صاحب الفصوص، مشهور، من أئمة اللغة. وصعدة اسم فحل، عن الصاغاني.

##### Türkçe

**صعد** merdivende, basamakta ve benzerlerinde, **سمع** gibi (kullanılır); **صعودا** (olarak), **قعود** gibi. “Mekke’den **أصعد**” ve “**أصعد**” denilmez. Ve dağda **صعد** ve onun üzerine **صعد**; **تصعيدا** (olarak), **اصعد**’ın **اصعادا**’sı gibi; ikisinde de şeddeli olarak. Ebû Zeyd’den, onun şöyle dediği nakledildi: Dağda **أصعد**; yerde **صعد**: yüksek bir yere yükselerek çıktı; onda **صعد** (yani **فرح** gibi) işitilmedi. Bilakis “onu **صعده**” denir. Bu, cumhurun sözüdür; Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti; şeyhimizin naklettiği üzere, bunun üzerinde ittifak ettiler. Dedim ki: Hasan “**إذ تصعدون**” okudu; dağda çıkışı, merdivende çıkış gibi kıldı. İbnü’s-Sikkît dedi: Dağda **صعد** denir; beldelerde **أصعد**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Dağda **صعد**; ve şu yüce sözüyle delil getirdi: “**إليه يصعد الكلم الطيب**”. Ebû Zeyd buna dönmüştür de şöyle dedi: Develer ürküp dağlara çıkınca **استوأرت الإبل** (denir); onu hemzede zikretti. **المصباح**’ta bunun bir kısmına işaret etti.

Ve **أصعد**: Mekke’ye geldi; (Mekke) şerefçe artırılmıştır. Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olurlar; ot kuruyup sıcak girince yerleşik yerlerine yönelirler; kıbleye yönelen **مصعد**’dır; Irak’a yönelen **منحدر**’dır. Ezherî dedi: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını “Hacılarla onların **مصعد**’larında, yani Mekke’yi kastedişlerinde karşılaştık; onları **منحدر**’larında, yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde karşılaştık” derken işittim. İbnü’s-Sikkît dedi: Ammâre bana dedi ki: **الإصعاد** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e (doğrudur); **الانحدار** Irak’a, Şam’a ve Umân’a (doğrudur). Bunu bildiğinde, musannifin sözündeki kusur sana ortaya çıkar. Ebû Mansûr’un dediğine göre: Yerde **أصعد**: gitti. Ahfeş’in ibaresinin nassı: “Beldelerde **أصعد**: yürüdü, geçti ve gitti.” A‘şâ dedi:

فإن تسألي عني فـيا رب سـائل                      حفي عن الأعشى به حيث أصعدا

Ve “Adam beldelerde nereye yöneldiyse orada **أصعد**” denir. Ve yalnızca yerde ve vadide **أصعد**: onda aşağı indi; selin geldiği bir mahalleden gitti; vadinin aşağısına gitmedi; onda **صعد**’ın **تصعيدا**’sı gibi. Sîbeveyh, Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî’ye ait şu beyti okuttu:

فإما تريني اليوم مزجي مطيتي                      أصعد سيرا في البلاد وأفرع

Yüksek yerlerde çıkışı kastetti; ve **أفرع**: burada “aşağı inerim”dir; çünkü **الإفراع** zıtlardandır; böylece **التصعيد**’i aşağı inmeyle karşılaştırdı. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. İbn Berrî dedi: **أصعد**’ı “aşağı indi” manasında kılması, beytin sonunda “**وأفرع**” demesindendir; Ahfeş’i buna inandıran da budur; onda delil yoktur; çünkü **الإفراع** zıtlardandır: iniş manasına gelir, ve **الإصعاد** manasına da gelir. Aynı şekilde **صعد** da; iki manayla gelir: “Dağda **صعد**” denir; çıktığında da, ondan indiğinde de. Kim zikredilen beyitteki “**أصعد**” sözünü **الإصعاد** manasında kılarsa, “**أفرع**” sözü **الانحدار** manasındadır; kim onu **الانحدار** manasında kılarsa, “**أفرع**” sözü **الإصعاد** manasındadır. Dedi: Ebû Zeyd’den, onun şöyle dediği nakledildi: Dağda **أصعد**; yerde **صعد**; buna göre beytte mana: yerde bir kere **أصعد**, bir kere de dağda **أفرع**. **الأساس**’ta: “Yerde **أصعد**: bir başka yerden daha yüksek bir yere yönelerek gitti.” Dedim ki: O, Leys’in ibaresinden alınmıştır; Leys dedi: **صعد**: yükseldiğinde; ve **أصعد** **يصعد** **إصعادا**; o halde o **مصعد**’dır; bir inişin yahut bir nehrin yahut bir vadinin karşısına, ötekinden daha yüksek olarak vardığında.

Bazı müfessirler, yüce sözünün tefsirinde: “**سأرهقه صعودا**” şöyle dedi: **الصعود** denir: ateşte bir dağ; tek bir kor parçasındandır; kâfire ona tırmanması yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, uyluğunun altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Ondan “Şu şey bana **تصعدني** etti” ve “bana **تصاعدني** etti” türetildi; yani bana ağır geldi. Ebû Ubeyd, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) şu sözünde: “**ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح**” dedi ki: yani beni **تكاءدتني** etmedi; benden (bir şey) alıp götürmedi ve beni yormadı; aslı **الصعود**’dandır; o da meşakkatli yokuştur. “İş onu **تصعده** etti” denir; ona ağır geldiğinde ve zor olduğunda. Denildi ki: Yüzlerin yüzlere yakınlığından ve bazılarının bazısına bakmasından dolayı ona zor gelir.

Ve **الإصعد**: kesre ile ve **الصاد**’ın fethasıyla ve **العين**’in zammıyla; ikisi de şeddeli. Ve **الإصاعد**: kesre ile; **الصاد** şeddeli; eliften sonra **عين** zammeli. İkisini Sâgânî nakletti. Ve **الاصطعاد**: **الصعود** manasındadır. Leys dedi: Vadide **صعد** **يصعد**; ve **أصعد**: onda aşağı indiğinde. Ezherî dedi: **الاصعاد** benim yanımda **الصعد** gibidir. Allah تعالى dedi: “**كأنما يصعد في السماء**”. “**صعد**” denir; “**اصعد**” denir; “**اصاعد**” denir; tek bir manada. Leys’ten: **الصعود** fetha ile, **الهبوط**’un zıddıdır; çoğulu **صعد**; **زبور** ve **زبر** gibi; ve **صعائد**; **عجز** ve **عجائز** gibi. Ve **الصعود**: deve; yavrusunu, (yavru) kıllanıp belirginleştikten sonra kaybeder; sonra ilk yavrusunu yahut kendi yavrusu olmayan bir yavruyu benimser; ona süt verir. Leys dedi: O, yavrusu ölen bir devedir; sonra sütten kesilmemiş yavrusuna döner de ona süt verir. Ve denilir: O, onun sütü için daha hoştur. Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’ye ait şu beyit okundu; bir atı vasfeder:

أمرت لها الرعاء ليكرموها                      لها لبن الخلية والصعـود

قال الأصمعي: **الصعود** develerden: altı ay yahut yedi ayda yavrusunu düşüren, sonra bir önceki yılın yavrusuna meyleden (ona süt veren) dişidir; **صعود** olmaz, ta ki **خادجا** oluncaya kadar. **الخلية**: bir dişi devenin, bir başka dişiyle birlikte tek bir yavruya meyletmesidir; ikisi ona süt verir; böylece **اليبت** ehli, sağdıkları bir tanesiyle baş başa kalır. Çoğulu: **صعائد** ve **صعد**. Amma **سيبويه** ise **الصعد**’ı inkâr etti. Eğer musannif “ve fetha ile: dişi deve. …” deseydi ve çoğulların zikrini sona bıraksaydı, üslubuna daha döküm ve daha uygun olurdu; zira **الهبوط**’u ve onun **الصعود**’a zıt oluşunu zikretmesi, gizli olmadığı üzere, müstedreklerdendir. Dişi deve **أصعدت** oldu ve ben onu **أصعدتها** yaptım, elif ile; onu **صعدتها** da (yaptım): onu **صعودا** kıldım; İbnü’l-A‘râbî’den. **الصعود**: ateşte tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfir onun içinde yetmiş güz yükselir, sonra yine onun içine öylece ebediyen düşer. Bunu İbn Hibbân ve Hâkim **المستدرك**’te rivayet etti; Süyûtî de onu **جامعه**’inde zikretti. **الصعود**: yolun “yukarı çıkan”ı; müennestir; çoğulu: **أصعدة** ve **صعد**. **الصعود**: meşakkatli yokuş; **الصعوداء** gibi, medli. Temîm b. Mukbil dedi:
  Ve ona haber verdi ki yol bir geçittir,
  **صعوداء**; her ihtiyarı ve her bıyıksızı çağırır.

Ve **بنات صعدة**, fetha ile: yaban eşekleri; ona nisbet: **صاعدي**, kıyasa aykırı olarak. Ebû Züeyb dedi:
  Attı da bir **صاعديا**’yı, arınmış (temiz) olarak, yetiştirdi;
  böğür yanına; kaburgalar onu kuşattı.

**الصعدة**, fetha ile: mızrak sapı; ve denildi ki: o, öyle düzgün olanıdır ki öylece biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Ka‘b b. Cu‘ayl, bir kadını vasfederken boyunu mızrak sapına benzetti:
  Komşularına doğru kalktığında,
  bacak, şıngırdayan bir halhal ile göründü.
  Bir **صعدة**, bir çukurda bitmiş;
  rüzgâr nereye meylederse onu meylettirir, meylettirir.

Ve aynı şekilde kamış. Çoğulu: **صعأد**. Ve denildi ki: **الصعدة**: dişi eşektir. Hadiste: “Bir **صعدة** üzerine çıktı; onu, üzerinde **قوصف** bulunan bir **حذاقي** takip ediyordu; ondan, yalnız **قرقرها**’sı kalmıştı.” **الصعدة**: sırtı uzun dişi eşek; **الحذاقي**: sıpa; **القوصف**: kadife; **قرقرهأ**: sırtı. **الصعدة**: **الألة** (hemzenin fethası ve lâmın şeddelenmesiyle); o, mızraktan daha küçüktür; ve denildi ki: o, **الألة**’den bir türdür. Bazı nüshalarda **الألة** yerine **الأكمة** vardır; bu bir tahriftir. **صعدة عنز** onun bir adıdır; Sâgânî nakletti. **الصعدة**: Züeyb b. Hilâl b. Uveymir el-Huzâ‘î’nin atının adıdır. **صعدة**: Yemen’de büyük bir şehir; marifedir; ona **الألف واللام** girmez; onunla San‘â arasında altmış fersah vardır. Ondandır: Muhammed b. İbrâhîm b. Müslim es-**صعدي**; İbnü’l-Battâl diye bilinir; el-Masîsa’da oturdu; Seleme b. Şebîb’den (rivayet etti); ondan da Hamza b. Muhammed el-Kinânî (rivayet etti). İbnü’l-Esîr onu böyle zikretti. **صعدة**: Benî Selûl’un **علمي**’sinin iç kısmında bir su. **صعدة**: Benî Avf’a ait bir yer.

Ve mecazdan: onların “şunu şunu yaptı yahut ulaştı, sonra **فصاعدا**” sözleri; yani bunun üstü. Hadiste: “**فاتحة الكتاب**’ı okumayanın namazı yoktur, sonra **فصاعدا**”; yani onun üzerine ziyade olan. Onların “onu bir dirheme satın aldım, sonra **فصاعدا**” sözleri gibi. **سيبويه** dedi: “Ve ‘onu bir dirheme aldım, sonra **فصاعدا**’ dediler; fiili, onu çok kullanmaları ve onun **الباء** üzerine olmasından emin olmaları sebebiyle hazfettiler; çünkü sen ‘onu **بصاعد** aldım’ desen çirkin olurdu; zira o bir sıfattır ve isim yerinde olmaz; sanki ‘onu bir dirheme aldım; sonra fiyat **صاعدا** olarak arttı’ yahut ‘**صاعدا** olarak gitti’ demiş gibidir. Ve ‘ve **صاعدا**’ demen câiz olmaz; çünkü sen dirhemin, **صاعد** ile birlikte bir şeyin bedeli olduğunu haber vermek istemiyorsun; ‘bir dirhem ve ziyade’ sözün gibi değil; fakat sen en düşük bedeli haber verdin, onu önce kıldın; sonra türlü bedeller için bir şeyden sonra bir şeyi takrir ettin.” Dedi ki: “Bu mânâ onda murad edilmedi; ve iki şeye **الواو**’nun lâzım olması, birinin ötekinden sonra olmasını gerektirmez.” **صاعدا**, **زاد** ve **يزيد**’den bedeldir; ve **ثم**, **الفاء** gibidir; ancak **الفاء** onların كلامında daha çoktur. İbn Cinnî dedi: “**صاعدا**: te’kîd edici hâldir; görmüyor musun ki takdiri: ‘fiyat **صاعدا** olarak arttı’dır. Ve bilinir ki fiyat arttığında ancak **صاعدا** olur.” Bunun benzeri onun sözü:

  **كفى بالنأي من أسماء كاف**

Ancak hâlin burada bir meziyeti vardır; yani onun “**فصاعدا**” sözünde; çünkü **صاعدا**, lafızda, **زاد** olan fiilin yerine geçti; **كاف** ise lafızda hiçbir şeyin yerine geçen değildir; görmüyor musun ki onu nasbeden fiil, yani **كفى**, onunla birlikte telaffuz edilmiştir. **الصعداء**, fetha sonra sükûn ile; bazı dil imamları onu zamma ile ضبط etti; ondan sonra gelen gibi; birincisi doğrudur: meşakkat; zamma ile **الصعدد** gibi; ikisini de Sâgânî nakletti. **الصعداء**, **البرحاء** gibi: uzatılmış uzun bir nefes; onlardan kimi onu “yukarıya doğru” diye kayıtladı; ve denildi ki: o, acıyla nefes almadır; o, **الصعداء** nefes alır; ve **صعدا** nefes alır. **تصعد** eden nefes: çıkışı zorlaştı. Tenzîlde: **فتيمموا صعيدا طيبا**; denildi ki: **الصعيد**: bizzat yerin kendisidir; İbnü’l-A‘râbî söyledi; yahut temiz yer. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü **صعيدا جرزا** hakkında dedi ki: **الصعيد**: topraktır; ve denildi ki: o, her temiz topraktır. Başkası dedi ki: o, düz yerdir. Ve denildi ki: o, yerin yüksek olanıdır. Ve denildi ki: alçak yerden yüksek olan yerdir. Ve denildi ki: ona kum da tuzlu-çorak da karışmamış olandır. Yahut yerin yüzüdür; Allah Teâlâ’nın sözü **فتصبح صعيدا زلقا** sebebiyle; Ebû İshâk söyledi. Cerîr dedi:
  Eğer bir sevgi, bir yerin **صعيد**’inde konaklasa,
  onların alçaklığının pisliğinden **الصعيد** ağladı.

Şâfiî dedi: “**صعيد** adı ancak tozlu toprağa düşer; ama kaba çakıllık ve kaba kum tepeciği üzerine **صعيد** adı düşmez; ona toprak karışsa da. Eğer ona toprak yahut **صعيد** karışmışsa yahut onun için toz bulunan bir **مدريكون** (şey) ise, karışan şey **الصعيد**’dir. Kireçle, sürmeyle, zırnıkla teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır.” Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: “İnsana düşen, iki eliyle yerin yüzüne vurmasıdır; yerde toprak olsun olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa.” Leys dedi: “Bahçeye, harap olup ağaçları gidince ‘**صعيدا** oldu’ denir; yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu.” Çoğulu: **صعد**, iki zamma ile; ve **صعدات** cem‘u’l-cem‘dir; **طريق** ve **طرق** ve **طرقات** gibi. **الصعيد**: yol; geniş de olur dar da; topraktan dolayı **الصعيد** diye adlandırıldı; çoğulu **صعد**; **صعدات** da. Ondandır Ali رضي الله عنه hadisi: “Haklarını eda eden hariç, **الصعدات** üzerinde oturmaktan sakının.” Onlar yollardır. Ve denildi ki: o, **صعدة**’nın çoğuludur; **ظلمة** gibi; o, ev kapısının önü ve insanların onun önündeki geçididir. Ondandır hadis: “Mutlaka **الصعدات**’a çıkardınız; Allah’a feryat ederek.” **الصعيد**: kabir; Ebû Ömer el-Mutarriz zikretti. **الصعيد**: Mısır’da geniş beldeler; nahiyeleri, mamur beldeleri ve köyleri içine alan; boyu on beş günlük mesafe. İbnü’l-Cey‘ân’ın **قوانين الديوان**’unda: Mısır diyarındaki iklimler iki cihettir: birincisi **الوجه البحري**; sayısı bin altı yüz elli bir nahiyedir. İkinci cihet **الوجه القبلي**; sayısı beş yüz on iki nahiyedir. Bunlar: **الإطفيحية** ve **الفيومية** ve **البهنساوية** ve **الأشمونين** ve **الأسيوطية** ve **الإخميمية** ve **القوصية**. **الصعيد**: Vâdî’l-Kurâ yakınında bir yer; onda Peygamber صلى الله عليه وسلم için bir mescid vardır. Ve **صعائد**, zamma ile: bir yer. Lebîd dedi:
  Yedi (deve), günlerini tam ikiz olarak,
  **صعائد**’in sonundaki bir çukurda otlayıp kaldı.

