# صعر (ص-ع-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sa’ire” ateşin alevidir

- Harfler: ص - ع - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُصَعِّرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%92.md) | تُفَعِّلْ | Döndürme | 1 | 1 | [31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/ayet/31:18.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hadde, “Yanak” demektir
2. [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Derlenmiş hasattır
3. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
4. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Heyl (hı) : At demektir
5. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yürür
6. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
7. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
8. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صعر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md), [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md), [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Boyun ve yüzde görülen patolojik veya iradi eğrilik, yana bükülme |
| Çekirdek Özet 2 | Kibir ve küçümseme saikiyle insanlardan yanağı ve yüzü çevirme tavrı |
| Çekirdek Özet 3 | Muhatabı hiçe sayan asimetrik ahlaki yabancılaşma ve iletişimsel kopuş |
| Kritik Hata Riski | İfadeyi yalnızca sıradan bir yüz çevirme veya beden kusuru sayıp kibrin ontolojik ve toplumsal yıkımını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صع | Sarp yükseliş, zorlayıcı şiddet ve gerilimle sarsılma; [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) (yokuş çıkmak, sarp yere tırmanmak) ve [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) (şiddetli sesle çarpılmak, bayılmak) köklerinde olduğu gibi dikleşme veya kırılma hareketini ifade eder | ر | Çekirdekteki zorlayıcı ve sert gerilim hareketini insan veya hayvanın baş ve boyun bölgesindeki fiziksel eğrilik ile kibirli bükülmeye dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Boyun kaslarının tek taraflı kasılması, gerginleşmesi ve hareketi kısıtlayıcı biçimde tutulması |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yüzün, bakış doğrultusunun ve algı odağının yöneldiği hedef |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bedenin en üst noktası olan baş ve boyun uzvunun taşınması |
| صعر | Başın (ر) gözün baktığı tabii doğrultudan (ع) boyun kaslarının kasılmasıyla (ص) bir yana doğru bükülüp kibirle çevrilmesi hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin boynuna arız olan ve boynu bir yana doğru eğik bırakan bir hastalık; devenin yürürken boynunu yana eğip gitmesi veya devenin aşırı büyüyen hörgücünün yana yatması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (Cerîr b. Abdilmesîh) kibirlenen kimselerin boyun eğdirilmesini anlatırken kökü şöyle zikreder: وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ / أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde ahir zamandaki ahlaki yozlaşma anlatılırken insanların yalnızca iki sınıfa kalacağı belirtilir: يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça صعر kökü, Sami dillerinde bükülme, kasılma, eksenden sapma ve boyun eğriltme semantik alanına aittir. İbranice ve Aramice gibi Batı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi daralsa da, boyun ve yüz adalelerinin gerilerek bir tarafa yönelmesini bildiren fonetik varyantlar mevcuttur. Kökün özgün Sami çekirdeğindeki somut katman, canlıların omurga ve boyun hattındaki fiziki asimetriyi gösterir. Erken Arapçada bu fiziksel arıza (özellikle develerdeki boyun eğriliği hastalığı), kibre kapılarak muhatabını küçümseyen insanın beden dilini nitelemek üzere mecazen ahlak ve davranış alanına aktarılmıştır. Kullanıcının çalışma notunda geçen ateş ve ısıtılma anlamı ise [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) köküne ait olup, Sad harfiyle kurulan صعر kökünün anlam dairesinde ateş yakma anlamı bulunmamaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Devedeki boyun eğriliği hastalığından (sa'ar) kibirli insanın yanağını çevirmesine (tas'îr) geçiş | Beden kusurunu bildiren fiil kalıbından, iradi kibir ve üstünlük taslama tavrını ifade eden tef'îl babına anlamsal genişleme yaşanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde boyun bükme, yan yatma ve asimetrik duruş kökleri | Arapçada gelişen ahlaki mecaz derinliği diğer Sami kollarında sınırlı kalmış, fiziksel eğrilik matrisi korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesi içinde doğrulanmış kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صعر | Anlamlı | Boyun eğriliği, yüz çevirme | Muhatabı küçümseyerek yanağı bir tarafa büküp çevirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Yere sermek, çarpmak | Güreşte rakibini yere düşürmek veya sara nöbetiyle yere serilmek | Kur'an'da geçer; boyun eğriliğinden gövdenin bütünüyle yere yıkılmasına geçiş |
| [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Sıkmak, baskılamak, zaman | Suyunu çıkarmak için nesneyi büküp sıkıştırmak; daralan zaman dilimi | Kur'an'da geçer; bükme ve sıkıştırma mekanik çekirdeği ortaktır |
| [عرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Açık alan, avlu, oynaklık | Evlerin ortasındaki geniş boşluk; neşeden veya çeviklikten kıpırdanmak | Kur'an'da geçmez |
| [رصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Birbirine geçirmek, dizmek | Mücevheri yuvasına sıkıca oturtmak, halkaları birbirine bağlamak | Kur'an'da geçmez |
| [رعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Titremek, sarsılmak | Bedensel gevşeklik veya korku sebebiyle hızlıca sarsılıp titremek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صعر | Merkez | Kibirle yüz çevirme | Bedenin boyun ve yanak kısmını kibir ve küçümsemeyle bükerek muhataptan saptırma | Lokman [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)'de geçer |
| [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) | Komşu | Yüz çevirme, ilgisizlik | [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) bütünüyle dönüp gitmeyi ve ilgisizliği ifade ederken, صعر özellikle kibir kaynaklı aşağılayıcı boyun bükme jestini içerir | Kur'an'da çokça geçer |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Kibir, büyüklenme | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) kalpteki büyüklük iddiası ve içsel duyguyken, صعر bu içsel kibrin yanağı çevirmek suretiyle dışa vuran somut beden dilidir | Kibrin dışavurumudur |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Eğilme, sapma | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) her türlü fiziksel veya ahlaki tarafgirliği ve sapmayı anlatırken, صعر doğrudan boyun ve yanak bölgesindeki tek taraflı eğriliktir | Genel sapmaya karşı özel organ eğriliği |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Doğruluk, istikamet, dik duruş | Doğruluk, adaletle ayakta durma, eğrilikten ve sapmadan arınmış dosdoğru yöneliş | Kibirli boyun büküşün zıddı olan adil ve dengeli yönelim |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صعر | Boyun eğriliği, kibirle yüz çevirme | Patolojik boyun eğriliği ile iradi kibir jestini aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | despicere, torquere | Tepeden bakmak, boyun bükmek | Torquere fiziksel bükülmeyi, despicere ise küçümseyici bakışı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | turn away with disdain, wryneck | Kibirle yüz çevirmek, eğri boyun | Wryneck tıbbi boyun eğriliğini, disdain ahlaki küçümsemeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | den Kopf hochmütig abwenden, Schiefhals | Kibirle başı çevirmek, eğri boyun | Schiefhals patolojik boyun eğriliğidir; ahlaki tavır abwenden ile karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | détourner le visage par dédain, torticolis | Kibirle yüz çevirmek, boyun tutulması | Torticolis fiziksel boyun eğriliğini, dédain küçümseyici tutumu belirtir | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُصَعِّرْ | İnsanları küçümseyerek, büyüklük taslayarak yanağını ve yüzünü çevirmek | Lokman aleyhisselamın oğluna yönelik ahlaki, içtimai ve edep temelli terbiyesi bağlamı (Lokman [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahlak ve nefis tezkiyesi | Kibrin (istikbâr ve ucb) amellerin sıhhatine ve kalbin niyetine tesiri | Kalpteki kibrin fiziki uzuvlara sirayet ederek itaatsizliğe yol açan alameti |
| Fıkıh | Âdâb-ı muâşeret ve şahitlik | Muamelelerde muhatabı tahkir etmenin nehyi ve şahidin kibirli tavrının adalete etkisi | Şahitlikte ve toplumsal ilişkilerde vakar ile kibir arasındaki sınırın tespiti |
| Tefsir | Lokman [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md) tefsiri | Ayetteki nehyin hakiki bir boyun büküş mü yoksa kibirden kinaye mi olduğu | Bedensel jest ile ahlaki kibir arasındaki ayrılmaz bağın vurgulanması |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri rivayeti | Toplumsal yozlaşmada insanların أصعر (kibirli/dinsiz) veya أبتر (hayırsız) kalacağı beyanı | Toplumsal çürümenin ve kibirli yabancılaşmanın yaygınlaşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevazu ve kulluk bilinci | Kibrin reddi | İnsanın yaratılış gayesine uygun tevazu zemininde kalmasını sağlama | Yaratıcı karşısında aczini bilen kulun diğer insanlara tepeden bakmasını engeller | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve ilmi diyalog | Fikri kibir ve tahkir | İlim ehlini muhatabın sözünü küçümseme hatasından koruma | Hakikate ulaşmak için her seviyedeki muhatabın sözünü dinleme erdemini zorunlu kılar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetici ve tebaa ilişkisi | Otokratik kibir ve tahakküm | İdarecilerin halka karşı yabancılaşmasını ve yüz çevirmesini engelleme | Güç sahiplerinin tebaayı tahkir etmesini önleyerek adil ve doğrudan iletişimi tesis eder | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sınıfsal etkileşim | Servet sarhoşluğu | Maddi zenginliğin getirdiği küçümseyici ayrışmayı önleme | Zenginlerin yoksullara karşı kibirli beden diliyle ekonomik kastlaşma kurmasını yasaklar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açısal sapma (Angular deflection) ve asimetrik gerilim | Düz bir doğrultuda ilerlemesi gereken eksenin tek taraflı gerilim kuvvetiyle simetrisini kaybedip eğrilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Küçümseme mimikleri ve asimetrik yabancılaşma (Contempt micro-expressions) | Sosyal psikolojide muhatabın statüsünü geçersiz kılan, iletişimi kesen ve hiyerarşik üstünlük iddia eden dışlayıcı beden dili | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir nezaketsizlik, kaba bir yüz çevirme veya yalnızca fiziksel bir boyun hareketi olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın hemcinsine karşı ontolojik üstünlük taslayarak toplumsal bağı parçaladığı, kibrin bedene kazındığı köklü bir ahlaki sapma |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lokman aleyhisselamın uyarısını basit bir görgü kuralı düzeyine indirgeyerek, kibrin tevhidi, toplumsal adaleti ve insani ilişkileri çürüten yıkıcı yapısını kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kalpteki soyut kibir ve ucb hastalığını, muhataba karşı sergilenen en ince ve somut beden dili jesti üzerinden teşhis ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lokman Suresi'nde yer alan hikmet, tevhid, terbiye ve toplumsal ahlak nizamını kuran ayet grubunda (Lokman [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlakın yalnızca teorik inançtan ibaret olduğu zannını yıkar; insanın başını, yüzünü ve yanağını yöneltme biçiminin doğrudan kalpteki inanç ve ahlakın aynası olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin boynunun bir yana bükük kalması veya yanak ve boyun kaslarının kasılmasıyla yüzün tek taraflı eğrilmesi.
- Soyut anlam: Kibir, ucb ve tahkir duygusuyla insanları küçümseyerek yüzü ve yanağı muhataptan çevirme tavrı.
- Sistematik karşılık: İletişimsel simetriyi bozan, muhatabın varlığını ve haysiyetini tanımayan asimetrik ahlaki yabancılaşma.
- LaTeX modeli: $$ \vec{u} \cdot \vec{v} < 1 \implies \Delta H \to 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{u}$ öznenin yönelim vektörünü, $\vec{v}$ ise muhatabın yüz yüze iletişim doğrultusunu temsil eder. İki vektör arasındaki skaler çarpımın birden küçük olması ($\vec{u} \cdot \vec{v} < 1$) kibir saikiyle gerçekleşen açısal sapmayı ve yüz çevirmeyi simgeler. Bu sapma gerçekleştiğinde, taraflar arasındaki hakkaniyetli iletişim ve ahlaki geçirgenlik potansiyeli ($\Delta H$) sıfıra yaklaşarak toplumsal ve insani bağ kopar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Lokman 31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/ayet/31:18.md) — تُصَعِّرْ

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): İnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sa’ire” ateşin alevidir. “Se’r” mastar olarak ısıtılmak ve kaynatılmak anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والراء معهما
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال:
.....		وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي
والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور:
ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً		إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما
والعَصر: العشيّ. قال:
يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ العَصْرُ		وفي الرَّوْحَةِ الأولَى الغنيمةُ والأجرُ
به سمّيت صلاة العصر، لأنّها تعصر.
والعصران: الغداة والعشيّ. قال:
المطعم الناس اختلاف العَصْرَيْنِ		جفان شيزى كجوابي الغَرْبَـيْنِ
والعصارة ما تحلب من شيء تعصره، قال العجاج:
عصارة الجزء الذي تحلبا
يعني بقية الرَّطْب في أجواف حمر الوحش التي تجزّأ بها عن الماء.
وهو العصير أيضاً. قال:
وصار باقي الجزء من عصيره		إلى سَرار الأرض أو قعوره
يعني العصير ما بقي من الرَّطب في بطون الأرض، ويبس ما سواه. وكلّ شيء عُصِر ماؤه فهو عصير، بمنزلة عصير العنب حين يُعصر قبل أن يختمر.
والاعتصار أن تخرج من إنسان مالاً بغرم أو بوجه من الوجوه. قال:
فمنّ واستبقى ولم يعتصـرْ		من فرعه مالاً ولا المكسر
مَكسِره لشيء أصله، يقول: منّ على أسيره فلم يأخذ منه مالاً من فرعه، أي: من حيث تفرّع في قومه، ولا من مكسره، أي: أصله، ألا ترى أنّك تقول للعود إذا كسَرته: إنّه لحسن المكسر فاحتاج إلى ذلك في الشّعر فوصف به أصله وفرعه.
والاعتصار أن يغصَّ الإنسان بطعام فيعتصر بالماء، وهو شربه إياه قليلاً قليلاً، قال الشاعر:
لو بغير الماءِ حَلْـقـي شـرِق		كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصاري
أي: لو شرقت بغير الماء، فإذا شرقت بالماء فبماذا أعتصر? والجارية إذا حرُمت عليها الصلاة، ورأت في نفسها زيادة الشباب فقد أَعْصَرَتْ فهي مُعْصِر، بلغت عصر شبابها. واختلفوا فقالوا: بلغت عَصْرَها وعُصُرَها وعصورَها. قال:
......		وفنّقها المراضعُ والعصورُ
ويجمع معاصير. قال أبو ليلى: إذا بلغت قرب حيضها، وأنشد:
جاريةٌ بِـسَـفَـوان دارهَـــا		تمشي الهُوَيْنا مائلاً خـمـارُهـا
يَنْحَلُّ من غُلْـمَـتِـهـا إزارُهـا		قد اعْصَرَتْ، أو قد دنا إعصارها
والمُعْصِرات: سحابات تُمْطِر. قال الله عزّ وجلَ: " وأنزلنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجا " .
ؤاَعْصْرْ القوم: أُمْطِرُوا. قال الله عزّ وجلّ: " وفيه يُعْصَرون " . ويقرأ يَعْصِرون، من عصير العنب. قال أبو سعيد: يَعْصِرون: يستغلّون أَرَضِيهم، لأن الله يُغنيهم فتجيء عصارة أَرَضيهم، أي: غلّتها، لأنك إذا زرعتَ اعتصرتَ من زرعك ما رزقك الله.
والإعصار: الريح التي تثير السَّحاب. أعصرتِ الرياح فهي مُعْصِرات، أي: مثيرات للسحاب.
والإعصار: الغبار الذي يستدير ويسطع. وغبار العجاجة إعصار أيضاً. قال الله عزّ وجلّ: " فأصابها إعصار فيه نار " يعني العجاجة.
والعَصَرُ: الملجأ، والعُصْرةُ أيضاً، والمُتَعَصَّرُ والمعْتَصَرُ، وهذا خلاف ما زعم في تفسير هذا البيت، في قوله:
وعصْفَ جارٍ هدَّ جارُ المعتَصَرْ
قالوا: أراد به كريم البلل والنَّدَى، وهو كناية عن الفعل، أي: عمل جارٍ وهدَّ جارُ، فهذا معني كَرُمَ، أي: أَكْرِمْ به من مُعْتَصَر، أي: أنك تعصر خيره تنظر ما عنده كما يُعْصَر الشراب.
وقال عبد الله: هذا البيت عندي:
وعصَّ جارٍ هدَّ جاراً فاعتصر
أي: لجأ. وقال أبو دُواد في وصف الفرس:
مِسَحٌّ لا يواري العَي		رَ منه عَصَرُ اللِّهْبِ
قال أبو ليلى: اللِّهْب: الجبل، والعَصَرُ: الملجأ، يقول: هذا العَيْرُ إن اعتصر بالجبل لم ينجو من هذا الفرس. وقال بعضهم: يعني بالعَصَر جمع الإعصار، أي: الغبار.
والعُصْرَةُ: الدِّنْيَةُ في قولك: هؤلاءِ موالينا عُصْرَةً، أي: دِنْيَةَ، دون مَنْ سواهم.
والمَعْصِرَةُ: موضع يُعْصَرُ فيه العنب.
والمِعْصار: الذي يُجْعَلُ فيه شيء يُعْصَر حتى يُتَحلَّب ماؤه.
وعَصَرْتُ الكرمَ، وعصرت العنب إذا وليته بنفسك، واعتصرت إذا عُصِرَ لك خاصة.
والعَصْرُ: العطية، عَصَرَهُ عَصْراً. قال طرفة:
لو كان في إملاكنا واحـدٌ		يَعْصِرُنا مثل الذي تَعْصِرُ
والعرب تقول: إنّه لكريم العُصارة. وكريم المعتَصَر، أي: كريم عند المسألة.
وكلّ شيء منعته فقد اعتصرته. ومنه الحديث: " يعتصر الوالد على ولده في ماله " ،أي: يحبسه عنه، ويمنعه إياه.
وعَصرت الشيء حتى تحَلَّب، قال مرار بن منقذ:
وهي لو تعصر من أردانها		عبقَ المسكِ لكادت تَنعَصِر
وبعير معصور قد عصره السّفر عصراً.
عرص: العَرْص: خشبة توضع على البيت عُرضاً إذا أراد تسقيفه ثم يوضع عليه أطراف الخشب الصّغار. وعَرَّصت السقف تعريصاً.
والعرّاص: من السّحاب ما أطلّ من فوق فقرب حتى صار كالسقف، ولا يكون إلاّ ذا رعد وبرق. قال ذو الرّمة:
يَرْقَدُّ في ظلِّ عرَّاصٍ ويطرده		حفيف نافجة عُثنونُها حَصِبُ
والمُعَرَّص من اللّحم ما ينضج على أيّ لون كان في قدر أو غيره. يقال المعرَّص: الذي تعرَّصه على الجمر فيختلط بالرماد فلا يجود نضجه.
والمملول: المغيّب في الجمر، المفأد: المشوي فوق الجمر، والمحنود: المشويّ بالحجارة المحماة خاصة.
وعَرْصَةُ الدار: وسطها، والجميع العَرَصات والعِراص.
صعر: الصَّعَرُ: مَيَل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. والتَّصعير إمالة الخدّ عن النظر إلى الناس تهاوناً من كِبْر وعظمة، كأنّه مُعْرض، قال الله عزّ وجلّ: " ولا تصعِّر خدّك للنّاس " . وربما كان الإنسان والظّليم أصعَر خلقةً.
وفي الحديث: " يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلاّ أَصْعَرُ أو أبترُ " ، يعني رُذالة الناس الذين لا دين لهم. قال سليمان:
قد باشر الخدّ منه اللأصعر العَفِرُ
والصُّعرورة: دحروجة الجُعَل، يصعرِرُها بالأيدي، قال زائدة: الصُّعْرور أيضاً جنس من الصَّمغ يخرج من الطَّلح.
وقال زائدة: أقول: دُحْروجَة وصُعرورة وحُدْروجة، وكتلة ودهدهة كله واحد.
قال:
يبعرْنَ مثل الفلفل المصعرر
وضربته فاصعنرر إذا استدار من الوجع مكانه، وتقبّض، ولكنّهم يدغمون النون في الراء فيصير: اصعرّر. وكل حمل شجر يكون أمثال الفلفل أو أكبر نحو ثمر الأبهل وشبه مما فيه صلابة يسمّى الصعارير.
رعص: الرَّعْص بمنزلة النّفض. ارتعصت الشجرة، ورَعَصَتْها الريح وأَرْعَصَتْها، لغتان.
والثور يحتمل الكلب بطعنةٍ فيرعَصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه.
صرع: صرعه صرعاً، أي: طرحه بالأرض. والصِّراع: معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه.
ورجل صِرّيع، أي: تلك صنعته الّتي يعرف بها.
وصرّاع شديد الصّرع وإن لم يكن معروفاً...
وصَروع للأقران: أي: كثير الصّرع لهم.
والصّراعة مصدر الاصطراع بين القوم، وأصَّرَعة: القوم يصرعون من صارعوا.
والصُّرَعَةُ: القوم يصرعون من صارعوا.
والمِصراعان من الأبواب: بابان منصوبان ينضمّان جميعاً مدخلهما في الوسط من المصراعين.
ومن الشّعر ما كان قافيتان في بيت.. يقال: صرَّعت الباب والشعر تصريعاً.
ومصارع القوم: سقوطهم عند الموت. قال:
......		......ولكل جنب مصرع

والصُّرْعة: الرجل الحليم عند الغضب.
قال الضرير: الاصطراع مصدر والصِّراعة اسم كالحِياكة والحِراثة وقول لبيد:
.....		منها مصارع غابة وقيامها
فالمصارع ههنا كان قياسه: مصاريع، لأنه مصروع. ألا ترى أنه ذكر قيامها، فهو جمع. وما ينبغي أن يكون المصَارعُ أن يكون جمعاً ولكنه مضطرّ إلى ذلك.
رصع: الرَّصَعُ: مثل الرَّسَح سواء. وقد رصِعَتِ المرأة رَصَعاً، فهي رَصْعاء، أي ليست بعجزاء، ويقال هي التي لا إسْكَتَيْن لها.
وأما الرَّصْعُ، جزماً فشدة الطعن. رَصَعَهُ بالرّمح وأَرْصَعَهُ. قال العجاج:
رخضاً إلى النصف وطعناً أرصعا		قابل من أجوافهـنّ الأخـدعـا
قوله: أرصعاً، أي: لازقاً.
والرَّصيعَةُ: العقدة في اللّجام عند المعذّر كأنّها فَلْس، وإذا أخذت سيراً فعَقَدتَ فيه عقداً مثلثة فذلك التّرصيع، وهو عقد التميمة وما أشبه، قال الفرزدق:
وجئنَ بأولاد النصارى إلـيكُـمُ		حَبالَى وفي أعناقِهنّ المراصع
أي: الختم في أعناقهنّ.
والرَّصَعُ: فراخ النّحل.

