# صعد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صعد

صعد في السلم، وفي الدرجة، وأشباهه، كسمع، صعودا كقعود، ولا يقال: أصعد من مكة، وأصعد. و صعد في الجبل وصعد عليه تصعيدا، كاصعد اصعادا، بالتشديد فيهما، وحكي عن أبي زيد أنه قال: أصعد في الجبل، وصعد في الأرض: رقي مشرفا، ولم يسمع صعد فيه، أي كفرح. بل يقال: صعده. وهذا قول الجمهور، ونقله الجوهري عن أبي زيد، واتفقوا عليه، كما نقله شيخنا. قلت: وقرأ الحسن:  إذ تصعدون  جعل الصعود في الجبل كالصعود في السلم. وقال ابن السكيت: يقال صعد في الجبل، وأصعد في البلاد. وقال ابن الأعرابي: صعد في الجبل، واستشهد بقوله تعالى:  إليه يصعد الكلم الطيب  وقد رجع أبو زيد إلى ذلك فقال: استوأرت الإبل، إذا نفرت فصعدت في الجبال، ذكره في الهمز. وقد أشار في المصباح إلى بعض من ذلك. وأصعد: أتى مكة، زيدت شرفا، قال أبو صخر: يكون الناس في مباديهم فإذا يبس البقل ودخل الحر أخذوا إلى حاضرهم، فمن أم القبلة فهو مصعد، ومن أم العراق فهو منحدر. قال الأزهري: وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارضنا الحاج في مصعدهم أي في قصدهم مكة، وعارضناهم في منحدرهم أي في مرجعهم إلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عمارة: الإصعاد إلى نجد، والحجاز واليمن، والانحدار إلى العراق، والشام، وعمان، فإذا عرفت هذا ظهر لك ما في كلام المصنف من القصور. وأصعد في الأرض ذهب، قاله أبو منصور. ونص عبارة الأخفش: أصعد في البلاد: سار ومضى وذهب، قال الأعشى:
  فإن تسألي عني فـيا رب سـائل                      حفي عن الأعشى به حيث أصعدا ويقال: أصعد الرجل في البلاد حيث توجه. وأصعد في الأرض والوادي لا غير: انحدر فيه، وذهب من حي يجيء السيل، ولم يذهب إلى أسفل الوادي، كصعد فيه تصعيدا. وأنشد سيبويه لعبد الله بن همام السلولي:
  فإما تريني اليوم مزجي مطيتي                      أصعد سيرا في البلاد وأفرع

  أراد الصعود في الأماكن العالية، وأفرع، هأ هنا أنحدر، لأن الإفراع من الأضداد، فقابل التصعيد بالتسفل. هذا قول أبي زيد. قال ابن بري: إنما جعل: أصعد بمعنى: أنحدر، لقوله في آخر البيت: وأفرع وهذا الذي حمل الأخفش على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل، لأن الإفراع من الأضداد، يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإصعاد، وكذلك صعد أيضا، يجيء بالمعنيين، يقال صعد في الجبل، إذا طلع، وإذا انحدر منه، فمن جعل قوله: أصعد، في البيت المذكور، بمعنى الإصعاد، كان قوله أفرع بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله: أفرع بمعنى الإصعاد، قال: وحكي عن أبي زيد أنه قال: أصعد في الجبل، وصعد في الأرض، فعلى هذا يكون المعنى في البيت: أصعد طورا في الأرض، وطورا أفرع في الجبل. وفي الأساس: أصعد في الأرض: ذهب مستقبل أرض أرفع من الأخرى. قلت: هو مأ?خوذ من عبارة الليث، قال الليث: صعد، إذا ارتقى وأصعد يصعد إصعادا، فهو مصعد، إذا صار مستقبل حدور أو نهر أو واد، أرفع من الأخرى. وقال بعض المفسرين في تفسير قوله تعالى:  سأرهقه صعودا  يقال: الصعود: جبل في النار، من جمرة واحدة، يكلف الكافر ارتقاءه ويضرب بالمقامع، فكلما وضع عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه، ثم تعود مكانها صحيحة، ومنه اشتق تصعدني ذلك الشيء، وتصاعدني، أي شق علي. وقال أبو عبيد في قول عمر رضي الله عنه:  ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح  أي ما تكاءدتني، وما بلغت مني وما جهدتني، وأصله من الصعود، وهي العقبة الشاقة، يقال تصعده الأمر، إذا شق عليه وصعب، قيل: إنما تصعب عليه لقرب الوجوه من الوجوه، ونظر بعضهم إلى بعض. والإصعد، بالكسر وفتح الصاد، وضم العين، المشدددتين، والإصاعد بالكسر، وشد الصاد، وبعد الألف عين مضمومة، نقلهما الصاغاني والاصطعاد بمعنى الصعود، قال الليث: صعد في الوادي يصعد، وأصعد، إذا انحدر فيه. قال الأزهري: والاصعاد عندي مثل الصعد، قال الله تعالى:  كأنما يصعد في السماء  يقال: صعد، واصعد، واصاعد، بمعنى واحد. وعن الليث: الصعود، بالفتح ضد الهبوط، ج صعد، كزبور وزبر، وصعائد، مثل عجز وعجائز. والصعود: الناقة تلقى ولدها بعد ما يشعر، ثم ترأم ولدها الأول، أو ولد غيرها، فتدر عليه. وقال الليث: هي ناقة يموت حوارها فترجع إلى فصيلها فتدر عليه. ويقال. هو أطيب للبنها، وأنشد لخالد بن جعفر الكلابي، يصف فرسا:
  أمرت لها الرعاء ليكرموها                      لها لبن الخلية والصعـود

