# صعد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صعد

صَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى
مُشْرِفاً؛ واستعاره بعض الشعراء للعرَض الذي هو الهوى فقال: فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَهُ عنْ بِما بِهِ،
أَصَعَّدَ، في عُلْوَ، الهَوَى أَمْ تَصَوَّبَا
أَراد عما به، فزاد الباء وفَصَل بها بين عن وما جرَّته، وهذا من غريب مواضعها، وأَراد أَصَعَّدَ أَم صوّب فلما لم يمكنه ذلك وضع تَصوَّب موضع صَوَّبَ.
وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ
شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ
والصَّعُودُ: الطريق صاعداً، مؤنثة، والجمع أَصْعِدةٌ وصُعُدٌ. والصَّعُودُ والصَّعُوداءُ، ممدود: العَقَبة الشاقة، قال تميم بن مقبل: وحَدَّثَهُ أَن السبيلَ ثَنِيَّةٌ
صَعُودَاءُ، تدعو كلَّ كَهْلٍ وأَمْرَدا
وأَكَمَة صَعُودٌ وذاتُ صَعْداءَ: يَشتدّ صُعودها على الراقي؛ قال: وإِنَّ سِياسَةَ الأَقْوامِ، فاعْلَم،
لهَا صَعْدَاءُ، مَطْلَعُها طَوِيلُ
والصَّعُودُ: المشقة، على المثل. وفي التنزيل: سأُرْهِقُه صَعُوداً؛ أَي على مشقة من العذاب. قال الليث وغيره: الصَّعُودُ ضد الهَبُوط، والجمع صعائدُ وصُعُدٌ مثل عجوز وعجائز وعُجُز. والصَّعُودُ: العقبة الكؤود، وجمعها الأَصْعِدَةُ. ويقال: لأُرْهِقَنَّكَ صَعُوداً أَي لأُجَشِّمَنَّكَ مَشَقَّةً من الأَمر، وإِنما اشتقوا ذلك لأَن الارتفاع في صَعُود أَشَقُّ من الانحدار في هَبُوط؛ وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب، ويقال بل جَبَلٌ في النار من جمرة واحدة يكلف الكافرُ ارتقاءَه ويُضرب بالمقامع، فكلما وضع عليه رجله ذابت إِلى أَسفلِ وَرِكِهِ ثم تعود مكانها صحيحة؛ قال: ومنه اشتق تَصَعَّدَني ذلك الأَمرُ أَي شق عليّ. وقال أَبو عبيد في قول عمر، رضي الله عنه: ما تَصَعَّدَني شيءٌ ما تَصَعَّدَتْني خِطْبَةُ النكاح أَي ما تكاءَدتْني وما بَلَغَتْ مني وما جَهَدَتْني، وأَصله من الصَّعُود، وهي العقبة الشاقة. يقال: تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ إِذا شق عليه وصَعُبَ؛ قيل: إِنما تَصَعَّبُ عليه لقرب الوجوه من الوجوه ونظَرِ بعضهم إِلى بعض، ولأَنهم إِذا كان جالساً معهم كانوا نُظَراءَ وأَكْفاءً، وإِذا كان على المنبر كانوا سُوقَةً ورعية.
والصَّعَدُ: المشقة. وعذاب صَعَدٌ، بالتحريك، أَي شديد. وقوله تعالى: نَسْلُكه عذاباً صَعَداً؛ معناه، والله أَعلم، عذاباً شاقّاً أَي ذا صَعَد ومَشَقَّة.
وصَعَّدَ في الجبل وعليه وعلى الدرجة: رَقِيَ، ولم يعرفوا فيه صَعِدَ. وأَصْعَد في الأَرض أَو الوادي لا غير: ذهب من حيث يجيء السيل ولم يذهب إِلى أَسفل الوادي؛ فأَما ما أَنشده سيبويه لعبد
الله بن همام السلولي:
فإِمَّا تَرَيْني اليومَ مُزْجِي مَطِيَّتي،
أُصَعِّدُ سَيْراً في البلادِ وأُفْرِعُ
فإِنما ذهب إِلى الصُّعود في الأَماكن العالية. وأُفْرِعُ ههنا: أَنْحَدِرُ لأَنّ الإِفْراع من الأَضْداد، فقابل التَّصَعُّدَ بالتَّسَفُّل؛ هذا قول أَبي زيد؛ قال ابن بري: إِنما جعل أُصَعِّدُ بمعنى أَنحدر لقوله في آخر البيت وأُفرع، وهذا الذي حمل الأَخفشَ على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل لأَن الإِفراع من الأَضداد يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإِصعاد؛ وكذلك صَعَّدَ أَيضاً يجيء بالمعنيين. يقال: صَعَّدَ في الجبل إِذا طلع وإِذا انحدر منه، فمن جعل قوله. أُصَعِّدُ في البيت المذكور بمعنى الإِصعاد كان قوله أُفْرِعُ بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله أُفرع بمعنى الإِصعاد؛ وشاهد الإِفراع بمعنى الإِصعاد قول الشاعر: إِني امْرُؤٌ مِن يَمانٍ حين تَنْسُبُني،
وفي أُمَيَّةَ إِفْراعِي وتَصْويبي