Ve **عذاب صعد** (harekeli), Yüce Allah’ın sözü olan: **يسلكه عذابا صعدا** hakkında: şiddetli; **صعد** ve meşakkat sahibi. Ve **التصعيد**: eritme; ondan dolayı **خل مصعد** ve **شراب مصعد** denildi; ateşle muamele edilip, tat ve renkçe bulunduğu hâlden dönüştürüldüğü zaman. Ve **المصعاد** (kesre ile): hurma ağacının **حابول**’u; onunla üzerine çıkılır; **الصاغاني**’den. Ve **صعد** (damme sonra sükûn ile), ve **صعدد**, ve **صعادى**, ve **الصعيداء**, **هدهد** ve **حبارى** ve **المريطاء** gibi: yerlerdir; onları **الصاغاني** nakletti; ikincisi hariç. Ve **صاعد**: **بلعاء بن قيس الكناني**’nin atı. **الصاغاني** nakletti. Ve **صاعد**: **صخر بن عمرو بن الحارث بن الشريد**’in atı; **الصاغاني** nakletti. Ve **ناقة صعادية** **غرابية** gibi: uzun. **الصاغاني** nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جبل مصعد**: yükselmiş, yüksek; **ساعدة بن جؤية** dedi:
  Barınır, yükselmiş dik yamaçlara                      onlarda **القان** ve **النشم**’in dalları yükselir, kokusu keskindir
Ve **أكمة ذات صعداء**: tırmanana çıkışı şiddetli olur; dedi ki:
  Ve kavimlerin siyaseti—bil ki—                      onun bir **صعداء**’sı vardır; çıkışı uzundur
Ve **الصعود**: meşakkat; mesel üzere. Ve **أرهقته صعودا**: ona meşakkat yükledim. Ve denilir: **لأرهقنك صعودا**; yani işten sana bir meşakkat yükleteceğim. Bunu ancak şu sebeple türettiler: çünkü yükselme, **صعود**’da inişten, **هبوط**’ta olandan daha meşakkatlidir. Ve onda denildi: yani azaptan bir meşakkat. Ve hadiste, bir recez içinde:
  O, **صعدا** büyütür; yani **صعدا** ve yükselmeyi artırır
Denilir: **صعد** onda, ve ona, ve üzerine; ve hadiste. Böylece bakışta yükseldi ve indirdi; yani beni tefekkür ederek en yukarıya ve en aşağıya baktı. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: **كأنما ينحط في صعد**; rivayette böyle geldi; yani içinde çıkıp indiği yüksek bir yer. Ve **المشهرو**: sanki bir yokuşta iner. Ve **الصعد** (iki damme ile): **صعود**’un çoğulu; **الهبوط**’un zıddı; ve o (iki fetha ile) **الصبب**’in zıddıdır. Ve tenzilde: **إذ تصعدون ولا تلوون على أحد**. **الفراء** dedi: **الإصعاد** seferlerin başlangıcındadır.

Ve **المخارج** der ki: **أصعدنا مكة**; ve **أصعدنا من الكوفة إلى خراسان**; ve bunun benzerleri. Ve denilir: Biz hâlâ bir **صعود** içindeyiz; o, içinde yükselti bulunan yerdir. Ve **حشان**’ın şiirinde:
  Dizginleri yarıştırırlar, **مصعدات**; yani size doğru yönelmiş, size doğru müteveccih olanlar
Ve gemi **أصعدت** **إصعادا**; yelkenini uzatıp rüzgâr onu **صعدا** götürdüğü zaman. Ve **ركب مصعد**, ve **مصعد**: karında yükselmiş, dikilmiş bir yer; dedi ki:
  Der, eyerli binek sahibi olan:
  Ne pek alçak, ne de **مصعد**
**الصعدان**: **صعيد**’in çoğulu; yol mânâsında; **حميد بن ثور** dedi:
  Ve bir çöl ki **صعدان**’ları benzeşir                      onda su tükenir; ancak **السمل** hariç
Ve **الصعيد**: geniş, vâsi yer. Ve koşuda **أصعد**: şiddetlendi. Ve denilir: Bu bitki **صعدا** büyür; yani boyca artar. Ve **عنق صاعد**: yani uzun. Ve falan kimse **صعداه**’ını takip eder; yani başını kaldırır ve onu eğmez. Ve o mecazdır. Ve deveye denilir: O, **صعيدة بازليها** içindedir; yani yaklaştı, hâlbuki henüz **تبزل** olmadı; ve o mecazdır. Ve şu beyit okunmuştur:
  **سديس** **صعيدة بازليها** içinde                      **عبناة**; ve cenin henüz tamamlanmadı
Ve mecazdandır: **جارية صعدة**; yani düzgün boylu; sanki o, bir **صعدة قناة**’dır. Ve **جوار صعدات** (sükûn ile); çünkü o sıfattır. Ve mızraklar için **ثلاث صعدات** (harekeli); çünkü o isimdir. Ve **الصعد** (iki damme ile): ondan katran eritilen bir ağaç. Ve mecazdandır: Onun yükselen bir şerefi ve yardımcı bir ceddi vardır. Ve **رتبة بعيدة المصعد والمصاعد**. Ve reislik için bir **صعداء** vardır: ona çıkan için meşakkatli bir yükseliş. Ve **صاعد** lugavî, **صاحب الفصوص**: meşhur; dil imamlarındandır. Ve **صعدة** bir aygırın adıdır; **الصاغاني**’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَعِدَ فِى السُّلَّمِ
1 صَعِدَ فِى السُّلَّمِ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. صَعَدَ , (Msb, K,) inf. n. صُعُودٌ (S, Msb, K) and صَعَدٌ and صُعُدٌ; (Ham p. 407;) and ↓ تصعّد, (A,) or اِصَّعَّدَ, (L,) inf. n. اِصَّعُّدٌ; (K;) and ↓ تصاعد, (A,) or اِصَّاعَدَ, (L,) inf. n. اِصَّاعُدٌ; (K;) and ↓ اصطعد; (K;) He ascended, or went up, the ladder, or stair: (L, Msb, K:) and so the verb is used of ascending a thing similar to a ladder, or stair: but in a case of this kind one should not say اصعد. (L.) And صَعِدَ السَّطْحَ and اـِلَى السَّطْحِ (A, Msb) He ascended, or ascended to, the flat house-top. (Msb.) And صَعِدَ المَكَانَ, and فِى المَكَانِ, and ↓ اصعد, and ↓ صعّد, He ascended the place, or upon the place. (L.) And فِى ↓ صعّد الجَبَلِ, (S, A, Msb, K,) and عَلَى الجَبَلِ, inf. n. تَصْعِيدٌ; (S, K;) and صَعِدَ فِيهِ, a form rarely used, (Msb,) disallowed by AZ, (S, TA,) and said by him to have been unknown, (S,) or unheard, (K,) but he afterwards authorized it, and it is also authorized by IAar and ISk, (TA,) and صَعِدَ الجَبَلَ; (S in art. دخل; [for صَعِدَ فِى الجَبَلِ, see دَخَلْتُ البَيْتَ;]) and فِيهِ ↓ تصعّد, (MF, from a trad.,) and اِصَّعَّدَ فِيهِ, (AZ,) inf. n. اِصِّعَّادٌ; (TA; [app. a mistranscription for اِصَّعُّدٌ; or اِصَّعَّدَ may be a mistranscription for ↓ اِصَّعَدَ, a var. of اِصْطَعَدَ, and its inf. n. is اِصِّعَادٌ;]) He ascended the mountain. (Msb, K.) And فِى الأَرْضِ ↓ صعّد He ascended the land. (AZ, TA.) One says, طَالَ ↓ فِى الأَرْضِ تَصْوِيبِى وَتَصْعِيدِى [Long have continued my descending, or going down, and my ascending, or going up, in the land]. (A. [There immediately following صَعَّدَ فِى الجَبَلِ, expl. above: see also رَكَبٌ مُصَعِّدٌ.]) -A2- See also 4, last sentence.

صعّد
2 صعّد ذ , inf. n. تَصْعِيدٌ, as intrans.: see above, in four places. ― -b2- And see also 4, in four places. -A2- صعّدهُ He made him, or caused him, to ascend, or mount; syn. عَلَّاهُ; (K and TA in art. علو;) and رَقَّاهُ; (TA in art. رقى;) [and so ↓ اصعدهُ; and ↓ استصعدهُ; like as one says in the contr. sense نَزَّلَهُ and أَنْزَلَهُ and اِسْتَنْزَلَهُ.] You say, صعّدهُ جَبَلًا and دَابَّةٌ [He made him to ascend, or mount, a mountain and a beast]. (TA in art. علو.) And فِى الجَبَلِ ↓ يُصْعِدُونَهَا is said with reference to wild bulls or cows [as meaning They make them to ascend upon the mountain]. (S and TA in art. سلع.) ― -b2- [Hence,] one says also, صَعَّدَ فِىَّ النَّظَرَ وَصَوَّبَهُ, meaning (assumed tropical:) He looked at me from head to foot, contemplating me. (L, from a trad. [And a similar phrase occurs in Har p. 640.]) ― -b3- [صعّدهُ, inf. n. تَصْعِيدٌ, (the latter as used in the K voce كَافُورٌ,) also signifies (assumed tropical:) He sublimated it: often occurring in medical books, and used in this sense in the present day.] ― -b4- And تَصْعِيدٌ signifies also The act of liquifying, melting, or dissolving. (K.) -A3- See also 4, last sentence.

اصعد فِى المَكَانِ
4 اصعد فِى المَكَانِ ذ : see 1. ― -b2- [Hence,] اصعد فِى الأَرْضِ He went through the land towards a land higher than the other [from which he came]: (A, TA:) taken from the saying of Lth, that اصعد, inf. n. اـِصْعَادٌ, signifies He went towards a declivity, or a river, or a valley, higher than the other [from which he came]. (TA.) And اصعد فِى البِلَادِ He went up, or upwards, through the countries, or lands. (AA, Msb.) And اصعد مِنْ بَلَدِ كَذَا اـِلَى بَلَدِ كَذَا He journeyed [upwards] from such a region, or town, to such another region, or town; from one that was lower to one that was higher. (Msb.) [And hence,] اصعد, inf. n. اـِصْعَادٌ, He journeyed, or went, towards Nejd, and El-Hijلz, and El-Yemen: [or towards a higher region:] and اِنْحَدَرَ signifies “ he journeyed, or went, towards El-'Irلk, and Syria, and 'Omلn: ” (ISk, on the authority of 'Omلrah:) or the former, he journeyed, or went, towards the Kibleh: and the latter, “ he journeyed, or went, towards El-'Irلk: ” (Aboo- Sakhr, T:) or the former, he came to Mekkeh; (K;) but this is a defective explanation: (TA:) and مُصْعَدٌ, also, is used as an inf. n. of this verb; and مُنْحَدَرٌ, as an inf. n. of انحدر: (T, TA:) or اصعد, inf. n. اـِصْعَادٌ, he commenced a journey, or went forth; as from Mekkeh, and from ElKoofeh to Khurلsلn, and the like: (Fr:) or he commenced a journey, or the like, in any direction: and انحدر signifies “ he returned, from any town or country. ” (Ibn-'Arafeh.) And اصعد فِى الأَرْضِ, (Akh, S, K,) or فى البِلَادِ, (Akh accord. to the T,) He went away, and journeyed, through the land, (Akh, S, K,) or through the countries, (Akh, T,) in any direction. (L.) And اصعدت السَّفِينَةُ, inf. n. اـِصْعَادٌ; (L;) or ↓ صعّدت; (A;) The ship spread her sail, and was borne along by the wind, (A, L,) upwards [app. meaning up a river or the like]. (L.) ― -b3- اصعد فِى الوَادِى; (Akh, S, L, K;) and فِيهِ ↓ صعّد, inf. n. تَصْعِيدٌ; (Akh, S, Msb, K;) and ↓ اِصَّعَّدَ, (Lth,) but this last is disapproved by Az; (TA;) He descended, or went down, into the valley, (Akh, S, L, Msb, K,) from the part whence the torrent comes; not going to the bottom of the valley: and in like manner, اصعد فِى الأَرْضِ He descended, or went down, into the land: (L:) and فِى الجَبَلِ ↓ صعّد He descended the mountain; as well as he ascended it. (IB, L.) Akh cites the following words of 'Abd-Allah Ibn-Hemmلm Es-Saloolee,
طَوْرًا فِى البِلَادِ وَأُفْرِعُ ↓ أُصَعِّدُ
(S, L,) as meaning I descending, or going down, at one time, through the countries, and [another time] ascending, or going up: this, says IB, is what induced Akh to explain صعّد as he has done; but it presents no proof, because اـِفْرَاعٌ has two contr. significations, that of اـِصْعَادٌ and that of اِنْحِدَارٌ: and accord. to AZ, by أُصَعِّدُ the poet means I ascending, or going up, to high places; and by أُفْرِعُ, the contrary. (L.) ― -b4- اصعد also signifies He advanced towards another. (L.) ― -b5- And He went far; syn. أَبْعَدَ. (Ham p. 22.) ― -b6- And اصعد فِى العَدْوِ He exerted himself vehemently in running. (L.) -A2- اصعد as trans.: see 2, in two places. -A3- اصعدت She (a camel) became such as is termed صَعُود [q. v.]. (S, L, K.) ― -b2- And أَصْعَدْتُ النَّاقَةَ, (S, L, K,) and ↓ صَعَدْتُهَا, [probably imperfectly transcribed for ↓ صَعَّدْتُهَا,] (L,) I made the she-camel to be, or became, such as is termed صَعُود. (IAar, S, L, K.)

تصعّد
5 تصعّد ذ , and its var. اِصَّعَّدَ: see 1, in two places: ― -b2- and see also 4. ― -b3- تصعّد النَّفَسُ The breath passed forth with difficulty. (L.) -A2- تصعّدهُ (S, A, K) and ↓ تصاعدهُ (A, K) It (a thing, S, K, or an affair, A) was, or became, difficult, or distressing, to him; it distressed, or afflicted, him: (A'Obeyd, S, A, K:) from صَعُودٌ as signifying “ a mountain-road difficult of ascent: ” (A' Obeyd:) or from الصَّعُودٌ as the name of “ a certain mountain in Hell. ” (TA.)

تصاعد
6 تصاعد ذ , and its var. اِصَّاعَدَ: see 1: -A2- and see also 5.

اصطعد
8 اصطعد ذ , and its var. اِصَّعَدَ: see 1, in two places.

استصعدهُ
10 استصعدهُ ذ : see 2. ― -b2- استصعد البَرِيرَ He plucked or gathered, the fruit of the أَرَاك to eat. (TA in art. بر.)

صُعْدٌ
صُعْدٌ ذ : see صُعُدٌ.

صَعَدٌ
صَعَدٌ ذ : see صَعُودٌ, in two places. ― -b2- عَذَابٌ صَعَدٌ A vehement, severe, rigorous, or grievous, punishment; (S, A, K;) i. e. ذُو صَعَدٍ: (TA:) or a distressing, or an afflicting, punishment, (Bd and Jel in lxxii. 17,) that shall overcome the sufferer thereof, the latter word being an inf. n. used as an epithet. (TA.)

صُعُدٌ
صُعُدٌ ذ an inf. n. of صَعِدَ [q. v.]. (Ham p. 407.) [Hence,] ذَهَبَ السَّهْمُ صُعُدًا [The arrow went upwards]. (A.) And هٰذَا النَّبَاتُ يَنْمِى صُعُدًا This plant increases in height. (S.) And تَنَفَّسَ صُعُدًا: see صُعَدَآءُ. And ↓ مِنْ صُعْدٍ [used by poetic license for من صُعُدٍ], said of a thing falling, i. e. From above; from a higher place. (Ham p. 349.) -A2- Also a pl. of صَعُودٌ: and of صَعِيدٌ. (S, L, K.) -A3- صُعُدٌ, thus, with two dammehs, is also the name of A certain tree from which pitch is melted forth. (L.)

صَعْدَةٌ
صَعْدَةٌ ذ A high, or an elevated, piece of land or ground; contr. of هَبْطَةٌ. (Mgh in art. هبط.) And صَعْدَةُ is said to be a proper name for The earth. (Ham p.22.) ― -b2- And A she-ass: (L, K:) or a long-backed she-ass: (L:) or long [in the back], applied to a she-ass as an epithet, and therefore the pl. is صَعْدَاتٌ, with the ع quiescent. (Ham p. 385.) And بَنَاتُ صَعْدَةَ Wild asses: (S, K:) said to be so called from صَعْدَةُ meaning as expl. above; and if this be correct, it is like the appellation بَنَاتُ البَرِّ: (Ham p. 22:) or as being likened to the women [or rather woman (as will be shown in what follows)] termed صعدة; and in like manner, أَوْلَادُ صَعْدَةَ: (Har p. 471:) the rel. n. [applied to a single wild ass] is ↓ صَاعِدِىٌّ, (S, L, K,) irregularly formed: thus in the saying of Aboo-Dhu-eyb,
فَرَمَى فَأَلْحَقَ صَاعِدِيًّا مِطْحَرًا
بِالكَشْحِ فَاشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الأَضْلُعُ
[And he shot, and made a far-flying arrow to reach a wild ass in the flank, and the ribs enclosed it]. (S, L.) ― -b3- And A spear, or spear-shaft; syn. قَنَاةٌ: (L:) a spear-shaft (قَنَاةٌ) straight by its growth, (S, L, K,) not requiring to be straightened: (S, L:) and a kind of أَلَّة [or broad-headed dart], which is smaller than a حَرْبَة: (L:) or [simply] an أَلَّة: (K, TA:) [in the CK اٰلَة: and] in some copies of the K أَكَمَة, which is a mistranscription: (TA:) pl. صِعَادٌ and صَعَدَاتٌ; (L;) the latter with fet-h to the ع because it is a subst. (Ham p. 385.) One says, تَطَاعَنُوا بِالصِّعَادِ i. e. [They thrust, or pierced, one another] with the spears. (A.) ― -b4- [Hence,] جَارِيَةٌ صَعْدَةٌ (tropical:) A girl, or young woman, straight in figure, (A, L,) like a spear, or spear-shaft: (L:) pl. جَوَارٍ صَعْدَاتٌ, the latter word with the ع quiescent, (A, L,) because it is an epithet. (L.)