  قال الأصمعي: الصعود من الإبل: التي تخدج لستة أشهر أو سبعة فتعطف على ولد عام أول، ولا تكون صعودا حتى تكون خادجا، والخلية: الناقة تعطف مع أخرى على ولد واحد، فتدران عليه فيتخلى أهل اليبت بواحدة يحلبونها. والجمع: صعائد وصعد. فأما سيبويه فأنكر الصعد. ولو قال المصنف: وبالفتح: الناقة. إلخ، وأخر ذكر الجموع كان أسبك وأسلك لطريقته، فإن ذكر الهبوط، وكونه ضدا للصعود، من المستدركات كما لا يخفى. وقد أصعدت الناقة وأصعدتها أنا، بالألف، وصعدتها أيضا، جعلتها صعودا، عن ابن الأعرابي. والصعود: جبل في النار من جمرة واحدة، ويتصعد فيه الكافر سبعين خريفا ثم يهوي فيه كذلك أبدا. رواه ابن حبان والحاكم في المستدرك، وأورده السيوطي في جامعه. والصعود: الطريق صاعدا، مؤنثة، والجمع: أصعدة وصعد. والصعود: العقبة الشاقة، كالصعوداء، ممدودا، قال تميم ابن مقبل:
  وحدثه أن الـسـبـيل ثـنـية                      صعوداء تدعو كل كهل وأمردا وبنات صعدة، بالفتح: حمر الوحش، والنسبة إليها: صاعدي، على غير قياس، قال أبو ذؤيب:
  فرمى فألحق صاعديا مطحرا                      بالكشح فاشتملت عليه الأضلع والصعدة بالفتح: القناة، وقيل: هي المستوية التي تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف. قال كعب بن جعيل يصف امرأة شبه قدها بالقناة:
  فإذا قامت إلى جاراتـهـا                      لاحت الساق بخلخال زجل
  صعدة نابـتة فـي حـائر                      أينمأ الريح تميلها تـمـل وكذلك القصبة. والجمع: صعأد. وقيل: الصعدة: الأتان وفي الحديث: أنه خرج على صعدة يتبعها حذاقي عليها قوصف لم يبق منها إلا قرقرها. الصعدة: الأتأن الطويلة الظهر، والحذاقي: الجحش والقوصف: القطيفة، وقرقرهأ: ظهرها. والصعدة: الألة بفتح الهمزة، وتشديد اللام، وهي أصغر من الحربة، وقيل هي نحو من الألة. وفي بعض النسخ: الأكمة، بدل الألة، وهو تحريف. وصعدة عنز اسم له، نقله الصاغاني، والصعدة: اسم فرس ذؤيب بن هلال بن عويمر الخزاعي. وصعدة: ع بل مدينة كبيرة باليمن معرفة، لا يدخلها الألف واللام، بينها وبين صنعاء ستون فرسخا. منه محمد بن إبراهيم بن مسلم الصعدي، يعرف بابن البطال، سكن المصيصة، عن سلمة بن شبيب، وعنه حمزة بن محمد الكناني. كذا أورده ابن الأثير. وصعدة: ماء جوف علمي بني سلول، وصعدة: ع لبني عوف.
 ومن المجاز: قولهم: صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعدا، أي فما فوق ذلك، وفي الحديث: لا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب فصاعدا أي فما زاد عليها، كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعدا، قال سيبويه: وقالوا أخذته بدرهم فصاعدا، حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إياه ولأنهم أمنوا أن يكون على الباء، لأنك لو قلت: أخذته بصاعد كان قبيحا، لأنه صفة، ولا يكون في موضع الاسم، كأنه قال: أخذته بدرهم فزاد الثمن صاعدا، أو فذهب صاعدا ولا يجوز أن تقول وصاعدا لأنك لا تريد أن تخبر أن الدرهم مع صاعد ثمن لشيء، كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أخبرت بأدنى الثمن فجعلته أولا، ثم قررت شيئا بعد شيء لأثمان شتى، قال: ولم يرد فيها هذا المعنى، ولم يلزم الواو الشيئين أن يكون أحدهما بعد الآخر. وصاعدا بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إلا أن الفاء أكثر في كلامهم. قال ابن جني: وصاعدا: حال مؤكدة، ألا ترى أن تقديره: فزاد الثمن صاعدا. ومعلوم أنه إذا زاد الثمن لم يكن إلا صاعدا، ومثله قوله:

  كفى بالنأي من أسماء كاف غير أن للحال هنا مزية، أعني في قوله: فصاعدا، لان صاعدا ناب في اللفظ عن الفعل الذي هو زاد، وكاف: ليس نائبا في اللفظ عن شيء، ألا ترى أن الفعل الناصب له، الذي هو: كفى، ملفوظ به معه. والصعداء، بفتح فسكون، وضبطه بعض أئمة اللغة بالضم، كالذي يأتي بعده، والأول الصواب: المشقة كالصعدد بالضم، نقلهما الصاغاني. والصعداء كالبرحاء: تنفس ممدود طويل، ومنهم من قيده: إلى فوق، وقيل هو التنفس بتوجع، وهو يتنفس الصعداء، ويتنفس صعدا، وتصعد النفس: صعب مخرجه. وفي التنزيل:  فتيمموا صعيدا طيبا  قيل: الصعيد: الأرض بعينها، قاله ابن الأعرابي، أو الأرض الطيبة. وقال الفراء، في قوله تعالى  صعيدا جرزا  : الصعيد: التراب، وقيل، هو كل تراب طيب، وقال غيره: هي الأرض المستوية، وقيل: هو المرتفع من الأرض، وقيل: الأرض المرتفعة من الأرض المنخفضة، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سبخة. أو وجه الأرض، لقوله تعالى  فتصبح صعيدا زلقا  قاله أبو إسحاق. وقال جرير:
  إذا تيم ثوت بصـعـيد أرض                      بكت من خبث لؤمهم الصعيد وقال الشافعي: لا يقع اسم صعيد إلا على تراب ذي غبار، فأما البطحاء الغليظة، والكثيب الغليظ، فلا يقع عليه اسم صعيد، وإن خالطه تراب أو صعيد أو مدريكون له غبار كان الذي خالطه الصعيد. ولا يتيممم بالنورة، وبالكحل، وبالزرنيخ، وكل هذا حجارة. قال أبو إسحاق الزجاج: وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ولا يبالي، أكان في الموضع تراب أو لم يكن، لأن الصعيد ليس هو التراب، إنمأ هو وجه الأرض، ترابا كان أو غيره. قال الليث: يقال للحديقة إذا خربت وذهب شجراؤها، قد صارت صعيدا، أي أرضا مستوية لا شجر فيها. ج: صعد، بضمتين، وصعدات جمع الجمع، كطريق، وطرق، وطرقات. والصعيد: الطريق، يكون واسعا وضيقا، سمي بالصعيد من التراب، جمعه صعد، وصعدات أيضا ومنه حديث علي رضي الله عنه: إياكم والقعود الصعدات إلا من أدى حقها. هي الطرقات وقيل هي جمع صعدة، كظلمة، وهي فناء باب الدار وممر الناس بين يديه، ومنه الحديث:  لخرجتم إلى الصعدات تجأرون إلى الله  . والصعيد: القبر، أورده أبو عمر المطرز. والصعيد: بلاد واسعة بمصر مشتملة على نواح، وبلاد وقرى عامرة مسيرة خمسة عشرة يوما طولا وفي قوانين الديوان لابن الجيعان أن الأقاليم بالديار المصرية جهتان، إحداهما: الوجه البحري، وعدتها ألف وستمائة وإحدى وخمسون ناحية والجهة الثانية: الوجه القبلي، وعدتها خمسمائة واثنتأ عشرة ناحية. وهي الإطفيحية، والفيومية، والبهنساوية، والأشمونين، والأسيوطية، والإخميمية، والقوصية. والصعيد: ع قرب وادي القرى، به مسجد للنبي صلى الله عليه وسلم، وصعائد، بالضم: ع، قال لبيد:
  علهت تبلد في نهاء صعائد                      سبعا تؤاما كاملا أيامهـا