فالإِفراع ههنا: الإِصعاد لاقترانه بالتصويب. قال: وحكي عن أَبي زيد أَنه قال: أَصْعَدَ في الجبل، وصَعَّدَ في الأَرض، فعلى هذا يكون المعنى في البيت أُصَعِّدُ طَوْراً في الأَرض وطَوْراً أُفْرِعُ في الجبل، ويروى: «وإِذ ما تريني اليوم» وكلاهما من أَدوات الشرط، وجواب الشرط في قوله إِمَّا تريني في البيت الثاني:
فَإِنيَ مِنْ قَوْمٍ سِواكُمْ، وإِنما
رِجاليَ فَهْمٌ بالحجاز وأَشْجَعُ
وإِنما انتسب إِلى فَهْمٍ وأَشجع، وهو من سَلول بن عامر، لأَنهم كانوا كلهم من قيس عيلان بن مضر؛ ومن ذلك قول الشماخ:
فإِنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنِبْ سَخَطِي،
لا يَدْهَمَنَّكَ إِفْراعِي وتَصْعِيدِي
وفي الحديث في رَجَزٍ:
فهو يُنَمِّي صُعُداً
أَي يزيدُ صُعوداً وارتفاعاً. يقال: صَعِدَ إِليه وفيه وعليه. وفي الحديث: فَصَعَّدَ فِيَّ النَّظَرَ وصَوَّبه أَي نظر إِلى أَعلاي وأَسفلي يتأَملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنما يَنْحَطُّ في صَعَد؛ هكذا جاءَ في رواية يعني موضعاً عالياً يَصْعَدُ فيه وينحطّ، والمشهور: كأَنما ينحط في صَبَبٍ.
والصُّعُدُ، بضمتين: جمع صَعُود، وهو خلاف الهَبُوط، وهو بفتحتين، خلاف الصَّبَبِ. وقال ابن الأَعرابي: صَعِدَ في الجبل واستشهد بقوله تعالى: إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ؛ وقد رجع أَبو زيد إِلى ذلك فقال: اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ إِذا نَفَرَت فَصَعِدَتِ الجبال، ذَكره في الهمز. وفي التنزيل: إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ؛ قال الفراء: الإِصْعادُ في ابتداء الأَسفار والمخارج، تقول: أَصْعَدْنا من مكة، وأَصْعَدْنا من الكوفة إِلى خُراسان وأَشباه ذلك، فإِذا صَعِدْتَ في السُّلَّمِ وفي الدَّرَجَةِ وأَشباهه قُلْتَ: صَعِدْتُ، ولم تقل أَصْعَدْتُ. وقرأَ الحسن: إِذ تَصْعَدُون؛ جعل الصُّعودَ في الجبل كالصُّعُود في السلم. ابن السكيت: يقال صَعِدَ في الجبل وأَصْعَدَ في البلاد. ويقال: ما زلنا في صَعود، وهو المكان فيه ارتفاع. وقال أَبو صخر: يكون الناس في مَباديهم، فإِذا يَبِسَ البقل ودخل الحرّ أَخذوا إِلى حاضِرِهِم، فمن أَمَّ القبلة فهو مُصْعِدٌ، ومن أَمَّ العراق فهو مُنْحَدِرٌ؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارَضْنا الحاجَّ في مَصْعَدِهم أَي في قَصْدِهم مكةَ، وعارَضْناهم في مُنْحَدَرِهم أَي في مَرْجِعهم إِلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عُمارَة: الإِصْعادُ إِلى نجد والحجاز واليمن، والانحدار إِلى العراق والشام وعُمان. قال ابن عرفة: كُلُّ مبتدئ وجْهاً في سفر وغيره، فهو مُصْعِدٌ في ابتدائه مُنْحَدِرٌ في رجوعه من أَيّ بلد كان. وقال أَبو منصور: الإِصْعادُ الذهاب في الأَرض؛ وفي شعر حسان:
يُبارينَ الأَعِنَّةَ مُصْعِداتٍ
أَي مقبلات متوجهات نحوَكم. وقال الأَخفش: أَصْعَدَ في البلاد سار ومضى وذهب؛ قال الأَعشى:
فإِنْ تَسْأَلي عني، فَيَا رُبَّ سائِلٍ
حَفِيٍّ عَن الأَعشى، به حَيْثُ أَصْعَدا
وأَصْعَدَ في الوادي: انحدر فيه، وأَما صَعِدَ فهو ارتقى. ويقال: أَصْعَدَ الرجلُ في البلاد حيث توجه. وأَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً إِذا مَدَّت شِراعَها فذهبت بها الريح صَعَداً. وقال الليث: صَعِدَ إِذا ارتقى، وأَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً، فهو مُصْعِدٌ إِذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ أَو نَهَر أَو واد، أَو أَرْفَعَ
(* قوله «او أرفع إلخ» كذا بالأصل
المعوّل عليه، ولعل فيه سقطاً والأصل أو أرض أَرفع بقرينة قوله الأخرى وقال الأساس أصعد في الأرض مستقبل أرض أخرى): من الأُخرى؛ قال: وصَعَّدَ في الوادي يُصَعّدُ تَصْعِيداً وأَصْعَدَ إِذا انحدر فيه. قال الأَزهري: والاصِّعَّادُ عندي مثل الصُّعُود. قال الله تعالى: كأَنما يَصَّعِّد في السماء. يقال: صَعِدَ واصَّعَّدَ واصَّاعَدَ بمعنى واحد. ورَكَبٌ مُصْعِدٌ: ومُصَّعِّدٌ: مرتفع في البطن منتصب؛ قال:
تقول ذاتُ الرَّكَبِ المُرَفَّدِ:
لا خافضٍ جِدّاً، ولا مُصَّعِّد
وتصَعَّدني الأَمرُ وتَصاعَدني: شَقَّ عليَّ. والصُّعَداءُ، بالضم والمدّ: تنفس ممدود. وتصَعَّدَ النَّفَسُ: صَعُبَ مَخْرَجُه، وهو الصُّعَداءُ؛ وقيل: الصُّعَداءُ النفَسُ إِلى فوق ممدود، وقيل: هو النفَسُ بتوجع، وهو يَتَنَفَّسُ الصُّعَداء ويتنفس صُعُداً. والصُّعَداءُ: هي المشقة أَيضاً.وقولهم: صَنَعَ أَو بَلَغَ كذا وكذا فَصاعِداً أَي فما فوق ذلك. وفي الحديث: لا صلاةَ لمن لم يقرأْ بفاتحة الكتاب فَصاعِداً أَي فما زاد عليها، كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعداً. قال سيبويه: وقالوا أَخذته بدرهم فصاعداً؛ حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إِياه، ولأَنهم أَمِنوا أَن يكون على الباء، لأَنك لو قلت أَخذته بِصاعِدٍ كان قبيحاً، لأَنه صفة ولا يكون في موضع الاسم، كأَنه قال أَخذته بدرهم فزاد الثمنُ صاعِداً أَو فذهب صاعداً. ولا يجوز أَن تقول: وصاعداً لأَنك لا تريد أَن تخبر أَن الدرهَم مع صاعِدٍ ثَمَنٌ لشيء كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أَخبرت بأَدنى الثمن فجعلته أَولاً ثم قَرَّرْتَ شيئاً بعد شيء لأَثْمانٍ شَتَّى؛ قال: ولم يُرَدْ فيها هذا المعنى ولم يُلْزِم الواوُ الشيئين أَن يكون أَحدهما بعد الآخر؛ وصاعِدٌ بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إِلاَّ أَنّ الفاء أَكثر في كلامهم؛ قال ابن جني: وصاعداً حال مؤكدة، أَلا ترى أَن تقديره فزاد الثمنُ صاعِداً؟ ومعلوم أَنه إِذا زاد الثمنُ لم يمكن إِلا صاعِداً؛ ومثله قوله:كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ
غير أَن للحال هنا مزية أَي في قوله فصاعداً لأَن صاعداً ناب في اللفظ عن الفعل الذي هو زاد، وكاف ليس نائباً في اللفظ عن شيء، أَلا ترى أَن الفعل الناصب له، الذي هو كفى ملفوظ به معه؟
والصعيدُ: المرتفعُ من الأَرض، وقيل: الأَرض المرتفعة من الأَرض المنخفضةِ، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سَبَخَةٌ، وقيل: وجه الأَرض لقوله تعالى: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً؛ وقال جرير:
إِذا تَيْمٌ ثَوَتْ بِصَعِيد أَرْضٍ،
بَكَتْ من خُبْثِ لُؤْمِهِم الصَّعيدُ
وقال في آخرين:
والأَطْيَبِينَ من التراب صَعيدا
وقيل: الصَّعِيدُ الأَرضُ، وقيل: الأَرض الطَّيِّبَةُ، وقيل: هو كل تراب طيب. وفي التنزيل: فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً؛ وقال الفراء في قوله: صَعيداً جُرزُاً: الصعيد التراب؛ وقال غيره: هي الأَرض المستوية؛ وقال الشافعي: لا يَقع اسْمُ صَعيد إِلاّ على تراب ذي غُبار، فأَما البَطْحاءُ الغليظة والرقيقة والكَثِيبُ الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد، وإِن خالطه تراب أَو صعيد
(* قوله «تراب أو صعيد إلخ» كذا بالأصل ولعل الأولى تراب
أو رمل أو نحو ذلك) أَو مَدَرٌ يكون له غُبار كان الذي خالطه الصعيدَ، ولا يُتَيَمَّمُ بالنورة وبالكحل وبالزِّرْنيخ وكل هذا حجارة. وقال أَبو إِسحق: الصعيد وجه الأَرض. قال: وعلى الإِنسان أَن يضرب بيديه وجه الأَرض ولا يبالي أَكان في الموضع ترابٌ أَو لم يكن لأَن الصعيد ليس هو الترابَ، إِنما هو وجه الأَرض، تراباً كان أَو غيره. قال: ولو أَن أَرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمم يدَه على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إِذا مسح به وجهه؛ قال الله تعالى: فَتُصْبِح صعيداً؛ لأَنه نهاية ما يصعد إِليه من باطن الأَرض، لا أَعلم بين أَهل اللغة خلافاً فيه أَن الصعيد وجه الأَرض؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق أَحسَبه مذهَبَ مالك ومن قال بقوله ولا أَسْتَيْقِنُه. قال الليث: يقال للحَديقَةِ إِذا خَرِبت وذهب شَجْراؤُها: قد صارت صعيداً أَي أَرضاً مستوية لا شَجَرَ فيها. ابن الأَعرابي: الصعيدُ الأَرضُ بعينها. والصعيدُ: الطريقُ، سمي بالصعيد من التراب، والجمع من كل ذلك صُعْدانٌ؛ قال حميد بن ثور: وتِيهٍ تَشابَهَ صُعْدانُه،