صُعْدَةٌ
صُعْدَةٌ ذ : see صَعِيدٌ, last sentence but one.

صَعْدَآءُ
صَعْدَآءُ ذ : see صَعُودٌ, in two places.

صُعَدَآءُ
صُعَدَآءُ ذ A sigh, or sighing; a breathing with an expression of pain, grief, or sorrow: or with difficulty: (L:) a long breathing: (K:) or a prolonged breathing: (S:) or a loud breathing: (A:) accord. to some, a breathing emitted upwards. (L.) You say, تَنَفَّسَ الصُّعَدَآءَ, (L,) or تنفّس صُعَدَآءَ, (A,) and ↓ تنفّس صُعُدًا, (L,) He sighed; uttered a sigh or sighing; or breathed with an expression of pain, grief, or sorrow: (L:) [or uttered a prolonged breathing:] or breathed loudly. (A.) ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ يَتْبَعُ صُعَدَآءَهُ, (A,) or يَتَتَبَّعُ صُعُدَآءَهُ, (L, [in which the noun is evidently mistranscribed,]) (tropical:) Such a one raises his head, and does not stoop it, by reason of pride: (A:) or does not raise his head nor stoop it. (L. [The former explanation seems to be the right.]) ― -b3- See also صَعُودٌ, in four places.

صُعْدُدٌ
صُعْدُدٌ ذ : see the next paragraph.

صَعُودٌ
صَعُودٌ ذ An acclivity; contr. of هَبُوطٌ, (S, L, K,) or of حَدُورٌ; (Msb;) and ↓ صَعَدٌ is [syn. therewith, being] contr. of صَبَبٌ: (L:) pl. صَعَائِدُ and صُعُدٌ. (S, K.) An ascending road: of the fem. gender: pl. [of pauc.] أَصْعِدَةٌ and [of mult.] صُعُدٌ. (L.) A mountain-road difficult of ascent; (S, A, L, K;) as also ↓ صَعُودَآءُ, (L, K,) and ↓ صُعَدَآءُ: (L in art. كأد:) a difficult place of ascent. (L in that art.) [Hence,] الصَّعُودُ A certain mountain in Hell, (L, K, MF,) consisting of fire, which the unbeliever will ascend during a period of seventy years, after which he will fall down it, and thus he will do for ever: (MF:) it is of one live coal; the unbeliever will be compelled to ascend it, and will be beaten with مَقَامِع [pl. of مِقْمَعَةٌ, q. v.]; and whenever he puts his leg upon it, it will dissolve as high as the lower part of his hip, and will then become replaced whole and sound. (L.) ― -b2- [Hence also,] (tropical:) Difficulty, grievousness, distress, affliction, or trouble; (A, L, Msb;) as also ↓ صَعَدٌ (L) and ↓ صَعْدَآءُ, (K,) or ↓ صُعَدَآءُ, (L,) and ↓ صُعْدُدٌ. (K.) You say, أَرْهَقْتُهُ صَعُودًا (tropical:) I made him, or constrained him, to do a difficult, grievous, distressing, afflicting, or troublesome, thing: (A:) or I imposed upon him such a punishment. (L.) And ↓ لِلسِّيَادَةِ صَعْدَآءُ [or ↓ صُعَدَآءُ? (see above)] (tropical:) There is a difficult, or distressing, ascent to lordship, or mastery. (A.) And أَكَمَةٌ ↓ ذَاتُ صُعَدَآءَ (assumed tropical:) A hill difficult to ascend. (L.) ― -b3- Also A she-camel that brings forth a young one imperfectly formed, (As, S, K,) after six or seven months, (As,) and is made to take an affection to the young one of the preceding year, (As, S,) or and takes an affection to the young one of the preceding year: (K:) or a she-camel whose young one dies, and which returns to her former young one, and yields it milk: when she does this, her milk is the sweeter: (Lth:) or a she-camel that brings forth her young one after its hair has grown, and then takes an affection to her former young one, or to the young one of another: pl. صَعَائِدُ and صُعُدٌ; but this latter pl. is disapproved by Sb. (L.)

صَعِيدٌ
صَعِيدٌ ذ High, or elevated, land or ground: or high, or elevated, land or ground, above such as is low, or depressed: or even land or ground: (L:) or even land or ground, without any trees: (Lth, L:) or a [desert such as is termed] صَحْرَآء: (A:) or the surface of the earth; (Th, Zj, S, A, Msb, K;) whether it be dust or earth, or otherwise: Zj says, I know not any difference of opinion among the lexicologists on this point: (Msb:) [such is said to be its meaning in the Kur iv. 46 and v. 9; and therefore in performing the act termed التَّيَمَّم,] a man should strike his hands upon the surface of the earth, and not care whether there be in chat place dust or not: (Zj:) [hence] one says, طَارَ صِيتُكَ فِى القَرِيبِ وَالبَعِيدِ وَبَلَغَ مُنْتَهَى الصَّعِيدِ [Thy fame has flown through the near and the distant regions, and reached the extremity of the surface of the earth]: (A:) or صَعِيدٌ signifies the earth, or ground, itself; (IAar, A, L;) as in the saying عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ, meaning Sit thou upon the earth, or ground: (A:) or good earth or land: or earth, or land, not mixed with sand nor with salt soil: (L:) or dust, or earth, (Fr, S, L, Msb, K,) such as is pure, upon the surface of the ground or that has come forth from within it; thus accord. to Az in the Kur iv. 46 and v. 9, in the opinion of most of the learned: (Msb:) or only earth containing dust; not applied to a coarse, nor to a fine, بَطْحَآء; nor to a coarse كَثِيب; although it be mixed with dust: (Esh-Shلfi'ee, L:) pl. صُعُدٌ and صُعُدَاتٌ, (S, L, K,) the latter a pl. pl. (Msb, TA.) ― -b2- And A wide, or an ample, place. (L.) ― -b3- And A road, (L, Msb, K,) whether wide or narrow: (L:) pls. as above (L, Msb) and صُعْدَانٌ. (L.) It is said in a trad., اـِيَّاكُمْ وَالقُعُودَ بِالصُّعُدَاتِ اـِلَّامَنْ أَدَّى حَقَّهَا, i. e. Beware ye of sitting in, or by, the roads, save he who performs the duty relating thereto: [respecting which duty see طَرِيقٌ:] صُعُدَات is here the pl. of صُعُدٌ, which is pl. of صَعِيدٌ: or, as some say, it is pl. of ↓ صُعْدَةٌ, which signifies A court, or an open space, before the door of a house, and the place through which men pass in front of it. (L.) ― -b4- Also A grave. (AA, Mtr, L, K.)

اـِنَّهَا لَفِى صَعِيدَةِ بَازِلَيْهَا
اـِنَّهَا لَفِى صَعِيدَةِ بَازِلَيْهَا ذ (tropical:) Verily she (a camel) is near to cutting her two teeth called the بَازِلَانِ. (L, TA.)

صَعُودَآءُ
صَعُودَآءُ ذ : see صَعُودٌ.

صُعَادِيَّةٌ
صُعَادِيَّةٌ ذ , applied to a she-camel, Tall, or long; syn. طَوِيلَةٌ. (K.)

صَعَّادٌ عَلَى الجِبَالِ
صَعَّادٌ عَلَى الجِبَالِ ذ One who climbs the mountains much or often. (TA in art. رقى.)

صَاعِدٌ
صَاعِدٌ ذ [Ascending, &c.]. ― -b2- [Hence,] عُنُقٌ صَاعِدٌ (tropical:) A tall neck. (A, L.) ― -b3- And شَرَفٌ صَاعِدٌ (tropical:) [High nobility]. (A.) ― -b4- [Hence also,] one says, بَلَغَ كَذَا فَصَاعِدًا (tropical:) It reached such an amount and upwards: (K, TA:) and أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَصَاعِدًا (tropical:) I got it for a dirhem and upwards; an elliptical phrase, for أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَزَادَ الثَّمَنُ صَاعِدًا I got it for a dirhem and the price increased upwards, or ذَهَبَ صَاعِدًا went upwards: you may not say وَصَاعِدًا, because you do not mean to tell that the dirhem with something more made the price, as when you say بِدِرْهَمٍ وَزِيَادَةٍ; but you mention the lowest price that you offered, and mean that you then offered more and more. (Sb, L.) And قَرَأَ فَاتِحَةَ الكِتَابِ فَصَاعِدًا (assumed tropical:) He read the opening chapter of the Book [i. e. of the Kur-لn] and more is a phrase of the same kind. (L.)

صَاعِدِىٌّ
صَاعِدِىٌّ ذ rel. n. of صَعْدَةُ, q. v.

مَصْعَدٌ
مَصْعَدٌ ذ [A place of ascent: pl. مَصَاعِدُ]. One says رُتْبَةٌ بَعِيدَةُ المَصْعَدِ and المَصَاعِدِ (tropical:) [meaning A station, or post of honour, to which the ascent and ascents (lit. the place and places of ascent) is, and are, distant]. (A.)

مُصَعَّدٌ
مُصَعَّدٌ ذ A high mountain. (L.) And رَكَبٌ مُصَعَّدٌ, or ↓ مُصَعِّدٌ, A high, or prominent, pubes. (L.) -A2- Also Beverage, or wine, (K,) and vinegar, (TA,) prepared with pains by means of fire, or well boiled, (عُولِجَ بِالنَّارِ, K, TA,) until it becomes altered in flavour and colour. (TA.)

مُصَعِّدٌ
مُصَعِّدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مِصْعَادٌ
مِصْعَادٌ ذ The [rope called] حَابُول, [made in the form of a hoop,] by means of which a man ascends palm-trees. (K, * TA.) ― -b2- [And A scaling-ladder. ― -b3- And, accord. to Freytag, A chain with which the feet of captives are shackled, to prevent their taking wide steps: ― -b4- and A chain upon the feet of women, serving as an ornament: in relation to which he refers to Schrِder de vestitu mulierum Hebr. p. 123.]

##### Türkçe

**صَعِدَ فِى السُّلَّمِ**
1 **صَعِدَ فِى السُّلَّمِ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **صَعَدَ**, (Msb, K,) mastar ismi **صُعُودٌ** (S, Msb, K) ve **صَعَدٌ** ve **صُعُدٌ**; (Ham s. 407;) ve ↓ **تصعّد**, (A,) yahut **اِصَّعَّدَ**, (L,) mastar ismi **اِصَّعُّدٌ**; (K;) ve ↓ **تصاعد**, (A,) yahut **اِصَّاعَدَ**, (L,) mastar ismi **اِصَّاعُدٌ**; (K;) ve ↓ **اصطعد**; (K;) Merdiveni yahut basamağı çıktı, yahut yukarı çıktı: (L, Msb, K:) ve fiil, merdivene yahut basamağa benzer bir şeyi çıkmak hakkında da böyle kullanılır: fakat bu tür bir durumda **اصعد** denmemelidir. (L.) Ve **صَعِدَ السَّطْحَ** ve **اـِلَى السَّطْحِ** (A, Msb) Düz damı çıktı, yahut düz dama çıktı. (Msb.) Ve **صَعِدَ المَكَانَ**, ve **فِى المَكَانِ**, ve ↓ **اصعد**, ve ↓ **صعّد**, Mekânı çıktı, yahut mekânın üzerine çıktı. (L.) Ve **فِى** ↓ **صعّد الجَبَلِ**, (S, A, Msb, K,) ve **عَلَى الجَبَلِ**, mastar ismi **تَصْعِيدٌ**; (S, K;) ve **صَعِدَ فِيهِ**, nadiren kullanılan bir şekil, (Msb,) AZ tarafından reddedilmiş, (S, TA,) ve onun tarafından bilinmemiş olduğu söylenmiş, (S,) yahut işitilmemiş, (K,) fakat sonra onu caiz görmüştür; ve IAar ile ISk tarafından da caiz görülmüştür, (TA,) ve **صَعِدَ الجَبَلَ**; (S, madde **دخل**’de; [**صَعِدَ فِى الجَبَلِ** için **دَخَلْتُ البَيْتَ**’e bak;]) ve **فِيهِ** ↓ **تصعّد**, (MF, bir rivayetten,) ve **اِصَّعَّدَ فِيهِ**, (AZ,) mastar ismi **اِصِّعَّادٌ**; (TA; [görünüşe göre **اِصَّعُّدٌ** yerine yanlış yazımdır; yahut **اِصَّعَّدَ** ↓ **اِصَّعَدَ** yerine yanlış yazım olabilir; bu da **اِصْطَعَدَ**’ın bir varyantıdır; ve onun mastar ismi **اِصِّعَادٌ**’dır;]) Dağı çıktı. (Msb, K.) Ve **فِى الأَرْضِ** ↓ **صعّد** Araziyi çıktı. (AZ, TA.) Şöyle denir: **طَالَ** ↓ **فِى الأَرْضِ تَصْوِيبِى وَتَصْعِيدِى** [Yerde inişim ve çıkışım uzun sürdü]. (A. [Hemen ardından **صَعَّدَ فِى الجَبَلِ**, yukarıda açıklandığı üzere: ayrıca **رَكَبٌ مُصَعِّدٌ**’e de bak.]) -A2- 4’e de bak, son cümle.

**صعّد**
2 **صعّد** ذ , mastar ismi **تَصْعِيدٌ**, lâzım olarak: yukarıya bak, dört yerde. ― -b2- Ve 4’e de bak, dört yerde. -A2- **صعّدهُ** Onu çıkardı, yahut çıkmasına sebep oldu; eşanlamlısı **عَلَّاهُ**; (K ve TA, madde **علو**’da;) ve **رَقَّاهُ**; (TA, madde **رقى**’da;) [ve böylece ↓ **اصعدهُ**; ve ↓ **استصعدهُ**; tersi manada **نَزَّلَهُ** ve **أَنْزَلَهُ** ve **اِسْتَنْزَلَهُ** denildiği gibi.] Şöyle dersin: **صعّدهُ جَبَلًا** ve **دَابَّةٌ** [Onu bir dağa ve bir bineğe çıkardı]. (TA, madde **علو**’da.) Ve **فِى الجَبَلِ** ↓ **يُصْعِدُونَهَا** yaban öküzleri yahut inekleri hakkında [“Onları dağa çıkarırlar” manasında] söylenir. (S ve TA, madde **سلع**’da.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ayrıca şöyle denir: **صَعَّدَ فِىَّ النَّظَرَ وَصَوَّبَهُ**, manası (mecaz kabul edilerek:) Bana tepeden tırnağa baktı, beni tefekkür ederek. (L, bir rivayetten. [Ve benzeri bir ibare Har s. 640’ta geçer.]) ― -b3- [**صعّدهُ**, mastar ismi **تَصْعِيدٌ**, (ikincisi K’da **كَافُورٌ** maddesinde kullanıldığı üzere,) ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Onu süblimleştirdi manasına gelir: tıp kitaplarında çokça geçer ve günümüzde bu manada kullanılır.] ― -b4- Ve **تَصْعِيدٌ** ayrıca Sıvılaştırma, eritme yahut çözme fiili manasına gelir. (K.) -A3- 4’e de bak, son cümle.

**اصعد فِى المَكَانِ**
4 **اصعد فِى المَكَانِ** ذ : 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **اصعد فِى الأَرْضِ** Geldiği yerden daha yüksek olan bir yere doğru arazide gitti: (A, TA:) Lth’nin “**اصعد**, mastar ismi **اـِصْعَادٌ**, geldiği yerden daha yüksek olan bir yokuşa, yahut bir ırmağa, yahut bir vadiye doğru gitti” sözünden alınmıştır. (TA.) Ve **اصعد فِى البِلَادِ** Ülkeler içinde yukarı doğru gitti. (AA, Msb.) Ve **اصعد مِنْ بَلَدِ كَذَا اـِلَى بَلَدِ كَذَا** Şu beldeden şu beldeye [yukarı doğru] yolculuk etti; alçak olandan yüksek olana. (Msb.) [Ve bundan dolayı,] **اصعد**, mastar ismi **اـِصْعَادٌ**, Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e doğru yolculuk etti: [yahut daha yüksek bir bölgeye doğru:] ve **اِنْحَدَرَ** “Irak’a, Şam’a ve Umân’a doğru yolculuk etti” manasına gelir: (ISk, ‘Omârah rivayetiyle:) yahut birincisi, kıbleye doğru yolculuk etti; ikincisi ise “Irak’a doğru yolculuk etti”: (Aboo-Sakhr, T:) yahut birincisi, Mekke’ye geldi; (K;) fakat bu eksik bir açıklamadır: (TA:) ve **مُصْعَدٌ** da bu fiilin mastarı olarak kullanılır; ve **مُنْحَدَرٌ**, **انحدر**’ın mastarı olarak: (T, TA:) yahut **اصعد**, mastar ismi **اـِصْعَادٌ**, bir yolculuğa başladı, yahut yola çıktı; Mekke’den ve Kûfe’den Horasan’a ve benzeri yerlere: (Fr:) yahut herhangi bir yöne doğru bir yolculuğa yahut benzerine başladı: ve **انحدر** “herhangi bir beldeden yahut ülkeden döndü” manasına gelir. (Ibn-‘Arafeh.) Ve **اصعد فِى الأَرْضِ**, (Akh, S, K,) yahut **فى البِلَادِ**, (T’ye göre Akh,) Arazide (Akh, S, K) yahut ülkelerde (Akh, T) herhangi bir yöne doğru uzaklaştı ve yolculuk etti. (L.) Ve **اصعدت السَّفِينَةُ**, mastar ismi **اـِصْعَادٌ**; (L;) yahut ↓ **صعّدت**; (A;) Gemi yelkenini açtı ve rüzgârla (A, L) yukarı doğru sürüklendi [görünüşe göre bir nehirde yahut benzerinde yukarı]. (L.) ― -b3- **اصعد فِى الوَادِى**; (Akh, S, L, K;) ve **فِيهِ** ↓ **صعّد**, mastar ismi **تَصْعِيدٌ**; (Akh, S, Msb, K;) ve ↓ **اِصَّعَّدَ**, (Lth,) fakat bu sonuncu Az tarafından hoş görülmez; (TA;) Vadinin içine indi, yahut vadiye doğru aşağı indi, (Akh, S, L, Msb, K,) selin geldiği taraftan; vadinin dibine gitmeyerek: ve aynı şekilde, **اصعد فِى الأَرْضِ** Araziye indi, yahut araziye doğru aşağı indi: (L:) ve **فِى الجَبَلِ** ↓ **صعّد** Dağı indi; tıpkı onu çıktığı gibi. (IB, L.) Akh, ‘Abd-Allah İbn-Hemmâm Es-Salûlî’nin şu sözünü nakleder:
**طَوْرًا فِى البِلَادِ وَأُفْرِعُ ↓ أُصَعِّدُ**
(S, L,) manası: Ülkelerde bir vakit inerim, [bir vakit de] çıkarım: IB der ki, Akh’ı **صعّد**’i bu şekilde açıklamaya sevk eden budur; fakat bu bir delil sunmaz; çünkü **اـِفْرَاعٌ**’ın iki zıt manası vardır: **اـِصْعَادٌ** manası ve **اِنْحِدَارٌ** manası: ve AZ’ye göre, şair **أُصَعِّدُ** ile yüksek yerlere çıkmayı kasteder; **أُفْرِعُ** ile de bunun tersini. (L.) ― -b4- **اصعد** ayrıca Bir başkasına doğru ilerledi manasına gelir. (L.) ― -b5- Ve Uzağa gitti; eşanlamlısı **أَبْعَدَ**. (Ham s. 22.) ― -b6- Ve **اصعد فِى العَدْوِ** Koşmada şiddetle gayret etti. (L.) -A2- **اصعد** müteaddî olarak: 2’ye bak, iki yerde. -A3- **اصعدت** (dişi deve) **صَعُود** denilen türden oldu. (S, L, K.) ― -b2- Ve **أَصْعَدْتُ النَّاقَةَ**, (S, L, K,) ve ↓ **صَعَدْتُهَا**, [muhtemelen ↓ **صَعَّدْتُهَا** yerine eksik yazılmıştır,] (L,) Dişi deveyi **صَعُود** denilen türden yaptım, yahut o öyle oldu. (IAar, S, L, K.)