  وعذاب صعد، محركة، في قوله تعالى: يسلكه عذابا صعدا  : شديد ذو صعد ومشقة. والتصعيد: الإذابة، ومنه قيل خل مصعد، وشراب مصعد، إذا عولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعما ولونا. والمصعاد بالكسر حابول النخل يصعد به عليه، عن الصاغاني. وصعد بالضم فسكون، وصعدد، وصعادى، والصعيداء، كهدهد، وحبارى، والمريطاء: مواضع، نقلهن الصاغاني، ما عدا الثاني. وصاعد: فرس بلعاء بن قيس الكناني. نقله الصاغاني. وصاعد فرس صخر بن عمرو بن الحارث بن الشريد، نقله الصاغاني. وناقة صعادية، كغرابية: طويلة. نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: جبل مصعد: مرتفع عال، قال ساعدة بن جؤية:
  يأوي إلى مشمخرات مصعدة                      شم بهن فروع القان والنشم وأكمة ذات صعداء: يشتد صعودها على الراقى، قال:
  وإن سياسة الأقوام فاعلـم                      لها صعداء مطلعها طويل والصعود: المشقة، على المثل، وأرهقته صعودا: حملته مشقة، ويقال: لأرهقنك صعودا، أي لأجشمنك مشقة من الأمر، وإنما اشتقوا ذلك، لأن الارتفاع في صعود أشق من الانحدار في هبوط وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب. وفي الحديث، في رجز:
  فهو ينمي صعدا أي يزيد صعدا وارتفاعا، يقال: صعد فيه، وإليه، وعليه، وفي الحديث. فصعد في النظر وصوبه أي نظر إلى أعلاى وأسفلى يتأملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم:  كأنما ينحط في صعد  هكذا جاء في رواية، يعني موضعا عاليا يصعد فيه وينحط. والمشهرو: كأنما ينحط في صبب. والصعد، بضمتين: جمع صعود، خلاف الهبوط، وهو بفتحتين خلاف الصبب. وفي التنزيل:  إذ تصعدون ولا تلوون على أحد  قال الفراء: الإصعاد في إبتداء الأسفار.
 والمخارج تقول: أصعدنا مكة، وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان، وأشباه ذلك. ويقال: ما زلنا في صعود، وهو المكان فيه ارتفاع، وفي شعر حشان:
  يبارين الأعنة مصعدات أي مقبلات متوجهات نحوكم. وأصعدت السفينة إصعادا، إذا مدت شرعها فذهبت بها الريح صعدا. وركب مصعد، ومصعد: مرتفع في البطن منتصب، قال:
  تقول ذات الركب المرفد
  لا خافض جدا ولا مصعد الصعدان: جمع صعيد، بمعنى الطريق، قال حميد بن ثور:
  وتيه تشابه صـعـدانـه                      ويفنى به الماء إلا السمل والصعيد: الموضع العريض الواسع. وأصعد في العدو: اشتد. ويقال: هذا النبات ينمى صعدا، أي يزداد طولا. وعنق صاعد، أي طويل. وفلان يتتبع صعداه، أي يرفع رأسه ولا يطأطئه. وهو مجاز. ويقال للناقة: إنها لفي صعيدة بازليها، أي قد دنت ولما تبزل، وهو مجاز، وأنشد:
  سديس في صعيدة بازليها                      عبناة ولم يتسق الجنينـا ومن المجاز: جارية صعدة، أي مستقيمة القامة، كأنها صعدة قناة. وجوار صعدات، بالسكون، لأنه نعت وثلاث صعدات، للقنا، محركة، لأنه اسم. والصعد، بضمتين: شجر يذاب منه القار. ومن المجاز: له شرف صاعد، وجد مساعد. ورتبة بعيدة المصعد والمصاعد. وللسيادة صعداء: ارتفاع شاق على صاعده. وصاعد اللغوي صاحب الفصوص، مشهور، من أئمة اللغة. وصعدة اسم فحل، عن الصاغاني.

### Türkçe

**صعد** merdivende, basamakta ve benzerlerinde, **سمع** gibi (kullanılır); **صعودا** (olarak), **قعود** gibi. “Mekke’den **أصعد**” ve “**أصعد**” denilmez. Ve dağda **صعد** ve onun üzerine **صعد**; **تصعيدا** (olarak), **اصعد**’ın **اصعادا**’sı gibi; ikisinde de şeddeli olarak. Ebû Zeyd’den, onun şöyle dediği nakledildi: Dağda **أصعد**; yerde **صعد**: yüksek bir yere yükselerek çıktı; onda **صعد** (yani **فرح** gibi) işitilmedi. Bilakis “onu **صعده**” denir. Bu, cumhurun sözüdür; Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti; şeyhimizin naklettiği üzere, bunun üzerinde ittifak ettiler. Dedim ki: Hasan “**إذ تصعدون**” okudu; dağda çıkışı, merdivende çıkış gibi kıldı. İbnü’s-Sikkît dedi: Dağda **صعد** denir; beldelerde **أصعد**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Dağda **صعد**; ve şu yüce sözüyle delil getirdi: “**إليه يصعد الكلم الطيب**”. Ebû Zeyd buna dönmüştür de şöyle dedi: Develer ürküp dağlara çıkınca **استوأرت الإبل** (denir); onu hemzede zikretti. **المصباح**’ta bunun bir kısmına işaret etti.

Ve **أصعد**: Mekke’ye geldi; (Mekke) şerefçe artırılmıştır. Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olurlar; ot kuruyup sıcak girince yerleşik yerlerine yönelirler; kıbleye yönelen **مصعد**’dır; Irak’a yönelen **منحدر**’dır. Ezherî dedi: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını “Hacılarla onların **مصعد**’larında, yani Mekke’yi kastedişlerinde karşılaştık; onları **منحدر**’larında, yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde karşılaştık” derken işittim. İbnü’s-Sikkît dedi: Ammâre bana dedi ki: **الإصعاد** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e (doğrudur); **الانحدار** Irak’a, Şam’a ve Umân’a (doğrudur). Bunu bildiğinde, musannifin sözündeki kusur sana ortaya çıkar. Ebû Mansûr’un dediğine göre: Yerde **أصعد**: gitti. Ahfeş’in ibaresinin nassı: “Beldelerde **أصعد**: yürüdü, geçti ve gitti.” A‘şâ dedi:

فإن تسألي عني فـيا رب سـائل                      حفي عن الأعشى به حيث أصعدا

Ve “Adam beldelerde nereye yöneldiyse orada **أصعد**” denir. Ve yalnızca yerde ve vadide **أصعد**: onda aşağı indi; selin geldiği bir mahalleden gitti; vadinin aşağısına gitmedi; onda **صعد**’ın **تصعيدا**’sı gibi. Sîbeveyh, Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî’ye ait şu beyti okuttu:

فإما تريني اليوم مزجي مطيتي                      أصعد سيرا في البلاد وأفرع

Yüksek yerlerde çıkışı kastetti; ve **أفرع**: burada “aşağı inerim”dir; çünkü **الإفراع** zıtlardandır; böylece **التصعيد**’i aşağı inmeyle karşılaştırdı. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. İbn Berrî dedi: **أصعد**’ı “aşağı indi” manasında kılması, beytin sonunda “**وأفرع**” demesindendir; Ahfeş’i buna inandıran da budur; onda delil yoktur; çünkü **الإفراع** zıtlardandır: iniş manasına gelir, ve **الإصعاد** manasına da gelir. Aynı şekilde **صعد** da; iki manayla gelir: “Dağda **صعد**” denir; çıktığında da, ondan indiğinde de. Kim zikredilen beyitteki “**أصعد**” sözünü **الإصعاد** manasında kılarsa, “**أفرع**” sözü **الانحدار** manasındadır; kim onu **الانحدار** manasında kılarsa, “**أفرع**” sözü **الإصعاد** manasındadır. Dedi: Ebû Zeyd’den, onun şöyle dediği nakledildi: Dağda **أصعد**; yerde **صعد**; buna göre beytte mana: yerde bir kere **أصعد**, bir kere de dağda **أفرع**. **الأساس**’ta: “Yerde **أصعد**: bir başka yerden daha yüksek bir yere yönelerek gitti.” Dedim ki: O, Leys’in ibaresinden alınmıştır; Leys dedi: **صعد**: yükseldiğinde; ve **أصعد** **يصعد** **إصعادا**; o halde o **مصعد**’dır; bir inişin yahut bir nehrin yahut bir vadinin karşısına, ötekinden daha yüksek olarak vardığında.

Bazı müfessirler, yüce sözünün tefsirinde: “**سأرهقه صعودا**” şöyle dedi: **الصعود** denir: ateşte bir dağ; tek bir kor parçasındandır; kâfire ona tırmanması yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, uyluğunun altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Ondan “Şu şey bana **تصعدني** etti” ve “bana **تصاعدني** etti” türetildi; yani bana ağır geldi. Ebû Ubeyd, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) şu sözünde: “**ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح**” dedi ki: yani beni **تكاءدتني** etmedi; benden (bir şey) alıp götürmedi ve beni yormadı; aslı **الصعود**’dandır; o da meşakkatli yokuştur. “İş onu **تصعده** etti” denir; ona ağır geldiğinde ve zor olduğunda. Denildi ki: Yüzlerin yüzlere yakınlığından ve bazılarının bazısına bakmasından dolayı ona zor gelir.

Ve **الإصعد**: kesre ile ve **الصاد**’ın fethasıyla ve **العين**’in zammıyla; ikisi de şeddeli. Ve **الإصاعد**: kesre ile; **الصاد** şeddeli; eliften sonra **عين** zammeli. İkisini Sâgânî nakletti. Ve **الاصطعاد**: **الصعود** manasındadır. Leys dedi: Vadide **صعد** **يصعد**; ve **أصعد**: onda aşağı indiğinde. Ezherî dedi: **الاصعاد** benim yanımda **الصعد** gibidir. Allah تعالى dedi: “**كأنما يصعد في السماء**”. “**صعد**” denir; “**اصعد**” denir; “**اصاعد**” denir; tek bir manada. Leys’ten: **الصعود** fetha ile, **الهبوط**’un zıddıdır; çoğulu **صعد**; **زبور** ve **زبر** gibi; ve **صعائد**; **عجز** ve **عجائز** gibi. Ve **الصعود**: deve; yavrusunu, (yavru) kıllanıp belirginleştikten sonra kaybeder; sonra ilk yavrusunu yahut kendi yavrusu olmayan bir yavruyu benimser; ona süt verir. Leys dedi: O, yavrusu ölen bir devedir; sonra sütten kesilmemiş yavrusuna döner de ona süt verir. Ve denilir: O, onun sütü için daha hoştur. Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’ye ait şu beyit okundu; bir atı vasfeder:

أمرت لها الرعاء ليكرموها                      لها لبن الخلية والصعـود

قال الأصمعي: **الصعود** develerden: altı ay yahut yedi ayda yavrusunu düşüren, sonra bir önceki yılın yavrusuna meyleden (ona süt veren) dişidir; **صعود** olmaz, ta ki **خادجا** oluncaya kadar. **الخلية**: bir dişi devenin, bir başka dişiyle birlikte tek bir yavruya meyletmesidir; ikisi ona süt verir; böylece **اليبت** ehli, sağdıkları bir tanesiyle baş başa kalır. Çoğulu: **صعائد** ve **صعد**. Amma **سيبويه** ise **الصعد**’ı inkâr etti. Eğer musannif “ve fetha ile: dişi deve. …” deseydi ve çoğulların zikrini sona bıraksaydı, üslubuna daha döküm ve daha uygun olurdu; zira **الهبوط**’u ve onun **الصعود**’a zıt oluşunu zikretmesi, gizli olmadığı üzere, müstedreklerdendir. Dişi deve **أصعدت** oldu ve ben onu **أصعدتها** yaptım, elif ile; onu **صعدتها** da (yaptım): onu **صعودا** kıldım; İbnü’l-A‘râbî’den. **الصعود**: ateşte tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfir onun içinde yetmiş güz yükselir, sonra yine onun içine öylece ebediyen düşer. Bunu İbn Hibbân ve Hâkim **المستدرك**’te rivayet etti; Süyûtî de onu **جامعه**’inde zikretti. **الصعود**: yolun “yukarı çıkan”ı; müennestir; çoğulu: **أصعدة** ve **صعد**. **الصعود**: meşakkatli yokuş; **الصعوداء** gibi, medli. Temîm b. Mukbil dedi:
  Ve ona haber verdi ki yol bir geçittir,
  **صعوداء**; her ihtiyarı ve her bıyıksızı çağırır.

Ve **بنات صعدة**, fetha ile: yaban eşekleri; ona nisbet: **صاعدي**, kıyasa aykırı olarak. Ebû Züeyb dedi:
  Attı da bir **صاعديا**’yı, arınmış (temiz) olarak, yetiştirdi;
  böğür yanına; kaburgalar onu kuşattı.

**الصعدة**, fetha ile: mızrak sapı; ve denildi ki: o, öyle düzgün olanıdır ki öylece biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Ka‘b b. Cu‘ayl, bir kadını vasfederken boyunu mızrak sapına benzetti:
  Komşularına doğru kalktığında,
  bacak, şıngırdayan bir halhal ile göründü.
  Bir **صعدة**, bir çukurda bitmiş;
  rüzgâr nereye meylederse onu meylettirir, meylettirir.

Ve aynı şekilde kamış. Çoğulu: **صعأد**. Ve denildi ki: **الصعدة**: dişi eşektir. Hadiste: “Bir **صعدة** üzerine çıktı; onu, üzerinde **قوصف** bulunan bir **حذاقي** takip ediyordu; ondan, yalnız **قرقرها**’sı kalmıştı.” **الصعدة**: sırtı uzun dişi eşek; **الحذاقي**: sıpa; **القوصف**: kadife; **قرقرهأ**: sırtı. **الصعدة**: **الألة** (hemzenin fethası ve lâmın şeddelenmesiyle); o, mızraktan daha küçüktür; ve denildi ki: o, **الألة**’den bir türdür. Bazı nüshalarda **الألة** yerine **الأكمة** vardır; bu bir tahriftir. **صعدة عنز** onun bir adıdır; Sâgânî nakletti. **الصعدة**: Züeyb b. Hilâl b. Uveymir el-Huzâ‘î’nin atının adıdır. **صعدة**: Yemen’de büyük bir şehir; marifedir; ona **الألف واللام** girmez; onunla San‘â arasında altmış fersah vardır. Ondandır: Muhammed b. İbrâhîm b. Müslim es-**صعدي**; İbnü’l-Battâl diye bilinir; el-Masîsa’da oturdu; Seleme b. Şebîb’den (rivayet etti); ondan da Hamza b. Muhammed el-Kinânî (rivayet etti). İbnü’l-Esîr onu böyle zikretti. **صعدة**: Benî Selûl’un **علمي**’sinin iç kısmında bir su. **صعدة**: Benî Avf’a ait bir yer.

Ve mecazdan: onların “şunu şunu yaptı yahut ulaştı, sonra **فصاعدا**” sözleri; yani bunun üstü. Hadiste: “**فاتحة الكتاب**’ı okumayanın namazı yoktur, sonra **فصاعدا**”; yani onun üzerine ziyade olan. Onların “onu bir dirheme satın aldım, sonra **فصاعدا**” sözleri gibi. **سيبويه** dedi: “Ve ‘onu bir dirheme aldım, sonra **فصاعدا**’ dediler; fiili, onu çok kullanmaları ve onun **الباء** üzerine olmasından emin olmaları sebebiyle hazfettiler; çünkü sen ‘onu **بصاعد** aldım’ desen çirkin olurdu; zira o bir sıfattır ve isim yerinde olmaz; sanki ‘onu bir dirheme aldım; sonra fiyat **صاعدا** olarak arttı’ yahut ‘**صاعدا** olarak gitti’ demiş gibidir. Ve ‘ve **صاعدا**’ demen câiz olmaz; çünkü sen dirhemin, **صاعد** ile birlikte bir şeyin bedeli olduğunu haber vermek istemiyorsun; ‘bir dirhem ve ziyade’ sözün gibi değil; fakat sen en düşük bedeli haber verdin, onu önce kıldın; sonra türlü bedeller için bir şeyden sonra bir şeyi takrir ettin.” Dedi ki: “Bu mânâ onda murad edilmedi; ve iki şeye **الواو**’nun lâzım olması, birinin ötekinden sonra olmasını gerektirmez.” **صاعدا**, **زاد** ve **يزيد**’den bedeldir; ve **ثم**, **الفاء** gibidir; ancak **الفاء** onların كلامında daha çoktur. İbn Cinnî dedi: “**صاعدا**: te’kîd edici hâldir; görmüyor musun ki takdiri: ‘fiyat **صاعدا** olarak arttı’dır. Ve bilinir ki fiyat arttığında ancak **صاعدا** olur.” Bunun benzeri onun sözü:

  **كفى بالنأي من أسماء كاف**

Ancak hâlin burada bir meziyeti vardır; yani onun “**فصاعدا**” sözünde; çünkü **صاعدا**, lafızda, **زاد** olan fiilin yerine geçti; **كاف** ise lafızda hiçbir şeyin yerine geçen değildir; görmüyor musun ki onu nasbeden fiil, yani **كفى**, onunla birlikte telaffuz edilmiştir. **الصعداء**, fetha sonra sükûn ile; bazı dil imamları onu zamma ile ضبط etti; ondan sonra gelen gibi; birincisi doğrudur: meşakkat; zamma ile **الصعدد** gibi; ikisini de Sâgânî nakletti. **الصعداء**, **البرحاء** gibi: uzatılmış uzun bir nefes; onlardan kimi onu “yukarıya doğru” diye kayıtladı; ve denildi ki: o, acıyla nefes almadır; o, **الصعداء** nefes alır; ve **صعدا** nefes alır. **تصعد** eden nefes: çıkışı zorlaştı. Tenzîlde: **فتيمموا صعيدا طيبا**; denildi ki: **الصعيد**: bizzat yerin kendisidir; İbnü’l-A‘râbî söyledi; yahut temiz yer. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü **صعيدا جرزا** hakkında dedi ki: **الصعيد**: topraktır; ve denildi ki: o, her temiz topraktır. Başkası dedi ki: o, düz yerdir. Ve denildi ki: o, yerin yüksek olanıdır. Ve denildi ki: alçak yerden yüksek olan yerdir. Ve denildi ki: ona kum da tuzlu-çorak da karışmamış olandır. Yahut yerin yüzüdür; Allah Teâlâ’nın sözü **فتصبح صعيدا زلقا** sebebiyle; Ebû İshâk söyledi. Cerîr dedi:
  Eğer bir sevgi, bir yerin **صعيد**’inde konaklasa,
  onların alçaklığının pisliğinden **الصعيد** ağladı.

Şâfiî dedi: “**صعيد** adı ancak tozlu toprağa düşer; ama kaba çakıllık ve kaba kum tepeciği üzerine **صعيد** adı düşmez; ona toprak karışsa da. Eğer ona toprak yahut **صعيد** karışmışsa yahut onun için toz bulunan bir **مدريكون** (şey) ise, karışan şey **الصعيد**’dir. Kireçle, sürmeyle, zırnıkla teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır.” Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: “İnsana düşen, iki eliyle yerin yüzüne vurmasıdır; yerde toprak olsun olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa.” Leys dedi: “Bahçeye, harap olup ağaçları gidince ‘**صعيدا** oldu’ denir; yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu.” Çoğulu: **صعد**, iki zamma ile; ve **صعدات** cem‘u’l-cem‘dir; **طريق** ve **طرق** ve **طرقات** gibi. **الصعيد**: yol; geniş de olur dar da; topraktan dolayı **الصعيد** diye adlandırıldı; çoğulu **صعد**; **صعدات** da. Ondandır Ali رضي الله عنه hadisi: “Haklarını eda eden hariç, **الصعدات** üzerinde oturmaktan sakının.” Onlar yollardır. Ve denildi ki: o, **صعدة**’nın çoğuludur; **ظلمة** gibi; o, ev kapısının önü ve insanların onun önündeki geçididir. Ondandır hadis: “Mutlaka **الصعدات**’a çıkardınız; Allah’a feryat ederek.” **الصعيد**: kabir; Ebû Ömer el-Mutarriz zikretti. **الصعيد**: Mısır’da geniş beldeler; nahiyeleri, mamur beldeleri ve köyleri içine alan; boyu on beş günlük mesafe. İbnü’l-Cey‘ân’ın **قوانين الديوان**’unda: Mısır diyarındaki iklimler iki cihettir: birincisi **الوجه البحري**; sayısı bin altı yüz elli bir nahiyedir. İkinci cihet **الوجه القبلي**; sayısı beş yüz on iki nahiyedir. Bunlar: **الإطفيحية** ve **الفيومية** ve **البهنساوية** ve **الأشمونين** ve **الأسيوطية** ve **الإخميمية** ve **القوصية**. **الصعيد**: Vâdî’l-Kurâ yakınında bir yer; onda Peygamber صلى الله عليه وسلم için bir mescid vardır. Ve **صعائد**, zamma ile: bir yer. Lebîd dedi:
  Yedi (deve), günlerini tam ikiz olarak,
  **صعائد**’in sonundaki bir çukurda otlayıp kaldı.