ويَفْنى بهِ الماءُ إِلاَّ السَّمَلْ
وصُعُدٌ كذلك، وصُعُداتٌ جمع الجمع. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: إِياكم والقُعُودَ بالصُّعُداتِ إِلاَّ مَنْ أَدَّى حَقَّها؛ هي الطُّرُقُ، وهي جمع صُعُدٍ وصُعُدٌ جمعُ صَعِيد، كطريق وطرُق وطُرُقات، مأْخوذ من الصَّعيدِ وهو التراب؛ وقيل: هي جمع صُعْدَةٍ كظُلْمة، وهي فِناءُ باب الدار ومَمَرُّ الناس بين يديه؛ ومنه الحديث: ولَخَرَجْتم إِلى الصُّعْداتِ تَجْأَرُونَ إِلى الله. والصَّعِيدُ: الطريقُ يكون واسعاً وضَيِّقاً. والصَّعيدُ: الموضعُ العريضُ الواسعُ. والصَّعيدُ: القبر. وأَصْعَدَ في العَدْو: اشْتَدَّ.
ويقال: هذا النبات يَنْمي صُعُداً أَي يزداد طولاً. وعُنُقٌ صاعِدٌ أَي طويل. ويقال فلان يتتبع صُعَداءَه أَي يرفع رأْسه ولا يُطأْطِئُه. ويقال للناقة: إِنها لفي صَعِيدَةِ بازِلَيْها أَي قد دنت ولمَّا تَبْزُل؛ وأَنشد:
سَديسٌ في صَعِيدَةِ بازِلَيْها،
عَبَنَّاةٌ، ولم تَسْقِ الجَنِينا
والصَّعْدَةُ: القَناة، وقيل: القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إِلى التثقيف؛ قال كعب بن جُعَيْل يصف امرأَةً شَبَّهَ قَدَّها بالقَناة: فإِذا قامتْ إِلى جاراتِها،
لاحَتِ السَّاقُ بِخَلْخالٍ زجِلْ
صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائرٍ،
أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ
وقال آخر:
خَريرُ الرِّيحِ في قَصَبِ الصِّعادِ
وكذلك القَصَبَةُ، والجمع صِعادٌ، وقيل: هي نحو من الأَلَّةِ، والأَلَّةُ أَصغر من الحَرْبَةِ؛ وفي حديث الأَحنف:
إِنَّ على كُلِّ رَئِيسٍ حَقَّا.
أَن يَخْضِبَ الصَّعْدَةَ أَو تَنْدَقَّا
قال: الصَّعْدةُ القناة التي تنبت مستقيمة. والصَّعْدَةُ من النساء: المستقيمةُ القامة كأَنها صَعْدَةُ قَناةٍ. وجوارٍ صَعْداتٌ، خفيفةٌ لأَنه نعت، وثلاثُ صَعَداتٍ للقنا، مُثَقَّلة لأَنه اسم.
والصَّعُودُ من الإِبل: التي وَلَدَتْ لغير تمام ولكنها خَدَجَتْ لستة أَشهر أَو سبعة فَعَطَفَتْ على ولدِ عامِ أَوَّلَ، وقيل: الصَّعُود الناقة تُلْقي ولَدها بعدما يُشْعِرُ، ثم تَرْأَمُ ولدَها الأَوّل أَو وَلَدَ غيرها فَتَدِرُّ عليه. وقال الليث: الصَّعُود الناقة يموت حُوارُها فَتَرْجِعُ إِلى فصيلها فَتَدِرُّ عليه، ويقال: هو أَطيب للبنها؛ وأَنشد لخالد بن جعفر الكلابي يصف فرساً:
أَمَرْتُ لها الرِّعاءَ، ليُكْرِمُوها،
لها لَبَنُ الخلِيَّةِ والصَّعُودِ
قال الأَصمعي: ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً. والخَلِيَّةُ: الناقة تَعْطِف مع أُخرى على ولد واحد فَتَدِرَّانِ عليه، فَيَتَخلى أَهلُ البيت بواحدة يَحْلُبُونها، والجمع صَعائد وصُعُدٌ؛ فأَما سيبويه فأَنكر الصُّعُدَ.
وأَصْعَدَتِ الناقةُ وأَصْعَدَها، بالأَلف، وصَعَّدَها: جعلها صَعُوداً؛ عن ابن الأَعرابي. والصُّعُد: شجر يُذاب منه القارُ.
والتَّصْعِيدُ: الإِذابة، ومنه قيل: خلٌّ مُصَعَّدٌ وشرابٌ مُصَعَّدٌ إِذا عُولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعماً ولوناً.
وبَناتُ صَعْدَةَ: حَميرُ الوَحْش، والنسبة إِليها صاعِديّ على غير قياس؛ قال أَبو ذؤَيب:
فَرَمَى فأَلحَق صاعِدِيَّاً مِطْحَراً
بالكَشْحِ، فاشتملتْ عليه الأَضْلُعُ
وقيل: الصَّعْدَةُ الأَتان. وفي الحديث: أَنه خرج على صَعْدَةٍ يَتْبَعُها حُذاقيٌّ، عليها قَوْصَفٌ لم يَبْق منها إِلا قَرْقَرُها؛ الصَّعْدَةُ: الأَتان الطويلة الظهر. والحُذاقِيُّ: الجَحْشُ. والقَوْصَفُ: القَطيفة. وقَرْقَرُها: ظَهْرُها.
وصعَيدُ مصر: موضعٌ بها.
وصَعْدَةُ: موضع باليمن، معرفة لا يدخلها الأَلف واللام. وصُعادى وصُعائدُ: موضعان؛ قال لبيد:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ، في نِهاءِ صُعائِدٍ،
سَبْعاً تؤَاماً كاملاً أَيامُها