##### Türkçe

**باب العين والصاد والراء معهما**
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع

عصر: **العَصْرُ**: dehrdir; onu ağırlaştırmaya ihtiyaç duyduklarında **عُصُر** dediler; **الصاد**’ı sükûnlu yaptıklarında ise ancak fetha ile kaim olurlar; nitekim dedi ki:
.....		Ve **العُصُرِ** boş iken, kim olan kimse nimetlenir mi?

**والعصران**: gece ve gündüz. Humeyd b. Sevr dedi ki:
Ve **العَصْرَانِ** bir gün ve bir gece oyalanmaz;
ihtilaf ettiklerinde, yöneldikleri şeye erişmeleri (gecikmez).

**والعَصر**: akşamüstü. Dedi ki:
Amr bizi götürür; hâlbuki **العَصْرُ** (akşamüstü) **عَصَرَ** (girdi);
ve ilk gidişte ganimet ve ecir vardır.

Bununla **صلاة العصر** adlandırıldı; çünkü o **تعصر** (sıkıştırır/sonlandırır).

**والعصران**: sabah ve akşamüstü. Dedi ki:
İnsanları **العَصْرَيْنِ**’in (iki vaktin) ihtilafında doyuran;
Şîzâ çanakları, iki büyük kovaya benzer.

**والعصارة**: sıktığın bir şeyden sağılır gibi çıkan şeydir. el-Accec dedi ki:
Sağılan kısmın **عصارة**’sı

Yani: suya karşı onunla parça parça ayrıldıkları yaban eşeklerinin karın boşluklarında kalan yaş hurmanın bakiyesi.

Ve o, **العصير** de olur. Dedi ki:
Onun **عصيره**’sinden kısmın bakiyesi oldu;
yerin **سَرار**’ına yahut çukurlarına (indi).

Yani: **العصير**, yaş hurmadan yerin karınlarında kalan şeydir; onun dışındakiler kurudu. Ve her şey ki suyu sıkıldı, o **عصير**dir; üzüm **عصير**i menzilesinde, mayalanmadan önce sıkıldığı vakit.

**والاعتصار**: bir insandan bir borç karşılığında yahut yüzlerden bir yüz ile mal çıkarman (almandır). Dedi ki:
İhsan etti ve (onu) alıkoydu ve **يعتصـرْ** etmedi;
onun dalından malı da, **المكسر**’i de.

**مَكسِره**: bir şeyin aslıdır. Diyor ki: esirine ihsan etti de ondan dalından mal almadı; yani: kavminde dallanıp budaklandığı yerden; ve **مكسره**’inden de (almadı); yani: aslından. Görmez misin ki sen oduna onu kırdığında dersin: “Ne güzel **المكسر**!” Şiirde buna ihtiyaç duydu; böylece onun aslı ve dalı ile vasfetti.

**والاعتصار**: insanın bir yiyecekle boğazının tıkanması, sonra su ile **يعتصر** etmesidir; o, onu az az içmesidir. Şair dedi ki:
Eğer su dışında boğazım tıkansaydı,
su ile **اعتصاري** (sıkışıp su içişim) boğulanlar gibi olurdum.

Yani: su dışında tıkansaydım; peki su ile tıkandığımda ne ile **أعتصر** ederim?

Cariye, namaz kendisine haram kılındığında ve kendinde gençliğin artışını gördüğünde, **أَعْصَرَتْ** olur; o hâlde o **مُعْصِر**dir: gençliğinin **عصر**ına ulaştı. İhtilaf ettiler de dediler: **عَصْرَها**’sına ve **عُصُرَها**’sına ve **عصورَها**’sına ulaştı. Dedi ki:
......		Onu emzirenler ve **العصورُ** semirtti.

**معاصير** diye cem edilir. Ebû Leylâ dedi ki: hayzına yakınlığa ulaştığında. Ve inşad etti:
Bir cariye; Safvân’da onun evi,
ağır ağır yürür; örtüsü eğik.
Onun **غُلْـمَـتِـها**’sından (gençlik taşkınlığından) izarı çözülür;
**قد اعْصَرَتْ**; yahut **إعصارها** yaklaştı.

**والمُعْصِرات**: yağmur yağdıran bulutlardır. Allah عزّ وجلّ dedi: “Ve **المُعْصِرات**’tan bol bol su indirdik.”

**ؤاَعْصْرْ القوم**: yağmura tutuldu(lar). Allah عزّ وجلّ dedi: “Ve onda **يُعْصَرون**.” **يَعْصِرون** diye de okunur; üzüm **عصير**inden (sıkmaktan). Ebû Saîd dedi ki: **يَعْصِرون**: arazilerini işletirler; çünkü Allah onları zengin kılar da arazilerinin **عصارة**’sı gelir; yani: onun geliri. Çünkü sen ektiğinde, ekininden Allah’ın sana rızık kıldığını **اعتصرتَ** (çekip alırsın).

**والإعصار**: bulutu kaldırıp harekete geçiren rüzgârdır. Rüzgârlar **أعصرتِ**; o hâlde onlar **مُعْصِرات**tır; yani: bulutu harekete geçiriciler.

**والإعصار**: dönen ve yükselen tozdur. Fırtına tozu da **إعصار**dır. Allah عزّ وجلّ dedi: “Ona, içinde ateş bulunan bir **إعصار** isabet etti.” Yani: fırtına.

**والعَصَرُ**: sığınaktır; **العُصْرةُ** da. Ve **المُتَعَصَّرُ** ve **المعْتَصَرُ** (da böyledir). Bu, şu beytin tefsirinde zannedilene aykırıdır; onun sözünde:
Ve bir komşunun **عصْفَ**’ı; **المعتَصَرْ**’ın komşusu yıktı.

Dediler ki: bununla ıslaklık ve cömertlik kerimini murad etti; o, fiile kinayedir; yani: bir komşunun işi ve bir komşunun yıkması. Bu, **كَرُمَ** mânâsıdır; yani: **أَكْرِمْ** onunla, **مُعْتَصَر**dan; yani: sen onun hayrını sıkarsın, onda ne var bakarsın; içki sıkıldığı gibi.

Abdullah dedi ki: bu beyit bence:
Ve bir komşu **عصَّ** etti; bir komşuyu yıktı; sonra **اعتصر** etti.

Yani: sığındı. Ebû Duvâd, atı vasfederken dedi ki:
Çok silkeleyen; ondan **العَيـرَ**’i gizlemez
**عَصَرُ اللِّهْبِ**.

Ebû Leylâ dedi ki: **اللِّهْب**: dağdır; **العَصَرُ**: sığınaktır. Diyor ki: bu **العَيْرُ**, dağa sığınsa bile bu attan kurtulmaz. Bazıları dedi ki: **العَصَر** ile **الإعصار**’ın cem’ini murad eder; yani: toz.

**والعُصْرَةُ**: “Bunlar bizim mevlâlarımızdır **عُصْرَةً**” sözündeki **الدِّنْيَةُ**’dir; yani: aşağılık/alt mertebe; başkalarının aşağısında.

**والمَعْصِرَةُ**: üzümün sıkıldığı yerdir.

**والمِعْصار**: içinde bir şeyin konulduğu, suyu sağılır gibi çıkıncaya dek sıkıldığı şeydir.

**وعَصَرْتُ** asmayı; ve üzümü **عصرت**: onu bizzat üstlendiğinde. Ve **اعتصرت**: özellikle senin için sıkıldığında.

**والعَصْرُ**: عطية (bağış)tır; onu **عَصَرَهُ عَصْراً** (bağışladı). Tarafe dedi ki:
Eğer mülkümüzde bir tek (kimse) olsaydı,
senin **تَعْصِرُ** ettiğin gibi bize **يَعْصِرُ** ederdi.

Araplar der ki: o, **العُصارة**’sı kerimdir. Ve **المعتَصَر**’ı kerimdir; yani: istenildiğinde kerimdir.

Ve her şey ki onu men ettin, onu **اعتصرته**. Ondan hadis: “Baba, oğlunun malı üzerinde **يعتصر** eder.” Yani: onu ondan hapseder ve onu ona men eder.

Ve bir şeyi **عَصرت**; ta ki sağılır gibi aktı. Merâr b. Munkız dedi ki:
O, eğer yenlerinden sıksa,
misk kokusu yayılır; neredeyse **تَنعَصِر** eder.

Ve **بعير معصور**: sefer onu **عصراً** (sıkıştırıp yıpratarak) sıkmıştır.

عرص: **العَرْص**: evi enlemesine konulan bir tahtadır; onu tavanlamak istediklerinde; sonra onun üzerine küçük tahtaların uçları konur. Ve tavanı **عَرَّصت**; **تعريصاً**.

**والعرّاص**: buluttan, üstten görünüp de yaklaşıp tavan gibi olan şeydir; ancak gök gürültüsü ve şimşek sahibi olur. Zû’r-Rumme dedi ki:
Bir **عرَّاص**’ın gölgesinde yatar; onu kovar
bir nafecenin hışırtısı; onun kılları çakıllıdır.

**والمُعَرَّص** etten: tencerede yahut başka yerde, hangi renk üzere olursa olsun pişen şeydir. Denir: **المعرَّص**: onu kor üzerinde **تعرَّص** ettiğin (tutturduğun) şeydir; külle karışır da pişmesi iyi olmaz.

**والمملول**: kor içinde gömülü olandır. **المفأد**: korun üstünde kızartılandır. **والمحنود**: özellikle kızdırılmış taşlarla kızartılandır.

**وعَرْصَةُ الدار**: onun ortasıdır. Cem’i: **العَرَصات** ve **العِراص**.

صعر: **الصَّعَرُ**: boyunda eğriliktir; ve yüzün iki yandan birine dönmesidir. **والتَّصعير**: kibir ve büyüklükten, insanlara bakmaktan yanağı eğmektir; sanki yüz çeviren gibidir. Allah عزّ وجلّ dedi: “Ve yanağını insanlara **تصعِّر** etme.” Bazen insan ve devekuşu yaratılışça **أصعَر** olur.

Hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; içlerinde ancak **أَصْعَرُ** yahut **أبترُ** kalır.” Yani: dini olmayan insanların rezilleri. Süleyman dedi ki:
Ondan yanağa, topraklı **اللأصعر** dokundu.

**والصُّعرورة**: bokböceğinin yuvarlağıdır; onu ellerle **يصعرِرُها** (yuvarlar). Zâide dedi ki: **الصُّعْرور** da, **الطَّلح**’tan çıkan bir zamk cinsidir.

Zâide dedi ki: derim: **دُحْروجَة** ve **صُعرورة** ve **حُدْروجة**; ve **كتلة** ve **دهدهة**; hepsi birdir.

Dedi ki:
Biber gibi **المصعرر** dışkılarlar.

Ona vurdum da acıdan yerinde dönüp yuvarlandı ve büzüldü: **فاصعنرر**. Fakat onlar **النون**’u **الراء**’da idgam ederler; böylece olur: **اصعرّر**. Ve her ağaç yükü ki biber emsali yahut daha büyük olur; **الأبهل** meyvesi gibi ve sertlik bulunan benzerleri; onlara **الصعارير** denir.

رعص: **الرَّعْص**: silkeleme menzilesindedir. Ağaç **ارتعصت**; ve rüzgâr onu **رَعَصَتْها** ve **أَرْعَصَتْها**; iki lugattır.

Ve boğa, köpeği bir dürtüşle taşır; sonra onu **رَعْصاً** **يرعَصُه** eder; onu sallayıp silkelediğinde.

صرع: Onu **صرعاً** **صرعه** etti; yani: onu yere attı. **والصِّراع**: ikisinin mücadelesidir; hangisi arkadaşını yere serer.

Ve **رجل صِرّيع**: yani: onunla bilindiği sanatı budur.

Ve **صرّاع**: şiddetli yere seren; bilinir olmasa bile...

Ve **صَروع للأقران**: yani: akranlarını çok yere seren.

**والصّراعة**: kavim arasında **الاصطراع**’ın masdarıdır. **وأصَّرَعة**: kavimdir; güreştikleri kimseleri yere sererler.

**والصُّرَعَةُ**: kavimdir; güreştikleri kimseleri yere sererler.

Kapılardan **المِصراعان**: iki dikili kapıdır; ikisi birlikte birleşir; girişleri iki **مصراع**ın ortasındadır.

Şiirden de, bir beyitte iki kafiye olan vardır. Denir: kapıyı ve şiiri **تصريعاً** **صرَّعت**.

**ومصارع القوم**: ölüm anındaki düşüşleridir. Dedi ki:
......		......Ve her yan için bir **مصرع**

**والصُّرْعة**: öfke anında halim (yumuşak huylu) adamdır.

ed-Darîr dedi ki: **الاصطراع** masdardır; **الصِّراعة** ise isimdir; **الحِياكة** ve **الحِراثة** gibi. Lebîd’in sözü:
.....		ondan, bir ormanın **مصارع**’ı ve onun ayakta duruşu

Burada **المصارع**ın kıyası: **مصاريع** idi; çünkü o **مصروع**dur. Görmez misin ki onun ayakta duruşunu zikretti; o hâlde o cem’dir. **المصَارعُ**’ın cem’ olması gerekmezdi; fakat o buna mecbur kalmıştır.

رصع: **الرَّصَعُ**: **الرَّسَح** gibidir; eşittir. Kadın **رَصَعاً** **رصِعَتِ**; o hâlde o **رَصْعاء**dır; yani: **بعجزاء** değildir. Ve denir: o, iki **إسْكَتَيْن**’i olmayan kimsedir.

أما **الرَّصْعُ** (cezm ile): saplamanın şiddetidir. Onu mızrakla **رَصَعَهُ** ve **أَرْصَعَهُ**. el-Accec dedi ki:
Yarıya dek çiğneyiş; ve bir saplayış: **أرصعا**;
onların iç boşluklarından **الأخـدعـا**’ya karşı.

Onun sözü: **أرصعاً**; yani: yapışık.

**والرَّصيعَةُ**: gemde, **المعذّر** yanında düğümdür; sanki bir **فَلْس** gibidir. Ve bir kayış aldığında, onda üçgen bir düğüm düğümlersen, işte o **التّرصيع**’dir; o, muska düğümüdür ve benzeri. el-Ferezdak dedi ki:
Hristiyanların çocuklarını size getirdiler;
hamileler; ve boyunlarında **المراصع**.

Yani: boyunlarındaki mühür.

**والرَّصَعُ**: arı yavrularıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَعَرُ: الميل في الخَدِّ خاصةً. وقد صَعَّرَ خَدَّه وَصاعَرَهُ، أي أمالَه مر الكِبْرِ. ومنه قوله تعالى: "ولا تُصَعِّرْ خَدَّكَ للناسِ". وقال الشاعر:
وكُنَّا إذا الجَبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُأَقَمْنا له من دَرْئِهِ فتَقَوَّما
وفي الحديث: "ليس فيه إلا أَصْعَرُ أو أَبْتَرُ"، أي ليس فيه إلاَّ ذاهبٌ بنفسه أو ذليلٌ. وربَّما كان الإنسانُ والظليم أَصْعَرَ، خِلْقةً. وقول الراجز:
وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرّاً
يعني شديداً. والصَيْعَريَّةُ: اعتراضٌ في السَيْرِ، وهو من الصَعَرِ. والصَيْعَرِيَّةُ: سِمَةٌ في عُنق البعير. قال الشاعر:
وقد أَتَناسى الهَمَّ عند احْتِضارِهِ		بناجٍ عليه الصَيْعَرِيَّةُ مُكْـدَمِ
والصُعْرورُ: قِطعة من الصمغ فيها طولٌ والتواء. وقال أبو عمرو: الصَعاريرُ ما جَمَدَ من اللَثى. وصَعْرَرْتُ الشيء فَتَصَعْرَرَ، أي استدار. قال الراجز:
سودٌ كحَبِّ الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ

##### Türkçe

**الصَعَرُ**: özellikle yanakta eğilme. Ve **صَعَّرَ خَدَّه** ve **صاعَرَهُ**; yani onu kibirden dolayı eğdi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve insanlara karşı yanağını **تُصَعِّرْ** etme.” Şair dedi ki:
Ve biz, zorba yanağını **صَعَّرَ** ettiğinde,
onun itişini savuşturmaktan ona karşı doğrulduk da doğruldular.

Ve hadiste: “Onda ancak **أَصْعَرُ** veya **أَبْتَرُ** vardır”; yani onda ancak kendisiyle gitmiş olan yahut zelil olan vardır. Ve bazen insan ve devekuşu **أَصْعَرَ** olur; yaratılışça. Ve recez söyleyenin sözü:
Ve gerçekten yaklaştılar; **مُصْعَرّاً** bir yaklaşma ile
yani şiddetli. Ve **الصَيْعَريَّةُ**: yürüyüşte bir engel/yanlama; o, **الصَعَرِ**dendir. Ve **الصَيْعَرِيَّةُ**: devenin boynunda bir damga/nişan. Şair dedi ki:
Ve onun hazır oluşu sırasında kederi unutuyor gibi olurum,
üzerinde **الصَيْعَرِيَّةُ** bulunan, önden gelen bir binek ile.