**تصعّد**
5 **تصعّد** ذ , ve onun varyantı **اِصَّعَّدَ**: 1’e bak, iki yerde: ― -b2- ve 4’e de bak. ― -b3- **تصعّد النَّفَسُ** Nefes güçlükle çıktı. (L.) -A2- **تصعّدهُ** (S, A, K) ve ↓ **تصاعدهُ** (A, K) O (bir şey, S, K, yahut bir iş, A) ona zor yahut sıkıntılı oldu; onu sıkıntıya soktu, yahut ona eziyet etti: (A‘Obeyd, S, A, K:) **صَعُودٌ**’dan, “çıkışı zor bir dağ yolu” manasında olmasından: (A‘Obeyd:) yahut **الصَّعُودٌ**’dan, “Cehennemde belli bir dağın adı” olmasından. (TA.)

**تصاعد**
6 **تصاعد** ذ , ve onun varyantı **اِصَّاعَدَ**: 1’e bak: -A2- ve 5’e de bak.

**اصطعد**
8 **اصطعد** ذ , ve onun varyantı **اِصَّعَدَ**: 1’e bak, iki yerde.

**استصعدهُ**
10 **استصعدهُ** ذ : 2’ye bak. ― -b2- **استصعد البَرِيرَ** Yemek için **أَرَاك**’ın meyvesini kopardı yahut topladı. (TA, madde **بر**’da.)

**صُعْدٌ**
**صُعْدٌ** ذ : **صُعُدٌ**’a bak.

**صَعَدٌ**
**صَعَدٌ** ذ : **صَعُودٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- **عَذَابٌ صَعَدٌ** Şiddetli, ağır, katı yahut elem verici bir azap; (S, A, K;) yani **ذُو صَعَدٍ**: (TA:) yahut eziyet edici yahut sıkıntı verici bir azap, (Bd ve Jel, lxxii. 17’de,) onu çeken kimseye galip gelecek; ikinci kelime, sıfat olarak kullanılan bir mastardır. (TA.)

**صُعُدٌ**
**صُعُدٌ** ذ **صَعِدَ**’ın bir mastarıdır [bk.]. (Ham s. 407.) [Bundan dolayı,] **ذَهَبَ السَّهْمُ صُعُدًا** [Ok yukarı gitti]. (A.) Ve **هٰذَا النَّبَاتُ يَنْمِى صُعُدًا** Bu bitki boyca artar. (S.) Ve **تَنَفَّسَ صُعُدًا**: **صُعَدَآءُ**’a bak. Ve ↓ **مِنْ صُعْدٍ** [şiir zaruretiyle **من صُعُدٍ** yerine], düşen bir şey hakkında söylenir; yani Yukarıdan; daha yüksek bir yerden. (Ham s. 349.) -A2- Ayrıca **صَعُودٌ**’un çoğuludur: ve **صَعِيدٌ**’in de. (S, L, K.) -A3- **صُعُدٌ**, böyle, iki damme ile, ayrıca kendisinden zift eritilip çıkan belli bir ağacın adıdır. (L.)

**صَعْدَةٌ**
**صَعْدَةٌ** ذ Yüksek yahut yükseltilmiş bir arazi parçası; **هَبْطَةٌ**’nın zıddı. (Mgh, madde **هبط**’ta.) Ve **صَعْدَةُ**’nun Yerin özel adı olduğu söylenir. (Ham s. 22.) ― -b2- Ve bir dişi eşek: (L, K:) yahut sırtı uzun bir dişi eşek: (L:) yahut dişi eşeğe sıfat olarak “uzun [sırtlı]”; bu yüzden çoğulu, **ع** sakin olmak üzere, **صَعْدَاتٌ**’tır. (Ham s. 385.) Ve **بَنَاتُ صَعْدَةَ** Yaban eşekleri: (S, K:) yukarıda açıklandığı üzere **صَعْدَةُ** manasından dolayı böyle adlandırıldıkları söylenir; eğer bu doğruysa, **بَنَاتُ البَرِّ** adlandırması gibidir: (Ham s. 22:) yahut **صعدة** denilen kadınlara [daha doğrusu kadın (aşağıda gösterileceği üzere)] benzetildikleri için; ve aynı şekilde **أَوْلَادُ صَعْدَةَ**: (Har s. 471:) nisbe ismi [tek bir yaban eşeğine uygulanarak] ↓ **صَاعِدِىٌّ**’dir, (S, L, K,) düzensiz olarak yapılmıştır: Aboo-Dhu-eyb’in şu sözünde olduğu gibi:
**فَرَمَى فَأَلْحَقَ صَاعِدِيًّا مِطْحَرًا**
**بِالكَشْحِ فَاشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الأَضْلُعُ**
[Ve attı; ve uzak uçan bir oku bir yaban eşeğine böğründen eriştirdi; kaburgalar onu kuşattı]. (S, L.) ― -b3- Ve bir mızrak, yahut mızrak sapı; eşanlamlısı **قَنَاةٌ**: (L:) büyümesi itibarıyla düz olan, (S, L, K,) doğrultma gerektirmeyen bir mızrak sapı (**قَنَاةٌ**): (S, L:) ve **حَرْبَة**’den küçük olan bir tür **أَلَّة** [yahut geniş başlı kısa mızrak]: (L:) yahut [sadece] bir **أَلَّة**: (K, TA:) [CK’da **اٰلَة**: ve] K’nın bazı nüshalarında **أَكَمَة** vardır ki bu yanlış yazımdır: (TA:) çoğulu **صِعَادٌ** ve **صَعَدَاتٌ**; (L;) ikincisi, isim olduğu için **ع**’a fetha iledir. (Ham s. 385.) Şöyle denir: **تَطَاعَنُوا بِالصِّعَادِ** yani [birbirlerini] mızraklarla dürttüler. (A.) ― -b4- [Bundan dolayı,] **جَارِيَةٌ صَعْدَةٌ** (mecaz:) Boyu düzgün bir kız yahut genç kadın, (A, L,) mızrak yahut mızrak sapı gibi: (L:) çoğulu **جَوَارٍ صَعْدَاتٌ**; ikinci kelimede **ع** sakin, (A, L,) çünkü sıfattır. (L.)

**صُعْدَةٌ**
**صُعْدَةٌ** ذ : **صَعِيدٌ**’e bak, sondan bir önceki cümle.

**صَعْدَآءُ**
**صَعْدَآءُ** ذ : **صَعُودٌ**’a bak, iki yerde.

**صُعَدَآءُ**
**صُعَدَآءُ** ذ Bir iç çekiş yahut iç çekme; acı, keder yahut hüzün ifadesiyle nefes alma: yahut güçlükle: (L:) uzun bir nefes: (K:) yahut uzatılmış bir nefes: (S:) yahut yüksek sesli bir nefes: (A:) bazılarına göre yukarı doğru çıkarılan bir nefes. (L.) Şöyle dersin: **تَنَفَّسَ الصُّعَدَآءَ**, (L,) yahut **تنفّس صُعَدَآءَ**, (A,) ve ↓ **تنفّس صُعُدًا**, (L,) İç çekti; bir iç çekiş çıkardı; yahut acı, keder yahut hüzün ifadesiyle nefes aldı: (L:) [yahut uzatılmış bir nefes çıkardı:] yahut yüksek sesle nefes aldı. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ يَتْبَعُ صُعَدَآءَهُ**, (A,) yahut **يَتَتَبَّعُ صُعُدَآءَهُ**, (L, [burada ismin açıkça yanlış yazıldığı görülür,]) (mecaz:) Falanca, kibir sebebiyle başını kaldırır ve eğmez: (A:) yahut başını ne kaldırır ne eğer. (L. [Birinci açıklama doğru görünür.]) ― -b3- **صَعُودٌ**’a da bak, dört yerde.

**صُعْدُدٌ**
**صُعْدُدٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**صَعُودٌ**
**صَعُودٌ** ذ Bir yokuş; **هَبُوطٌ**’un zıddı, (S, L, K,) yahut **حَدُورٌ**’un zıddı; (Msb;) ve ↓ **صَعَدٌ** [bununla eşanlamlıdır,] **صَبَبٌ**’in zıddı olarak: (L:) çoğulu **صَعَائِدُ** ve **صُعُدٌ**. (S, K.) Bir çıkış yolu: müennes cinstendir: çoğulu [azlık] **أَصْعِدَةٌ** ve [çokluk] **صُعُدٌ**. (L.) Çıkışı zor bir dağ yolu; (S, A, L, K;) bunun gibi ↓ **صَعُودَآءُ**, (L, K,) ve ↓ **صُعَدَآءُ**: (L, madde **كأد**’da:) çıkışı zor bir yer. (L, o maddede.) [Bundan dolayı,] **الصَّعُودُ** Cehennemde belli bir dağdır, (L, K, MF,) ateşten olup kâfir onu yetmiş yıl boyunca tırmanır; sonra ondan aşağı düşer; ve böylece ebediyen yapar: (MF:) o, tek bir kor kömürdür; kâfir onu tırmanmaya zorlanır ve **مَقَامِع** ile dövülür [**مِقْمَعَةٌ**’nin çoğulu, bk.]; ve ne zaman bacağını onun üzerine koysa, kalçasının alt kısmına kadar erir; sonra bütünüyle sağlam olarak yeniden yerine gelir. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] (mecaz:) Zorluk, ağırlık, sıkıntı, eziyet yahut meşakkat; (A, L, Msb;) bunun gibi ↓ **صَعَدٌ** (L) ve ↓ **صَعْدَآءُ**, (K,) yahut ↓ **صُعَدَآءُ**, (L,) ve ↓ **صُعْدُدٌ**. (K.) Şöyle dersin: **أَرْهَقْتُهُ صَعُودًا** (mecaz:) Ona zor, ağır, sıkıntılı, eziyet verici yahut meşakkatli bir şeyi yaptırdım, yahut onu buna zorladım: (A:) yahut ona böyle bir ceza yükledim. (L.) Ve ↓ **لِلسِّيَادَةِ صَعْدَآءُ** [yahut ↓ **صُعَدَآءُ**? (yukarıya bak)] (mecaz:) Reisliğe yahut efendiliğe zor yahut sıkıntılı bir çıkış vardır. (A.) Ve **أَكَمَةٌ** ↓ **ذَاتُ صُعَدَآءُ** (mecaz kabul edilerek:) Çıkılması zor bir tepe. (L.) ― -b3- Ayrıca altı yahut yedi ay sonra, (As,) eksik yaratılışlı bir yavru doğuran, (As, S, K,) ve bir önceki yılın yavrusuna sevgi beslemeye zorlanan, (As, S,) yahut bir önceki yılın yavrusuna sevgi besleyen bir dişi deve: (K:) yahut yavrusu ölen ve önceki yavrusuna dönen ve ona süt veren bir dişi deve: bunu yaptığında sütü daha tatlı olur: (Lth:) yahut yavrusunu tüyü büyüdükten sonra doğuran, sonra önceki yavrusuna yahut başkasının yavrusuna sevgi besleyen bir dişi deve: çoğulu **صَعَائِدُ** ve **صُعُدٌ**; fakat bu son çoğul Sb tarafından hoş görülmez. (L.)

**صَعِيدٌ**
**صَعِيدٌ** ذ Yüksek yahut yükseltilmiş arazi: yahut alçak yahut çukur olana göre yüksek yahut yükseltilmiş arazi: yahut düz arazi: (L:) yahut ağaçsız düz arazi: (Lth, L:) yahut **صَحْرَآء** denilen [çöl]: (A:) yahut yeryüzünün yüzeyi; (Th, Zj, S, A, Msb, K;) toz olsun toprak olsun yahut başka bir şey olsun: Zj der ki, bu hususta lugatçılar arasında herhangi bir ihtilaf bilmiyorum: (Msb:) [Kur’ân iv. 46 ve v. 9’da manası böyle denilir; ve bu yüzden **التَّيَمَّم** denilen fiili yaparken] kişi ellerini yerin yüzeyine vurmalı ve orada toz olup olmamasına aldırmamalıdır: (Zj:) [bundan dolayı] şöyle denir: **طَارَ صِيتُكَ فِى القَرِيبِ وَالبَعِيدِ وَبَلَغَ مُنْتَهَى الصَّعِيدِ** [Şöhretin yakın ve uzak bölgelerde uçtu ve yeryüzünün yüzeyinin sonuna ulaştı]: (A:) yahut **صَعِيدٌ** bizzat yer yahut toprak manasına gelir; (IAar, A, L;) **عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ** sözünde olduğu gibi; manası: Yere otur: (A:) yahut iyi toprak yahut arazi: yahut kumla yahut tuzlu toprakla karışmamış toprak yahut arazi: (L:) yahut toz yahut toprak, (Fr, S, L, Msb, K,) yerin yüzeyinde olan yahut içinden çıkmış olan saf olan; Az’ye göre Kur’ân iv. 46 ve v. 9’da, âlimlerin çoğunun görüşünde böyledir: (Msb:) yahut sadece toz içeren toprak; kaba yahut ince bir **بَطْحَآء**’a uygulanmaz; kaba bir **كَثِيب**’e de uygulanmaz; tozla karışmış olsa bile: (Esh-Shâfi‘ee, L:) çoğulu **صُعُدٌ** ve **صُعُدَاتٌ**, (S, L, K,) ikincisi çoğulun çoğuludur. (Msb, TA.) ― -b2- Ve geniş yahut ferah bir yer. (L.) ― -b3- Ve bir yol, (L, Msb, K,) geniş olsun dar olsun: (L:) çoğulları yukarıdaki gibidir (L, Msb) ve **صُعْدَانٌ**. (L.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **اـِيَّاكُمْ وَالقُعُودَ بِالصُّعُدَاتِ اـِلَّامَنْ أَدَّى حَقَّهَا**, yani: Yollarda yahut yol kenarlarında oturmaktan sakının; ancak onun hakkını yerine getiren müstesna: [bu hak hakkında **طَرِيقٌ**’e bak:] burada **صُعُدَات**, **صُعُدٌ**’un çoğuludur; o da **صَعِيدٌ**’in çoğuludur: yahut bazılarına göre, o, ↓ **صُعْدَةٌ**’nin çoğuludur; bu da bir evin kapısı önündeki avlu yahut açık alanı ve insanların önünden geçtiği yeri ifade eder. (L.) ― -b4- Ayrıca bir kabir. (AA, Mtr, L, K.)

**اـِنَّهَا لَفِى صَعِيدَةِ بَازِلَيْهَا**
**اـِنَّهَا لَفِى صَعِيدَةِ بَازِلَيْهَا** ذ (mecaz:) Şüphesiz o (dişi deve), **بَازِلَانِ** denilen iki dişini kesmeye yakındır. (L, TA.)

**صَعُودَآءُ**
**صَعُودَآءُ** ذ : **صَعُودٌ**’a bak.

**صُعَادِيَّةٌ**
**صُعَادِيَّةٌ** ذ , dişi deveye sıfat olarak, Uzun yahut boylu; eşanlamlısı **طَوِيلَةٌ**. (K.)

**صَعَّادٌ عَلَى الجِبَالِ**
**صَعَّادٌ عَلَى الجِبَالِ** ذ Dağlara çok yahut sık tırmanan kimse. (TA, madde **رقى**’da.)