### Türkçe

**صَعِدَ** mekânı, onda **صُعُوداً** olarak; ve **أَصْعَدَ** ve **صَعَّدَ**: yükseldi,
yüksek bir yere çıkmış olarak; ve bazı şairler bunu, ki o heva olan arız için ödünç aldı da şöyle dedi:
“Derken sabahladılar, onda olan şey hakkında ona sormazlar,
**أَصَعَّدَ**, yüksekte, heva mı, yoksa **تَصَوَّبَا** mı?”
Onda olan şeyden (hâlinden) murad etti; sonra **الباء**’yı artırdı ve onunla **عن** ile onun cerrettiği **ما** arasını ayırdı; bu, onun garip yerlerindendir. Ve murad etti: **أَصَعَّدَ** mi yoksa **صوّب** mi; fakat ona bu mümkün olmayınca **تَصوَّب**’u **صَوَّبَ**’ın yerine koydu.

Ve **مُصَعِّد** bir dağ: yüksek, yüce; Saʿide b. Cüʾeyye dedi:
“Yüksekçe, yükselmiş,
dik, onlarda **القَانِ** ve **النَّشَمِ** dalları bulunan (dağlara) sığınır.”

Ve **الصَّعُودُ**: yukarı çıkıcı olarak yol; müennestir; cem‘i **أَصْعِدةٌ** ve **صُعُدٌ**’dur.
Ve **الصَّعُودُ** ve **الصَّعُوداءُ**, medli: meşakkatli yokuş; Temîm b. Mukbil dedi:
“Ve ona haber verdi ki yol bir geçittir:
**صَعُودَاءُ**, her ihtiyarı ve her genci çağırır.”

Ve **صَعُودٌ** bir tepe ve **ذاتُ صَعْداءَ**: ona çıkan için onun çıkışı şiddetlenir; dedi ki:
“Ve kavimleri idare etmek, bil,
onun **صَعْدَاءُ**’sı vardır; onun çıkışı uzundur.”

Ve **الصَّعُودُ**: meşakkat; mesel üzere. Ve tenzilde: **سأُرْهِقُه صَعُوداً**; yani azaptan bir meşakkat üzere. Leys ve başkaları dedi: **الصَّعُودُ** **الهَبُوط**’un zıddıdır; cem‘i **صعائدُ** ve **صُعُدٌ**’dur; **عجوز** ve **عجائز** ve **عُجُز** gibi. Ve **الصَّعُودُ**: güç yokuş; cem‘i **الأَصْعِدَةُ**’dir. Ve denir: “Sana mutlaka **صَعُوداً** yükleteceğim” yani işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim; bunu ancak şundan türettiler: yükselme, **صَعُود**’da, inişten, **هَبُوط**’ta, daha meşakkatlidir. Ve onda denildi: azaptan bir meşakkat demektir. Ve denir: bilakis cehennemde tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfire onun yükselmesi yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, onun ayağı, kalçasının altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Dedi ki: bundan **تَصَعَّدَني** şu iş, yani bana ağır geldi, türedi. Ve Ebû Ubeyd, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, şu sözü hakkında dedi: “Bana hiçbir şey, nikâh hutbesinin bana **تَصَعَّدَتْني** ettiği kadar **تَصَعَّدَني** etmedi” yani bana sarplaşmadı, benden (gücümden) aşmadı, beni yormadı; aslı **الصَّعُود**’dandır; o da meşakkatli yokuştur. Denir: **تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ**; ona ağır geldiğinde ve zor olduğunda. Denildi: ancak yüzlerin yüzlere yakınlığından ve bazılarının bazısına bakmasından dolayı ona sarplaşır; ve çünkü onlarla oturur halde iken denkler ve eşler idiler; minber üzerinde iken ise halk ve raiyye idiler.

Ve **الصَّعَدُ**: meşakkat. Ve **صَعَدٌ** azap, harekeli olarak: yani şiddetli. Ve Yüce Allah’ın sözü: **نَسْلُكه عذاباً صَعَداً**; manası, Allah daha iyi bilir: meşakkatli bir azap; yani **صَعَد** ve meşakkat sahibi.

Ve dağda ve onun üzerinde ve basamakta **صَعَّدَ**: yükseldi; onda **صَعِدَ**’i bilmediler.
Ve yalnızca arazide yahut vadide **أَصْعَد**: selin geldiği taraftan gitti ve vadinin aşağısına gitmedi. Sībeveyh’in Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî’den rivayet ettiği şu beyte gelince:
“Ya bugün beni binitimi sürerken görürsen,
memleketlerde yürüyüşle **أُصَعِّدُ** ederim ve **أُفْرِعُ** ederim.”
Ancak yüksek yerlerdeki mekânlarda **الصُّعود**’a gitti. Ve buradaki **أُفْرِعُ**: “inerim”dir; çünkü **الإِفْراع** zıtlardandır; böylece **التَّصَعُّد**’u **التَّسَفُّل** ile karşılaştırdı; bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. İbn Berrî dedi: **أُصَعِّدُ**’ü “inerim” manasında kıldı; çünkü beytin sonunda **وأُفرع** dedi; bunu da el-Ahfeş’i buna inanmağa sevk etti; fakat onda delil yoktur; çünkü **الإِفْراع** zıtlardandır: iniş manasına gelir ve **الإِصعاد** manasına gelir; aynı şekilde **صَعَّدَ** da iki manayla gelir. Denir: dağda **صَعَّدَ**; çıktığında da, ondan indiğinde de. Kim beytteki **أُصَعِّدُ** sözünü **الإِصعاد** manasında kılarsa, onun **أُفْرِعُ** sözü iniş manasındadır; kim onu iniş manasında kılarsa, onun **أُفرع** sözü **الإِصعاد** manasındadır. **الإِفراع**’ın **الإِصعاد** manasında oluşunun şahidi şairin sözü:
“Ben, beni nisbet ettiğinde, Yemen’den bir kişiyim;
Ümeyye’de ise benim **إِفْراعِي**’m ve **تَصْويبي**’m vardır.”
Burada **الإِفراع**: **الإِصعاد**’dır; **التصويب** ile birlikte oluşundan dolayı. Dedi ki: Ebû Zeyd’den nakledildi ki o dedi: “Dağda **أَصْعَدَ**, arazide **صَعَّدَ**.” Buna göre beytte mana: “Bazen arazide **أُصَعِّدُ**, bazen dağda **أُفْرِعُ** ederim.” Ve şöyle rivayet edilir: “**وإِذ ما تريني اليوم**”; ikisi de şart edatlarındandır. Şartın cevabı, ikinci beyitteki **إِمَّا تريني** sözünün cevabında:
“Şüphesiz ben sizden başka bir kavimdenim; ancak
erkeklerim Hicaz’da **فَهْمٌ** ve **أَشْجَعُ**’dır.”
Ancak **فَهْمٍ** ve **أَشجع**’a nisbet etti; o, Selûl b. Âmir’dendir; çünkü onların hepsi Mudar’ın oğlu Kays ʿAylân’dandı. Bundan, eş-Şemmâh’ın sözü:
“Eğer hicvimi kerih görürsen, öfkemi sakın;
benim **إِفْراعِي**’m ve **تَصْعِيدِي**’m sana ansızın gelmesin.”