Ve **الصُعْرورُ**: içinde uzunluk ve kıvrılma bulunan zamktan bir parça. Ebû Amr dedi ki: **الصَعاريرُ**; **اللَثى**dan donmuş olan şeydir. Ve **صَعْرَرْتُ** şeyi, derken **فَتَصَعْرَرَ**; yani yuvarlaklaştı. Recez söyleyen dedi ki:
Siyah; **المُصَعْرَرِ** biber tanesi gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الراء
عصر ، عرص ، صعر ، صرع ، رصع ، رعص : مستعملات .
عصر : قال الله جلّ وعَزّ : ( ُ ءِ ) ( العصر : 1 ، 2 ) قال الفرّاء : والعصر : الدهر ، أقسم الله به . وروى مجاهد عن ابن عبّاس أنه قال : العَصْر : ما يلي المغربَ من النهار . وقال قتادة : هي ساعة من ساعات النهار . وقال أبو إسحاق : العصر : الدهر ، والعصر :
اليوم ، والعصر : الليلة . وأنشد :
ولا يلبث العصران يوم وليلة
إذَا طَلَبَا أنْ يُدْرِكا ما تيمَّما
وقال ابن السكيت في باب ما جاء مثنَّى : الليل والنهار يقال لهما : العَصْران . قال : ويقال : العَصْران : الغداة والعَشِيّ . وأنشد :
وأمطُلُه العَصْرين حتى يَمَلَّني
ويرضى بنصف الدَّين والأنف راغِمٌ
وقال الليث : العصر : الدهر ، ويقال له : العُصُر مثقَّل . قال : والعَصْران : الليل والنهار . والعَصْر العَشِيّ . وأنشد :
تَرَوَّحْ بنا يا عمرو قد قَصُر العصر
قال : وبه سمّيت صلاة العصر . قال : والغداة والعَشِيّ يسمّيان العصرين . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس قال : صلاة الوسطى : صلاة العصر . وذلك لأنها بين صلاتي النهار وصلاتي الليل . قال : والعصر : الحَبْس ، وسُمِّيت عَصْراً لأنها تعصَر أي تُحْبَس عن الأولى . قال : والعَصْر : العطِيَّة . وأنشد :
يعصر فينا كالذي تعصر
أبو عبيد عن الكسائيّ : جاء فلان عَصْراً أي بطيئاً . وقال الله جلّ وعزّ : ( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ ) ( يُوسُف : 49 ) قال أكثر المفسّرين : أي يَعْصِرون الأعناب والزيت . وقال أبو عبيدة : هو من العَصَر وهو المَنجاة والعُصْرة والمُعْتَصَر والمُعَصَّر . وقال لبيد :
وما كان وقّافاً بدار مُعَصّر
وقال أبو زُبَيد :
ولقد كان عُصْرة المنجود
أي كان مَلْجأ المكروب . وقال الليث : قرىء : ( وفيه تُعْصَرون ) بضمّ التاء أي تُمطَرون . قال : ومن قرأ : ( تَعْصِرون ) فهو من عَصْر العِنب . قلت : ما علمت أحداً من القرّاء المشهَّرين قرأ : تُعصرون ، ولا أدري من أين جاء به الليث . قال : ويقال : عصرت العِنَب وعصَّرته إذا ولِيت عَصْره بنفسك ، واعتصرت إذا عُصِر لك خاصَّة . والاعتصار : الالتجاء . وقال عَدِيّ بن زيد :
لو بغير الماء حَلْقي شَرِق
كنتُ كالغَصَّان بالماء اعتصاري
قال : والعُصَارة : ما تحلَّب من شيء تَعْصِره . وأنشد :
فإن العذَارى قد خلطن لِلِمَّتى
عُصَارة حِنّاء معاً وصَبِيب
وقال الراجز :
عُصَارة الجُزء الذي تحلّبا
ويروى تجلّبا ، من تجلّب الماشية بقية العُشْب وَتلزّجته : أي أكلته ، يعني : بقيَّة الرُطْب في أجواف حُمُر الوحش . قال : وكل شيء عُصر ماؤه فهو عَصِير . وأنشد قول الراجز :
وصار باقي الجُزْء من عصيره
إلى سَرَار الأرض أو قُعوره
يعني بالعصير الجزء وما بقي من الرُّطْب في بطون الأرض ويبس ما سواه .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( وَهَّاجاً وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ (
ماءً ثجاجاً ) [ النّبأ : 14 ] روي عن ابن عباس أنه قال : المُعْصِرات : هي الرياح . قال الأزهري : سمّيت الرياح مُعْصِرات إذا كانت ذواتِ أعاصِير ، واحدها إعصار ، من قول الله جلّ وعزَّ : ( إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ ) ( البقرة : 266 ) . والإعصار : هي الريح التي تَهُبُّ من الأرض كالعَمُود الساطع نحو السماء ، وهي التي يسمّيها بعض الناس الزّوْبَعة ، وهي ريح شديدة ، لا يقال لها إعصار حتى تَهُبّ كذلك بشدة . ومنه قول العرب في أمثالها :
إن كنتَ ريحاً فقد لاقيتَ إعصارا
يضرب مَثَلاً للرجل يَلْقَى قِرْنه في النَجْدة والبَسَالة . وقال ابن الأعرابيّ يقال : إعصار وعِصَار ، وهو أن تَهيج الريحُ الترابَ فترفعه . وقال أبو زيد : الإعصار : الريح التي تَسْطَع في السماء . وجمع الإعصار الأعاصير ، وأنشد الأصمعيّ :
وبينما المرءُ في الأحياء مغتبِط
إذا هو الرَمْس تعفوه الأعاصير
وروي عن أبي العالية أنه قال في قوله : ( وَأَنزَلْنَا مِنَ ( : ( النبأ : 17 ) إنها السحاب . قلت : وهذا أشبه بما أراد الله جلَّ وعزَّ ؛ لأن الأعاصير من الرياح ليست من رياح المطر ، وقد ذكر الله أنه يُنزل منها ماء ثجاجاً .
العصر : المطر ، قال ذو الرمة :
وتَبْسِم لَمْع البرق عن متوضّح
كلون الأقاحي شاف ألوانَها العَصْرُ
وقولُ النابغة :
تَنَاذرها الراقُون من سُوء سمّها
تراسلهم عصراً وعصراً تراجع
عصراً أي مرّة . والعُصَارة : الغَلَّة . ومنه يقرأ . ) وفيه تَعْصِرون ( يوسف : 49 ) أي تستغلون . وعَصَر الزرع : صار في أكمامه . والعَصْرة شجرة . وقال الفرّاء . السحابة المُعْصِر : التي تتحلّب بالمطر ولما تجتمع ، مثل الجارية المعصر قد كادت تحيض ولما تحِضْ . وقال أبو إسحاق : المعصِرات : السحائب ، لأنها تُعْصِر الماء . وقيل مُعْصِرات كما يقال : أجزَّ الزرعُ إذا صار إلى أن يُجَزَّ ، وكذلك صار السحاب إلى أن يمطر فيعصر . وقال البَعِيث في المعصرات فجعلها سحائب ذوات المطر فقال :
وذي أُشُر كالأُقحوان تشوفُه
ذِهابُ الصَّبَا والمُعْصِرات الدوالحُ
والدوالح من نعت السحاب لا من نعت الرياح ، وهي التي أثقلها الماء فهي تَدْلَحُ أي تمشي مشي المُثْقَل ، والذِهاب الأمطار . وقال بعضهم : المعصِرات ، الرياح . قال : و ( مِنَ ) في قوله : ( وَأَنزَلْنَا مِنَ ) ( النبأ : 14 ) قامت مقام الباء الزائدة ، كأنه قال : وأنزلنا بالمعصرات ماء ثَجَّاجاً . قلت : والقول هو الأول . وأمَّا ما قاله الفرّاء في المُعْصِر من الجواري : إنها التي دنت من الحيض ولمَّا تحِض فإن أهل اللغة خالفوه في تفسير المعصر ، فقال أبو عُبَيد عن أصحابه : إذا أدركت الجاريةُ فهي مُعْصِر ، وأنشد :
قد أعصرت أو قد دنا إعصارها
قال : وقال الكسائي : هي التي قد راهقت العشرين . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المعصِر ساعة تَطْمُث أي تحيض ، لأنها تُحبس في البيت يجعل لها عَصَراً . قال : وكل حِصن يتحصَّن به فهو عَصَر . وقال غيره : قيل لها معصر لانعصار دم حيضها ونزول ماء تَريبتها للجماع ، وروى أبو العبّاس عن عمرو بن عمرو عن أبيه يقال : أعصرت الجاريةُ وأشْهدت وتوضَّأت إذا أدركت . وقال الليث : يقال للجارية إذا حرمت عليها الصلاة ورأت في نفسها زيادة الشباب : قد أعصَرت فهي مُعْصِر : بلغت عُصْرة شبابها وإدراكها . ويقال :
بلغت عَصْرها وعُصُورها . وأنشد :
وفنَّقها المراضع والعُصُور
وروي عن الشعبيّ أنه قال : يَعْتِصر الوالدُ على ولده في ماله . وَرَوى أبو قِلاَبة عن عمر بن الخطاب أنه قضى أن الوالد يعتصر ولده فيما أعطاه ، وليس للولد أن يعتصر من والده ، لفضل الوالد على الولد . قال أبو عُبَيد : قوله : يعتصر يقول : له أن يحبسه عنه ويمنعه إيّاه . قال : وكل شيء حَبَسته ومنعته فقد اعتصرته وقال ابن أحمر :
وإنما العَيش بربّانه
وأنت من أفنانه معتصِر
قال : وعصرت الشيء أعصِره من هذا . وقال طَرَفة :
لو كان في أملاكنا أحَد
يعصر فينا كالذي تعصِرْ
وقال أبو عُبَيْد في موضع آخر : المعتصر الذي يصيب من الشيء : يأخذ منه ويحبسه . قال : ومنه قول الله : ( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ ) ( يوسف : 49 ) . وقال أبو عُبَيدة في قوله :
يعصر فينا كالذي تَعْصِرْ
أي يتّخذ فينا الأيادي . وقال غيره : أي يعطينا كالذي تعطينا . وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ في قوله : ( يعتصر الرجل مال ولده ) قال : يعتصر : يسترجع . وحكى في كلام له : قوم يعتصرون العطاء ويُعبِرون النساء ، قال : يعتصرونه : يسترجعونه بثوابه . تقول : أخذت عصرته : أي ثوابه أو الشيء نَفْسه . وقوله : يُعْبِرون النساء أي يختِنونهنّ . قال : والعاصر والعَصُور : هو الذي يَعتصر ويعصر من مال ولده شيئاً بغير إذنه . شمر عن العِتريفيّ قال : الاعتصار : أن يأخذ الرجل مال ولده لنفسه ، أو يبقّيه على ولده . قال : ولا يقال : اعتصر فلان مال فلان إلاّ أن يكون قريباً له . قال : ويقال للغلام أيضاً : اعتصر مال أبيه إذا أخذه قال : ويقال : فلان عاصر إذا كان ممسِكاً . يقال : هو عاصرٌ قليل الخَير قال شمر وقال غيره : الاعتصار على وجهين . يقال : اعتصرت من فلان شيئاً إذا أصبته منه . والآخر أن تقول : أعطيت فلاناً عطيَّة فاعتصرتها أي رجعت فيها . وأنشد :
ندِمت على شيء مضى فاعتصرته
ولِلنحْلة الأولى أعفُّ وأكرم
فهذا ارتجاع . قال : وأما الذي يمنع فإنما
يقال له : قد تعصّر أي تعسّر ، يجعل مكان السين صاداً . ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : ما عَصَرك وثَبَرك وغَصنَك وشَجَرك أي ما منعك . والعصَّار : المَلِك المَلْجأ . ويقال : ما بينهما عَصَر ولا يَصَر ولا أيصر ولا أعصر أي ما بينهما مودَّة ولا قرابة . وروي في الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمر بلالاً أن يؤذِّن قبل الفجر ليعتصر معتصرُهم أراد الذي يريد أن يضرب الغائط . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
أدركت معتصري وأدركني
حلمي ويَسّر قائدي نعلي
قال ابن الأعرابي : معتصري : عُمُري وهَرَمي . وقال الليث : يقال هؤلاء موالينا عُصْرة أي دِنْية دون مَن سواهم . قلت : ويقال : قُصْرة بهذا المعنى . قال : والمِعْصَرة : التي يُعصر فيها العنب . والمِعْصار : الذي يجعل فيه شيء ثم يعصر حتى يتحلَّب ماؤه .
وكان أبو سعيد يروي بيت طَرَفة :
لو كان في أملاكنا أحد
يعصر فينا كالذي يُعصرْ
أي يصاب منه وأنكر تعصر . قال : ويقال : أعطاهم شيئاً ثم اعتصره إذا رجع فيه . والعِصَار الحِين ، يقال : جاء فلان على عِصَار من الدهر أي حِين . وقال أبو زيد : يقال : نام فلان وما نام لعُصْر وما نام عُصْراً ، أي لم يكَدْ ينام . وجاء ولم يجىء لعُصْر أي لم يجىء حِين المجيء . وقال ابن أحمر :
يدعون جارهم وذِمَّته
عَلَها وما يدعون من عُصْر
أي يقولون : واذِمَّة جارنا ، ولا يَدْعون ذلك حين ينفعه . وقال الأصمعيّ : أراد : من عُصُر فخفَّف ، وهو الملجأ . ويقال : فلان كريم العَصير أي كريم النسب . وقال الفرزدق :
تجرّد منها كلّ صهباء حُرَّة
لعَوْهجِ أو للداعريّ عصيرها
والعِصَار : الفُسَاء .
وقال الفرزدق أيضاً :
إذا تعشّى عَتيق التمر قام له
تحت الخَمِيل عِصار ذو أضاميم
وأصل العِصَار ما عصرتْ به الريح من التراب في الهواء . والمعصور : اللسان اليابس عطشاً . قال الطِرِمَّاح :
يَبُلّ بمعصور جَنَاحَيْ ضئيلةٍ
أفاويق منها هَلَّة ونُقُوع
في حديث أبي هريرة أن امرأة مرَّت متطيّبة لذيلها عَسرَة ، قال أبو عبيد : أراد : الغبار أنه ثار من سَحْبها ، وهو الإعصار . قال : وتكون العَصَرة من فَوْح الطيب وهَيْجه ، فشبَّهه بما تثير الريح من الأعاصير . أنشده الأصمعيّ :
( وبينما المرءُ في الأحياء مغْتَبِط
إذا هو الرَّمسُ تعفوه الأعاصير )
قال الدينوريّ : إذا تبيَّنت أكمام السُنْبل قيل : قد عَصَّر الزَرْعُ ، مأخوذ من العَصَر وهو الحِرْز أي تحرَّز في غُلْفه . وأوعية السُنْبل أخْبِيته ولفائفه وأغْشيته وأكمته وقنابعه . وقد قنبعت السُنْبل . وهي ما دامت كذلك صمعاء ثم ينفقىء ) .
عرص : أبو عبيد عن الفرّاء : عرِص البيت أي خَبُثت رِيحته . قال : وقال الأصمعيّ : كل جَوْبة منفتِقة ليس فيها بناء فهي عرْصة . قلت : وتُجمع عَرَصات وعِراصاً . وأنشد أبو عُبَيدةَ بيت المخبّل :
سيكفيك صرب القوم لَحمٌ معرّصٌ
وماءُ قدور في القِصاع مشيبُ
فروى ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : لحم معرَّص أي مقطَّع . وقال الليث : اللحم المعرّص : الذي يُلْقى على الجَمْر فيختلِط بالرَّمَاد ولا يَجُود نُضْجُه . قال : فإن غيَّبْته في الجمر فهو مملول ، فإن شَوَيته فوق الجمر فهو مُفْأد . قلت : وقول الليث في المعرَّص أعجب إلي من قول الفرّاء . وقد روينا عن ابن السِكِّيت في المعرَّص نحواً مما قاله الليث . أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَرّاص من البُرُوق : الشديد الاضطراب . وقال الليث : العَرّاص من السحاب : ما أظلّ من فوقُ ، ولا يكون إلاَّ إذا رَعَد وبَرَق . وأنشد لذي الرمة :
يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاص ويطرده
حفيفُ نافجة عُثْنُونها حَصِبُ
أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : العَرَص والأرن : النشاط ، وقد عَرِصَ يعرَص . والترصّع مثله . أبو عبيدة : رمح عَرّاص : إذا هُزّ اضطرب . وقال ابن حبيب : بعير معرَّص للذي ذَلَّ ظهرُه ولم يَذِلَّ رأسُه . قال : ولَحْم معرَّص إذا لم يُنْعَم طَبْخه ولا إنضاجه . وقال الليث : العَرْص : خَشَبة توضع على البيت عَرْضاً إذا أرادوا تسقيفه ، ثم يُلْقَى عليه أطرافُ الخُشُب القصار . وروى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ هذا الحرف بالسين المعرَّس : الذي عُمِل له عَرْس ، وهو الحائط يجعل بين حائطي البيت لا يَبلغ أقصاه ، ثم يوضع الجائز من طَرَف العَرْس الداخل إلى أقصى البيت ، ويُسَقّف البيت كله : فما كان بين الحائطين فهو السَهْوة ، وما كان تحت الجائز فهو المُخْدَع قلت : رواه أبو عُبيد بالسين ، ورواه الليث بالصاد ، وهما لغتان ويقال : تركت الصبيان يلعبون ويعترصون ويَمْرَحُون . وسُمّيت ساحة الدار عَرْصة لاعتراص الصبيان فيها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَرُوص : الناقة الطيّبة الرائحة إذا عَرِقتْ . وفي ( نوادر الأعراب ) : تعرَّصْ يا فلان وتهجَّسْ وتَعرَّج أي أقِم والمِعراص : الهِلاَل ، لبُرُوقه . وقال :
وصاحب أبلج كالمعراص
رعص : أبو عُبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُربت فلوت ذَنَبها : قد ارتعصتْ ، وأنشد للعجّاج :
إلا ارتعاصاً كارتعاص الْحَيَّهْ
وقال ابن دريد : ارتعص الجَدْي إذا طَفَر من نشاطه .
وقال الليث : الرَعْص بمنزلة النَفْض ، تقول : ارتعصت الشجرة وقد رعصتها الريحُ وأرعصتها ، لغتان . والثور يطعُن الكلب فيحتمله ويَرْعُصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه . وروى البخاريّ في ( كتابه ) لأبي زيد : ارتعص السُوق إذا غلا . والذي رواه شمر لأبي عبيد لأبي زيد : ارتفص ، بالفاء . قال شمر : ولا أدري ما ارتفص . قلت : ارتفص السوق بالفاء إذا غلا صحيح ، كأنه مأخوذ من الرُّفْصة وهي النوبة . والذي رواه مؤلف ( الحصائل ) تصحيف وخطأ . ويقال : رَعَص عليه جلْدُه ، يرعَص وارتعص واعترص إذا اختلج ، وروى ابن مهديّ عن أبي الزاهريَّة عن ابن شجرة أن أبا ذَرّ خرج بفرس له فتمعّك ثم نهض ثم رَعَص فسكَّنه وقال : اسكن فقد أجيبت دعوتك ، قال القتيبيّ : قوله : رعص يريد أنه لمَّا قام من مراغه انتفض وأُرْعِد . يقال : رعص وارتعص .
رصع : أبو عبيد عن الفرّاء : الترصُّع : النشاط مثل العَرَص . قال : وقال أبو عمرو : الرَّصْعاء من النساء : الزَلاَّء . وقال الليث : الرَّصَع مثل الرسَح ، وهي رَصْعاء إذا لم تكن عجزاء . قال : وقال بعضهم : هي التي لا إسكتين لها . قال : وأمَّا الرَصْع بسكون الصاد فشِدَّة الطعن ، يقال : رصعه بالرمح وأرصعه . وقال العجّاج :
وَخْضاً إلى النصف وطعناً أرصعا
وقال ابن شميل : الرصائع : سيور مضفورة في أسافل حمائل السيف ، الواحدة رِصَاعة . وقال الليث : الرَصيعة : العُقْدة التي في اللِّجَام عند المعذَّر حتى كأنه فَلْس . قال : وإذا أخذت سَيْرًا فعقدت فيه عُقَداً مثلَّثة فذلك الترصيع . وهو عَقْد التَميمة وما أشبه ذلك . وقال الفرزدق :
وجئن بأولاد النصارى إليكُم
حَبَالَى وفي أعناقهنَّ المراصع
أي الخَتْم في أعناقهنّ . وقال الليث : الرَّصَع : فِراخ النَحْل . قلت : هذا خطأ ؛ قال ابن الأعرابيّ : الرَضَع : فِراخ النَحْل بالضاد ، رواه أبو العباس عنه ، وهو الصواب ، وقد مرّ في باب الضاد والعين . والذي قاله الليث بالصاد في هذا الباب تصحيف . أبو عُبيدة في كتاب ( الخيل ) : الرصائع واحدتها رَصِيعة ، وهي مَشَكّ محاني أطرافِ الضلوع من ظَهْر الفرس . وفرس مرصَّع الثُّنَن إذا كانت ثُنَنُه بعضُها في بعض . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرصيعة : البُرّ يُدَقّ بالفِهْر ويبَلّ ويُطبخ بشيء من سَمْن . عمرو عن أبيه : الرَصِيع : زِرّ عُرْوة المصحف ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، الرَصَّاع : الكثير الجِماع . قال : والرِّصَاع : الجماع ، وأصله في العصفور الكثير السفاد : وقد تراصعت العصافير .
قال أبو عبيد في باب لزوق الشيء : رصِع فهو رَصِع مثل عَسِق وعَبِق وعَتِق وعَتِك .
صرع : أبو عُبَيد : الصُّرُوع : الضروب في قول لَبِيد :
وخَصْم كنادي الجنّ أسقطت شأوهم
بمستحوِذٍ ذي مِرّة وصُروع
وقال غيره : صروع الحبْل : قُواه .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : هما صِرْعان وضِرْعان وحَتْنان ، وهذا صِرْع هذا وضِرْعه أي مِثله ، وأنشد ابن الأعرابيّ :
مثل البُرَام غداً في أُصْدَة خَلَق
لم يَسْتَعِنْ وحوامي الموتِ تغشاه
فرَّجْت عنه بصَرْعَينا لأرملة
أو بائس جاء معناه كمعناه
قال يصف سائلاً شبَّهه بالبُرَام وهو القُرَاد : لم يستعِن يقول : لم يحلق عانته ، وحوامي الموت وحوائمه : أسبابه ، وقول : بصرعينا أراد بهما إبلاً مختلِفة المشي تجيء هذه وتذهب هذه لكثرتها ، هكذا رواه بفتح الصاد وقال : الأسنان مرتصِعة إذا التصقت وتقاربت ، والرصَع : قرب ما بين المنكبين ، رجل أرصع ، والرصَع : التقارب والتضايق ، ورَصِعت عيناه : التزقتا . ورصِع فلان بفلان فهو راصع به أي لازم ، ورَصَع فلان بمكان رصُوعاً ورصِع بإستْه الأرض رَصْعاً : ألْزقها بها ورصائع القوس : سُيورها التي تُحسَّن بها القوس ، قال :
صفراء كالقوس لها رصائعُ
معطوفةٌ بالغَ فيها الصانع
والمراصيع : النحل أي صغار الولد وقال الأصمعيّ : فلان يأتينا الصِّرْعَين أي غُدوة وعشية . وقال ابن السكيت : الصَّرْعان : الغَداة والعشيّ ، وأنشد لذي الرمّة :
كأنني نازع يَثْنيه عن وطن
صَرْعان رائحةً عَقْل وتقييدُ
أراد عقلٌ عشيَّةً وتقييد غُدوة ، فاكتفى بذكر أحدهما . ويقال للأمر : صَرْعان أي طرَفان . الليث وغيره : الصَّرْع : الطَّرْح بالأرض للإنسان ، تقول : صرعه صَرْعاً ، والمصارعة والصِّراع : معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه . ورجل صِرِّيع إذا كان ذلك صَنعته وحاله التي يُعرف بها . ورجل صَرَّاع إذا كان شديد الصراع وإن لم يكن معروفاً . رجل صَرُوع للأقران : أي كثير الصَّرْع لهم . والصَرَعة : هم القوم الذين يَصْرَعون من صارعوا . قلت : يقال : رجل صُرْعة وقوم صُرَعة والمِصراعان من الشِّعْر : ما كان له قافيتان في بيت واحد ، ومن الأبواب : ماله بابان منصوبان ينضمَّان جميعاً ، مَدْخلهما بينهما في وسط المصراعين . ومصارع القَتْلَى : حيث قُتِلوا . وأمّا قول لَبيد :
منها مصارع غابة وقيامها
فإن المصارع جمع مصروع من القَصَب . يقول : منها مصروع ، ومنها قائم ، والقياس مصاريع . وبيت من الشِّعر مُصَرّع : له مصراعان . وكذلك باب مصرَّع . وفي الحديث : ( الصُرَعة بتحريك الراء الرجل الحليم عند الغضب ) . وقال أبو مالك : يقال : إن فلاناً ليفعل ذاك على كل صِرْعة أي يفعل ذاك على كلّ حال . عمرو عن أبيه قال : الصَّرِيع : المجنون ، والصَّرِيع : القضيب يَسقط من شجر البَشَام ، وجمعه صِرْعان . ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : هذا صِرْعه وصَرْعه وضِرعه وضَرعه وطِبْعه وطَلعه
وطِباعه وطبيعه وشَنّه وقِرْنه وقَرْنه وشِلوه وشُلَّته أي مِثله . وقال ابن السكيت : يقال : طلبت من فلان حاجة فانصرفت وما أدري على أي صِرْعَيْ أمرِهِ أنصرِف أي لم يبيّن لي أمره . وأنشد :
فرُحت وما وَدَّعت ليلى وما دَرَت
على أيّ صِرْعَيْ أمرِها أتروّح
والصريع من القِداح : ما صُنع من الشجر ينبت على وجه الأرض ، وقال ابن مقبل :
وأزجر فيها قبل نمّ صحائها
صريع القِدَاح والمَنِيح المخيَّرا
وإنما خيَّره لأنه فائز مبارك . ويقال : الصريع : العُود يجِفّ في شجره ، يتَّخذ منه قِدْح ، وهو أجود ما يكون ، قال :
صريع دَرِير مسّه مس بيضه
إذا سنحت أيدي المفيضِين يبرح
أي يُخرج فيدُرّ على صاحبه باللحم . والصَرْعانِ : حَلْبتا الغداةِ والعشيّ ؛ قال عنترة :
ومنجوبٍ له منهن صَرْع
يميل إذا عدلْتَ به الشِوارا
المنجوب : السِّقاء المدبوغ بالنَّجَب . ومنهن يعني : من الإبل ، أي لهذا السِّقاء من هذه الإبل صَرْع كلّ يوم ، والصرع الآخر لأولادها ، وأخبر أن هذا الصرع يملأ السِّقَاء حتى يميل بكل ما يُعدَل به إذا حُمِل ، والشِّوار : متاع الراعي وغيره . وقوله :
ألا ليت جَيْش العَيْر لاقى سَرِيَّة
ثلاثين منّا صَرْع ذاتِ الحقائل
صرع ذات الحقائل أي حِذَاء ذات الحقائل وناحيتها ، وهي وادٍ .
صعر : قال الله جلّ وعزّ : ( عَزْمِ الاُمُورِ وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( لقمان : 18 ) وقرىء : ( ولا تُصَاعر ) . قال الفرّاء : ومعناهما : الإعراض من الكِبْر . وقال أبو إسحاق : معناه : لا تُعْرِض عن الناس تكبّراً ، ومجازه : لا تُلزِم خَدّك الصَّعَر . وقال الليث : الصَّعَر : مَيل في العُنق وانقلاب في الوجه إلى أحد الشِّقَّين ، والتصعير : إمالة الخَدّ عن النظر إلى الناس تهاوُناً وكِبْراً ، كأنه مُعْرض . قال : وربما كان الظليم والإنسان أَصْعر خِلقَةً . قال : وفي الحديث : ( يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر وأبتر ) ، يعني : رُزالة الناس الذين لا دين لهم . قال : والصعارير : دَحَاريج الجُعَل ، وقد صعْرَرْت صُعْرورة ، وأنشد :
يَبْعَرن مثل الفُلْفُل المصعرَرِ
ويقال : ضربته فاصعَنْرر إذا استدار من الوَجَع مكانه وتقبّض . وربما قالوا : اصعَرَّر فأدغموا النون في الراء . وكل حَمْل شجرة يكون أمثال الفُلفل نحو حَمل الأبْهل وأشباهه ممَّا فيه صلابة فإنها تسمَّى الصعارير وأنشد :
إذا أَوْرق العبسيّ جاع بَناتُه
ولم يجدوا إلا الصعارير مَطْعَما
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصعارير : صَمْغ جامد يشبه الأصابع . قال : والصعارير : الأباخس الطوال ، وهي الأصابع . وقال أبو حاتم : الصعارير : اللبَنُ المصمَّغ في
اللِبأ قبل الإفصاح . وقال غيره : الاصعرار : السيْرُ الشديد ، يقال اصعرَّت الإبل اصعراراً ، وقَرَب مُصْعَرّ . وأنشد أبو عمرو :
وقد قَرَبن قَرَباً مُصْعَرّا
إذا الهِدَان حار واسبكرَّا
وقال أبو عُبَيد : الصَيْعرية : سِمَة في عُنُق البعير . والصَيْعريَّة أيضاً : اعتراض في السَّيْر . ويقال للصمغة المستديرة : صُعْرورة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصَّعَر والصَّعَل : صِغر الرأس ، والصَّعَر : التكبّر ، والصعَر : أكْل الصعارير وهو الصَّمْغ . وقال : اصعرَّت الإبل واصعنفرت وتمشْمَشَتْ وامذقرَّت إذا تفرَّقت .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصعارير : صمغ جامد يشبه الأصابع . قال : والصَّعارير : الأباخس الطوال وهي الأصابع واحدها أبخس . والأصعر : المعرض بوجهه كبْراً . وفي الحديث : ( كل صعَّار ملعون ) أي كل ذي كِبْر وأبَّهة . يقال : أصاب البعيرَ صَعَر وصَيَد أي أصابه داء يلوي عنقه . ويقال للمتكبّر : فيه صَعَر وصَيَد .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ile **الراء**