Ve **عذاب صعد** (harekeli), Yüce Allah’ın sözü olan: **يسلكه عذابا صعدا** hakkında: şiddetli; **صعد** ve meşakkat sahibi. Ve **التصعيد**: eritme; ondan dolayı **خل مصعد** ve **شراب مصعد** denildi; ateşle muamele edilip, tat ve renkçe bulunduğu hâlden dönüştürüldüğü zaman. Ve **المصعاد** (kesre ile): hurma ağacının **حابول**’u; onunla üzerine çıkılır; **الصاغاني**’den. Ve **صعد** (damme sonra sükûn ile), ve **صعدد**, ve **صعادى**, ve **الصعيداء**, **هدهد** ve **حبارى** ve **المريطاء** gibi: yerlerdir; onları **الصاغاني** nakletti; ikincisi hariç. Ve **صاعد**: **بلعاء بن قيس الكناني**’nin atı. **الصاغاني** nakletti. Ve **صاعد**: **صخر بن عمرو بن الحارث بن الشريد**’in atı; **الصاغاني** nakletti. Ve **ناقة صعادية** **غرابية** gibi: uzun. **الصاغاني** nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جبل مصعد**: yükselmiş, yüksek; **ساعدة بن جؤية** dedi:
  Barınır, yükselmiş dik yamaçlara                      onlarda **القان** ve **النشم**’in dalları yükselir, kokusu keskindir
Ve **أكمة ذات صعداء**: tırmanana çıkışı şiddetli olur; dedi ki:
  Ve kavimlerin siyaseti—bil ki—                      onun bir **صعداء**’sı vardır; çıkışı uzundur
Ve **الصعود**: meşakkat; mesel üzere. Ve **أرهقته صعودا**: ona meşakkat yükledim. Ve denilir: **لأرهقنك صعودا**; yani işten sana bir meşakkat yükleteceğim. Bunu ancak şu sebeple türettiler: çünkü yükselme, **صعود**’da inişten, **هبوط**’ta olandan daha meşakkatlidir. Ve onda denildi: yani azaptan bir meşakkat. Ve hadiste, bir recez içinde:
  O, **صعدا** büyütür; yani **صعدا** ve yükselmeyi artırır
Denilir: **صعد** onda, ve ona, ve üzerine; ve hadiste. Böylece bakışta yükseldi ve indirdi; yani beni tefekkür ederek en yukarıya ve en aşağıya baktı. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: **كأنما ينحط في صعد**; rivayette böyle geldi; yani içinde çıkıp indiği yüksek bir yer. Ve **المشهرو**: sanki bir yokuşta iner. Ve **الصعد** (iki damme ile): **صعود**’un çoğulu; **الهبوط**’un zıddı; ve o (iki fetha ile) **الصبب**’in zıddıdır. Ve tenzilde: **إذ تصعدون ولا تلوون على أحد**. **الفراء** dedi: **الإصعاد** seferlerin başlangıcındadır.

Ve **المخارج** der ki: **أصعدنا مكة**; ve **أصعدنا من الكوفة إلى خراسان**; ve bunun benzerleri. Ve denilir: Biz hâlâ bir **صعود** içindeyiz; o, içinde yükselti bulunan yerdir. Ve **حشان**’ın şiirinde:
  Dizginleri yarıştırırlar, **مصعدات**; yani size doğru yönelmiş, size doğru müteveccih olanlar
Ve gemi **أصعدت** **إصعادا**; yelkenini uzatıp rüzgâr onu **صعدا** götürdüğü zaman. Ve **ركب مصعد**, ve **مصعد**: karında yükselmiş, dikilmiş bir yer; dedi ki:
  Der, eyerli binek sahibi olan:
  Ne pek alçak, ne de **مصعد**
**الصعدان**: **صعيد**’in çoğulu; yol mânâsında; **حميد بن ثور** dedi:
  Ve bir çöl ki **صعدان**’ları benzeşir                      onda su tükenir; ancak **السمل** hariç
Ve **الصعيد**: geniş, vâsi yer. Ve koşuda **أصعد**: şiddetlendi. Ve denilir: Bu bitki **صعدا** büyür; yani boyca artar. Ve **عنق صاعد**: yani uzun. Ve falan kimse **صعداه**’ını takip eder; yani başını kaldırır ve onu eğmez. Ve o mecazdır. Ve deveye denilir: O, **صعيدة بازليها** içindedir; yani yaklaştı, hâlbuki henüz **تبزل** olmadı; ve o mecazdır. Ve şu beyit okunmuştur:
  **سديس** **صعيدة بازليها** içinde                      **عبناة**; ve cenin henüz tamamlanmadı
Ve mecazdandır: **جارية صعدة**; yani düzgün boylu; sanki o, bir **صعدة قناة**’dır. Ve **جوار صعدات** (sükûn ile); çünkü o sıfattır. Ve mızraklar için **ثلاث صعدات** (harekeli); çünkü o isimdir. Ve **الصعد** (iki damme ile): ondan katran eritilen bir ağaç. Ve mecazdandır: Onun yükselen bir şerefi ve yardımcı bir ceddi vardır. Ve **رتبة بعيدة المصعد والمصاعد**. Ve reislik için bir **صعداء** vardır: ona çıkan için meşakkatli bir yükseliş. Ve **صاعد** lugavî, **صاحب الفصوص**: meşhur; dil imamlarındandır. Ve **صعدة** bir aygırın adıdır; **الصاغاني**’den.