Ve hadiste, bir recez içinde:
“Derken o, **صُعُداً** artırır.”
Yani **صُعوداً** ve yükselmeyi artırır. Denir: Ona, onda ve onun üzerine **صَعِدَ**. Ve hadiste: “Derken bende bakışı **فَصَعَّدَ** etti ve onu **صَوَّبه** etti” yani beni tefekkür ederek üstüme ve altıma baktı. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: “Sanki **صَعَد** içinde iniyor” diye; rivayette böyle geldi; yani içinde yükseldiği ve indiği yüksek bir yer; meşhur olan: “Sanki **صَبَبٍ** içinde iniyor.”

Ve **الصُّعُدُ**, iki damme ile: **صَعُود**’un cem‘idir; o, **الهَبُوط**’un hilâfıdır; o da iki fetha ile, **الصَّبَبِ**’in hilâfıdır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Dağda **صَعِدَ**; ve Yüce Allah’ın sözüyle istişhad etti: **إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ**. Ebû Zeyd buna döndü de dedi: Develer ürküp dağlara çıkınca **اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ**; onu hemzede zikretti. Ve tenzilde: **إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ**. Ferrâ dedi: **الإِصْعادُ** seferlerin ve çıkışların başlangıcındadır; dersin: “Mekke’den **أَصْعَدْنا**” ve “Kûfe’den Horasan’a **أَصْعَدْنا**” ve benzerleri. Merdivende ve basamakta ve benzerlerinde **صَعِدْتَ** dediğinde: “**صَعِدْتُ**” dersin; “**أَصْعَدْتُ**” demezsin. Hasan okudu: **إِذ تَصْعَدُون**; dağdaki **الصُّعود**’u merdivendeki **الصُّعُود** gibi kıldı. İbnü’s-Sikkît: Dağda **صَعِدَ** denir; beldelerde **أَصْعَدَ** denir. Ve denir: “Biz hâlâ **صَعود** içindeyiz”; o, içinde yükselti bulunan yerdir. Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olurlar; ot kuruyup sıcak girince yerleşik yerlerine yönelirler; kim kıbleyi kastederse o **مُصْعِدٌ**’dir; kim Irak’ı kastederse o **مُنْحَدِرٌ**’dir. Ezherî dedi: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını şöyle derken işittim: “Haccıları onların **مَصْعَدِهم**’inde karşıladık” yani Mekke’yi kastedişlerinde; “Onları onların **مُنْحَدَرِهم**’inde karşıladık” yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: ʿUmâra bana dedi: **الإِصْعادُ** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e doğrudur; iniş Irak’a, Şam’a ve Umân’adır. İbn ʿArafa dedi: Seferde ve başkasında bir yöne başlayan her kimse, hangi belde olursa olsun, başlangıcında **مُصْعِدٌ**, dönüşünde **مُنْحَدِرٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi: **الإِصْعادُ** arazide gitmektir. Hassân’ın şiirinde:
“Dizginleri yarıştırırlar, **مُصْعِداتٍ** olarak”
yani size doğru gelen, yönelen. Ahfeş dedi: Beldelerde **أَصْعَدَ** yürüdü, geçti, gitti. Aʿşâ dedi:
“Eğer beni sorarsan; nice soran vardır ki
Aʿşâ hakkında titizdir; onunla, **أَصْعَدا** ettiği yerde.”
Ve vadide **أَصْعَدَ**: onda indi; ama **صَعِدَ** ise yükseldi. Ve denir: Adam beldelerde nereye yönelirse **أَصْعَدَ**. Ve gemi, yelkenini uzatıp rüzgâr onu yukarı götürdüğünde **أَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً**. Leys dedi: **صَعِدَ** yükseldiğinde; ve **أَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً**; o, bir iniş yahut nehir yahut vadi yahut daha yüksek
(* “yahut daha yüksek vb.”: asla dayanarak böyle; onda düşme olabilir; aslı, diğer sözünün karinesine göre “yahut daha yüksek bir araziye” olabilir; ve **الأساس**: “arazide **أَصْعَدَ**: başka bir araziye yönelmiş olarak” dedi)
olana yönelmiş olduğunda **مُصْعِدٌ**’dir. Dedi ki: Vadide **صَعَّدَ** **يُصَعّدُ تَصْعِيداً**; ve onda indiğinde **أَصْعَدَ**. Ezherî dedi: **والاصِّعَّادُ** bence **الصُّعُود** gibidir. Yüce Allah dedi: **كأَنما يَصَّعِّد في السماء**. Denir: **صَعِدَ** ve **اصَّعَّدَ** ve **اصَّاعَدَ** bir manadadır. Ve **مُصْعِدٌ** bir binekli topluluk; ve **مُصَّعِّدٌ**: karın içinde yükselmiş, dik; dedi ki:
“Yastıklanmış binek sahibesi der ki:
Ne pek alçalan, ne de **مُصَّعِّد**.”