**عصر** ، **عرص** ، **صعر** ، **صرع** ، **رصع** ، **رعص**: kullanımdadırlar.

**عصر**: Allah جلّ وعَزّ şöyle dedi: ( ُ ءِ ) ( **العصر**: 1, 2 ). **الفرّاء** dedi: **والعصر**: dehrdir; Allah onunla yemin etti. Ve **مجاهد**’in **ابن عبّاس**’tan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: **العَصْر**: gündüzün, mağribi izleyen kısmıdır. **قتادة** dedi: o, gündüzün saatlerinden bir saattir. **أبو إسحاق** dedi: **العصر**: dehrdir; ve **العصر**: gündüzdür; ve **العصر**: gecedir. Ve şu beyit okundu:

Ve iki **العصر** (gündüz ve gece) bir gün ve bir gece (kadar) gecikmez,
İkisi, yöneldikleri şeyi idrak etmeyi istediklerinde.

Ve **ابن السكيت**, “ikili (tesniye) olarak gelenler” babında dedi: gece ve gündüze şöyle denir: **العَصْران**. Dedi: ve denir: **العَصْران**: sabah vakti ve akşam vakti. Ve şu beyit okundu:

Ona iki **العَصْر** boyunca mühlet veririm, ta ki benden bıksın,
Ve borcun yarısına razı olsun; burun ise sürtülmüş (aşağılanmış) olduğu hâlde.

**الليث** dedi: **العصر**: dehrdir; ve ona denir: **العُصُر** (ağırlaştırılmış). Dedi: ve **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Ve **العَصْر**: akşam vaktidir. Ve şu beyit okundu:

Bizimle yürü, ey Amr; gerçekten **العصر** kısaldı.

Dedi: ve onunla **صلاة العصر** adlandırıldı. Dedi: ve sabah vakti ile akşam vakti iki **العصر** diye adlandırılır. Ve bana **المنذريّ**, **أبي العباس**’tan haber verdi; dedi: **صلاة الوسطى**: **صلاة العصر**’dır. Bu, gündüz namazları ile gece namazları arasında olduğu içindir. Dedi: ve **العصر**: hapsetmedir; ve ona **عَصْراً** adı verildi; çünkü o **تعصَر** yani birinciden alıkonur (hapsedilir). Dedi: ve **العَصْر**: عطِيَّة’dir (bağış). Ve şu beyit okundu:

Bizde, **تعصر** edilen gibi **يعصر**.

**أبو عبيد**’in **الكسائيّ**’den (rivayeti): falan kimse **عَصْراً** geldi; yani yavaş. Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ** ) ( **يُوسُف**: 49 ). Müfessirlerin çoğu dedi: yani üzümleri ve zeytini sıkarlar. **أبو عبيدة** dedi: o, **العَصَر**’dandır; o da kurtuluş yeri (menjât)tır; ve **العُصْرة** ve **المُعْتَصَر** ve **المُعَصَّر**. **لبيد** dedi:

Ve **مُعَصّر** bir yurtta durup bekleyen değildi.

**أبو زُبَيد** dedi:

Ve gerçekten o, **المنجود**’un **عُصْرة**’si idi,

yani sıkıntıya düşenin sığınağı idi. **الليث** dedi: şöyle okunmuştur: ( **وفيه تُعْصَرون** ) تاء’nın dammesiyle; yani yağmurlandırılırsınız. Dedi: ve ( **تَعْصِرون** ) okuyan ise, o üzüm sıkmaktandır. Dedim: meşhur kurrâdan hiç kimsenin **تُعصرون** okuduğunu bilmedim; ve **الليث** bunu nereden getirdi, bilmiyorum. Dedi: ve denir: **عصرت العِنَب** ve **عصَّرته**; eğer onun sıkımını bizzat üstlendiysen. Ve **اعتصرت**; eğer senin için özellikle sıkıldıysa. Ve **الاعتصار**: sığınmadır. **عَدِيّ بن زيد** dedi:

Eğer su dışında (bir şeyle) boğazım tıkanmış olsaydı,
Suyla boğulmada benim **اعتصاري**’m, suyla boğulan gibi olurdum.

Dedi: ve **العُصَارة**: sıktığın bir şeyden damlayıp akan şeydir. Ve şu beyit okundu:

Şüphesiz bakireler, saç örgüsüne,
Kına **عُصَارة**’sını birlikte ve akıntı (sıvı) ile karıştırdılar.

Ve **الراجز** dedi:

Süt gibi akıp toplanan parçanın **عُصَارة**’sı.

Ve **تجلّبا** diye de rivayet edilir; **تجلّب** (hayvanların) otun kalıntısını toplaması ve onu yapış yapış etmesi demektir: yani onu yemesi; yani yaban eşeklerinin karınlarındaki yaş ot kalıntısı. Dedi: ve her şey ki suyu sıkılmıştır, o **عَصِير**’dir. Ve **الراجز**’in sözü okundu:

Ve onun **عصيره**’sinden parçanın kalanı,
Yerin **سَرَار**’ına yahut çukurlarına (gitti).

**العصير** ile parçayı ve yerin karınlarında yaş otun kalanı ile, onun dışındakinin kurumasını kasteder.

Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **وَهَّاجاً وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ** ( ماءً ثجاجاً ) [ **النّبأ**: 14 ]. **ابن عباس**’tan rivayet edildi; dedi: **المُعْصِرات**: rüzgârlardır. **الأزهري** dedi: rüzgârlar, **مُعْصِرات** diye adlandırıldı; eğer **أعاصِير** sahibi idilerse; onun teki **إعصار**’dır; Allah جلّ وعزّ’ün sözüne göre: ( **إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ** ) ( **البقرة**: 266 ). Ve **الإعصار**: yerden, göğe doğru parlayan bir sütun gibi esen rüzgârdır; ve o, bazı insanların **الزّوْبَعة** diye adlandırdığıdır; ve o şiddetli bir rüzgârdır; ancak böyle şiddetle estiğinde ona **إعصار** denir. Ve ondan, Arapların darb-ı mesellerindeki sözü:

Eğer sen bir rüzgâr isen, gerçekten bir **إعصار** ile karşılaştın.

Yiğitlik ve cesarette dengine rastlayan adam için darb-ı mesel yapılır. **ابن الأعرابيّ** dedi: denir: **إعصار** ve **عِصَار**; o, rüzgârın toprağı coşturup kaldırmasıdır. **أبو زيد** dedi: **الإعصار**: gökte parlayan rüzgârdır. **الإعصار**’ın çoğulu **الأعاصير**’dir. **الأصمعيّ** şu beyiti okudu:

Kişi, kabileler içinde sevinçli iken,
Bir de bakarsın ki kabri **الأعاصير** silip süpürüyor.

**أبي العالية**’den rivayet edildi; dedi ki onun sözü hakkında: ( **وَأَنزَلْنَا مِنَ** ( : ( **النبأ**: 17 ) o, buluttur. Dedim: bu, Allah جلّ وعزّ’ün muradına daha benzer; çünkü rüzgârlardan olan **الأعاصير**, yağmur rüzgârlarından değildir; hâlbuki Allah, ondan bol su indirdiğini zikretti.

**العصر**: yağmurdur. **ذو الرمة** dedi:

Ve şimşeğin parıltısı, açıklığa kavuşmuş bir (yer) üzerinden gülümser,
Rengi, papatyaların rengi gibi; onun renklerini **العَصْر** (yağmur) iyileştirdi.

Ve **النابغة**’nin sözü:

Kötü zehrinin şerrinden, rukye yapanlar onu birbirine havale eder;
Onlara bir defa gönderir, bir defa da geri çevirir.

**عصراً** yani bir kere. Ve **العُصَارة**: mahsuldür (gelir). Ve ondan okunur: ( **) وفيه تَعْصِرون (** **يوسف**: 49 ) yani gelir elde edersiniz. Ve **عَصَر الزرع**: kılıflarının içine girdi. Ve **العَصْرة** bir ağaçtır. **الفرّاء** dedi: **السحابة المُعْصِر**: yağmurla damlayıp akan, fakat henüz toplanmamış olan (bulut)tur; tıpkı **الجارية المعصر** gibi: hayız görmeye yaklaşmış, fakat henüz hayız görmemiştir. **أبو إسحاق** dedi: **المعصِرات**: bulutlardır; çünkü onlar suyu **تُعْصِر** eder (sıkar). Ve denildi: **مُعْصِرات**; tıpkı “ekin biçilmeye yaklaşınca” denildiği gibi: **أجزَّ الزرعُ**; yani biçilmeye varmış oldu; aynı şekilde bulut da yağmur yağdırmaya varır, böylece sıkar. **البَعِيث** **المعصرات** hakkında söyledi; onları yağmur sahibi bulutlar kıldı; şöyle dedi:

Ve papatya gibi **أُشُر** sahibi (bir şey); onu görüp gözetir,
**الصَّبَا**’nın gidişi ve su yüklü **المُعْصِرات الدوالح**.

Ve **الدوالح**, rüzgârın değil bulutun sıfatındandır; o, suyun ağırlaştırdığıdır; bu yüzden **تَدْلَحُ** eder; yani ağır yüklenmişin yürüyüşü gibi yürür. Ve **الذِهاب** yağmurlardır. Bazıları dedi: **المعصِرات** rüzgârlardır. Dedi: ve ( **مِنَ** ) onun sözü içinde: ( **وَأَنزَلْنَا مِنَ** ) ( **النبأ**: 14 ) زائد **الباء**’nın yerini tuttu; sanki şöyle dedi: ve **بالمعصرات** bol su indirdik. Dedim: söz birincisidir. **الفرّاء**’nın **المُعْصِر**’i cariyeler hakkında söylediğine gelince: onun, hayıza yaklaşmış fakat henüz hayız görmemiş olduğu (sözüne); dil ehli, **المعصر**’in tefsirinde ona muhalefet etti. **أبو عُبَيد**’in ashabından (rivayeti): cariye erginliğe eriştiğinde o **مُعْصِر**’dir. Ve şu beyit okundu:

Ya **أعصرت** etti, yahut onun **إعصار**’ı yaklaştı.

Dedi: ve **الكسائي** dedi: o, yirmiye yaklaşmış olandır. Ve bana **المنذريّ**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi; dedi: **المعصِر**: **تَطْمُث** yani hayız gördüğü saattir; çünkü o evde hapsedilir; ona bir **عَصَراً** yapılır. Dedi: ve her kale ki onunla korunulur, o **عَصَر**’dır. Başkası dedi: ona **معصر** denildi; hayız kanının sıkışıp akması ve **تَريبتها** suyunun cinsel birleşme için inmesi sebebiyle. Ve **أبو العبّاس**, **عمرو بن عمرو**’dan, onun babasından rivayet etti: denir: cariye **أعصرت** etti ve **أشْهدت** etti ve **توضَّأت** etti; eğer erginliğe eriştiyse. **الليث** dedi: cariyeye, namaz kendisine haram olup kendinde gençliğin artışını gördüğünde denir: **قد أعصَرت**; o hâlde o **مُعْصِر**’dir: gençliğinin ve erişkinliğinin **عُصْرة**’sine ulaştı. Ve denir:

**بلغت عَصْرها وعُصُورها**. Ve şu beyit okundu:

Ve onu, emzirenler ve **العُصُور** semirtti.

**الشعبيّ**’den rivayet edildi: baba, oğlunun malında ona karşı **يَعْتِصر** eder. Ve **أبو قِلاَبة**, **عمر بن الخطاب**’dan rivayet etti: baba, verdiği şeyde oğlunu **يعتصر** eder diye hükmetti; oğulun ise babasından **يعتصر** etmesi yoktur; babanın oğul üzerindeki fazileti sebebiyle. **أبو عُبَيد** dedi: onun sözü **يعتصر**: yani onu ondan hapsedebilir ve onu ona vermeyebilir. Dedi: ve her şey ki onu hapsettin ve men ettin, onu **اعتصرته** etmişsindir. Ve **ابن أحمر** dedi:

Ve ancak hayat, onu idare edeniyle (kaimdir).

Ve sen onun dallarından bir **معتصِر**sin.

Dedi ki: **وعصرت الشيء أعصِره**: bu(ndan)dır. Ve **طَرَفة** dedi:
لو كان في أملاكنا أحَد
يعصر فينا كالذي تعصِرْ

Ve **أبو عُبَيْد** başka bir yerde dedi: **المعتصر**: şeyden isabet eden (kimse)dir; ondan alır ve onu hapseder. Dedi ki: Ve ondan Allah’ın sözü: **( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ )** (Yûsuf: 49). Ve **أبو عُبَيدة** onun sözü hakkında dedi:
يعصر فينا كالذي تَعْصِرْ
yani: bizde eller (iyilikler) edinir. Ve başkası dedi: yani bize, sana verdiğin gibi verir. Ve **شمر** dedi: **ابن الأعرابيّ** onun sözü hakkında dedi: **( يعتصر الرجل مال ولده )**; dedi ki: **يعتصر**: geri alır. Ve bir sözü içinde nakletti: “Bir kavim ki **يعتصرون** عطayı ve **يُعبِرون** kadınları”; dedi ki: **يعتصرونه**: onun sevabıyla onu geri alırlar. Dersin ki: **أخذت عصرته**: yani onun sevabı veya şeyin kendisi. Ve onun sözü: **يُعْبِرون النساء** yani onları sünnet ederler. Dedi ki: Ve **العاصر** ve **العَصُور**: o, oğlunun malından izni olmaksızın bir şeyi **يَعتصر** ve **يعصر** eden kimsedir. **شمر** **العِتريفيّ**’den: dedi ki: **الاعتصار**: adamın oğlunun malını kendisi için almasıdır; yahut onu oğlunun üzerinde bırakmasıdır. Dedi ki: Yakını olmadıkça “falanca, falancanın malını **اعتصر** etti” denmez. Dedi ki: Oğlan için de denir: babasının malını aldıysa **اعتصر مال أبيه**. Dedi ki: Denir: falanca **عاصر**dır, eğer tutucu ise. Denir: o, hayrı az bir **عاصر**dır. **شمر** dedi ve başkası dedi: **الاعتصار** iki vech üzeredir. Denir: falancadan bir şeyi **اعتصرت** ettim, ondan onu isabet ettirdim (elde ettim) ise. Diğeri: falancaya bir عطية verdim de onu **اعتصرتها** ettim, yani onda geri döndüm. Ve inşad etti:
ندِمت على شيء مضى فاعتصرته
ولِلنحْلة الأولى أعفُّ وأكرم

Bu, geri almadır. Dedi ki: Ama engelleyen (kimse) ise ancak ona şöyle denir: **قد تعصّر** yani **تعسّر**; **السين** yerine **صاد** yapar. **ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: denir: **ما عَصَرك وثَبَرك وغَصنَك وشَجَرك** yani seni ne engelledi. Ve **العصَّار**: sığınılacak melik(=kral)dır. Ve denir: ikisi arasında **عَصَر** yoktur, ne **يَصَر** ne **أيصر** ne **أعصر**; yani ikisi arasında ne muhabbet ne akrabalık vardır. Ve hadiste rivayet olundu ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Bilâl’e fecirden önce ezan okumasını emretti ki onların **معتصر**i **ليعتصر** etsin; muradı: büyük abdestini yapmak isteyen kimsedir. Ve bana **المنذريّ**, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi ki ona inşad etmiş:
أدركت معتصري وأدركني
حلمي ويَسّر قائدي نعلي

**ابن الأعرابيّ** dedi: **معتصري**: ömrüm ve ihtiyarlığımdır. Ve **الليث** dedi: denir: هؤلاء موالينا **عُصْرة**; yani başkalarının dışında onlardan aşağı (dün) bir (tabaka). Dedim ki: bu manada **قُصْرة** de denir. Dedi ki: **المِعْصَرة**: üzümün içinde sıkıldığı (yer/alet)tir. Ve **المِعْصار**: içine bir şey konulan, sonra suyu sağılır gibi akıncaya kadar sıkılan şeydir.