**صَاعِدٌ**
**صَاعِدٌ** ذ [Çıkan, vb.]. ― -b2- [Bundan dolayı,] **عُنُقٌ صَاعِدٌ** (mecaz:) Uzun bir boyun. (A, L.) ― -b3- Ve **شَرَفٌ صَاعِدٌ** (mecaz:) [Yüksek şeref]. (A.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] şöyle denir: **بَلَغَ كَذَا فَصَاعِدًا** (mecaz:) Şu miktara ulaştı ve yukarısı: (K, TA:) ve **أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَصَاعِدًا** (mecaz:) Onu bir dirheme ve yukarısına aldım; hazfedilmiş bir ibaredir; **أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَزَادَ الثَّمَنُ صَاعِدًا** “Onu bir dirheme aldım ve fiyat yukarı doğru arttı” yahut **ذَهَبَ صَاعِدًا** “yukarı gitti” demek içindir: **وَصَاعِدًا** diyemezsin; çünkü dirhemle birlikte bir şey daha fiyatı oluşturduğunu haber vermek istemezsin; **بِدِرْهَمٍ وَزِيَادَةٍ** dediğinde olduğu gibi; bilakis teklif ettiğin en düşük fiyatı zikredersin ve sonra daha fazla ve daha fazla teklif ettiğini kastedersin. (Sb, L.) Ve **قَرَأَ فَاتِحَةَ الكِتَابِ فَصَاعِدًا** (mecaz kabul edilerek:) Kitabın açılış sûresini [yani Kur’ân’ın] okudu ve daha fazlasını; aynı türden bir ibaredir. (L.)

**صَاعِدِىٌّ**
**صَاعِدِىٌّ** ذ **صَعْدَةُ**’nin nisbesidir, bk.

**مَصْعَدٌ**
**مَصْعَدٌ** ذ [Çıkış yeri: çoğulu **مَصَاعِدُ**]. Şöyle denir: **رُتْبَةٌ بَعِيدَةُ المَصْعَدِ** ve **المَصَاعِدِ** (mecaz:) [manası: Çıkışı (lafzen çıkış yeri ve çıkış yerleri) uzak olan bir makam]. (A.)

**مُصَعَّدٌ**
**مُصَعَّدٌ** ذ Yüksek bir dağ. (L.) Ve **رَكَبٌ مُصَعَّدٌ**, yahut ↓ **مُصَعِّدٌ**, Yüksek yahut belirgin bir kasık. (L.) -A2- Ayrıca içecek yahut şarap, (K,) ve sirke, (TA,) ateşle zahmetle hazırlanmış, yahut iyi kaynatılmış, (**عُولِجَ بِالنَّارِ**, K, TA,) tadı ve rengi değişinceye kadar. (TA.)

**مُصَعِّدٌ**
**مُصَعِّدٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**مِصْعَادٌ**
**مِصْعَادٌ** ذ Hurma ağaçlarına çıkmak için kişinin kullandığı, halka biçiminde yapılmış **حَابُول** [denilen ip]. (K, * TA.) ― -b2- [Ve bir tırmanma merdiveni. ― -b3- Ve Freytag’a göre, esirlerin geniş adım atmalarını engellemek için ayaklarının bağlandığı bir zincir: ― -b4- ve kadınların ayaklarındaki, süs olarak kullanılan bir zincir: bununla ilgili olarak Schröder de vestitu mulierum Hebr. s. 123’e atıf yapar.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَعِدَ
صَعِدَ A ( n. ac. صَعَد 4 ,  صُعُد 10 ,  صُعُوْد 27 )
a.  [ Fī ], Mounted, ascended; climbed up.

b.  [ Bi ], Made to ascend, mount.

صَعَّدَ
صَعَّدَ II
a.  [ Fī or 'Ala ],  see I (a) .

b.  Melted, liquefied; sublimated.

أَصْعَدَ
أَصْعَدَ IV
a.  [ Fī ], Travelled through, traversed.

b.  [ acc. &  Fī or 'Ala ], Made to ascend, mount.

تَصَعَّدَ
تَصَعَّدَ V ,  تَصَاْعَدَ VI ,
a.  Rose, mounted high; ascended.

b.  Was difficult, hard, arduous for.

اِصْتَعَدَ
اِصْتَعَدَ VIII ( T ),
a.  Ascended.

صُعْد
صُعْد 3 ,
a.  Top, upper part.

صَاْعِد
صَاْعِد 21 ,
a.  Ascending.

صَعِيْد
صَعِيْد 25 , ( pl. صُعُد 10 ),
a.  High, elevated.

b.  [ art. ], Upper Egypt.

صَعِيْدَة
صَعِيْدَة 25t , ( pl. صَعَاْئِدُ 46 )
a.  [ coll. ], Burnt offering, holocaust.

صَعُوْد
صَعُوْد 26 ,
a.  Acclivity.

b.  Difficulty.

صُعُوْد
صُعُوْد 27 ,
a.  Ascent, ascending; ascension.

صَعْدَآءُ
صَعْدَآءُ 42 ,
a.  Difficult, painful matter, hard task; trouble.

صُعَدَآءُ
صُعَدَآءُ 43 ,
a.  Deep sigh.

صَاعِدًا
صَاعِدًا
a.  Upward, upwards.

بَنَات صَعْدَة
بَنَات صَعْدَة
a.  Wild asses.

خَمِيْس الصُّعُوْد
خَمِيْس الصُّعُوْد
a.  Ascension Day.

مِن الْأَن فَصَاعِدًا
مِن الْأَن فَصَاعِدًا
a.  Henceforth, henceforward, for the future.

##### Türkçe

**صَعِدَ**
**صَعِدَ** A ( n. ac. **صَعَد** 4 ,  **صُعُد** 10 ,  **صُعُوْد** 27 )
a.  [ Fī ], Bindi, yükseldi; yukarı tırmandı.

b.  [ Bi ], Yükseltti, bindirdi.

**صَعَّدَ**
**صَعَّدَ** II
a.  [ Fī or 'Ala ], I (a)’ya bak.

b.  Eritti, sıvılaştırdı; süblimleştirdi.

**أَصْعَدَ**
**أَصْعَدَ** IV
a.  [ Fī ], İçinden yolculuk etti, katetti.

b.  [ acc. &  Fī or 'Ala ], Yükseltti, bindirdi.

**تَصَعَّدَ**
**تَصَعَّدَ** V ,  **تَصَاْعَدَ** VI ,
a.  Yükseldi, yükseğe çıktı; yükseldi.

b.  İçin zor, çetin, meşakkatli oldu.

**اِصْتَعَدَ**
**اِصْتَعَدَ** VIII ( T ),
a.  Yükseldi.

**صُعْد**
**صُعْد** 3 ,
a.  Tepe, üst kısım.

**صَاْعِد**
**صَاْعِد** 21 ,
a.  Yükselen.

**صَعِيْد**
**صَعِيْد** 25 , ( pl. **صُعُد** 10 ),
a.  Yüksek, yüceltilmiş.

b.  [ art. ], Yukarı Mısır.

**صَعِيْدَة**
**صَعِيْدَة** 25t , ( pl. **صَعَاْئِدُ** 46 )
a.  [ coll. ], Yakmalık sunu, tümüyle yakılan kurban.

**صَعُوْد**
**صَعُوْد** 26 ,
a.  Yokuş.

b.  Zorluk.

**صُعُوْد**
**صُعُوْد** 27 ,
a.  Yükseliş, yükselme; urûc.

**صَعْدَآءُ**
**صَعْدَآءُ** 42 ,
a.  Zor, acı verici iş, çetin görev; sıkıntı.

**صُعَدَآءُ**
**صُعَدَآءُ** 43 ,
a.  Derin iç çekiş.

**صَاعِدًا**
**صَاعِدًا**
a.  Yukarı doğru, yukarıya.

**بَنَات صَعْدَة**
**بَنَات صَعْدَة**
a.  Yaban eşekleri.

**خَمِيْس الصُّعُوْد**
**خَمِيْس الصُّعُوْد**
a.  Göğe Yükseliş Günü.

**مِن الْأَن فَصَاعِدًا**
**مِن الْأَن فَصَاعِدًا**
a.  Bundan böyle, bundan sonra, gelecek için.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صعد
صَعِدَ - يَصْعَدُ - صُعُوْد - صُعُوْداَ - صَعِيْد- صَعْد - أَصْعَدَ - يُصْعِدُ - تَصَعَّدَ - يَتَصَعَّدُ، يَصَعَّدُ
صَعِدَ - يَصْعَدُ + كائن + إلى مكان أو كائن: يتحرك بحيث يزداد علوه وارتفاعه باضطراد عن مستوى سطح البدء، وذلك وهو يتجه إلى المكان أو الكائن
صُعُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": التحرك الفعال مرتفعاً عن مستوى سطح البدء متجهاً إلى مكان أو كائن
صُعُوْداَ: حال من " صُعُوْد ": وهو يَصْعَد
صَعِيْد: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": اسم مكان منه: المكان الذي يصعد بالذي يسير عليه: السطح الذي يزداد علوه وارتفاعه باضطراد، وخاصة سطح قطعة من الأرض، فهو منحدر نسبة للذي يهبط، وصاعد نسبة للذي يرقى
صَعْد: على وزن "فـَعـْل" اسم فعل من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": بشكل يزداد علوه وارتفاعه باستمرار: متزايد الشدة والارتفاع
أَصْعَدَ - يُصْعِدُ + كائن + كائناً: على وزن " أفعل " من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": جعله " يَصْعَدُ ": جعله يتحرك مرتفعاً
أَصْعَدَ - يُصْعِدُ + الكائن: التقدير: أَصْعَدَ - يُصْعِدُ + الكائن + نفسه: يحاول الكائن أن يقفز ويطير مرتفعاً عن سطح الأرض، وهي كناية عن شدة الخوف والهلع ومحاولة النجاة بنفسه
تَصَعَّدَ - يَتَصَعَّدُ:على وزن " تَفَعَّل "من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": يقوم بفعل" " صَعِدَ - يَصْعَدُ " بشكل ذاتي وعلى وجه التكرار والشدة: يصعد بجسده بشكل سريع جداً نحو الأعلى
يَصَعَّدُ : أصلها " يَتَصَعَّدُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً نحو الارتفاع" وهي:
عَلا - يَعْلُوْ، سَمَا - يَسْموْ، عَرَجَ - يَعْرُجُ، صَعِدَ - يَصْعَدُ، رَقِيَ - يَرْقَى، شَخَصَ - يَشْخَصُ