Ve “İş beni **تصَعَّدني** etti” ve “beni **تَصاعَدني** etti”: bana ağır geldi. Ve **الصُّعَداءُ**, damme ve med ile: uzatılmış nefes. Ve nefes **تصَعَّدَ** etti: çıkışı zorlaştı; o, **الصُّعَداءُ**’dır. Ve denildi: **الصُّعَداءُ** yukarıya doğru uzatılmış nefestir. Ve denildi: o, acıyla nefestir; o, **الصُّعَداء** nefes alır ve **صُعُداً** nefes alır. Ve **الصُّعَداءُ**: meşakkat de olur. Ve onların sözü: “Şunu şunu yaptı yahut ulaştı, sonra **فَصاعِداً**” yani onun üstü. Ve hadiste: “**فاتحة الكتاب**’ı okumayanın namazı yoktur, sonra **فَصاعِداً**” yani onun üzerine ziyade olan. Sībeveyh dedi: “Onu bir dirheme aldım, sonra **فصاعداً**” dediler; fiili, onu çok kullanmalarından ve **الباء** üzerine olmasından emin olduklarından dolayı hazfettiler; çünkü “Onu **بِصاعِدٍ** aldım” desen çirkin olurdu; çünkü o sıfattır ve isim yerinde olmaz; sanki şöyle dedi: “Onu bir dirheme aldım; sonra fiyat **صاعِداً** olarak arttı” yahut “yukarı giderek gitti.”
Ve “**وصاعداً**” demen caiz değildir; çünkü sen, dirhemin **صاعِدٍ** ile birlikte bir şeyin fiyatı olduğunu haber vermek istemiyorsun; “bir dirhem ve ziyade” demen gibi; fakat en düşük fiyatı haber verdin; onu önce kıldın; sonra türlü fiyatlar için bir şeyden sonra bir şeyi takrir ettin. Dedi ki: Bu mana murad edilmedi; ve **الواو** iki şeyi, birinin ötekinden sonra olmasını gerekli kılmaz. Ve **صاعِدٌ**, **زاد** ve **يزيد**’den bedeldir; ve **ثم** fâ gibidir; ancak fâ onların sözünde daha çoktur. İbn Cinnî dedi: **وصاعداً** te’kîd edici hâldir; görmez misin ki takdiri “fiyat **صاعِداً** olarak arttı”dır? Ve bilinir ki fiyat arttığında ancak **صاعِداً** olabilir. Bunun benzeri onun sözü:
“**كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ**”
Ancak burada hâlin bir fazileti vardır; yani **فصاعداً** sözünde; çünkü **صاعداً**, lafızda **زاد** olan fiilin yerine geçti; **كاف** ise lafızda bir şeyin yerine geçen değildir; görmez misin ki onu nasbeden fiil, ki o **كفى**’dır, onunla birlikte telaffuz edilmiştir?

Ve **الصعيدُ**: yerden yüksek olan; ve denildi: alçak yerden yüksek yer; ve denildi: ona kum ve tuzlu-çorak karışmamış olan; ve denildi: Yüce Allah’ın sözü için yerin yüzü: **فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً**. Cerîr dedi:
“Ne zaman **تَيْمٌ** bir yerin **صَعِيد**’inde konaklasa,
onların alçaklığının kötülüğünden **الصَّعيدُ** ağladı.”
Ve başkaları hakkında dedi:
“Ve toprağın en hoşlarını **صَعيدا** (kıldı).”
Ve denildi: **الصَّعِيدُ** yer (arz)dır. Ve denildi: temiz yer. Ve denildi: her temiz topraktır. Ve tenzilde: **فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً**. Ferrâ, “**صَعيداً جُرزُاً**” sözünde dedi: **الصعيد** topraktır. Başkası dedi: o, düz yerdir. Şâfiî dedi: **صَعيد** ismi ancak tozlu toprağa düşer; ama kalın ve ince çakıllı düzlüğe ve kalın kum tepesine **صعيد** ismi düşmez; ona toprak yahut **صعيد**
(* “toprak yahut **صعيد** vb.”: asla göre böyle; evlâ olan “toprak yahut kum yahut benzeri”dir)
yahut çamur karışsa da; tozu olan bir şey olursa, karışan şey **الصعيد** olur. Ve kireçle, sürmeyle, zırnîhle teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır. Ebû İshâk dedi: **الصعيد** yerin yüzüdür. Dedi: İnsana, elleriyle yerin yüzüne vurması gerekir; o yerde toprak olsun yahut olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa. Dedi: Eğer bir yer bütünüyle kaya olsa, üzerinde toprak olmasa; sonra teyemmüm eden elini o kayaya vursa, onunla yüzünü mesh ettiğinde bu, temizleyici olurdu. Yüce Allah dedi: **فَتُصْبِح صعيداً**; çünkü o, yerin içinden ona çıkılan şeyin nihayetidir. Dil ehli arasında, **الصعيد**’in yerin yüzü olduğunda ihtilaf bilmem. Ezherî dedi: Ebû İshâk’ın söylediği bu, zannederim Mâlik’in ve onun sözüyle söyleyenin mezhebidir; fakat onu kesinlemiyorum. Leys dedi: Bahçe harap olup ağaçları gidince ona denir: “**صعيداً** oldu” yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu. İbnü’l-Aʿrâbî: **الصعيدُ** yerin kendisidir. Ve **الصعيدُ**: yol; topraktan dolayı **الصعيد** diye adlandırıldı; bunların hepsinin cem‘i **صُعْدانٌ**’dır. Humeyd b. Sevr dedi:
“Ve bir çöl ki onun **صُعْدانُ**’u benzeşti,
onda su tükenir; ancak **السَّمَلْ** hariç.”
Ve **صُعُدٌ** da böyledir; ve **صُعُداتٌ** cem‘in cem‘idir. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “**الصُّعُداتِ**’te oturmaktan sakının; ancak hakkını eda eden müstesna.” O, yollardır; ve o, **صُعُدٍ**’ün cem‘idir; ve **صُعُدٌ**, **صَعِيد**’in cem‘idir; **طريق** ve **طرُق** ve **طرُقات** gibi; **الصَّعيدِ**’den, o da topraktan, alınmıştır. Ve denildi: o, **صُعْدَةٍ**’nin cem‘idir; **ظُلْمة** gibi; o, ev kapısının önü ve insanların önünden geçiş yeridir. Ondan hadis: “Ve mutlaka **الصُّعْداتِ**’e çıkardınız; Allah’a feryat ederek.” Ve **الصَّعِيدُ**: geniş de olur dar da olur yol. Ve **الصَّعيدُ**: geniş, yayvan yer. Ve **الصَّعيدُ**: kabir.