Ve **أبو سعيد**, **طَرَفة**’nin beytini şöyle rivayet ederdi:
لو كان في أملاكنا أحد
يعصر فينا كالذي يُعصرْ

yani ondan isabet edilir; ve **تعصر**’ı inkâr etti. Dedi ki: Denir: onlara bir şey verdi, sonra onda geri döndüyse onu **اعتصره** etti. Ve **العِصَار**: vakittir; denir: falanca dehrden bir **عِصَار** üzere geldi, yani bir vakit. Ve **أبو زيد** dedi: denir: falanca uyudu; ve bir **عُصْر** için uyumadı, ve **عُصْراً** uyumadı; yani neredeyse uyumadı. Ve geldi; ve bir **عُصْر** için gelmedi; yani geliş vakti vaktinde gelmedi. Ve **ابن أحمر** dedi:
يدعون جارهم وذِمَّته
عَلَها وما يدعون من عُصْر

yani derler: “komşumuzun zimmeti (hakkı)!”; ve ona fayda verdiği vakitte bunu bırakmazlar. Ve **الأصمعيّ** dedi: muradı: **عُصُر**’dan (idi), sonra hafifletti; ve o, sığınılacak yerdir. Ve denir: falanca **كريم العَصير**dir; yani nesebi kerimdir. Ve **الفرزدق** dedi:
تجرّد منها كلّ صهباء حُرَّة
لعَوْهجِ أو للداعريّ عصيرها

Ve **العِصَار**: yeldir (gaz çıkarmadır).
Ve **الفرزدق** yine dedi:
إذا تعشّى عَتيق التمر قام له
تحت الخَمِيل عِصار ذو أضاميم

Ve **العِصَار**ın aslı: rüzgârın havada topraktan sıktığı (savurduğu) şeydir. Ve **المعصور**: susuzluktan kuru dil(=kurumuş dil)dir. **الطِرِمَّاح** dedi:
يَبُلّ بمعصور جَنَاحَيْ ضئيلةٍ
أفاويق منها هَلَّة ونُقُوع

**أبي هريرة** hadîsinde: bir kadın, eteğinin kuyruğuna **عَسرَة** (bulaştırarak) koku sürünmüş olarak geçti; **أبو عبيد** dedi: muradı: onun sürüklemesinden kalkan tozdur; ve o, **الإعصار**dır. Dedi ki: **العَصَرة**, güzel kokunun yayılışından ve kabarmasından da olur; onu, rüzgârın **الأعاصير**den kaldırdığı şeye benzetti. **الأصمعيّ** ona inşad etti:
( وبينما المرءُ في الأحياء مغْتَبِط
إذا هو الرَّمسُ تعفوه الأعاصير )

**الدينوريّ** dedi: sünbülün kılıfları belirginleştiğinde “ekin **عَصَّر** etti” denir; **العَصَر**dan alınmıştır; ve o, **الحِرْز**dir, yani kılıfları içinde sakındı. Sünbülün kapları: onun gizledikleri, sargıları, örtüleri, kılıfı ve kınlarıdır. Ve sünbül **قنبعت** etti. Ve o, böyle olduğu müddetçe sivri başlıdır; sonra yarılır).

**عرص**: **أبو عبيد** **الفرّاء**’dan: **عرِص البيت** yani kokusu kötüleşti. Dedi ki: Ve **الأصمعيّ** dedi: içinde bina olmayan her yarılmış çukur yer, o bir **عرْصة**dır. Dedim ki: **عَرَصات** ve **عِراصاً** olarak çoğul yapılır. Ve **أبو عُبَيدةَ**, **المخبّل**’in beytini inşad etti:
سيكفيك صرب القوم لَحمٌ معرّصٌ
وماءُ قدور في القِصاع مشيبُ

Böylece **ثعلب**, **سَلَمة**’den, **الفرّاء**’dan rivayet etti ki o dedi: **لحم معرَّص** yani parçalanmış. Ve **الليث** dedi: **اللحم المعرّص**: kor üzerine atılan, sonra kül ile karışan ve pişmesi iyi olmayan ettir. Dedi ki: onu korun içinde gizlersen o **مملول**dur; onu korun üstünde kızartırsan o **مُفْأد**dir. Dedim ki: **الليث**’in **المعرَّص** hakkındaki sözü, **الفرّاء**’ın sözünden bana daha hoş gelir. Ve **ابن السِكِّيت**’ten **المعرَّص** hakkında, **الليث**’in dediğine benzer bir şey rivayet ettik. **أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: şimşeklerden **العَرّاص**: şiddetli çalkantılı olandır. Ve **الليث** dedi: buluttan **العَرّاص**: üstten gölgeleyen şeydir; ancak gök gürleyip şimşek çaktığında olur. Ve **ذي الرمة**’ye ait olarak inşad etti:
يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاص ويطرده
حفيفُ نافجة عُثْنُونها حَصِبُ

**أبو عُبَيد** **الفرّاء**’dan: dedi ki: **العَرَص** ve **الأرن**: canlılık (neşat)tır; ve **عَرِصَ يعرَص**. Ve **الترصّع** onun gibidir. **أبو عبيدة**: **رمح عَرّاص**: sallandığında çalkalanırsa. Ve **ابن حبيب** dedi: sırtı zelil olmuş da başı zelil olmamış kimse için **بعير معرَّص**. Dedi ki: iyi pişirilmemiş ve olgunlaştırılmamışsa **لَحْم معرَّص**. Ve **الليث** dedi: **العَرْص**: evi tavanlamak istediklerinde eve enlemesine konulan bir ağaçtır; sonra kısa ağaçların uçları onun üzerine atılır. Ve **أبو عُبَيد**, **الأصمعيّ**’den bu harfi **السين** ile rivayet etti: **المعرَّس**: kendisi için bir **عَرْس** yapılmış olandır; ve o, evin iki duvarı arasında, sonuna ulaşmayan bir duvardır; sonra kiriş, içteki **العَرْس**’in ucundan evin en sonuna konur ve evin tamamı tavanlanır: iki duvar arasında olan şey **السَهْوة**dir; kirişin altında olan şey **المُخْدَع**dır. Dedim ki: **أبو عُبيد** onu **السين** ile rivayet etti; **الليث** onu **الصاد** ile rivayet etti; ve ikisi iki lugattır. Ve denir: çocukları oynuyor, **يعترصون** ve **يَمْرَحُون** halde bıraktım. Ve evin avlusuna, çocukların orada **اعتراص** etmelerinden dolayı **عَرْصة** adı verildi. **ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den dedi ki: **العَرُوص**: terlediğinde güzel kokulu deve(=dişi deve)dir. Ve **( نوادر الأعراب )**’da: **تعرَّصْ** ey falanca, ve **تهجَّسْ** ve **تَعرَّج**; yani ikamet et. Ve **المِعراص**: şimşeklerinden dolayı hilâldir. Ve dedi:
وصاحب أبلج كالمعراص

**رعص**: **أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den: yılan vurulduğunda kuyruğunu kıvırırsa ona denir: **قد ارتعصتْ**. Ve **العجّاج**’a ait olarak inşad etti:
إلا ارتعاصاً كارتعاص الْحَيَّهْ

Ve **ابن دريد** dedi: oğlak, canlılığından sıçrarsa **ارتعص الجَدْي**.

وقال الليث : **الرَعْص** **بمنزلة** **النَفْض** ، تقول : **ارتعصت الشجرة** وقد **رعصتها الريحُ** و**أرعصتها** ، لغتان . والثور يطعُن الكلب فيحتمله ويَرْعُصُه **رَعْصاً** إذا هزّه ونفضه . وروى البخاريّ في ( كتابه ) لأبي زيد : **ارتعص السُوق** إذا غلا . والذي رواه شمر لأبي عبيد لأبي زيد : **ارتفص** ، بالفاء . قال شمر : ولا أدري ما **ارتفص** . قلت : **ارتفص السوق** بالفاء إذا غلا صحيح ، كأنه مأخوذ من **الرُّفْصة** وهي النوبة . والذي رواه مؤلف ( الحصائل ) تصحيف وخطأ . ويقال : **رَعَص عليه جلْدُه** ، **يرعَص** و**ارتعص** و**اعترص** إذا اختلج ، وروى ابن مهديّ عن أبي الزاهريَّة عن ابن شجرة أن أبا ذَرّ خرج بفرس له فتمعّك ثم نهض ثم **رَعَص** فسكَّنه وقال : اسكن فقد أجيبت دعوتك ، قال القتيبيّ : قوله : **رعص** يريد أنه لمَّا قام من مراغه انتفض وأُرْعِد . يقال : **رعص** و**ارتعص** .

**رصع** : أبو عبيد عن الفرّاء : **الترصُّع** : canlılık, **العَرَص** gibi . قال : وقال أبو عمرو : **الرَّصْعاء** من النساء : **الزَلاَّء** . وقال الليث : **الرَّصَع** مثل **الرسَح** ، وهي **رَصْعاء** إذا لم تكن **عجزاء** . قال : وقال بعضهم : هي التي لا **إسكتين** لها . قال : وأمَّا **الرَصْع** بسكون الصاد فشِدَّة الطعن ، يقال : **رصعه بالرمح** و**أرصعه** . وقال العجّاج :
وَخْضاً إلى النصف وطعناً أرصعا
وقال ابن شميل : **الرصائع** : kılıcın askı kayışlarının alt taraflarında örülmüş kayışlar; tekili **رِصَاعة** . وقال الليث : **الرَصيعة** : **اللِّجَام**da **المعذَّر** yanında bulunan düğüm; ta ki sanki bir **فَلْس** gibi . قال : وإذا أخذت **سَيْرًا** فعقدت فيه **عُقَداً** مثلَّثة فذلك **الترصيع** . وهو عَقْد **التَميمة** وما أشبه ذلك . وقال الفرزدق :
وجئن بأولاد النصارى إليكُم
حَبَالَى وفي أعناقهنَّ المراصع
أي **الخَتْم** في أعناقهنّ . وقال الليث : **الرَّصَع** : arı yavruları . قلت : هذا خطأ ؛ قال ابن الأعرابيّ : **الرَضَع** : arı yavruları, **بالضاد** ، رواه أبو العباس عنه ، وهو الصواب ، وقد مرّ في باب **الضاد** و**العين** . والذي قاله الليث **بالصاد** في هذا الباب تصحيف . أبو عُبيدة في كتاب ( الخيل ) : **الرصائع** واحدتها **رَصِيعة** ، وهي **مَشَكّ** **محاني** أطرافِ الضلوع من ظَهْر الفرس . وفرس **مرصَّع الثُّنَن** إذا كانت **ثُنَنُه** بعضُها في بعض . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : **الرصيعة** : **البُرّ** يُدَقّ ب**الفِهْر** ويبَلّ ويُطبخ بشيء من **سَمْن** . عمرو عن أبيه : **الرَصِيع** : **زِرّ** **عُرْوة المصحف** ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، **الرَصَّاع** : çokça cinsel birleşmesi olan . قال : و**الرِّصَاع** : cinsel birleşme; aslı, çokça çiftleşen serçede: وقد **تراصعت العصافير** .

قال أبو عبيد في باب لزوق الشيء : **رصِع** فهو **رَصِع** مثل **عَسِق** و**عَبِق** و**عَتِق** و**عَتِك** .

**صرع** : أبو عُبَيد : **الصُّرُوع** : darbeler; لَبِيد’in sözünde:
وخَصْم كنادي الجنّ أسقطت شأوهم
بمستحوِذٍ ذي مِرّة وصُروع
وقال غيره : **صروع الحبْل** : onun lifleri/katları .

وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : هما **صِرْعان** و**ضِرْعان** و**حَتْنان** ، وهذا **صِرْع** هذا و**ضِرْعه** أي misli , وأنشد ابن الأعرابيّ :
مثل البُرَام غداً في أُصْدَة خَلَق
لم يَسْتَعِنْ وحوامي الموتِ تغشاه
فرَّجْت عنه بصَرْعَينا لأرملة
أو بائس جاء معناه كمعناه
قال يصف سائلاً شبَّهه ب**البُرَام** وهو **القُرَاد** : **لم يستعِن** der: kasık tıraşı olmamış; و**حوامي الموت** و**حوائمه** : onun sebepleri; ve sözü: **بصرعينا** ile iki şeyi kastetti: yürüyüşleri farklı develer; çokluklarından ötürü şu gelir, şu gider; böylece onu **بفتح الصاد** ile rivayet etti. وقال : dişler **مرتصِعة** olur, yapıştıkları ve yaklaştıkları zaman; و**الرصَع** : iki omuz arası yakınlığı; adam **أرصع** ; و**الرصَع** : yakınlaşma ve sıkışma; و**رَصِعت عيناه** : ikisi yapıştı. و**رصِع فلان بفلان** فهو **راصع** به أي yapışık/ayrılmaz oldu. و**رَصَع فلان بمكان رصُوعاً** و**رصِع بإستْه الأرض رَصْعاً** : onu ona yapıştırdı; و**رصائع القوس** : yayı güzelleştirilen kayışları; قال :
صفراء كالقوس لها رصائعُ
معطوفةٌ بالغَ فيها الصانع
و**المراصيع** : arılar, yani küçük yavru. وقال الأصمعيّ : falan bize **الصِّرْعَين** gelir, yani sabah ve akşam. وقال ابن السكيت : **الصَّرْعان** : sabah ve akşam; ve ذي الرمّة’den okudu:
كأنني نازع يَثْنيه عن وطن
صَرْعان رائحةً عَقْل وتقييدُ
**عقلٌ** ile akşamı, **تقييد** ile sabahı kastetti; ikisinden birini anmakla yetindi. ويقال للأمر : **صَرْعان** أي iki uç/iki taraf. الليث وغيره : **الصَّرْع** : insanı yere atma; dersin: **صرعه صَرْعاً** ; و**المصارعة** و**الصِّراع** : ikisinin güreşmesi; hangisi arkadaşını yere serer. و**رجل صِرِّيع** : bu onun sanatı ve onunla bilinen hâli ise. و**رجل صَرَّاع** : güreşi şiddetli ise, tanınmış olmasa bile. **رجل صَرُوع للأقران** : yani akranlarını çokça yere seren. و**الصَرَعة** : güreştikleri kimseyi yere seren topluluk. قلت : denir: **رجل صُرْعة** ve قوم **صُرَعة** ; و**المِصراعان من الشِّعْر** : bir beyitte iki kafiyesi olan; ve kapılardan: iki dikili kanadı olup ikisi birlikte kapanan; girişleri ikisinin arasındadır, iki **المصراعين**in ortasında. و**مصارع القَتْلَى** : öldürüldükleri yerler. وأمّا لَبِيد’in sözü:
منها مصارع غابة وقيامها
فإن **المصارع** : **مصروع**un çoğuludur, **من القَصَب** ; der ki: ondan yere serilmiş olan var, ondan ayakta olan var; القياس **مصاريع** . و**بيت من الشِّعر مُصَرّع** : onun iki **مصراعان**ı vardır. وكذلك **باب مصرَّع** . وفي الحديث : ( **الصُرَعة** بتحريك الراء الرجل الحليم عند الغضب ) . وقال أبو مالك : denir: falan bunu her **صِرْعة** üzere yapar, yani her hâl üzere yapar. عمرو عن أبيه قال : **الصَّرِيع** : deli; و**الصَّرِيع** : **البَشَام** ağacından düşen dal; çoğulu **صِرْعان** . ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : هذا **صِرْعه** و**صَرْعه** و**ضِرعه** و**ضَرعه** و**طِبْعه** و**طَلعه**
و**طِباعه** و**طبيعه** و**شَنّه** و**قِرْنه** و**قَرْنه** و**شِلوه** و**شُلَّته** أي misli . وقال ابن السكيت : denir: falandan bir ihtiyaç istedim; döndüm; onun işinin hangi **صِرْعَيْ**i üzere döndüğümü bilmiyorum; yani bana işini açıklamadı. Ve okudu:
فرُحت وما وَدَّعت ليلى وما دَرَت
على أيّ صِرْعَيْ أمرِها أتروّح
و**الصريع من القِداح** : yer yüzünde biten ağaçtan yapılmış olan. وقال ابن مقبل :
وأزجر فيها قبل نمّ صحائها
صريع القِدَاح والمَنِيح المخيَّرا
Onu ancak seçti; çünkü o kazanan, bereketli. ويقال : **الصريع** : dal, ağacında kurur; ondan **قِدْح** yapılır; o, en iyisi olur. قال :
صريع دَرِير مسّه مس بيضه
إذا سنحت أيدي المفيضِين يبرح
yani çıkarılır; sahibine etle bolca verir. و**الصَرْعانِ** : sabah ve akşam sağımı; عنترة dedi:
ومنجوبٍ له منهن صَرْع
يميل إذا عدلْتَ به الشِوارا
**المنجوب** : **النَّجَب** ile tabaklanmış tulum. و**منهن** yani: develerden; yani bu tulum için bu develerden her gün bir **صَرْع** vardır; öteki **الصرع** da yavruları içindir. Ve haber verdi ki bu **الصرع** tulumu doldurur; taşındığında onunla doğrultulan her şeyle birlikte eğilir. و**الشِّوار** : çobanın ve başkasının eşyası. Ve sözü:
ألا ليت جَيْش العَيْر لاقى سَرِيَّة
ثلاثين منّا صَرْع ذاتِ الحقائل

**صرع ذات الحقائل**: yani **حِذَاء ذات الحقائل** ve onun yanı; o ise bir vadidir.

**صعر**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( عَزْمِ الاُمُورِ وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( لقمان : 18 ) ve şöyle okunmuştur: ( ولا تُصَاعر ). el-Ferrâ dedi: İkisinin manası: kibirden yüz çevirmedir. Ebû İshâk dedi: Manası: büyüklük taslayarak insanlardan yüz çevirme; onun mecazı: yanağını **الصَّعَر**’a ilzam etme. el-Leys dedi: **الصَّعَر**: boyunda bir meyil ve yüzün iki taraftan birine dönmesidir; **التصعير**: insanlara bakmaktan yanağı hafife alma ve kibirle eğmektir; sanki yüz çeviren gibidir. Dedi: Bazen devekuşu ve insan yaratılışça **أَصْعر** olur. Dedi: Hadiste: ( يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر وأبتر ) yani: dini olmayan insanların aşağı tabakası. Dedi: **الصعارير**: **دَحَاريج الجُعَل**’dır; ve ben bir **صُعْرورة** **صعْرَرْت**; ve şu beyit okunmuştur:
يَبْعَرن مثل الفُلْفُل المصعرَرِ

Ve denir: Ona vurdum da **فاصعَنْرر**; yani acıdan yerinde dönüp yuvarlandığında ve büzüşüp toplandığında. Bazen derler: **اصعَرَّر**; böylece nûn’u râ’ya idğam ederler. Ve biber benzeri olan her ağaç yükü—**حَمل الأبْهل** ve benzerleri gibi—içinde sertlik bulunan şeyler; bunlara **الصعارير** denir. Ve şu beyit okunmuştur:
إذا أَوْرق العبسيّ جاع بَناتُه
ولم يجدوا إلا الصعارير مَطْعَما

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصعارير**: parmaklara benzeyen donuk bir zamktır. Dedi: **الصعارير**: uzun **الأباخس**’tır; o da parmaklardır. Ebû Hâtim dedi: **الصعارير**: **اللِبأ** içinde, açığa çıkmadan önce zamklaşmış süttür. Başkası dedi: **الاصعرار**: şiddetli yürüyüştür; denir: develer **اصعرَّت** **اصعراراً**; ve **قَرَب مُصْعَرّ**. Ebû Amr şu beyiti okudu:
وقد قَرَبن قَرَباً مُصْعَرّا
إذا الهِدَان حار واسبكرَّا