يَصْعَدُ
 	﴿من كان يريد العزة فلله العزة جميعا إليه يصعد الكلم الطيب والعمل الصالح يرفعه والذين يمكرون السيئات لهم عذاب شديد ومكر أولئك هو يبور(10)﴾ فاطر
صعوداَ
 ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا(17)﴾ المدثر
أصْعَدَ - يُصْعِدُ - تُصْعِدون
 ﴿إإِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ(153)﴾ آل عمران
يَصَعَّدُ
 ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماءكذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام
صعدا
 ﴿لنفتنهم فيه ومن يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذابا صعدا (17)﴾ الجن ﴿سأرهقه صعودا (17)﴾ المدثر
صعيدا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
 	﴿وإنا لجاعلون ما عليها صعيدا جرزا (8)﴾ الكهف ﴿فعسى ربي أن يؤتيني خيرا من جنتك ويرسل عليها حسبانا من السماء فتصبح صعيدا زلقا (40)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [صعد] ص ع د: صَعِدَ في السلم بالكسر صُعُوداً و صَعَّدَ في الجبل أو على الجبل تَصْعيدا قال أبو زيد ولم يعرفوا فيه صَعِدَ بالتخفيف وقال الأخفش أصْعَد في الأرض أي مضى وسار وأصعد في الوادي و صَعَّدَ فيه أيضا تَصْعِيدا أي انحدر وعذاب صَعَدٌ بفتحتين أي شديد و الصَّعُودُ بالفتح ضد الهبوط والصعود أيضا العقبة الكئود و الصَّعيدُ التراب وقال ثعلب هو وجه الأرض لقوله تعالى ﴿فتصبح صعيدا زلقا﴾ و صَعِيدُ مصر موضع بها و الصَّعْدةُ القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى تثقيف و الصُّعَداءُ بضم الصاد والمد تنفس ممدود
الراغب
صعد
- الصعود: الذهاب في المكان العالي، والصعود والحدور لمكان الصعود والانحدار، وهما بالذات واحد، وإنما يختلفان بحسب الاعتبار بمن يمر فيهما، فمتى كان المار صاعدا يقال لمكانه: صعود، وإذا كان منحدرا يقال لمكانه: حدور، والصعد والصعيد والصعود في الأصل واحد، لكن الصعود والصعد يقال للعقبة، ويستعار لكل شاق. قال تعالى: }ومن يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذابا صعدا﴿[الجن/17]، أي: شاقا، وقال:﴾سأرهقه صعودا﴿[المدثر/17]، أي: عقبة شاقة، والصعيد يقال لوجه الأرض، قال:﴾فتيمموا صعيد طيبا﴿[النساء/43]، وقال بعضهم: الصعيد يقال للغبار الذي يصعد من الصعود (وهذا قول الشافعي، فعنده لا يقع اسم صعيد إلا على تراب ذي غبار. انظر: اللسان (صعد) )، ولهذا لابد للمتيمم أن يعلق بيده غبار، وقوله:﴾كأنما يصعد في السماء﴿[الأنعام/125]، أي: يتصعد. وأما الإصعاد فقد قيل: هو الإبعاد في الأرض، سواء كان ذلك في صعود أو حدور. وأصله من الصعود، وهو الذهاب إلى الأمكنة المرتفعة، كالخروج من البصرة إلى نجد، وإلى الحجاز، ثم استعمل في الإبعاد وإن لم يكن فيه اعتبار الصعود، كقولهم: تعال؛ فإنه في الأصل دعاء إلى العلو صار أمرا بالمجيء، سواء كان إلى أعلى، أو إلى أسفل. قال تعالى:﴾إذ تصعدون ولا تلوون على أحد﴿[آل عمران/153]، وقيل: لم يقصد بقوله:﴾إذ تصعدون﴿إلى الإبعاد في الأرض وإنما أشار به إلى علوهم فيما تحروه وأتوه، كقولك: أبعدت في كذا، وارتقيت فيه كل مرتقى، وكأنه قال: إذ بعدتم في استشعار الخوف، والاستمرار على الهزيمة. واستعير الصعود لما يصل من العبد إلى الله، كما استعير النزول لما يصل من الله إلى العبد، فقال سبحانه:﴾إليه يصعد الكلم الطيب﴿[فاطر/10]، وقوله:﴾يسلكه عذابا صعدا{ [الجن/17]، أي: شاقا، يقال: تصعدني كذا، أي: شق علي. قال عمر: ما تصعدني أمر ما تصعدني خطبة النكاح (قيل: إنما تصعب عليه لقرب الوجوه من الوجوه، ونظر بعضهم إلى بعض، ولأنهم إذا كان جالسا معهم كانوا نظراء وأكفاء، وإذا كان على المنبر كانوا سوقة ورعية. انظر: النهاية: 3/30؛ والفائق 2/24؛ وعمدة الحفاظ: صعد).
ملخص اللسان
1.     صَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى  مُشْرِفاً
2.     وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال
3.     والصَّعُودُ: الطريق صاعداً، مؤنثة، والجمع أَصْعِدةٌ وصُعُدٌ.والصَّعُودُ والصَّعُوداءُ، ممدود: العَقَبة الشاقة ، وأَكَمَة صَعُودٌ وذاتُ صَعْداءَ: يَشتدّ صُعودها على الراقي؛ والصَّعَدُ: المشقة
4.     الصَّعُودُ ضد الهَبُوط ، فَصَعَّدَ فِيَّ النَّظَرَ وصَوَّبه أَي نظر إِلى أَعلاي وأَسفلي يتأَملني.
5.     وأَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً إِذا مَدَّت شِراعَها فذهبت بها الريح صَعَداً.
6.     صَعِدَ إِذا ارتقى
7.     وأَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً، فهو مُصْعِدٌ إِذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ أَو نَهَر أَو واد
8.  والصعيدُ: المرتفعُ من الأَرض، وقيل: الأَرض المرتفعة من الأَرض  المنخفضةِ، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سَبَخَةٌ، وقيل: وجه الأَرض لقوله تعالى:  فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً؛
9.  الصعيد وجه الأَرض. قال: وعلى الإِنسان أَن يضرب بيديه وجه الأَرض  ولا يبالي أَكان في الموضع ترابٌ أَو لم يكن لأَن الصعيد ليس هو الترابَ،  إِنما هو وجه الأَرض، تراباً كان أَو غيره
10.                        وتصَعَّدَ النَّفَسُ: صَعُبَ مَخْرَجُه،
لسان العرب
● - صعد: صَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى  مُشْرِفاً؛ واستعاره بعض الشعراء للعرَض الذي هو الهوى فقال:  فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَهُ عنْ بِما بِهِ،  أَصَعَّدَ، في عُلْوَ، الهَوَى أَمْ تَصَوَّبَا  أَراد عما به، فزاد الباء وفَصَل بها بين عن وما جرَّته، وهذا من غريب  مواضعها، وأَراد أَصَعَّدَ أَم صوّب فلما لم يمكنه ذلك وضع تَصوَّب موضع  صَوَّبَ.  وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:  يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ  شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ  والصَّعُودُ: الطريق صاعداً، مؤنثة، والجمع أَصْعِدةٌ وصُعُدٌ.  والصَّعُودُ والصَّعُوداءُ، ممدود: العَقَبة الشاقة، قال تميم بن مقبل:  وحَدَّثَهُ أَن السبيلَ ثَنِيَّةٌ  صَعُودَاءُ، تدعو كلَّ كَهْلٍ وأَمْرَدا  وأَكَمَة صَعُودٌ وذاتُ صَعْداءَ: يَشتدّ صُعودها على الراقي؛ قال:  وإِنَّ سِياسَةَ الأَقْوامِ، فاعْلَم،  لهَا صَعْدَاءُ، مَطْلَعُها طَوِيلُ  والصَّعُودُ: المشقة، على المثل. وفي التنزيل: سأُرْهِقُه صَعُوداً؛ أَي  على مشقة من العذاب. قال الليث وغيره: الصَّعُودُ ضد الهَبُوط، والجمع  صعائدُ وصُعُدٌ مثل عجوز وعجائز وعُجُز. والصَّعُودُ: العقبة الكؤود،  وجمعها الأَصْعِدَةُ. ويقال: لأُرْهِقَنَّكَ صَعُوداً أَي لأُجَشِّمَنَّكَ  مَشَقَّةً من الأَمر، وإِنما اشتقوا ذلك لأَن الارتفاع في صَعُود أَشَقُّ  من الانحدار في هَبُوط؛ وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب، ويقال بل جَبَلٌ  في النار من جمرة واحدة يكلف الكافرُ ارتقاءَه ويُضرب بالمقامع، فكلما وضع  عليه رجله ذابت إِلى أَسفلِ وَرِكِهِ ثم تعود مكانها صحيحة؛ قال: ومنه  اشتق تَصَعَّدَني ذلك الأَمرُ أَي شق عليّ. وقال أَبو عبيد في قول عمر،  رضي الله عنه: ما تَصَعَّدَني شيءٌ ما تَصَعَّدَتْني خِطْبَةُ النكاح أَي  ما تكاءَدتْني وما بَلَغَتْ مني وما جَهَدَتْني، وأَصله من الصَّعُود، وهي  العقبة الشاقة. يقال: تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ إِذا شق عليه وصَعُبَ؛ قيل:  إِنما تَصَعَّبُ عليه لقرب الوجوه من الوجوه ونظَرِ بعضهم إِلى بعض،  ولأَنهم إِذا كان جالساً معهم كانوا نُظَراءَ وأَكْفاءً، وإِذا كان على  المنبر كانوا سُوقَةً ورعية.  والصَّعَدُ: المشقة. وعذاب صَعَدٌ، بالتحريك، أَي شديد. وقوله تعالى:  نَسْلُكه عذاباً صَعَداً؛ معناه، والله أَعلم، عذاباً شاقّاً أَي ذا صَعَد  ومَشَقَّة.  وصَعَّدَ في الجبل وعليه وعلى الدرجة: رَقِيَ، ولم يعرفوا فيه صَعِدَ.  وأَصْعَد في الأَرض أَو الوادي لا غير: ذهب من حيث يجيء السيل ولم يذهب  إِلى أَسفل الوادي؛ فأَما ما أَنشده سيبويه لعبد  الله بن همام السلولي:  فإِمَّا تَرَيْني اليومَ مُزْجِي مَطِيَّتي،  أُصَعِّدُ سَيْراً في البلادِ وأُفْرِعُ  فإِنما ذهب إِلى الصُّعود في الأَماكن العالية. وأُفْرِعُ ههنا:  أَنْحَدِرُ لأَنّ الإِفْراع من الأَضْداد، فقابل التَّصَعُّدَ بالتَّسَفُّل؛ هذا  قول أَبي زيد؛ قال ابن بري: إِنما جعل أُصَعِّدُ بمعنى أَنحدر لقوله في  آخر البيت وأُفرع، وهذا الذي حمل الأَخفشَ على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل  لأَن الإِفراع من الأَضداد يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإِصعاد؛  وكذلك صَعَّدَ أَيضاً يجيء بالمعنيين. يقال: صَعَّدَ في الجبل إِذا طلع  وإِذا انحدر منه، فمن جعل قوله. أُصَعِّدُ في البيت المذكور بمعنى  الإِصعاد كان قوله أُفْرِعُ بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله  أُفرع بمعنى الإِصعاد؛ وشاهد الإِفراع بمعنى الإِصعاد قول الشاعر:  إِني امْرُؤٌ مِن يَمانٍ حين تَنْسُبُني،  وفي أُمَيَّةَ إِفْراعِي وتَصْويبي  فالإِفراع ههنا: الإِصعاد لاقترانه بالتصويب. قال: وحكي عن أَبي زيد  أَنه قال: أَصْعَدَ في الجبل، وصَعَّدَ في الأَرض، فعلى هذا يكون المعنى في  البيت أُصَعِّدُ طَوْراً في الأَرض وطَوْراً أُفْرِعُ في الجبل، ويروى:  «وإِذ ما تريني اليوم» وكلاهما من أَدوات الشرط، وجواب الشرط في قوله  إِمَّا تريني في البيت الثاني:  فَإِنيَ مِنْ قَوْمٍ سِواكُمْ، وإِنما  رِجاليَ فَهْمٌ بالحجاز وأَشْجَعُ  وإِنما انتسب إِلى فَهْمٍ وأَشجع، وهو من سَلول بن عامر، لأَنهم كانوا  كلهم من قيس عيلان بن مضر؛ ومن ذلك قول الشماخ:  فإِنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنِبْ سَخَطِي،  لا يَدْهَمَنَّكَ إِفْراعِي وتَصْعِيدِي  وفي الحديث في رَجَزٍ:  فهو يُنَمِّي صُعُداً  أَي يزيدُ صُعوداً وارتفاعاً. يقال: صَعِدَ إِليه وفيه وعليه. وفي  الحديث: فَصَعَّدَ فِيَّ النَّظَرَ وصَوَّبه أَي نظر إِلى أَعلاي وأَسفلي  يتأَملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنما يَنْحَطُّ في صَعَد؛ هكذا  جاءَ في رواية يعني موضعاً عالياً يَصْعَدُ فيه وينحطّ، والمشهور: كأَنما  ينحط في صَبَبٍ.  والصُّعُدُ، بضمتين: جمع صَعُود، وهو خلاف الهَبُوط، وهو بفتحتين، خلاف  الصَّبَبِ. وقال ابن الأَعرابي: صَعِدَ في الجبل واستشهد بقوله تعالى:  إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ؛ وقد رجع أَبو زيد إِلى ذلك فقال:  اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ إِذا نَفَرَت فَصَعِدَتِ الجبال، ذَكره في الهمز. وفي  التنزيل: إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ؛ قال الفراء:  الإِصْعادُ في ابتداء الأَسفار والمخارج، تقول: أَصْعَدْنا من مكة، وأَصْعَدْنا  من الكوفة إِلى خُراسان وأَشباه ذلك، فإِذا صَعِدْتَ في السُّلَّمِ وفي  الدَّرَجَةِ وأَشباهه قُلْتَ: صَعِدْتُ، ولم تقل أَصْعَدْتُ. وقرأَ الحسن:  إِذ تَصْعَدُون؛ جعل الصُّعودَ في الجبل كالصُّعُود في السلم. ابن  السكيت: يقال صَعِدَ في الجبل وأَصْعَدَ في البلاد. ويقال: ما زلنا في صَعود،  وهو المكان فيه ارتفاع. وقال أَبو صخر: يكون الناس في مَباديهم، فإِذا  يَبِسَ البقل ودخل الحرّ أَخذوا إِلى حاضِرِهِم، فمن أَمَّ القبلة فهو  مُصْعِدٌ، ومن أَمَّ العراق فهو مُنْحَدِرٌ؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله  أَبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارَضْنا الحاجَّ  في مَصْعَدِهم أَي في قَصْدِهم مكةَ، وعارَضْناهم في مُنْحَدَرِهم أَي في  مَرْجِعهم إِلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عُمارَة:  الإِصْعادُ إِلى نجد والحجاز واليمن، والانحدار إِلى العراق والشام وعُمان. قال  ابن عرفة: كُلُّ مبتدئ وجْهاً في سفر وغيره، فهو مُصْعِدٌ في ابتدائه  مُنْحَدِرٌ في رجوعه من أَيّ بلد كان. وقال أَبو منصور: الإِصْعادُ الذهاب  في الأَرض؛ وفي شعر حسان:  يُبارينَ الأَعِنَّةَ مُصْعِداتٍ  أَي مقبلات متوجهات نحوَكم. وقال الأَخفش: أَصْعَدَ في البلاد سار ومضى  وذهب؛ قال الأَعشى:  فإِنْ تَسْأَلي عني، فَيَا رُبَّ سائِلٍ  حَفِيٍّ عَن الأَعشى، به حَيْثُ أَصْعَدا  وأَصْعَدَ في الوادي: انحدر فيه، وأَما صَعِدَ فهو ارتقى. ويقال:  أَصْعَدَ الرجلُ في البلاد حيث توجه. وأَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً إِذا  مَدَّت شِراعَها فذهبت بها الريح صَعَداً. وقال الليث: صَعِدَ إِذا ارتقى،  وأَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً، فهو مُصْعِدٌ إِذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ  أَو نَهَر أَو واد، أَو أَرْفَعَ  (* قوله «او أرفع إلخ» كذا بالأصل  المعوّل عليه، ولعل فيه سقطاً والأصل أو أرض أَرفع بقرينة قوله الأخرى وقال  الأساس أصعد في الأرض مستقبل أرض أخرى): من الأُخرى؛ قال: وصَعَّدَ في  الوادي يُصَعّدُ تَصْعِيداً وأَصْعَدَ إِذا انحدر فيه. قال الأَزهري:  والاصِّعَّادُ عندي مثل الصُّعُود. قال الله تعالى: كأَنما يَصَّعِّد في  السماء. يقال: صَعِدَ واصَّعَّدَ واصَّاعَدَ بمعنى واحد. ورَكَبٌ مُصْعِدٌ:  ومُصَّعِّدٌ: مرتفع في البطن منتصب؛ قال:  تقول ذاتُ الرَّكَبِ المُرَفَّدِ:  لا خافضٍ جِدّاً، ولا مُصَّعِّد  وتصَعَّدني الأَمرُ وتَصاعَدني: شَقَّ عليَّ. والصُّعَداءُ، بالضم  والمدّ: تنفس ممدود. وتصَعَّدَ النَّفَسُ: صَعُبَ مَخْرَجُه، وهو الصُّعَداءُ؛  وقيل: الصُّعَداءُ النفَسُ إِلى فوق ممدود، وقيل: هو النفَسُ بتوجع، وهو  يَتَنَفَّسُ الصُّعَداء ويتنفس صُعُداً. والصُّعَداءُ: هي المشقة  أَيضاً.وقولهم: صَنَعَ أَو بَلَغَ كذا وكذا فَصاعِداً أَي فما فوق ذلك. وفي  الحديث: لا صلاةَ لمن لم يقرأْ بفاتحة الكتاب فَصاعِداً أَي فما زاد عليها،  كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعداً. قال سيبويه: وقالوا أَخذته بدرهم  فصاعداً؛ حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إِياه، ولأَنهم أَمِنوا أَن يكون على  الباء، لأَنك لو قلت أَخذته بِصاعِدٍ كان قبيحاً، لأَنه صفة ولا يكون في موضع  الاسم، كأَنه قال أَخذته بدرهم فزاد الثمنُ صاعِداً أَو فذهب صاعداً.  