Ve koşuda **أَصْعَدَ**: şiddetlendi.

Ve denir: Bu bitki **صُعُداً** büyür; yani boyca artar. Ve **صاعِدٌ** boyun: uzun. Ve denir: Falan, **صُعَداءَه**’ini takip eder; yani başını kaldırır, onu eğmez. Ve deve için denir: “O, **صَعِيدَةِ بازِلَيْها** içindedir” yani yaklaştı, fakat henüz **تَبْزُل** etmedi. Ve şu beyit okundu:
“**سَديسٌ** onun **صَعِيدَةِ بازِلَيْها**’sındadır,
**عَبَنَّاةٌ**; ve cenini sulamadı.”

Ve **الصَّعْدَةُ**: mızrak; ve denildi: düzgün mızrak; öyle biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Kaʿb b. Cuʿayl, bir kadını vasfederken boyunu mızrağa benzetti:
“Komşularına doğru kalktığında,
şıkırdayan bir halhal ile baldır göründü.
Bir çukurda bitmiş bir **صَعْدَةٌ**;
rüzgâr onu nereye eğerse, o eğilir.”
Bir başkası dedi:
“**الصِّعادِ** kamışında rüzgârın hışırtısı.”

Ve **القَصَبَةُ** da böyledir; cem‘i **صِعادٌ**’dır. Ve denildi: o, **الأَلَّةِ**’den bir türdür; **الأَلَّةُ**, **الحَرْبَةِ**’den küçüktür. Ahnef hadîsinde:
“Şüphesiz her reis üzerinde bir hak vardır:
**الصَّعْدَةَ**’yi boyasın yahut kırılsın.”
Dedi: **الصَّعْدةُ**, düz olarak biten mızraktır. Ve kadınlardan **الصَّعْدَةُ**: boyu düzgün olan; sanki o, mızrak **صَعْدَةُ**’sidir. Ve **صَعْداتٌ** cariyeler; hafif (tahfîfli)dir; çünkü o, niteliktir. Ve mızraklar için “üç **صَعَداتٍ**”; ağırlaştırılmıştır; çünkü o, isimdir.

Ve develerden **الصَّعُودُ**: tam süre olmadan doğuran; fakat altı ay yahut yedi ayda düşük yapan; sonra ilk yılın yavrusuna meyleder. Ve denildi: **الصَّعُود** dişi deve, yavrusunu, tüylenmesinden sonra atar; sonra ilk yavrusunu yahut başkasının yavrusunu sahiplenir de ona süt verir. Leys dedi: **الصَّعُود** dişi deve, yavrusu ölür; sonra sütten kesilmiş yavrusuna döner de ona süt verir; denir: bu, onun sütü için daha hoştur. Hâlid b. Caʿfer el-Kilâbî’den, bir atı vasfederken:
“Ona çobanı emrettim; ona ikram etsinler diye;
onda **الخَلِيَّةِ** ve **الصَّعُودِ** sütü vardır.”
Asmaʿî dedi: Düşük yapmış olmadıkça **صَعُوداً** olmaz. Ve **الخَلِيَّةُ**: bir dişi deve, bir yavru üzerine bir başkasıyla birlikte meyleder de ikisi ona süt verir; sonra ev halkı birini ayırır, onu sağarlar. Cem‘i **صَعائد** ve **صُعُدٌ**’dur; fakat Sîbeveyh **الصُّعُدَ**’ü inkâr etti.

Ve dişi deve **أَصْعَدَتِ** ve onu **أَصْعَدَها**, elif ile; ve onu **صَعَّدَها**: onu **صَعُوداً** kıldı; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve **الصُّعُد**: ondan katran eritilen bir ağaçtır.

Ve **التَّصْعِيدُ**: eritme; ondan dolayı “**خلٌّ مُصَعَّدٌ** ve **شرابٌ مُصَعَّدٌ**” denildi; ateşle muamele edilip, tat ve renkçe bulunduğu hâlden dönünce.

Ve **بَناتُ صَعْدَةَ**: yaban eşekleri; ona nisbet, القياس dışı olarak **صاعِديّ**’dir. Ebû Züeyb dedi:
“Derken attı; bir **صاعِدِيَّاً**’yı, keskin,
böğüreğe ulaştırdı; kaburgalar onu kuşattı.”
Ve denildi: **الصَّعْدَةُ** dişi eşektir. Ve hadiste: “Şüphesiz o, bir **صَعْدَةٍ** üzerinde çıktı; onu bir **حُذاقيٌّ** takip eder; onun üzerinde bir **قَوْصَفٌ** vardı; ondan **قَرْقَرُها**’sından başka bir şey kalmamıştı.” **الصَّعْدَةُ**: sırtı uzun dişi eşek. **الحُذاقِيُّ**: sıpa. **القَوْصَفُ**: kadife. **قَرْقَرُها**: sırtı.

Ve **وصعَيدُ مصر**: onda bir yerdir.

Ve **صَعْدَةُ**: Yemen’de bir yer; marifedir; ona **الأَلف واللام** girmez. Ve **صُعادى** ve **صُعائدُ**: iki yerdir. Lebîd dedi:
“**صُعائِدٍ**’in sonlarında,
yedi gün, ikiz, günleri tam olarak, (orada) kaldı.”