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصَيْعرية**: devenin boynunda bir damgadır. **الصَيْعريَّة** ayrıca: yürüyüşte bir sapmadır. Ve yuvarlak zamka **صُعْرورة** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّعَر** ve **الصَّعَل**: başın küçüklüğüdür; **الصَّعَر**: kibirdir; ve **الصعَر**: **الصعارير**’i yemektir; o da zamktır. Dedi: Develer **اصعرَّت** ve **اصعنفرت** ve **تمشْمَشَتْ** ve **امذقرَّت**; yani dağılıp ayrıldıklarında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصعارير**: parmaklara benzeyen donuk bir zamktır. Dedi: **الصَّعارير**: uzun **الأباخس**’tır; o parmaklardır; tekili **أبخس**’tır. **الأصعر**: kibirle yüzüyle yüz çevirendir. Hadiste: ( كل صعَّار ملعون ) yani her kibir ve gösteriş sahibi. Denir: Deveye **صَعَر** ve **صَيَد** isabet etti; yani boynunu büken bir hastalık ona isabet etti. Ve kibirliye denir: onda **صَعَر** ve **صَيَد** vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ. قال الله تعالى: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
(صعل) الصاد والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وانجراد. من ذلك الصَّعْل، وهو الصَّغير الرَّأْس من الرِّجال والنَّعام. قال:
* صَعْلِ الرَّأْسِ قُلتُ له([2]) *
ويقال حمار صَعْل: ذاهب الوبر. ويقال رجلٌ أصعَلُ، وامرأةٌ صَعلاءُ. والصَّعْلة من النَّخْل: العَوجاء الجَرداءُ أصول السَّعَف.
(صعن) الصاد والعين والنون أُصَيلٌ يدلُّ على لُطْف في الشيء. يقال: فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس: دقِيقُه. ويقال أُذُنٌ مُصْعَنَّة. قال:
* والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ([3]) *
(صعو) الصاد والعين والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّعْوَة، وهي عصفورة، والجمع صِعاء.
(صعب) الصاد والعين والباء أصلٌ صحيح مطَّرد، يَدَلُّ على خِلاف السهولة. من ذلك الأمر الصَّعْب، خلاف الذَّلول، يقال صعُبَ يصعُب صُعوبةً، ويقال أَصْعَبْتُ الأمر: ألفَيْتُهُ صعباً.
ومن الباب المُصْعَب، وهو الفَحل، وسمِّي بذلك لقُوَّته وشدَّته. ويقال أَصْعَبنا الجمل، إِذا تركناه فلم نركبْه، وذُكر أنَّهم يقولون: أَصْعَبتُ الناقة، إِذا تركتَها فلم تَحمِل عليها. وهذه استعارة. وفي الرَّمْل مَصَاعِبُ.
(صعد) الصاد والعين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ارتفاعٍ ومشقّة. من ذلك الصَّعُود خلاف الحَدُور، ويقال صَعِدَ يَصْعَد. الإِصعاد مقابلة الحَدُور من مكانٍ أرفع. والصَّعود: العقَبة الكَؤود، والمشقّة من الأمر، قال الله تعالى: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. قال:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
وأما الصُّعُدات فهي الطُّرُق، الواحد صَعيد. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم :"إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". ويقال صعيد وصُعْد وصُعُدات، وهو جمع الجمع، كما يقال طريق وطُرُقٌ وطُرُقات. فأمَّا الصعيد فقال قَومٌ: وجه الأرض. وكان أبو إسحاقَ الزَّجَّاجُ يقول: هو وجه الأرض، والمكانُ عليه ترابٌ أو لم يكن. قال الزَّجّاج: ولا يختلف أهلُ اللَّغة أنَّ الصَّعيد ليس بالتراب. وهذا مذهبٌ يذهب إليه أصحابُ مالكِ بن أَنَس. وقولهم إنَّ الصَّعيد وجهُ الأرض سواءٌ كان ذا ترابٍ أو لم يكُنْ، هُو مذهبُنا، إلاَّ أنَّ الحقَّ أحقُّ أن يُتَّبع، والأمر بخلاف ما قاله الزّجّاج. وذلك أنَّ أبا عبيدٍ حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الصّعيدَ التراب. وفي الكتاب المعروف بالخليل، قولهم تيمَّمْ بالصَّعيد، أي خُذْ من غُبارِهِ. فهذا خلافُ ما قاله الزَّجّاج.
ومن الباب الصُّعَداء، وهو تنفُّسٌ بتوجُّع، فهو نَفَسٌ يعلو، فهو من قياس الباب، وأما الصَّعود من النُّوق فهي التي يموت حُوارها فتُرْفَع إلى ولدها الأوَّل فتدرُّ عليه. وذلك فيما يقال أطيَبُ للبنها. ويقال: بل هي التي تُلقي ولدها. وهو تفسير قوله:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
ويقال: تَصَعَّدَني الأمرُ، إِذا شقَّ عليكَ. قال عمر: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". وقال بعضهم: "الخطبةُ صُعُد، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". ومما يُقارب هذا قولُ أبي عمروٍ: أَصْعَدَ  في البِلاد: ذهب أينما توجَّه. ومنه قولُ الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])ومما لا يبعد قياسه الصَّعْدة من النِّساء: المستقيمةُ القامةِ، فكأنها صَعْدَةٌ، وهي القناةُ المستوِيةُ تنبت كذلك، لا تحتاج إلى تثقيف.
(صعر) الصاد والعين والراء أصل مطرد يدلُّ على مَيَل في * الشيء. من ذلك الصَّعَر، وهو المَيَل في العُنُق. والتصعير: إمالة الخدِّ عن النّظَرِ عُجْبا. وربَّما كان الإنسان والظَّليمُ أَصْعَرَ خِلقة. قال الله تعالى: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]، وهو من الصَّيعِريّة، وهو اعتراضُ البَعِير في سيره. والصَّيْعِريّةُ: سِمَةٌ من سِمات النوق في أعناقها، ولعلًَّ فيها اعتراضاً. قال المسيّب:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
فأما الحديث: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، فمعناه ليس إلاّ معجبٌ ذاهب أو ذَليل. ويقال سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ، أي عظيم. وإِنّما قيل له ذلك لأنَّه إذا عظم مالَ.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: قَرَبٌ مُصْعَرٌّ، أي شديد. قال:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــــ
([1]) في اللسان: "الصَّعْف والصَّعَف: شراب لأهل اليمن، وصناعته أن يشدخ العنب ثم يلقى في الأوعية حتى يغلي".
([2]) لم أجد تتمته. ولعله التبس عنده ببيت لذي الرُّمة:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3])  لعدي بن زيد في اللسان (صعن). ويروى "مُصَعَّنة". والبيت بتمامه:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) لخالد بن جعفر الكلابي. وصدره كما في اللسان (صعد): * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) القول بتمامه: "ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح".
([6]) ديوان الأعشى 102 واللسان (صعد).
([7]) صدره كما في اللسان (صعر):  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) بعده في اللسان :  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صعف**) **الصاد** ve **العين** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar **الصَّعْف** derler: bir içecek([1]).

(**صعق**) **الصاد** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; bir çınlamaya ve ses şiddetine delâlet eder. Bundan: **الصَّعْق**; o, şiddetli sestir. Denir: **حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ**; eğer onun (sesi) şiddetli ise. Ondan: **الصَّاعقة**; o, gök gürültüsünden şiddetli vuruştur. Ve denir ki **الصُّعاق** şiddetli sestir. Ondan onların sözü: **صَعِق**; eğer öldü ise, sanki ona bir yıldırım isabet etmiş gibi. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي الصَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].

(**صعل**) **الصاد** ve **العين** ve **اللام** küçük bir asıldır; küçüklüğe ve soyulup tüysüzleşmeye delâlet eder. Bundan: **الصَّعْل**; o, erkeklerden ve devekuşundan başı küçük olandır. Dedi ki:
* **صَعْلِ الرَّأْسِ قُلتُ له**([2]) *
Ve denir: **حمار صَعْل**: tüyü gitmiş. Ve denir: **رجلٌ أصعَلُ** ve **امرأةٌ صَعلاءُ**. Ve hurmadan **الصَّعْلة**: eğri, yaprak saplarının kökleri çıplak olan.

(**صعن**) **الصاد** ve **العين** ve **النون** küçük bir asıldır; şeyde inceliğe delâlet eder. Denir: **فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس**: onun (başı) incedir. Ve denir: **أُذُنٌ مُصْعَنَّة**. Dedi ki:
* **والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ**([3]) *

(**صعو**) **الصاد** ve **العين** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الصَّعْوَة**’dir; o bir serçedir; çoğulu **صِعاء**.

(**صعب**) **الصاد** ve **العين** ve **الباء** sahih, düzenli bir asıldır; kolaylığın zıddına delâlet eder. Bundan: **الأمر الصَّعْب**; **الذَّلول**’ün zıddı. Denir: **صعُبَ يصعُب صُعوبةً**. Ve denir: **أَصْعَبْتُ الأمر**: onu zor buldum.
Ve babdan **المُصْعَب**; o, damızlık erkektir; kuvveti ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denir: **أَصْعَبنا الجمل**; eğer onu bırakıp ona binmediysek. Ve zikredildi ki onlar derler: **أَصْعَبتُ الناقة**; eğer onu bırakıp ona yük yüklemediysen. Bu bir istiaredir. Ve kumda **مَصَاعِبُ** vardır.

(**صعد**) **الصاد** ve **العين** ve **الدال** sahih bir asıldır; yükselmeye ve meşakkate delâlet eder. Bundan: **الصَّعُود**; **الحَدُور**’un zıddı. Ve denir: **صَعِدَ يَصْعَد**. **الإِصعاد** daha yüksek bir yerden inişin karşılığıdır. Ve **الصَّعود**: sarp yokuş; ve işten meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾ [المدثر 17]. Dedi ki:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
أما **الصُّعُدات** ise yollardır; teki **صَعيد**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "Sizi **الصُّعُدات**’te oturmaktan sakındırırım; ancak hakkını eda eden müstesna." Ve denir: **صعيد** ve **صُعْد** ve **صُعُدات**; o, cem‘in cem‘idir; nitekim **طريق** ve **طُرُقٌ** ve **طُرُقات** denir. **الصعيد**’e gelince, bir kavim dedi: yerin yüzü. Ebû İshâk ez-Zeccâc derdi: o, yerin yüzüdür; üzerinde toprak olsun ya da olmasın. Zeccâc dedi: dil ehli, **الصَّعيد**’in toprak olmadığı hususunda ihtilaf etmez. Bu, Mâlik b. Enes’in ashabının gittiği bir mezheptir. Onların “**الصَّعيد** yerin yüzüdür; topraklı olsun ya da olmasın” sözü bizim mezhebimizdir; ancak hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; iş, Zeccâc’ın dediğinin hilâfınadır. Çünkü Ebû Ubeyd, Asmaî’den **الصّعيد**’in toprak olduğunu nakletti. Halîl diye bilinen kitapta: “**تيمَّمْ بالصَّعيد**”, yani onun tozundan al, sözleri vardır. Bu, Zeccâc’ın dediğinin hilâfıdır.
Ve babdan **الصُّعَداء**; o, acı ile nefes alıp vermedir; o, yükselen bir nefestir; bu, babın kıyasındandır. أما develerden **الصَّعود** ise, yavrusu ölen ve ilk yavrusuna kaldırılıp ona süt veren (dişi)dir; bu, denildiğine göre sütü için daha hoştur. Ve denir: bilakis o, yavrusunu atan (dişi)dir. Bu, şu sözün tefsiridir:
* **لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ**([4]) *
Ve denir: **تَصَعَّدَني الأمرُ**; eğer iş sana ağır geldiyse. Ömer dedi: "Bana **خطبةُ النكاح** kadar ağır gelen olmadı([5])." Ve bazısı dedi: "**الخطبةُ صُعُد**’dür; ve o, akıl sahibine daha ağırdır." Buna yakın olan şeylerden: Ebû Amr’un sözü: **أَصْعَدَ في البِلاد**: nereye yönelse gitti. Ondan A‘şâ’nın sözü:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])
Ve kıyası uzak olmayan şeylerden: kadınlardan **الصَّعْدة**: boyu düzgün olan; sanki o bir **صَعْدَة**’dir; o, düzgün kamıştır; öyle biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz.

(**صعر**) **الصاد** ve **العين** ve **الراء** düzenli bir asıldır; şeyde bir meyle delâlet eder. Bundan: **الصَّعَر**; o, boyunda meyildir. Ve **التصعير**: kibirlenerek bakıştan yanağı çevirmektir. Bazen insan ve devekuşu yaratılışça **أَصْعَرَ** olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ﴾ [لقمان 18]. Ve o, **الصَّيعِريّة**’dendir; o, devenin yürüyüşünde yanlamasına sapmasıdır. Ve **الصَّيْعِريّةُ**: develerin boyunlarında alâmetlerden bir alâmettir; belki onda bir yanlamasına sapma vardır. Müseyyeb dedi:
* **بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ**([7]) *
أما hadis: "Onlarda ancak **أصعَرُ** yahut **أبتر** vardır" ise, manası: ancak kendini beğenmiş, gitmiş yahut zelil (kimse) vardır. Ve denir: **سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ**; yani büyük. Ona bu denmesi ancak şundandır: büyüdüğü zaman meyleder.
Ve babdan şâz olan şeylerden onların sözü: **قَرَبٌ مُصْعَرٌّ**; yani şiddetli. Dedi ki:
* **وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا**([8]) *
Allah, doğruyu en iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) Lisân’da: "**الصَّعْف** ve **الصَّعَف**: Yemen ehli için bir içecek; yapımı, üzümü ezip sonra kaplara atmak, ta ki kaynayıncaya kadar."
([2]) Devamını bulmadım. Belki onun yanında Zü’r-Rumme’ye ait bir beyitle karıştı:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3]) Lisân’da (صعن) Adî b. Zeyd’indir. "**مُصَعَّنة**" diye de rivayet edilir. Beyit tamamıyla:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
([4]) Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’nindir. Sadrı Lisân’da (صعد) olduğu üzere: * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) Söz tamamıyla: "Bana hiçbir şey, **خطبةُ النكاح**’ın bana ağır geldiği kadar ağır gelmedi."
([6]) A‘şâ divanı 102 ve Lisân (صعد).
([7]) Sadrı Lisân’da (صعر) olduğu üzere:  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) Ondan sonra Lisân’da:  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصعر: ميل في العنق، والتصعير: إمالته عن النظر كبرا، قال تعالى: ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾ [لقمان/18]، وكل صعب يقال له: مصعر، والظليم أصعر خلقة (انظر المجمل 2/534).

##### Türkçe

- **الصعر**: boyunda bir eğilme; **التصعير**: onu bakıştan kibirlenerek eğmek. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾ [لقمان/18]. Ve her zor olana **مصعر** denir; ve devekuşu erkeği yaratılışça **أصعر**dır (bkz. **المجمل** 2/534).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ع ر
في عنقه وخدّه صعر‏:‏ ميل من الكبر يقال‏:‏ ‏"‏ لأقيمن صعرك ‏"‏ وتقول‏:‏ في عينه صور وفي خده صعر‏.‏
وهو أصعر وصعر خده وصاعره ‏"‏ ولا تصاعر خدك ‏"‏ وفلان متصاعر وقد تصاعر‏.‏
قال حسان‏:‏ ألسنا نذود المعلمين لدى الوغى ذياداً يسلّي نخوة المتصاعر والنعام صعر خلقة‏.‏
والأبل تصاعر في البرى‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ص ع ر
Onun boynunda ve yanağında **صعر**: kibirden bir meyildir; “**لأقيمن صعرك**” denir. Ve dersin ki: onun gözünde **صور** ve yanağında **صعر** vardır.
Ve o **أصعر**’dır; ve onun yanağı **صعر** oldu; ve **صاعره** (vardır): “**ولا تصاعر خدك**”. Ve falan kimse **متصاعر**’dır; ve gerçekten **تصاعر** etti.
Hassân dedi ki:
Biz değil miyiz ki savaşın yanında öğretmenleri, **المتصاعر**’ın böbürlenmesini oyalayan bir savışla savarız.
Ve devekuşu yaratılışça **صعر**’dır.
Ve develer, otlakta **تصاعر** eder.
Ve hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; içlerinde ancak **أصعر** yahut **أبتر** bulunur.” denilmiştir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الَّصعَر: مَيَلٌ في الوَجْهِ، وقيل: الصَّعَرُ المَيَل في الخدِّ خاصة، وربما كان خِلْقة في الإِنسان والظَّليم، وقيل: هو مَيَلٌ في العُنُق وانْقِلاب في الوجه إِلى أَحد الشقَّين. وقد صَعَّرَ خَدَّه وصاعَرَه: أَمالهُ من الكِبْرِ؛ قال المُتَلَمِّس واسمه جَرير بن عبد المسيح: وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ،
أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما
يقول: إِذا أَمال متكبِّرٌ خدَّه أَذْلَلْناهُ حتى يتقوَّم مَيْلُه، وقيل: الصَّعَرُ داءٌ يأْخذ البعير فيَلْوِي منه عُنُقَه ويُميلُه، صَعِرَ صَعَراً، وهو أَصْعَر؛ قال أَبو دَهْبَل: أَنشده أَبو عمرو بن العلاء: وتَرَى لهَا دَلاًّ إِذا نَطَقَتْ،
تَرَكَتْ بَناتِ فؤادِه صُعْرا
وقول أَبي ذؤيب:
فَهُنَّ صُعْرٌ إِلى هَدْرِ الفَنِيقِ ولم
يُجْرَ، ولم يُسْلِهِ عَنْهُنَّ إِلقاحُ
عدَّاه بإِلى لأَنه في معنى مَوائِلَ، كأَنه قال: فَهُنَّ مَوائِلُ إِلى هَدْر الفَنيق.
ويقال: أَصاب البعيرَ صَعَرٌ وصَيَدٌ أَي أَصابه دَاءٌ يَلْوي منه عُنُقه. ويقال للمتكبِّر: فيه صَعَرٌ وَصَيَدٌ. ابن الأَعرابي: الصَّعَر والصَّعَلُ صِغَرُ الرأْس. والصَّعَرُ: التَّكَبُّرُ. وفي الحديث: كلُّ صَعَّارٍ مَلْعون؛ أَي كل ذي كِبْرٍ وأُبَّهَةٍ، وقيل: الصَّعَّارُ المتكبر لأَنه يَمِيل بِخَدِّه ويُعْرِض عن الناس بوجهه، ويروى بالقاف بدل العين، وبالضاد المعجمة والفاء والزاي، وسيذكر في موضعه. وفي التنزيل: ولا تُصَعِّرْ خَدَّك للناس، وقرئ: ولا تُصاعِرْ؛ قال الفراء: معناهما الإِعراض من الكِبْرِ؛ وقال أَبو إِسحق: معناه لا تُعْرِض عن الناس تكبُّراً، ومجازُه لا تلزم خدَّك الصَّعَر. وأَصْعَره: كصَعَّرَه. والتَّصْعِيرُ: إِمالَةُ الخدِّ عن النظر إِلى الناس تَهاوُناً من كِبْرٍ كأَنه مُعرِضٌ. وفي الحديث: يأْتي على الناس زَمان ليس فيهم إِلاَّ أَصْعَرُ أَو أَبْتَر؛ يعني رُذالة الناس الذين لا دين لهم، وقيل: ليس فيهم إِلا ذاهب بنفسه أَو ذَلِيل. وقال ابن الأَثير: الأَصْعَرُ المُعْرِض بوجهه كِبراً. وفي حديث عمَّار: لا يَلي الأَمْرَ بعدَ فلانٍ إِلا كلُّ أَصْعَر أَبْتَر أَي كلُّ مُعْرِض عن الحق ناقِص. ولأُقِيمَنَّ صَعَرك أَي مَيْلك، على المثَل. وفي حديث تَوْبَةِ كَعْب: فأَنا إِليه أَصْعَر أَي أَمِيل. وفي حديث الحجاج: أَنه كان أَصْعَرَ كُهاكِهاً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: ومَحْشَك أَمْلِحِيه، ولا تُدَافي
على زَغَبٍ مُصَعَّرَةٍ صِغَارِ
قال: فيها صَعَرٌ من صِغَرها يعني مَيَلاٌ. وقَرَبٌ مُصْعَرٌّ: شديدٌ؛ قال:
وقَدْ قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرًّا،
أَذا الهِدَانُ حارَ واسْبَكَرَّا
والصَّيْعَرِيَّةُ: اعْتِراضٌ في السَّير، وهو من الصَّعَرِ. والصَّيْعَرِيَّةُ: سِمَة في عنق الناقة خاصَّة. وقال أَبو علي في التذكرة: الصَّيْعَرِيَّة وَسْم لأَهل اليَمن، لم يكن يُوسم إِلا النُّوق؛ قال وقول المُسَيَّب بن عَلَس:
وقد أَتَنَاسَى الهَمَّ عند احْتِضَارِه
بِناجٍ، عليه الصَّيْعَرِيَّة، مُكْدَم
(* وينسب هذا البيت إِلى المتلمّس).
يدلُّ على أَنه قد يُوسَم بها الذُّكُور. وقال أَبو عبيد: الصَّيْعَريَّة سِمَة في عُنُق البعير، ولما سَمعَ طَرَفَةُ هذا البيت من المسيَّب قال له: اسْتَنْوَقَ الجمَلُ أَي أَنك كنتَ في صفة جَمل، فلما قلت الصَّيْعَرِيَّة عُدْت إِلى ما تُوصَف به النُّوق، يعني أَن الصَّيْعَرِيَّة سِمَة لا تكون إِلا للإِناث، وهي النُّوق. وأَحْمَرُ صَيْعَرِيٌّ: قانئٌ. وصَعْرَرَ الشيءَ فَتَصَعْرَرَ: دَحْرَجَه فتَدَحْرَجَ واسْتَدَارَ؛ قال الشاعر:
يَبْعَرْن مِثْل الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ
وقد صَعْرَرْت صُعْرُورَة، والصُّعْرُورَةُ: دُحْرُوجَة الجُعَلِ يَجمَعُها فَيُدِيرُها ويدفعها، وقد صَعْرَرَها، والجمع صَعارِير. وكلُّ حمل شجرة تكون مثلَ الأَبْهَلِ والفُلْفُلِ وشِبْهِه مما فيه صَلابَةٌ، فهو صُعْرُورٌ، وهو الصَّعارِيرُ. والصُّعْرُور: الصَّمْغُ الدَّقِيق الطويل الملْتَوِي، وقيل: هو الصَّمْغ عامَّة، وقيل: الصَّعارِير صمغ جامد يشبِه الأَصابِع، وقيل: الصُّعْرُور القِطعة من الصَّمْغ؛ قال أَبو حنيفة: الصُّعْرُورَة، بالهاء، الصَّمْغَة الصَّغيرة المُسْتَدِيرة؛ وأَنشد:
إِذا أَوْرَقَ العَبْسِيُّ جاعَ عِيالُه،
ولم يَجِدُوا إِلا الصَّعارِيرَ مَطْعَما
ذهَب بالعَبْسِيِّ مَجْرَى الجِنْس كأَنه قال: أَوْرَقَ العَبْسِيُّون، ولولا ذلك لقال: ولم يَجِدْ، ولم يَقُلْ: ولم يَجِدُوا، وعَنى أَن مُعَوَّله في قوتِه وقوتِ بَنَاته على الصَّيْدِ، فإِذا أَوْرَقَ لم يجدْ طَعاماً إِلا الصَّمْغ، قال: وهم يَقْتاتون الصَّمْغ. والصَّعَرُ: أَكلُ الصَّعارِير، وهو الصَّمْغ قال أَبو زيد: الصُّعْرُور، بغير هاء، صَمْغَة تطول وتَلتَوِي، ولا تكون صُعْرُورَةً إِلا مُلْتَوِيَة، وهي نحو الشّبر. وقال مرَّة عن أَبي نصْر: الصُّعْرُورُ يكون مثلَ القَلَم وينعطِف بمنزلة القَرْن. والصَّعَارِيرُ: الأَباخِس الطِّوال، وهي الأَصابع، واحدها أَبْخَس. والصَّعارِير: اللبَنُ المصمَّغ في اللبَإ قبل الإِفْصاح. والاصْعِرارُ: السَّيرُ الشديد؛ يقال: اصْعَرَّت الإِبل اصْعِراراً، ويقال: اصْعَرَّت الإِبل واصْعَنْفَرَت وتَمَشْمَشَتْ وامْذَقَرَّت إِذا تفرَّقت. وضرَبه فاصْعَنْرَرَ واصْعَرَّر، بإِدغام النون في الراء، أَي استدار من الوجع مكانه وتقبَّض.
والصَّمْعَرُ: الشديد، والميم زائدة؛ يقال: رجل صَمْعَرِيٌّ. والصَّمْعَرَةُ: الأَرض الغلِيظة.
وقال أَبو عمرو: الصَّعارِيرُ ما جَمَدَ من اللَّثَا. وقد سَمَّوْا أَصْعَرَ وصُعَيراً وصَعْرانَ، وثَعْلَبَةُ بن صُعَيرٍ المازِني.