ولا يجوز أَن تقول: وصاعداً لأَنك لا تريد أَن تخبر أَن الدرهَم مع صاعِدٍ  ثَمَنٌ لشيء كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أَخبرت بأَدنى الثمن فجعلته  أَولاً ثم قَرَّرْتَ شيئاً بعد شيء لأَثْمانٍ شَتَّى؛ قال: ولم يُرَدْ فيها  هذا المعنى ولم يُلْزِم الواوُ الشيئين أَن يكون أَحدهما بعد الآخر؛  وصاعِدٌ بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إِلاَّ أَنّ الفاء أَكثر في كلامهم؛  قال ابن جني: وصاعداً حال مؤكدة، أَلا ترى أَن تقديره فزاد الثمنُ  صاعِداً؟ ومعلوم أَنه إِذا زاد الثمنُ لم يمكن إِلا صاعِداً؛ ومثله  قوله:كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ  غير أَن للحال هنا مزية أَي في قوله فصاعداً لأَن صاعداً ناب في اللفظ  عن الفعل الذي هو زاد، وكاف ليس نائباً في اللفظ عن شيء، أَلا ترى أَن  الفعل الناصب له، الذي هو كفى ملفوظ به معه؟  والصعيدُ: المرتفعُ من الأَرض، وقيل: الأَرض المرتفعة من الأَرض  المنخفضةِ، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سَبَخَةٌ، وقيل: وجه الأَرض لقوله تعالى:  فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً؛ وقال جرير:  إِذا تَيْمٌ ثَوَتْ بِصَعِيد أَرْضٍ،  بَكَتْ من خُبْثِ لُؤْمِهِم الصَّعيدُ  وقال في آخرين:  والأَطْيَبِينَ من التراب صَعيدا  وقيل: الصَّعِيدُ الأَرضُ، وقيل: الأَرض الطَّيِّبَةُ، وقيل: هو كل تراب  طيب. وفي التنزيل: فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً؛ وقال الفراء في  قوله: صَعيداً جُرزُاً: الصعيد التراب؛ وقال غيره: هي الأَرض المستوية؛ وقال  الشافعي: لا يَقع اسْمُ صَعيد إِلاّ على تراب ذي غُبار، فأَما البَطْحاءُ  الغليظة والرقيقة والكَثِيبُ الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد، وإِن خالطه  تراب أَو صعيد  (* قوله «تراب أو صعيد إلخ» كذا بالأصل ولعل الأولى تراب  أو رمل أو نحو ذلك) أَو مَدَرٌ يكون له غُبار كان الذي خالطه الصعيدَ، ولا  يُتَيَمَّمُ بالنورة وبالكحل وبالزِّرْنيخ وكل هذا حجارة. وقال أَبو  إِسحق: الصعيد وجه الأَرض. قال: وعلى الإِنسان أَن يضرب بيديه وجه الأَرض  ولا يبالي أَكان في الموضع ترابٌ أَو لم يكن لأَن الصعيد ليس هو الترابَ،  إِنما هو وجه الأَرض، تراباً كان أَو غيره. قال: ولو أَن أَرضاً كانت كلها  صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمم يدَه على ذلك الصخر لكان ذلك  طَهُوراً إِذا مسح به وجهه؛ قال الله تعالى: فَتُصْبِح صعيداً؛ لأَنه نهاية ما  يصعد إِليه من باطن الأَرض، لا أَعلم بين أَهل اللغة خلافاً فيه أَن  الصعيد وجه الأَرض؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق أَحسَبه مذهَبَ  مالك ومن قال بقوله ولا أَسْتَيْقِنُه. قال الليث: يقال للحَديقَةِ إِذا  خَرِبت وذهب شَجْراؤُها: قد صارت صعيداً أَي أَرضاً مستوية لا شَجَرَ  فيها. ابن الأَعرابي: الصعيدُ الأَرضُ بعينها. والصعيدُ: الطريقُ، سمي  بالصعيد من التراب، والجمع من كل ذلك صُعْدانٌ؛ قال حميد بن ثور:  وتِيهٍ تَشابَهَ صُعْدانُه،  ويَفْنى بهِ الماءُ إِلاَّ السَّمَلْ  وصُعُدٌ كذلك، وصُعُداتٌ جمع الجمع. وفي حديث علي، رضوان الله عليه:  إِياكم والقُعُودَ بالصُّعُداتِ إِلاَّ مَنْ أَدَّى حَقَّها؛ هي الطُّرُقُ،  وهي جمع صُعُدٍ وصُعُدٌ جمعُ صَعِيد، كطريق وطرُق وطُرُقات، مأْخوذ من  الصَّعيدِ وهو التراب؛ وقيل: هي جمع صُعْدَةٍ كظُلْمة، وهي فِناءُ باب  الدار ومَمَرُّ الناس بين يديه؛ ومنه الحديث: ولَخَرَجْتم إِلى الصُّعْداتِ  تَجْأَرُونَ إِلى الله. والصَّعِيدُ: الطريقُ يكون واسعاً وضَيِّقاً.  والصَّعيدُ: الموضعُ العريضُ الواسعُ. والصَّعيدُ: القبر.  وأَصْعَدَ في العَدْو: اشْتَدَّ.  ويقال: هذا النبات يَنْمي صُعُداً أَي يزداد طولاً. وعُنُقٌ صاعِدٌ أَي  طويل. ويقال فلان يتتبع صُعَداءَه أَي يرفع رأْسه ولا يُطأْطِئُه. ويقال  للناقة: إِنها لفي صَعِيدَةِ بازِلَيْها أَي قد دنت ولمَّا تَبْزُل؛  وأَنشد:  سَديسٌ في صَعِيدَةِ بازِلَيْها،  عَبَنَّاةٌ، ولم تَسْقِ الجَنِينا  والصَّعْدَةُ: القَناة، وقيل: القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إِلى  التثقيف؛ قال كعب بن جُعَيْل يصف امرأَةً شَبَّهَ قَدَّها بالقَناة:  فإِذا قامتْ إِلى جاراتِها،  لاحَتِ السَّاقُ بِخَلْخالٍ زجِلْ  صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائرٍ،  أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ  وقال آخر:  خَريرُ الرِّيحِ في قَصَبِ الصِّعادِ  وكذلك القَصَبَةُ، والجمع صِعادٌ، وقيل: هي نحو من الأَلَّةِ،  والأَلَّةُ أَصغر من الحَرْبَةِ؛ وفي حديث الأَحنف:  إِنَّ على كُلِّ رَئِيسٍ حَقَّا.  أَن يَخْضِبَ الصَّعْدَةَ أَو تَنْدَقَّا  قال: الصَّعْدةُ القناة التي تنبت مستقيمة. والصَّعْدَةُ من النساء:  المستقيمةُ القامة كأَنها صَعْدَةُ قَناةٍ. وجوارٍ صَعْداتٌ، خفيفةٌ لأَنه  نعت، وثلاثُ صَعَداتٍ للقنا، مُثَقَّلة لأَنه اسم.  والصَّعُودُ من الإِبل: التي وَلَدَتْ لغير تمام ولكنها خَدَجَتْ لستة  أَشهر أَو سبعة فَعَطَفَتْ على ولدِ عامِ أَوَّلَ، وقيل: الصَّعُود الناقة  تُلْقي ولَدها بعدما يُشْعِرُ، ثم تَرْأَمُ ولدَها الأَوّل أَو وَلَدَ  غيرها فَتَدِرُّ عليه. وقال الليث: الصَّعُود الناقة يموت حُوارُها  فَتَرْجِعُ إِلى فصيلها فَتَدِرُّ عليه، ويقال: هو أَطيب للبنها؛ وأَنشد لخالد  بن جعفر الكلابي يصف فرساً:  أَمَرْتُ لها الرِّعاءَ، ليُكْرِمُوها،  لها لَبَنُ الخلِيَّةِ والصَّعُودِ  قال الأَصمعي: ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً. والخَلِيَّةُ:  الناقة تَعْطِف مع أُخرى على ولد واحد فَتَدِرَّانِ عليه، فَيَتَخلى أَهلُ  البيت بواحدة يَحْلُبُونها، والجمع صَعائد وصُعُدٌ؛ فأَما سيبويه فأَنكر  الصُّعُدَ.  وأَصْعَدَتِ الناقةُ وأَصْعَدَها، بالأَلف، وصَعَّدَها: جعلها صَعُوداً؛  عن ابن الأَعرابي. والصُّعُد: شجر يُذاب منه القارُ.  والتَّصْعِيدُ: الإِذابة، ومنه قيل: خلٌّ مُصَعَّدٌ وشرابٌ مُصَعَّدٌ  إِذا عُولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعماً ولوناً.  وبَناتُ صَعْدَةَ: حَميرُ الوَحْش، والنسبة إِليها صاعِديّ على غير  قياس؛ قال أَبو ذؤَيب:  فَرَمَى فأَلحَق صاعِدِيَّاً مِطْحَراً  بالكَشْحِ، فاشتملتْ عليه الأَضْلُعُ  وقيل: الصَّعْدَةُ الأَتان. وفي الحديث: أَنه خرج على صَعْدَةٍ  يَتْبَعُها حُذاقيٌّ، عليها قَوْصَفٌ لم يَبْق منها إِلا قَرْقَرُها؛  الصَّعْدَةُ: الأَتان الطويلة الظهر. والحُذاقِيُّ: الجَحْشُ. والقَوْصَفُ:  القَطيفة. وقَرْقَرُها: ظَهْرُها.  وصعَيدُ مصر: موضعٌ بها.  وصَعْدَةُ: موضع باليمن، معرفة لا يدخلها الأَلف واللام. وصُعادى  وصُعائدُ: موضعان؛ قال لبيد:  عَلِهَتْ تَبَلَّدُ، في نِهاءِ صُعائِدٍ،  سَبْعاً تؤَاماً كاملاً أَيامُها
مقاييس اللغة:
(صعد) الصاد والعين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ارتفاعٍ ومشقّة. من ذلك الصَّعُود خلاف الحَدُور، ويقال صَعِدَ يَصْعَد. الإِصعاد مقابلة الحَدُور من مكانٍ أرفع. والصَّعود: العقَبة الكَؤود، والمشقّة من الأمر، قال الله تعالى: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. قال:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
وأما الصُّعُدات فهي الطُّرُق، الواحد صَعيد. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم :"إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". ويقال صعيد وصُعْد وصُعُدات، وهو جمع الجمع، كما يقال طريق وطُرُقٌ وطُرُقات. فأمَّا الصعيد فقال قَومٌ: وجه الأرض. وكان أبو إسحاقَ الزَّجَّاجُ يقول: هو وجه الأرض، والمكانُ عليه ترابٌ أو لم يكن. قال الزَّجّاج: ولا يختلف أهلُ اللَّغة أنَّ الصَّعيد ليس بالتراب. وهذا مذهبٌ يذهب إليه أصحابُ مالكِ بن أَنَس. وقولهم إنَّ الصَّعيد وجهُ الأرض سواءٌ كان ذا ترابٍ أو لم يكُنْ، هُو مذهبُنا، إلاَّ أنَّ الحقَّ أحقُّ أن يُتَّبع، والأمر بخلاف ما قاله الزّجّاج. وذلك أنَّ أبا عبيدٍ حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الصّعيدَ التراب. وفي الكتاب المعروف بالخليل، قولهم تيمَّمْ بالصَّعيد، أي خُذْ من غُبارِهِ. فهذا خلافُ ما قاله الزَّجّاج.
ومن الباب الصُّعَداء، وهو تنفُّسٌ بتوجُّع، فهو نَفَسٌ يعلو، فهو من قياس الباب، وأما الصَّعود من النُّوق فهي التي يموت حُوارها فتُرْفَع إلى ولدها الأوَّل فتدرُّ عليه. وذلك فيما يقال أطيَبُ للبنها. ويقال: بل هي التي تُلقي ولدها. وهو تفسير قوله:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
ويقال: تَصَعَّدَني الأمرُ، إِذا شقَّ عليكَ. قال عمر: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". وقال بعضهم: "الخطبةُ صُعُد، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". ومما يُقارب هذا قولُ أبي عمروٍ: أَصْعَدَ  في البِلاد: ذهب أينما توجَّه. ومنه قولُ الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])
ومما لا يبعد قياسه الصَّعْدة من النِّساء: المستقيمةُ القامةِ، فكأنها صَعْدَةٌ، وهي القناةُ المستوِيةُ تنبت كذلك، لا تحتاج إلى تثقيف.
القاموس المحيط:
صَعِدَ في السُّلَّمِ، كسَمِعَ، صُعوداً، وصَعَّدَ في الجَبَلِ، وعليه تَصْعيداً رَقِيَ، ولم يُسْمَعْ صَعِدَ فيه. وأصْعَدَ أتى مكَّةَ، وفي الأرضِ مَضَى، وفي الوادِي انْحَدَرَ، كصَعَّدَ تَصْعيداً. وتَصَعَّدَنِي الشيءُ، وتَصاعَدَني شَقَّ عليَّ. والْإِصَّعُّدُ، بالكسر وفتح الصادِ وضم العين مُشَدَّدَتَيْنِ، والْإِصَّاعُدُ والاصْطِعادُ الصُّعودُ. والصَّعودُ، بالفتح ضِدُّ الهَبوطِ، ج صُعُدٌ وصعائِدُ، والناقةُ تُخْدِجُ فَتُعْطَفُ على ولَدِ عامِ أوَّلَ، وقد أصْعَدَتْ، وأصْعَدْتُها أنا، وجبلٌ في جَهَنَّمَ، والعَقَبَةُ الشَّاقَّةُ، كالصَّعوداءِ. وبَناتُ صَعْدَةَ حُمُرُ الوَحْشِ، والنِّسْبَةُ إليها صاعِدِيٌّ. والصَّعْدَةُ القَناةُ المُسْتَوِيَةُ، تَنْبُتُ كذلك، والْأَتانُ، والْأَلَّةُ. وعنْزٌ، وفَرَسُ ذُؤَيْبِ بنِ هِلالٍ، وع باليَمَنِ، منه محمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ مُسْلِمٍ، وماءٌ جَوْفَ عَلَمَيْ بني سَلولَ، وع لبني عَوْفٍ. وبَلَغَ كذا فَصاعِداً، أي فما فَوقَ ذلك. والصَّعْداءُ المَشَقَّةُ، كالصُّعْدُدِ. وكالبُرَحاءِ تَنَفُّسٌ طويلٌ. والصعيدُ التُّرابُ، أو وجْهُ الأرضِ، ج صُعُدٌ وصُعُداتٌ، والطريقُ، ومنه " إيَّاكُمْ والقُعودَ بالصُّعُداتِ " ، والقَبْرُ، وبِلادٌ بِمِصْرَ مَسيرةَ خمسةَ عشرَ يوماً طولاً، وع قُرْبَ وادي القُرى، به مسجدٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم. وصُعائِدُ، بالضم ع. وعَذابٌ صَعَدٌ، محرَّكةً شديدٌ. والتَّصْعيدُ الْإِذَابَةُ. وشَرابٌ مُصَعَّدٌ عُولِجَ بالنارِ. والمِصْعادُ حابولُ النَّخْلِ. وصُعْدٌ، بالضم، وكهُدْهُدٍ وحُبارى والمُرَيْطاءِ مواضِع. وصاعِدٌ فَرَسُ بَلْعاءَ بنِ قَيْسٍ الكِنانِيِّ، وفَرَسُ صَخْرِ بنِ عَمْرٍو. وناقةٌ صُعادِيَّةٌ، كغُرابِيَّةٍ طويلةٌ.
تاج العروس:
ص - ع - د
صَعِدَ في السُّلَّمِ وفي الدَّرَجَة وأَشباهه كَسَمِعَ صُعُوداً كَقُعُود ولا يُقال : أَصْعَدَ من مكة وأَصْعَدَ . و صَعَّد في الجَبَلِ وصَعَّد عليه تَصْعيداً كاصَّعَّدَ اصِّعَّاداً بالتشديد فيهما وحكي عن أبي زيد أنه قال : أَصْعَد في الجَبَل وصَعَّد في الأَرض : رَقِيَ مُشْرِفاً ولَمْ يُسْمَعْ صَعِدَ فيه أَي كَفَرِح . بل يقال : صَعِدَه . وهذا قولُ الجمهور ونقلَهُ الجوهَرِيُّ عن أبي زَيْد واتّفَقُوا عليه كما نَقَلَه شيخُنا . قلت : وقَرَأَ الحَسَنُ : " إِذْ تَصْعَدُونَ " جَعَل الصُّعُودَ في الجَبَلِ كالصُّعُودِ في السُّلَّمِ . وقال ابن السّكّيت : يقال صَعِدَ في الجَبَلِ وأَصْعَدَ في البِلاد . وقال ابن الأَعرابيّ : صَعِدَ في الجَبَل واستشهدَ بقوله تعالى : " إِلَيْهِ يَصْعَدُ الكَلمُ الطَّيِّبُ " وقد رَجَع أبو زيدٍ إلى ذلك فقال : استوْأَرَتِ الإِبِلُ إذا نَفَرَتْ فَصَعِدَت في الجِبَال ذَكرَه في الهمز . وقد أَشار في المصباح إلى بعضٍ من ذلك . وأَصْعَدَ : أَتى مَكَّةَ زِيدَتْ شَرفاً قال أبو صخرٍ : يكون الناس في مَباديِهم فإذا يَبِسَ البَقْلُ ودخلَ الحرُّ أَخذوا إلى حاضرِهِم فمَن أَمَّ القِبْلَةَ فهو مُصْعِد ومن أَمَّ العِراقَ فهو مُنْحَدرٌ . قال الأَزهريُّ : وهذا الذّي قاله أبو صَخْرٍ كلامٌ عربيٌّ فَصيحٌ سَمِعتُ غيرَ واحد من العرب يقول : عارَضْنا الحَاجَّ في مُصَعدِهم أي في قصدِهم مَكَّةَ وعارضنَاهُم في مُنْحَدَرِهم أي في مَرجِعهمْ إلى الكوفة من مكةَ . قال ابن السِّكِّيت : وقال لي عمارة : الإِصعادُ إلى نَجْدٍ والحِجَازِ واليَمَنِ والانحدارُ إلى العِراقِ والشام وعُمَانَ فإذا عَرَفْتَ هذا ظَهَرَ لك ما في كلام المُصَنِّف من القصور . وأَصْعَدَ في الأرض ذهبَ قالهُ أبو منْصُور . ونصُّ عِبارَة الأَخفش : أَصْعَدَ في البلاد : سارَ ومضَى وذهَبَ قال الأَعْشى :
فإِنْ تَسْأَلِي عَنِّي فَيا رُبَّ سائِل ... حَفِيٍّ عن الأَعْشَى بِهِ حيثُ أَصْعَدَا ويقال : أَصْعَدَ الرجلُ في البلاد حيث تَوجَّه . وأَصْعَدَ في الأَرضِ والوادِي لا غيرُ : انحَدَرَ فيه وذَهَبَ من حَيُُْ يَجِيءُ السَّيْلُ ولم يَذْهَبْ إلى أَسْفَلِ الوَادِي كَصَعَّد فيه تَصْعِيداً . وأَنشدَ سيبويه لعبد الله بن هَمَّامٍ السَّلُولِيّ :
فإِمَّا تَرَيْنِي اليومَ مُزْجِي مَطِيَّتِي ... أُصَعِّدُ سَيْراً في البِلاَدِ وأَفْرِعُ
أَراد الصُّعُودَ في الأَماكِن العالية وأُفْرعُ هَأ هُنا أَنْحَدِرُ لأن الإِفراعَ من الأَضدادِ فقابَلَ التَّصعِيدَ بالتَّسَفُّلِ . هذا قَوْلُ أَبي زَيْدٍ . قال ابن بَرِّيِّ : إِنما جعَل : أُصْعِد بمعنى : أنحدر لقوله في آخِرٍ البيت : وأُفْرِعُ وهذا الذي حَمَل الأَخفشَ على اعتقادِ ذلك وليس فيه دَلِيلٌ لأن الإِفراعَ من الأَضداد يكون بمعَنى الانْحِدَارِ ويكون بمعنَى الإصعادِ وكذلك صَعَّدَ أَيضاً يجيءُ بالمَعْنَيَيْنِ يقال صَعَّدَ في الجَبَلِ إِذا طَلَعَ وإذا انحَدرَ منه فمن جَعل قوله : أُصَعِّدُ في البيتِ المذكور بمعنَى الإِصعاد كان قوله أُفْرِعُ بمعنَى الانحدار ومن جَعَلهَ بمَعْنَى الانْحِدَارِ كان قَوْلُه : أُفْرِعُ بمعنى الإِصعادِ قال : وحُكِيَ عن أَبي زَيْدٍ أَنه قال : أَصْعَدَ في الجَبَلِ وصَعَّدَ في الأَرضِ فعلَى هذا يكون المعنَى في البيت : أُصَعِّد طوراً في الأَرْضِ وطَوْراً أُفْرِعُ في الجَبَلِ . وفي الأَساس : أَصْعَدَ في الأَرض : ذهبَ مُستقبِلَ أرضٍ أَرفَعَ من الأُخرى . قلت : هو مأَ ؟ ْخوذٌ من عِبارة اللَّيْثِ قال الليثُ : صَعِدَ إذا ارْتَقى وأَصْعَدَ يُصْعِد إِصْعاداً فهو مُصْعِد إذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ أَو نَهَرٍ أَو وادٍ أَرفَع من الأخرى . وقال بعض المُفَسِّرينَ في تفسِيرِ قوله تعالى : " سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً " يقال : الصَّعُودُ : جَبَلٌ في النَّارِ من جَمْرَة واحدةٍ يُكَلَّفُ الكافِرُ ارتقاءهُ ويُضرَب بالمَقامِع فكلّما وَضع عليه رِجْلَهُ ذابتْ إلى أَسْفَلِ وَرِكِهِ ثم تَعُودُ مكانها صحيحةً ومنه اشتقَّ تَصَعَّدَنِي ذلك الشيء وتَصَاعَدَنِي أي شَقَّ عَليَّ . وقال أبو عُبَيْدٍ في قول عُمَر رضي الله عنه : " ما تَصَعَّدَنِي شيءٌ ما تَصَعَّدَتْنِي خِطْبةُ النِّكَاحِ " أي ما تكاءَدَتْنِي وما بَلَغَتْ مِنّي وما جَهَدَتْنِي وأَصله من الصَّعُودِ وهي العَقَبَةُ الشَّاقةُ يقال تَصَعَّدَه الأَمرُ إذا شَقَّ عليه وصَعُبَ قيل : إِنما تَصَعَّبُ عليه لِقُرْبِ الوُجُوه من الوُجُوهِ ونَظَرِ بعضهم إلى بعض . والإِصَّعُّدُ بالكسر وفتح الصاد وضمّ العَيْن المشدّدَّدتين والإِصَّاعُدُ بالكسر وشَدِّ الصَّاد وبعد الألف عينٌ مضمومةٌ نقلهما الصاغاني والاصْطِعَادُ بمعنى الصُّعُود قال اللِّيث : صَعَّدَ في الوادِي يُصَعِّدُ وأَصْعَدَ إذا انحَدر فيه . قال الأَزهَريُّ : والاصِّعَّادُ عندي مثل الصُّعُد قال الله تعالى : " كأَنَّمَا يَصَّعَّدُ في السَّمَاءِ " يقال : صَعِد واصَّعَّد واصَّاعَدَ بمعنَى واحد . وعن الليث : الصَّعُودُ بالفتح ضِدُّ الهَبُوط ج صُعُدٌ كزَبُورٍ وزُبُر وصَعَائدُ مثل عَجُز وعجائزَ . والصُّعُود : النّاقةُ تُلقى وَلَدَها بعْدَ ما يُشْعْرُ ثم تَرْأَمُ ولَدَها الأَوّلَ أَو وَلدَ غيرِهَا فَتَدِرُّ عليه . وقال اللَّيْث : هي ناقةٌ يَمُوت حُوَارُهَا فتَرْجِعُ إلى فَصيلِها فَتَدِرُّ عليه . ويقال . هو أَطْيَبُ لِلَبَنِها وأَنشدَ لخالدِ بن جَعفَرٍ الكِلابيّ يصف فَرَساً :
أَمَرْتُ لها الرِّعَاءَ لِيُكْرِمُوها ... لها لَبَنُ الخَلِيَّة والصَّعُودِ
قال الأَصمعيّ : الصَّعُودُ من الإِبِلِ : التي تَخْدِجُ لِستّةِ أَشهُرٍ أَو سبعة فَتُعْطَفُ على وَلَدِ عامِ أَوَّلَ ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادجاً والخَليَّةُ : الناقَةُ تَعْطِفُ مع أُخْرَى على وَلَد واحدِ فتَدِرَّانِ عليه فيتَخَلَّى أَهْلُ اليبتِ بواحدة يَحلُبونها . والجمع : صَعائدُ وصُعُدٌ . فأَمَّا سيبويه فأنكر الصُّعُدَ . ولو قال المصّنف : وبالفتح : الناقةُ . إلخ وأَخَّرَ ذِكْرَ الجُمُوعِ كان أَسْبَكَ وأَسْلَكَ لطريقته فإِن ذكرَ الهَبُوط وكَونَه ضِدّاً للصَّعُودِ من المستدركات كما لا يَخْفَى . وقد أَصْعَدَت النّاقَةُ وأَصْعَدْتُها أَنا بالأَلف وصَعَّدْتُها أَيضاً جَعلْتُها صَعُوداً عن ابن الأَعرابيِّ . والصَّعُود : جَبَلٌ في النارِ من جَمْرَة واحدة ويتَصَعَّد فيه الكافِرُ سَبْعِين خَرِيفاً ثم يَهْوِي فيه كذلك أَبداً . رواه ابن حِبَّانَ والحاكِمُ في المستدرك وأَورده السّيوطيُّ في جامعه . والصَّعُودُ : الطريقُ صاعداً مؤنَّثة والجمع : أَصْعِدَةٌ وصُعُدٌ . والصَّعُود : العَقَبَةُ الشَّاقةُ كالصَّعُوداء مَمدوداً قال تَمِيمُ ابن مُقْبِل :
وحَدَّثَهُ أَنَّ السَّبِيلَ ثَنيَّةٌ ... صَعُوداءُ تَدْعُو كُلَّ كَهْلِ وأَمْرَدَا وبَنَاتُ صَعْدَةَ بالفتح : حُمُرُ الوَحْشِ والنسبَة إليها : صاعدِيٌّ على غير قياس قال أَبو ذُؤَيْب :
فَرَمَى فأَلْحَقَ صاعِدِياً مِطْحَراً ... بالكَشْحِ فاشْتمَلتْ عليه الأَضْلُعُ والصَّعْدَةُ بالفتح : القَنَاةُ وقيل : هي المُسْتَوِيَةُ التي تَنْبُتُ كذلك لا تَحْتَاج إلى التَّثْقِيف . قال كَعْبُ بن جُعَيلٍ يَصفُ امرأةً شَبَّهَ قَدَّها بالقناة :
فإذا قامتْ إِلى جاراتها ... لاحَتِ السّاقُ بخَلْخال زَجِلْ
صَعْدةٌ نابِتةٌ في حَائرٍ ... أَيْنَمَأ الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَملْ وكذلك القَصَبَةُ . والجمع : صِعَأدٌ . وقيل : الصّعْدة : الأَتانُ وفي الحديث : أَنَّه خرَجَ على صَعْدَة يَتْبَعُهَا حُذَاقِي عليها قَوْصَفٌ لم يَبْقَ منها إِلا قَرْقَرُهَا . الصَّعْدَةُ : الأَتَأنُ الطَّوِيلَةُ الظَّهْرِ والحُذَاقِيُّ : الجَحْشُ والقَوْصَفُ : القَطِيفةُ وقَرْقَرُهَأ : ظَهْرُها . والصَّعْدةُ : الأَلَّةُ بفتح الهمزة وتشديد اللام وهي أَصغرُ من الحَرْبَةِ وقيل هي نَحْوٌ من الأَلَّةِ . وفي بعض النسخ : الأَكَمة بدل الأَلَّة وهو تحريف . وصَعْدَةُ عَنْزٌ اسم له نقله الصاغاني والصَّعْدَة : اسمُ فَرَس ذُؤَيْبِ بن هِلالِ بن عُوَيْمِرٍ الخُزَاعِيّ . وصَعْدةُ : ع بل مدينةٌ كَبيرةٌ باليمنِ معرفة لا يَدْخُلها الأَلفُ واللام بينها وبين صَنْعَاءَ سِتونَ فَرْسَخاً . منه محمد بن إبراهيم بن مسلمٍ الصَّعْدِيّ يعرَف بابن البَطَّال سكن المَصِيصةَ عن سَلمةَ بن شَبِيبٍ وعنه حَمْزةُ بن محمدٍ الكِنانيّ . كذا أورده ابن الأَثير . وصَعْدَةُ : ماءٌ جَوْفَ عَلَمَيْ بَنِي سَلُولَ وصَعْدَةُ : ع لبني عوْف
ومن المجاز : قولهم : صَنَعَ أَو بَلَغَ كذا وكذا فصاعِداً أَي فما فوقَ ذلك وفي الحديث : لا صَلاَةَ لمن لم يَقْرَأ بفاتحةِ الكتاب فصاعِداً أَي فما زَادَ عليها كقولهم : اشتريتُه بدِرْهَمٍ فصاعِداً قال سيبويه : وقالوا أَخذْتُه بدِرْهَمٍ فصاعداً حذَفُوا الفِعْلَ لكثْرةِ استِعمالِهم إِيَّاه ولأَنَّهم أَمِنُوا أَن يكونَ على الباءِ لأنك لو قلْتَ : أَخذْتُه بِصاعدٍ كان قبيحاً لأَنه صِفةٌ ولا يكون في موضع الاسمِ كأَنه قال : أَخذْتُه بدرْهمٍ فزادَ الثَّمَنُ صاعداً أَو فذهب صاعداً ولا يجوز أن تَقول وصاعِداً لأَنّكَ لا تُريد أَن تُخْبِر أَنَّ الدِّرهمَ مع صاعدٍ ثمَنٌ لشيءٍ كقولك بدرهم وزيادة ولكنك أخبرتَ بأَدْنَى الثمنِ فجعلْته أَوَّلاً ثم قَرَّرْت شيئاً بعدَ شيءٍ لأثمانٍ شتى قال : ولم يُرد فيها هذا المعنى ولم يلزم الواو الشيئين أن يكون أحدهما بعد الآخر . وصاعداً بدل من زادَ ويَزيد وثُمَّ مثلُ الفاءِ إلا أَنَّ الفاءَ أَكثرُ في كلامِهِم . قال ابن جنّي : وصاعِداً : حالٌ مؤكِّدةٌ أَلاَ تَرَى أَن تقديرَه : فزادَ الثَّمَنُ صاعِداً . ومعلومٌ أَنَّه إِذا زادَ الثَّمَنُ لم يكن إِلاَّ صاعِداً ومثله قوله :
" كَفَى بالنَّأْيِ منْ أَسْمَاءَ كافِ غير أَنّ للحالِ هنا مَزِيَّةً أَعْنِي في قوله : فصاعِداً لان صاعداً نابَ في اللفظِ عن الفِعْل الذي هو زاد وكاف : ليس نائباً في اللَّفظِ عن شيءٍ أَلا تَرَى أَنَّ الفِعْلَ الناصِبَ له الذي هو : كَفَى ملفوظٌ به معه . والصَّعْداءُ بفتح فسكون وضبطه بعضُ أَئمّة اللغة بالضم كالذي يأتي بعدَه والأولُ الصوابُ : المَشَقَّةُ كالصُّعْدُدِ بالضّمّ نقلَهما الصاغانيّ . والصُّعَداءُ كالبُرَحاءِ : تَنَفُّسٌ ممدودٌ طَوِيلٌ ومنهم من قَيَّدَه : إلى فَوْقُ وقيل هو التَّنَفُّس بِتَوجُّع وهو يَتَنَفَّس الصُّعَدَاءَ ويتنفس صُعُداً وتَصَعَّدَ النَّفَسُ : صَعُبَ مَخْرَجُه . وفي التنزيل : " فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً " قيل : الصَّعِيدُ : الأَرضُ بِعَيْنِهَا قاله ابن الأَعرابيِّ أَو الأَرضُ الطَّيِّبَةُ . وقال الفراءُ في قوله تعالى " صَعِيداً جُرُزاً " : الصّعِيد : التُّرابُ وقيل هو كلُّ تُرَابٍ طَيِّبٍ وقال غيره : هي الأَرْضُ المُسْتَوِيَة وقيل : هو المُرْتَفِعُ من الأَرض وقيل : الأرضُ المُرْتَفِعَةُ من الأَرضِ المنخفضة وقيل : ما لم يُخالِطه رَملٌ ولا سَبَخَةٌ . أَو وَجْهُ الأَرض لقوله تعالى " فتُصْبِحَ صعيداً زَلَقاً " قاله أبو إسحاق . وقال جَرير :
إذا تَيْمٌ ثَوَتْ بصَعيد أَرْضٍ ... بَكَتْ من خُبْث لُؤْمِهم الصَّعيدُ وقال الشافعي : لا يَقَعُ اسم صَعيد إلا على تُراب ذي غُبَارٍ فأَمّا البَطْحَاءُ الغَليظَةُ والكَثيبُ الغَليظُ فلا يقَعُ عليه اسم صَعيد وإِن خالطَهُ تُرابٌ أَو صَعيدٌ أَو مَدَرٌيَكُون له غُبارٌ كانَ الذي خالطه الصَّعيدَ . ولا يُتَيَمَّممُ بالنُّورة وبالكُحْل وبالزِّرْنيخ وكل هذا حجارة . قال أبو إسحاق الزجاج : وعلى الإنسان أن يضربَ بيدَيْه وَجْهَ الأَرْض ولا يُبَالي أَكان في المَوْضع تُرَابٌ أَو لم يكن لأَنّ الصَّعيدَ ليس هو التُّرَابَ إِنَّمَأ هو وَجْهُ الأَرْض تُرَاباً كان أو غيره . قال الليث : يقال للحديقة إذا خَرِبَتْ وذهب شجْراؤُها قد صارَت صَعيداً أَي أَرْضاً مُسْتَوِيَةً لا شَجَرَ فيها . ج : صُعُدٌ بضمتين وصُعُدَاتٌ جمْعُ الجمْع كطريقٍ وطُرُق وطُرُقاتٍ . والصَّعيد : الطَريق يكون واسعاً وضَيِّقاً سُمِّيَ بالصَّعيد من التُّرَاب جمْعُه صُعُدٌ وصُعُدَاتٌ أَيضاً ومنه حديثُ عليٍّ رضي الله عنه : إيّاكُم والقُعُودَ الصُّعُدَات إِلاَّ مَن أَدَّى حقَّها . هي الطُرقاتُ وقيل هي جمع صُعْدَة كظُلْمةٍ وهي فناءُ باب الدَّارِ وَمَمرُّ النّاس بينَ يَدَيْهِ ومنه الحديث : " لَخَرَجْتُم إلى الصُّعُدات تَجْأَرونَ إلى اللهِ " . والصَّعيدُ : القَبْرُ أورده أبو عمر المطرز . والصعيد : بلادٌ واسعة بمصر مشتملةٌ على نواحٍ وبلاد وقرى عامرة مَسيرَةَ خمْسَةَ عشرة يوماً طولاً وفي قوانين الديوان لابن الجيعان أن الأقاليم بالديار المصرية جِهتانِ إحداهما : الوَجْهُ البَحريُّ وعدَّتُها ألفُ وستمائةٍ وإحدَى وخمسون ناحية والجِهَة الثانية : الوَجْه القبليُّ وعِدَّتُها خَمسُمائَة واثْنَتَأ عَشرَةَ ناحيةً . وهي الإطْفيحيَّةُ والفَيوميَّةُ والبَهْنَساوِيَّةُ والأُشْمُونَيْنِ والأُسْيُوطِيَّةُ والإِخْمِيمية والقُوصيَّة . والصَّعِيد : ع قُرْبَ وادِي القُرى به مَسْجِدٌ للنبي صلى الله عليه وسلم وصُعائدُ بالضم : ع قال لَبيد :
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صُعَائد ... سَبْعاً تُؤَاماً كاملاً أَيَّامُها
وعَذَابٌ صَعَدٌ محرَّكةً في قوله تعالى : يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً " : شَدِيدٌ ذو صَعَدِ وَمَشَقَّة . والتَّصْعِيدُ : الإِذابةُ ومنه قيل خَلًّ مُصَعَّدٌ وشَرَابٌ مُصَعَّدٌ إذا عُولجَ بالنار حتى يَحُولَ عما هو عليه طَعْماً ولَوْناً . والمصْعادُ بالكسر حابُولُ النَّخْلِ يُصْعَد به عليه عن الصاغانيِّ . وصُعْدٌ بالضّمّ فسكون وصُعْدُدٌ وصُعَادَى والصعَيْداءُ كهُدْهُد وحُبَارَى والمُرَيْطاءِ : مواضِعُ نقلَهُنَّ الصاغانيُّ ما عَدَا الثاني . وصَاعدٌ : فَرَسُ بَلْعَاءَ بن قَيس الكِنَانيِّ . نقله الصاغاني . وصاعدٌ فَرَسُ صَخْرِ بن عَمْرو بن الحارِث بن الشَّرِيد نقله الصاغانيّ . وناقةٌ صُعاديَّةٌ كغُرَابِيَّة : طَوِيلةٌ . نقله الصاغاني
ومما يستدرك عليه : جَبَلٌ مُصَعِّد : مُرتَفِعٌ عالٍ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ :
يَأْوِي إلى مُشْمَخِرَّات مُصَعِّدة ... شُمٍّ بِهِنَّ فُرُوعُ القانِ والنَّشَمِ وأَكمَةٌ ذات صَعْدَاءَ : يَشْتَد صُعودُها على الراقى قال :
وإِنَّ سياسَةَ الأَقوامِ فاعلَمْ ... لها صَعْداءُ مَطْلَعُها طَوِيلُ والصَّعُودُ : المَشَقَّةُ على المَثَل وأَرْهَقْتُه صَعُوداً : حَمَّلْتُه مَشَقَّةً ويقال : لأُرْهِقنَّكَ صَعُوداً أَي لأُجَشِّمَنَّك مَشَقَّةً من الأَمْرِ وإِنَّمَا اشتَقُّوا ذلك لأَن الارتفاعَ في صَعُودٍ أَشَقٌّ من الانحدارِ في هَبُوطٍ وقيل فيه : يعني مَشَقَّةً من العَذَابِ . وفي الحديث في رَجَزٍ :
" فَهْوَ يُنَمِّي صُعُدَا أَي يَزيدُ صُعُداً وارتفاعاً يقال : صَعِدَ فيه وإليه وعليه وفي الحديث . فَصَعَّدَ فيَّ النَّظَرَ وصَوَّبَه أَي نَظَر إلى أَعلاىَ وأَسفَلى يتَأَمّلُني . وفي صفَته صلَّى اللهُ عليه وسلَّم : " كأَنَّمَا يَنْحَط في صَعَدٍ " هكذا جاءَ في روايةٍ يعني مَوْضِعاً عالياً يَصْعَدُ فيه وَيَنْحَطُّ . والمشهرو : كأَنّمَا يَنْحطُّ في صَبَبٍ . والصُّعُد بضمّتَيْن : جمْع صَعُودٍ خلاف الهَبوط وهو بفتحتين خلاف الصَّبَب . وفي التنزيل : " إِذْ تُصْعِدُونَ ولاَ تَلْوُونَ عَلى أَحدٍ " قال الفَرَّاءُ : الإِصعادُ في إِبتداء الأَسفار
والمَخَارجِ تقول : أَصْعَدْنا مكة وأَصْعَدْنا من الكوفَة إلى خُرَاسَانَ وأَشباه ذلك . ويقال : ما زلْنا في صَعُودٍ وهو المكان فيه ارتفاعٌ وفي شعر حشان :
" يُبَارينَ الأَعنَّةَ مُصْعِداتٍ أي مُقبلاتٍ متَوَجِّهات نحوكم . وأَصْعَدَت السَّفينَةُ إِصعاداً إذا مَدَّت شُرُعَها فذهَبَت بها الرِّيحُ صَعَداً . ورَكَبٌّ مُصْعِدٌ ومُصَّعِّدٌ : مُرتفعٌ في البَطْن مُنْتَصِبٌ قال :
" تقولُ ذاتُ الرَّكَب المُرَفَّدِ
" لا خافضٍ جدّاً ولا مُصَّعِّدِ الصُّعْدَانُ : جَمْعُ صَعيد بمعنَى الطَريقِ قال حُمَيْدُ بن ثَوْر :
وتِيهٍ تَشابَهُ صُعْدَانُهُ ... ويَفْنَى به الماءُ إِلاَّ السَّمَلْ والصَّعيد : المَوْضعُ العَريض الواسعُ . وأَصْعَد في العَدْوِ : اشْتَدَّ . ويقال : هذا النَّبَاتُ يَنْمِى صُعُداً أَي يَزدادُ طُولاً . وعُنُقٌ صاعِدٌ أَي طَويلٌ . وفلانٌ يَتَتَبَّع صُعَدَاهُ أَي يرفَعُ رأْسَه ولا يُطَأْطِئُه . وهو مَجَاز . ويقال للنّاقَة : إِنَّهَا لفي صَعيدَةِ بازِليْهَا أي قد دَنَتْ ولَمَّا تَبْزُلْ وهو مَجاز وأَنشد :
سَديسٌ في صَعِيدَةِ بازِلَيْهَا ... عَبَنَّاةٌ ولم يتَسِقِ الجَنينَا ومن المجاز : جاريَةٌ صَعْدَةٌ أي مُسْتَقيمَةُ القامةِ كأَنَّها صَعْدَةُ قَنَاةٍ . وجَوَارٍ صَعْدَاتٌ بالسكون لأَنه نَعْتٌ وثلاثُ صَعَداتٍ للقَنَا محرَّكة لأَنه اسمٌ . والصُّعُد بضمتين : شَجَرٌ يُذابُ منه القارُ . ومن المجاز : له شَرَفٌ صاعد وجَدٌّ مُساعِد . ورُتْبَةٌ بَعيدَةُ المَصْعَد والمَصاعِد . وللسيادةِ صُعَدَاءُ : ارتفَاعٌ شاقٌّ على صاعِدِه . وصاعِدٌ اللُّغويُّ صاحبُ الفُصُوص مشهور من أَئمَّة اللُّغَة . وصَعْدَةُ اسم فَحْل عن الصاغانِّي

_Türkçe çeviri henüz yok_