##### Türkçe

**الَّصعَر**: yüzde bir eğrilik; ve denildi: **الصَّعَرُ** özellikle yanakta eğriliktir; ve bazen insanda ve devekuşunda yaratılıştan olur; ve denildi: o, boyunda bir eğrilik ve yüzde iki yandan birine doğru dönüştür. Ve **صَعَّرَ خَدَّه** ve **صاعَرَه**: onu kibirden eğdi; **المُتَلَمِّس** dedi, adı **جَرير بن عبد المسيح**:
وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ،
أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما
der ki: kibirlenen bir kimse yanağını eğdiği zaman onu zelil kıldık, ta ki eğriliği doğrulsun; ve denildi: **الصَّعَرُ** bir hastalıktır, deveye gelir de ondan boynunu büker ve onu eğer; **صَعِرَ** **صَعَراً**; ve o **أَصْعَر**’dır; **أَبو دَهْبَل** dedi: **أَبو عمرو بن العلاء** ona inşad etti:
وتَرَى لهَا دَلاًّ إِذا نَطَقَتْ،
تَرَكَتْ بَناتِ فؤادِه صُعْرا
ve **أَبي ذؤيب**’in sözü:
فَهُنَّ صُعْرٌ إِلى هَدْرِ الفَنِيقِ ولم
يُجْرَ، ولم يُسْلِهِ عَنْهُنَّ إِلقاحُ
onu **إِلى** ile geçişli kıldı; çünkü **مَوائِلَ** manasındadır; sanki dedi ki: “O hâlde onlar **هَدْر الفَنيق**’e doğru meyledicilerdir.”

Ve denilir: deveye **صَعَرٌ** ve **صَيَدٌ** isabet etti; yani ona, ondan boynunu büken bir hastalık isabet etti. Ve kibirliye denilir: onda **صَعَرٌ** ve **صَيَدٌ** vardır. **ابن الأَعرابي**: **الصَّعَر** ve **الصَّعَلُ** başın küçüklüğüdür. Ve **الصَّعَرُ**: kibirlenmedir. Ve hadiste: “Her **صَعَّارٍ** lânetlidir”; yani her kibir ve heybet sahibi; ve denildi: **الصَّعَّارُ** kibirli kimsedir; çünkü yanağıyla eğilir ve yüzüyle insanlardan yüz çevirir; ve **القاف** ile **العين** yerine rivayet olunur; ve **الضاد** mu‘ceme, **الفاء** ve **الزاي** ile de; ve yerinde zikredilecektir. Ve tenzilde: “Ve insanlar için yanağını **تُصَعِّرْ** etme”; ve “**تُصاعِرْ** etme” diye de okunmuştur; **الفراء** dedi: ikisinin manası kibirden yüz çevirmedir; ve **أَبو إِسحق** dedi: manası, kibirlenerek insanlardan yüz çevirme; ve mecazı: yanağını **الصَّعَر**’a yapıştırma. Ve **أَصْعَره**: **صَعَّرَه** gibidir. Ve **التَّصْعِيرُ**: kibirden bir hafife alma olarak insanlara bakmaktan yanağı eğmektir; sanki yüz çevirendir. Ve hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; içlerinde ancak **أَصْعَرُ** yahut **أَبْتَر** vardır”; yani dini olmayan insanların rezilleri; ve denildi: içlerinde ancak kendisiyle giden yahut zelil olan vardır. **ابن الأَثير** dedi: **الأَصْعَرُ** yüzüyle kibirden yüz çevirendir. Ve **عمَّار** hadîsinde: “Falan’dan sonra işi ancak her **أَصْعَر** **أَبْتَر** üstlenir”; yani haktan yüz çeviren, eksik olan her biri. “Mutlaka senin **صَعَرك**’ını doğrulturum”; yani eğriliğini; mesel üzere. Ve **تَوْبَةِ كَعْب** hadîsinde: “Ben ona **أَصْعَر**’ım”; yani meylederim. Ve **الحجاج** hadîsinde: onun **أَصْعَرَ** **كُهاكِهاً** olduğu; ve onun sözü; **ابن الأَعرابي** onu inşad etti:
ومَحْشَك أَمْلِحِيه، ولا تُدَافي
على زَغَبٍ مُصَعَّرَةٍ صِغَارِ
dedi: onda küçüklüğünden dolayı **صَعَرٌ** vardır; yani bir eğrilik. Ve **قَرَبٌ مُصْعَرٌّ**: şiddetli; dedi:
وقَدْ قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرًّا،
أَذا الهِدَانُ حارَ واسْبَكَرَّا
Ve **الصَّيْعَرِيَّةُ**: yürüyüşte bir yanlama; ve o **الصَّعَرِ**’dendir. Ve **الصَّيْعَرِيَّةُ**: özellikle dişi devenin boynunda bir damgadır. **أَبو علي** “**التذكرة**”de dedi: **الصَّيْعَرِيَّة** Yemen ehline ait bir damgadır; yalnız dişi develer damgalanırdı; dedi ve **المُسَيَّب بن عَلَس**’ın sözü:
وقد أَتَنَاسَى الهَمَّ عند احْتِضَارِه
بِناجٍ، عليه الصَّيْعَرِيَّة، مُكْدَم
(* ve bu beyit **المتلمّس**’e nisbet edilir).
erkeklerin de onunla damgalanabileceğine delâlet eder. Ve **أَبو عبيد** dedi: **الصَّيْعَريَّة** devenin boynunda bir damgadır; ve **طَرَفَةُ** bu beyti **المسيَّب**’den işittiğinde ona dedi: “**اسْتَنْوَقَ الجمَلُ**”; yani sen bir erkek deve sıfatındaydın; sonra **الصَّيْعَرِيَّة** dediğinde, dişi develerin vasfedildiği şeye döndün; yani **الصَّيْعَرِيَّة** bir damgadır, yalnız dişiler için olur; ve onlar dişi develerdir. Ve **أَحْمَرُ صَيْعَرِيٌّ**: koyu kırmızı.

Ve **صَعْرَرَ** şeyi, böylece **تَصَعْرَرَ**: onu yuvarladı, böylece yuvarlandı ve döndü; şair dedi:
يَبْعَرْن مِثْل الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ
Ve **صَعْرَرْت** bir **صُعْرُورَة**; ve **الصُّعْرُورَةُ**: bokböceğinin yuvarlağıdır; onu toplar da onu döndürür ve iter; ve onu **صَعْرَرَ**; çoğulu **صَعارِير**’dir. Ve her ağaç yükü ki **الأَبْهَلِ** ve **الفُلْفُلِ** ve benzeri gibi olur; içinde sertlik olan şeylerden; o, **صُعْرُورٌ**’dur; ve o, **الصَّعارِيرُ**’dir. Ve **الصُّعْرُور**: ince, uzun, bükümlü zamktır; ve denildi: o zamkın geneli; ve denildi: **الصَّعارِير** parmaklara benzeyen katı zamktır; ve denildi: **الصُّعْرُور** zamktan parçadır; **أَبو حنيفة** dedi: **الصُّعْرُورَة** (ه ile) küçük, yuvarlak zamk parçasıdır; ve inşad etti:
إِذا أَوْرَقَ العَبْسِيُّ جاعَ عِيالُه،
ولم يَجِدُوا إِلا الصَّعارِيرَ مَطْعَما
**العَبْسِيِّ** ile cinsin akışı üzere gitti; sanki dedi ki: **أَوْرَقَ العَبْسِيُّون**; ve bu olmasaydı “**ولم يَجِدْ**” derdi, “**ولم يَجِدُوا**” demezdi; ve kastetti ki, onun azığı ve kızlarının azığı hususunda dayanağı av üzerinedir; **أَوْرَقَ** olduğu zaman zamktan başka yiyecek bulmaz; dedi: ve onlar zamkla beslenirler. Ve **الصَّعَرُ**: **الصَّعارِير**’i yemektir; ve o zamktır. **أَبو زيد** dedi: **الصُّعْرُور** (ه’siz) uzayan ve bükülen bir zamk parçasıdır; ve **صُعْرُورَة** ancak bükümlü olursa olur; ve o, bir karış kadardır. Ve bir kere **أَبي نصْر**’dan: **الصُّعْرُورُ** kalem gibi olur ve boynuz menzilesinde kıvrılır. Ve **الصَّعَارِيرُ**: uzun **الأَباخِس**’tir; ve onlar parmaklardır; tekili **أَبْخَس**. Ve **الصَّعارِير**: **اللبَنُ**’in, **اللبَإ** içinde **الإِفْصاح**’tan önce zamklaşmış olanıdır. Ve **الاصْعِرارُ**: şiddetli yürüyüştür; denilir: develer **اصْعَرَّت** **اصْعِراراً**; ve denilir: develer **اصْعَرَّت** ve **اصْعَنْفَرَت** ve **تَمَشْمَشَتْ** ve **امْذَقَرَّت**; ayrıldıkları zaman. Ve ona vurdu da **اصْعَنْرَرَ** ve **اصْعَرَّر**; **النون**’u **الراء**’ya idgam ederek; yani acıdan yerinde döndü ve büzüldü.

Ve **الصَّمْعَرُ**: şiddetli; ve **الميم** ziyadedir; denilir: **رجل صَمْعَرِيٌّ**. Ve **الصَّمْعَرَةُ**: sert toprak.

Ve **أَبو عمرو** dedi: **الصَّعارِيرُ** **اللَّثَا**’dan donan şeydir. Ve **أَصْعَرَ** ve **صُعَيراً** ve **صَعْرانَ** diye adlandırdılar; ve **ثَعْلَبَةُ بن صُعَيرٍ المازِني**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ع ر * * الصَّعَرُ * بفتحتين الميل في الخد خاصة وقد * صَعَّرَ * خده * تَصْعِيرا * و * صَاعَرَهُ * أي أماله من الكبر ومنه قوله تعالى ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾

##### Türkçe

* ص ع ر * * **الصَّعَرُ** * iki fetha ile, özellikle yanakta eğilmedir; ve (kişi) yanağını **صَعَّرَ** (yani) **تَصْعِيرا** (olarak) eğdi; ve **صَاعَرَهُ**: yani onu kibirden dolayı eğdi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: { Ve insanlara karşı yanağını **تصعر** etme }.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصعر، محركة، والتصعر: ميل في الوجه وقيل: الصعر: الميل في الخد خاصة. أو هو ميل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. أو هو داء في البعير يأخذه، ويلوي عنقه منه ويميله. صعر، كفرح، صعرا، فهو أصعر، وجمعه صعر، قال أبو دهبل أنشده أبو عمرو بن العلاء:
  وترى لها دلا إذا نطقـت                      تركت بنات فؤاده صعرا.

  ويقال: أصاب البعير صعر وصيد أي داء يلوى منه عنقه. وصعر خده تصعيرا، وصاعره، وأصعره: أماله من الكبر، قال المتلمس، واسمه جرير بن عبد المسيح:
  وكنا إذا الجبار صعر خده                      أقمنا له من درئه فتقوما يقول: إذا أمال متكبر خده أذللناه حتى يتوم ميله، وفي التنزيل  ولا تصعر خدك للناس  وقريء  لاتصاعر، قال الفراء: معناهما الإعراض من الكبر. وقال أبو إسحاق: معنهاه لا تعرض عن الناس تكبرا، ومجازه: لا تلزم خدك الصعر. وأصعره كصعره. والتصعير: إمالة الخد عن النظر إلى الناس تهاونا من كبر. كأنه معرض، وفي الحديث  يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر  يعني رذالة الناس الذين لا دين بنفسه أو ذليل، وقال ابن الأثير: الأصعر: المعرض بوجهه كبرا، وفي حديث عمار  لا يلي الأمر بعد فلان إلا كل أصعر أبتر  أي كل معرض عن الحق ناقص، وربما يكون ذلك خلقة في الإنسان والظليم وقرب مصعر، كمكرم: شديد، هكذا في سائر النسخ، وهو خطأ، والصواب مصعر، كمحمر، بدليل قول الشاعر:
  وقد قربن قربا مصعـرا                      إذا الهدان حار واسبكرا. والصيعرية: اعتراض في السير: وهو من الصعر.والصيعرية: سمة في عنق الناقة خاصة. وقال أبو علي في التذكرة: الصيعرية وسم لأهل اليمن لم يكن يوسم إلا النوق لا البعير، كما قاله أبو عبيد، وأوهم الجوهري، أي أوقعه في الوهم بيت المسيب ابن علس:
  وقد أتناسى الهم عند احتضاره                      بناج عليه الصيرية مـكـدم الذي قال فيه طرفة بن العبد لما سمعه من المسيب: قد استنوق الجمل، أي إنك كنت في صفة جمل ،فلما قلت الصيعرية عدت إلى ما توصف به النوق، يعني أن الصيعرية سمة لا تكون إلا للإناث، وهي النوق، وقد أجاب عنه البدر القرافي بإن البعير يتناول الأنثى وإن ذكر الوصف، تفخيما للشأن، إذ الذكر أجلد وأقوى. وتبعه شيخنا، وهو لا يخلو من تأمل. وتمامه في ن و ق وسيأتي في القاف إن شاء الله تعالى.
 وأحمر صيعري: قانيء. وسنام صيعري: عظيم مدور. والصعيراء، كحميراء: ع، مقابل صعنبي من ديار بني عامر. وصعران، كعجلان: أرض، قاله الصاغاني. وصعاري، بالضم: ع قاله ابن دريد، وكذلك صقارى. وقال ابن الأعرابي الصعر محركة، والصعل: صغر الرأس. والصعر: أكل الصعارير، وهو الصمغ. والصعرور، بالضم، والصعرر، بالضمات وتشديد الراء الأولى، وهذه عن الصاغاني: ما جمد من الثا، جمعه صعارير، قاله أبو عمرو. الصعرور: الصمغ الطويل. الدقيق الملتوي. وقيل: الصعارير: صمغ جاد يشبه الأصابع، وقيل: الصعرر القطعة من الصمغ. وقال أبو حنيفة: الصعرورة، بالهاء: الصمغة الصغيرة المستديرة. وقال أبو زيد: الصعرور، بغير هاء: صمغة تطول وتلتوي، ولا تكون صعرورة إلا ملتوية، وهي نحو الشبر، وقال مرة عن أبي نصر: الصعرور يكون مثل القلم، وينعطف بمنزلة القران. والصعارير: الأباخس الطووال، وهي الأصابع. الصعرور: شيء أصفر غليظ يابس فيه رخاوة كالعجين. الصعرور أيضا: بلل يخرج من الإحليل، على التشبيه. أو هو أول ما يحلب من الباء. أو اللبن المصمغ في الباء قبل الإفصاح. كل حمل شجرة يكون مثل حمل الأبهل والفلفل ونحوه مما فيه صلابة فإنه يسمى الصعارير. الصعرور: الصمغ عامة، ج صعارير، وأنشد:

  إذا أورق العبسي جاع عـيالـه                      ولم يجدوا إلا الصعارير مطعما. عني أن معوله في قوته وقوت بناته على الصيد، فإذا أورق لم يجد طعاما إلا الصمغ، قال: وهم يقتاتون الصمغ. ويقال: ضربه فاصعنرر، واصعرر، بإدغام النون في الراء، قال الصاغاني: ربما قالوا ذلك، أي التوى واستدار من الوجع مكانه وتقبض. وسموا أصعر وصعران، كسحبان، وصعران، بالضم، وصعيرا، مصغرا. صعير كزبير: جد لأبي ذر جندب بن جنادة بنسفيان بن عبيد بن صعير بن حرام بن غفار الغفاري، رضي الله عنه، وقد اختلف في اسمه على أقوال. صعير: والد ثعلبة الصحابي رضي الله عنه، وهو ثعلبة بن صعير، ويقال ابن أبي صعير بن عمرو بن زيد العذري حليف بني زهرة، روى عنه ابنه عبد الله، وعبد الرحمن بن كعب، ولابنه صحبة أيضا. قلت: وعبد الله بن ثعلبة بن صعير هذا شيخ للزهري، وصعير أيضا: الجد الأعلى لثعلبة، وهو عدي بن صعير العذري. صعير: والد عقبة المحدث شيخ للعوام بن حوشب. وخالد ابن عرفطة بن صعير العذري، وهو ابن أخي ثعلبة المذكور، واختلف في عنبسة بن أبي صعير، فقيل: ابن أبي صعيرة، قاله الحافظ. والصعرورة، بالضم: دحروجة الجعل، يجمعها فيديرها فيدفعها. قد صعررته صعررة. فتصعرر: دحرجته فتدحرج، واستدار قال الشاعر:
  يبعرن مثل الفلفل المصعرر. وفي الصحاح:
  سود كحب الفلفل المصعرر. قال أبو عمرو: الصعارير: ما جمد من اللثا. ومما يستدرك عليه: الصعر: التكبر، وفي الحديث  كل صعار ملعون أي كل ذي كبر وأبهة. وقيل: الصعار: المتكبر، لأنه يميل بخده، ويعرض عن الناس بوجهه، ويروى بالقاف بدل العين وبالضاد المعجمة، وبالفء وبالزاي وسيذكر في مواضعه، ولأقيمن صعرك، أي ميلك. على المثل: وزغب مصعرة: فيها صعر. والاصعرار بتشديد الراء: الير الشديد، يقال: اصعرت الإبل اصعارا. ويقال اصعرت اللإبل، واصعنفرت وتمشمشت، وامذقرت، إذا تفرقت. والصمعر: الشديد، والميم زائدة، يقال: رجل صمعري. والصمعرة: الأرض الغليظة وتصعر، وتصاعر: لوي خده من كبر، قاله الصاغاني.

##### Türkçe

**الصعر** (harekeli) ve **التصعر**: yüzde bir meyil. Ve denildi ki: **الصعر**: özellikle yanakta meyildir. Yahut o, boyunda bir meyil ve yüzün iki taraftan birine doğru dönmesidir. Yahut o, deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı boynunu büker ve onu eğer.

**صعر** ( **فرح** vezninde), **صعرا** (mastardır); o hâlde o **أصعر**’dır; çoğulu **صعر**’dır. Ebû Dehbel dedi; Ebû Amr b. el-Alâ ona okudu:

  Ve onun için, konuştuğu vakit bir naz görürsün;
  Onun gönlünün kızlarını **صعرا** bırakmıştır.

Ve denilir: Deveye **صعر** ve **صيد** isabet etti; yani ondan dolayı boynu bükülen bir hastalık. Ve onun yanağını **تصعيرا** ile **صعر** etti; ve onu **صاعره**; ve onu **أصعره**: kibirden dolayı onu eğdi. el-Mutalammis dedi; adı Cerîr b. Abdülmesîh’tir:

  Ve biz, zorba yanağını **صعر** ettiği vakit,
  Onun def’inden ona bir doğrultma dikerdik de doğrulurdu.

Yani: Mütekebbir yanağını eğdiği vakit onu zelil kıldık; ta ki onun meylini doğrultsun. Ve tenzîlde: “Ve insanlara yanağını **تصعر** etme.” Ve “**لاتصاعر**” diye de okunmuştur. el-Ferrâ dedi: İkisinin manası kibirden yüz çevirmedir. Ebû İshâk dedi: Manası: İnsanlardan tekebbür ederek yüz çevirme; ve mecazı: Yanağını **الصعر**’a ilzam etme. Ve onu **أصعره**, onu **صعره** gibidir. Ve **التصعير**: kibirden dolayı hafife alarak insanlara bakmaktan yanağı eğmektir; sanki yüz çevirendir. Ve hadiste: “İnsanlar üzerine bir zaman gelir; içlerinde ancak **أصعر** yahut **أبتر** vardır.” Yani: dini olmayan yahut zelil olan insanların rezilleri. İbnü’l-Esîr dedi: **الأصعر**: kibirle yüzüyle yüz çevirendir. Ve Ammâr hadîsinde: “Falandan sonra işi ancak her **أصعر** **أبتر** üstlenir.” Yani: haktan yüz çeviren, noksan olan her biri. Ve bazen bu, insanda ve devekuşunda yaratılışça olur.

Ve “**قرب مصعر**” ( **مكرم** vezninde): şiddetli; diğer nüshalarda böyle; o hatadır. Doğrusu **مصعر** ( **محمر** vezninde)’dir; şairin sözü delilidir:

  Ve **مصعرا** bir yakınlıkla yaklaştılar;
  **الهدان** şaşırıp da kabardığı vakit.

Ve **الصيعرية**: yürüyüşte bir itirazdır; o, **الصعر**’dandır. Ve **الصيعرية**: özellikle dişi devenin boynunda bir damgadır. Ebû Alî “et-Tezkira”da dedi: **الصيعرية** Yemen ehline ait bir damgadır; Ebû Ubeyd’in dediği gibi, yalnız dişi develer damgalanırdı, erkek deve damgalanmazdı; el-Cevherî ise vehme düşürdü; yani onu vehme düşüren, el-Müseyyeb b. ‘Als’ın beytidir:

  Onun can çekişmesi yanında kederi unuturum;
  Üzerinde **الصيرية** olan, burunlu bir dişi deve ile.

Bunun hakkında Tarafe b. el-‘Abd, onu el-Müseyyeb’den işittiği vakit dedi: “Erkek deve dişi deve oldu.” Yani: Sen erkek devenin sıfatında idin; **الصيعرية** dediğin vakit, dişi develerin vasfedildiği şeye döndün. Yani **الصيعرية** bir damgadır; ancak dişilerde olur; onlar da dişi develerdir. el-Bedr el-Karâfî buna şu şekilde cevap verdi: **البعير** dişiyi de kapsar; her ne kadar vasıf erkekle zikredilmişse de; şanı büyütmek içindir; zira erkek daha dayanıklı ve daha güçlüdür. Şeyhimiz de ona tâbi oldu; fakat bu, teemmülden hâlî değildir. Bunun tamamı **ن و ق**’ta ve inşallah **القاف**’ta gelecektir.

Ve **أحمر صيعري**: koyu kırmızı. Ve **سنام صيعري**: büyük, yuvarlak. Ve **الصعيراء** ( **حميراء** gibi): bir yer adıdır; Benî Âmir diyarından **صعنبي**’nin karşısındadır. Ve **صعران** ( **عجلان** gibi): bir arazidir; es-Sâgânî söyledi. Ve **صعاري** (ötre ile): bir yer adıdır; İbn Düreyd söyledi; **صقارى** da böyledir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصعر** (harekeli), ve **الصعل**: başın küçüklüğüdür. Ve **الصعر**: **الصعارير**’i yemektir; o da zamktır. Ve **الصعرور** (ötre ile) ve **الصعرر** (ötrelerle ve birinci **راء**’ın şeddelenmesiyle) —bu es-Sâgânî’dendir—: **الثا**’dan donan şeydir; çoğulu **صعارير**’dir; Ebû Amr söyledi. **الصعرور**: uzun zamktır; ince, bükülmüş. Ve denildi ki: **الصعارير**: parmaklara benzeyen iyi bir zamktır. Ve denildi ki: **الصعرر** zamktan bir parçadır. Ebû Hanîfe dedi: **الصعرورة** ( **هاء** ile, ötre ile): küçük, yuvarlak zamk parçasıdır. Ebû Zeyd dedi: **الصعرور** ( **هاء**sız): uzayan ve bükülen bir zamk parçasıdır; ve **صعرورة** ancak bükülmüş olur; o, yaklaşık bir karıştır. Ve bir defa Ebû Nasr’dan olarak dedi: **الصعرور** kalem gibi olur ve **القران** menzilesinde bükülür. Ve **الصعارير**: uzun **الأباخس**’tır; onlar parmaklardır. **الصعرور**: sarı, kalın, kuru; içinde hamur gibi bir yumuşaklık olan bir şeydir. **الصعرور** ayrıca: benzetme yoluyla, idrar yolundan çıkan bir ıslaklıktır. Yahut o, **الباء**’dan ilk sağılandır. Yahut **الباء**’da açıklığa kavuşmadan önce zamklaşmış süttür. **الأبهل** ve biberin meyvesi gibi ve benzeri, içinde sertlik bulunan her ağaç meyvesine **الصعارير** denir. **الصعرور**: zamkın geneli; çoğulu **صعارير**. Ve şu beyit okunmuştur:

  **العبسي** yapraklandığı vakit, çoluk çocuğu acıkır;
  Ve yiyecek olarak **الصعارير**’den başka bir şey bulamazlar.

Yani: Onun dayanağı, kendi azığında ve kızlarının azığında av üzerinedir; yapraklandığı vakit zamktan başka yiyecek bulamaz. Dedi: Onlar zamkla beslenirler.

Ve denilir: Ona vurdu da **فاصعنرر** oldu; ve **اصعرر** oldu —**النون**’un **الراء**’a idğamıyla—. es-Sâgânî dedi: Bazen bunu söylerler; yani acıdan yerinde büküldü ve yuvarlandı ve büzüldü.

Ve **أصعر** ve **صعران** ( **سحبان** gibi) diye adlandırdılar; ve **صعران** (ötre ile); ve küçültme olarak **صعيرا**.

**صعير** ( **زبير** gibi): Ebû Zerr Cündeb b. Cunâde b. Sufyân b. ‘Ubeyd b. **صعير** b. Harâm b. Gıfâr el-Gıfârî’nin dedesidir; Allah ondan razı olsun; adı hakkında görüşler üzere ihtilaf edilmiştir.

**صعير**: sahâbî Sa‘lebe’nin babasıdır; o, Sa‘lebe b. **صعير**’dir; ve “İbn Ebî **صعير** b. ‘Amr b. Zeyd el-‘Uzerî, Benî Zühre’nin halîfi” de denilir. Ondan oğlu Abdullah ve Abdurrahman b. Ka‘b rivayet etti; oğlunun da sohbeti vardır. Dedim: Bu Abdullah b. Sa‘lebe b. **صعير**, ez-Zührî’nin şeyhidir. Ve **صعير** ayrıca: Sa‘lebe’nin en üst dedesidir; o, ‘Adî b. **صعير** el-‘Uzerî’dir.

**صعير**: el-‘Avvâm b. Havşeb’in şeyhi olan muhaddis ‘Ukbe’nin babasıdır. Ve Hâlid b. ‘Arafata b. **صعير** el-‘Uzerî; o, zikredilen Sa‘lebe’nin kardeş oğludur. Ve ‘Anbese b. Ebî **صعير** hakkında ihtilaf edildi; “İbn Ebî **صعيرة**” denildi; hâfız söyledi.

Ve **الصعرورة** (ötre ile): bokböceğinin yuvarlağıdır; onu toplar, yuvarlar ve iter. Onu **صعررته**; bir **صعررة** ile. Böylece **فتصعرر**: onu yuvarladım da yuvarlandı ve döndü. Şair dedi:

  **المصعرر** biber gibi dışkılarlar.

Ve “es-Sıhâh”ta:

  **المصعرر** biber tanesi gibi siyahlar.

Ebû Amr dedi: **الصعارير**: **اللثا**’dan donan şeydir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الصعر**: tekebbürdür. Ve hadiste: “Her **صعار** lânetlidir.” Yani kibir ve heybet sahibi her biri. Ve denildi ki: **الصعار**: mütekebbirdir; çünkü yanağıyla meyleder ve yüzüyle insanlardan yüz çevirir. Ve **العين** yerine **القاف** ile, ve **الضاد** mu‘ceme ile, ve **الفء** ile, ve **الزاي** ile rivayet olunur; yerlerinde zikredilecektir. Ve “Mutlaka senin **صعرك**’ını doğrulturum”; yani senin meylini. Mesel üzere: **وزغب مصعرة**: onda **صعر** vardır.

Ve **الاصعرار** ( **الراء**’ın şeddelenmesiyle): şiddetli kaçıştır; “Develer **اصعارا** ile **اصعرت**” denir. Ve denilir: Develer **اصعرت**; ve **اصعنفرت** ve **تمشمشت** ve **امذقرت**; ayrıldıkları vakit.

Ve **الصمعر**: şiddetli olandır; **الميم** ziyadedir. “Adam **صمعري**” denir. Ve **الصمعرة**: sert arazidir. Ve **تصعر** ve **تصاعر**: kibirden yanağını büktü; es-Sâgânî söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَعِرَ
1 صَعِرَ ذ , aor. صَعَرَ , (Msb, K,) inf. n. صَعَرٌ; (S, A, Mgh, Msb, K;) and ↓ تصعّر; (A, K;) He had a wryness, or distortion, in the cheek, (S,) or in the face, (A, K,) or in either side [thereof], (K,) or in the neck, (Lth, A, Mgh, Msb,) by reason of pride, (A,) with a turning of the face on one side: (Lth, Mgh, Msb:) [see also 5:] or he (a camel) had a disorder by reason of which he twisted his neck, (K,) and distorted it. (TA.) You say, فِى عُنُقِهِ وَخَدِّهِ صَعَرٌ In his neck, and in his cheek, is a wryness, or distortion, arising from pride. (A.) And لَأُقِيمَنَّ صَعَرَكَ [I will assuredly straighten thy wryness, or distortion, of the neck, or cheek]. (A.) And أَصَابَ البَعِيرَ صَعَرٌ A disease which made him to twist his neck befell the camel. (Mgh, TA.) ― -b2- [See also صَعَرٌ below.] -A2- Also صَعِرَ, (TK,) inf. n. صَعَرٌ, (K, TK,) He (a man, TK) ate صَعَارِير [pl. of صُعْرُورٌ, q. v.], (K, * TK,) i. e., gum. (TA.)

صعّرهُ
2 صعّرهُ ذ He caused him to have a wryness, or distortion, in the neck, and a turning of the face on one side, by something smiting or befalling him. (Msb.) ― -b2- صعّر خَدَّهُ, (inf. n. تَصْعِيرٌ, K,) and ↓ صاعرهُ, (S, A, Msb, K,) and ↓ اصعرهُ, (K,) He turned away his cheek (S, A, Msb) from the people, (Msb,) by reason of pride (S, A, Msb) and dislike; (S, Msb;) he turned away his cheek from looking towards the people, by reason of contempt arising from pride. (K.) It is said in the Kur [xxxi. 17], وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ, (Mgh, TA,) and accord. to one reading, ↓ لَا تُصَاعِرْ, (TA,) meaning, And turn thou not away from people through pride. (Fr, Aboo-Is-hلk, Mgh.) [See also 5.]

3 صَاْعَرَ and 4: see 2; the former in two places.

تصعّر
5 تصعّر ذ and ↓ تصاعر He distorted his cheek by reason of pride. (Sgh, TA.) See also 1.

6 تَصَاْعَرَ see what next precedes.

اصعرّت الاـِبِلُ
9 اصعرّت الاـِبِلُ ذ The camels went a vehement pace: or became dispersed. (TA.)

صَعْرَرَهُ
R. Q. 1 صَعْرَرَهُ ذ , (S, K,) inf. n. صَعْرَرَةٌ, (TA,) He made it round: (S, K:) he rolled it. (TA.) [See مُصَعْرَرٌ.]

تَصَعْرَرَ
R. Q. 2 تَصَعْرَرَ ذ It became round: (S, K:) it rolled. (TA.)

اِصْعَنْرَرَ
R. Q. 3 اِصْعَنْرَرَ ذ , and اِصْعَرَّرَ, (K,) in which latter the ن is incorporated into the ر, (TA,) He (being beaten or struck) writhed, (TA,) and turned round by reason of pain, in his place, and became contracted. (K, TA.)

صَعَرٌ
صَعَرٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. ― -b2- The saying فِى الصَّعَرِ الدِّيَةُ is expl. as meaning In [the case of] the distorting of the face [the whole bloodwit shall be exacted: as though the verb of which صَعَرٌ is the inf. n. were trans.; but this is obviously a loose rendering]. (Mgh.) ― -b3- صَعَرٌ also signifies Pride: (Mgh:) or the being proud. (TA.) ― -b4- And Smallness of the head: (K:) or the being small, said of a man's head: (K, * TA:) one says, صَعِرَ رَأْسُهُ, inf. n. صَعَرٌ, meaning his head was small. (TK.)

صُعْرُورٌ
صُعْرُورٌ ذ (S, K, & c.) and ↓ صُعُرُّرٌ (Sgh, K) Long, slender, twisted gum: (K:) or a piece of gum having a long and twisted form: (AZ, S:) and [gum of the kind called] لَثًى that has become concrete: (K:) or this is the signification of صَعَارِيرُ, (S, K,) which is the pl. [of صعرور], (TA,) accord. to AA: (S:) or the pl. signifies concrete gum resembling fingers: and صعرور is said to signify a piece of gum: accord. to Aboo-Nasr, it is like a read-pen, and twisting like a horn: and AHn says that صُعْرُورَةٌ, with ة, signifies a small round piece of gum: (TA:) and the fruit, (K,) or any fruit, (TA,) of a tree that is like (that of, TA) the أَبْهَل, and like pepper, and what resembles this, of such as are hard: (K, TA:) or such they term صَعَارِيرُ: (TA:) or gum in general: pl. صَعَارِيرُ. (K.) ― -b2- Also, (K,) or صُعْرُورٌ [only], (TA,) (assumed tropical:) A certain substance, yellow, [in the CK اصغر is put for اصفر,] thick, tough with [somewhat of] softness and moisture, that comes forth from the teat: (K:) so called by way of comparison: (TA:) or what is first milked, of biestings: (K:) or milk that is gummy (مُصْمِغٌ), in biestings, before it becomes clear. (TA.) ― -b3- صُعْرُورَةٌ The little ball which is rolled along by the [kind of beetle called] جُعَل. (K, TA.) ― -b4- صَعَارِيرُ (assumed tropical:) Long fingers. (TA.)

صُعُرُّرٌ
صُعُرُّرٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صَعَّارٌ
صَعَّارٌ ذ Proud, or haughty: because he declines with his cheek, and turns away his face from people: occurring in a trad.: or the word as there used is صَقَّارٌ, or ضَفَّازٌ, accord. to different relaters. (TA.)

صَيْعَرِىٌّ
صَيْعَرِىٌّ ذ applied to a camel's hump, Great, or large, (K, TA,) and round. (TA.) -A2- And أَحْمَرُ صَيْعَرِىٌّ Intensely red. (K.)

صَيْعَرِيَّةٌ
صَيْعَرِيَّةٌ ذ Obliquity in going or march or course: (S, K:) from صَعَرٌ [inf. n. of صَعِرَ]. (S.) -A2- Also A mark made with a hot iron upon the neck of a camel: (S:) or of a she-camel (K) only: (TA:) a mark of the people of El-Yemen, only made upon she-camels: (Tedhkireh of Aboo-'Alee:) not upon a camel whether male or female, (K,) as it is said to be by A'Obeyd [and J]. (TA.) J was led into error by a verse of El-Museiyab (K) Ibn 'Alas; wherein he uses the phrase بِنَاجٍ عَلَيْهِ الصَّيْعَرِيَّةُ [With a swift he-camel marked with the صيعريّة]; (TA;) on hearing which, Tarafeh (K) Ibn-El-'Abd (TA) said, قَدِ اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ [The male camel has assumed the characteristic of the female camel]. (K, TA.) El-Bedr El-Karلfee urges that the term بَعِير, used by J, includes the female; and that the masc. epithet [نَاجٍ] is used [by the poet] because the male is the more honourable, being more hardy, and stronger than the female: but this demands consideration. (TA.)

أَصْعَرُ
أَصْعَرُ ذ Having a wryness, or distortion, in the cheek, (S,) or in the face, (A, K,) or in either side [thereof], (K,) or in the neck, (A, Msb,) by reason of pride, (A,) with a turning of the face on one side: (Msb:) or a camel having a disorder by reason of which he twists his neck, (K,) and distorts it: (TA:) sometimes the being so is natural (S, A, Msb, K) in a man (S, Msb) and in an ostrich; (S, A, Mgh;) and sometimes it is accidental: (Msb:) pl. صُعْرٌ. (TA.) ― -b2- It occurs in a trad. as signifying Such as withdraws himself [from others, through pride]; syn. ذَاهِبٌ بِنَفْسِهِ: (S, TA: [thought by Ibr D to be a mistake for زَاهٍ بِنَفْسِهِ: but this seems to me improbable:]) or such as turns away his face, by reason of pride: (IAth:) and in another trad. as signifying such as turns away from the truth, and is faulty. (TA.)

مُصْعَرٌّ
مُصْعَرٌّ ذ , (S,) in the K مُصْعَرٌ, said to be like مُكْرَمٌ, but the former is the right, as is shown by the ex. below, (TA,) applied to a night-journey to water, Hard, or severe. (S, K.) A poet says,
وَقَدْ قَرَبْنَ قَرَبًا مُصْعَرَّا
[And they had performed a hard night-journey to water]. (S, TA.)

مُصَعْرَرٌ
مُصَعْرَرٌ ذ [Made round: and simply, round]. A rلjiz says,
سُودٌ كَحَبِّ الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ
[Black, like the round grains of pepper]. (S.)

##### Türkçe

**صَعِرَ**
1 **صَعِرَ** ذ, muzâri‘i **صَعَرَ**, (Msb, K,) mastarı **صَعَرٌ**; (S, A, Mgh, Msb, K;) ve ↓ **تصعّر**; (A, K;) Yanağında, (S,) yahut yüzünde, (A, K,) yahut onun iki yanından birinde, (K,) yahut boynunda, (Lth, A, Mgh, Msb,) kibir sebebiyle, (A,) yüzün bir yana çevrilmesiyle birlikte, bir eğrilik yahut çarpıklık vardı: (Lth, Mgh, Msb:) [bkz. ayrıca 5:] yahut o (bir deve) boynunu bükmesine sebep olan bir rahatsızlığa sahipti, (K,) ve onu eğip çarpıttı. (TA.) Şöyle dersin: فِى عُنُقِهِ وَخَدِّهِ **صَعَرٌ** “Onun boynunda ve yanağında, kibirden doğan bir eğrilik yahut çarpıklık vardır.” (A.) Ve **لَأُقِيمَنَّ صَعَرَكَ** [“Senin boyun yahut yanak eğriliğini/çarpıklığını mutlaka doğrultacağım”]. (A.) Ve **أَصَابَ البَعِيرَ صَعَرٌ** “Boynunu bükmesine sebep olan bir hastalık deveye isabet etti.” (Mgh, TA.) ― -b2- [Aşağıda **صَعَرٌ**’a da bak.] -A2- Ayrıca **صَعِرَ**, (TK,) mastarı **صَعَرٌ**, (K, TK,) O (bir adam, TK) **صَعَارِير** [**صُعْرُورٌ**’un çoğulu; bkz.] yedi, (K, * TK,) yani sakız. (TA.)

**صعّرهُ**
2 **صعّرهُ** ذ Ona, bir şeyin çarpması yahut başına gelmesi sebebiyle, boyunda bir eğrilik yahut çarpıklık ve yüzün bir yana çevrilmesini meydana getirdi. (Msb.) ― -b2- **صعّر خَدَّهُ**, (mastarı **تَصْعِيرٌ**, K,) ve ↓ **صاعرهُ**, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **اصعرهُ**, (K,) O, kibir (S, A, Msb) ve hoşlanmama sebebiyle; (S, Msb;) yanağını insanlardan (Msb,) çevirdi (S, A, Msb); kibirden doğan bir küçümseme sebebiyle, yanağını insanlara doğru bakmaktan çevirdi. (K.) Kur’ân’da [xxxi. 17] şöyle denilmiştir: **وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ**, (Mgh, TA,) ve bir kıraate göre ↓ **لَا تُصَاعِرْ**, (TA,) mânâsı: “Kibirle insanlardan yüz çevirme.” (Fr, Aboo-Is-hلk, Mgh.) [Bkz. ayrıca 5.]

3 **صَاْعَرَ** ve 4: bkz. 2; birincisi iki yerde.

**تصعّر**
5 **تصعّر** ذ ve ↓ **تصاعر** Kibir sebebiyle yanağını çarpıttı. (Sgh, TA.) Ayrıca 1’e bak.

6 **تَصَاْعَرَ** bir önce gelene bak.

**اصعرّت الاـِبِلُ**
9 **اصعرّت الاـِبِلُ** ذ Develer şiddetli bir yürüyüşle gittiler: yahut dağınık hâle geldiler. (TA.)

**صَعْرَرَهُ**
R. Q. 1 **صَعْرَرَهُ** ذ, (S, K,) mastarı **صَعْرَرَةٌ**, (TA,) Onu yuvarlak yaptı: (S, K:) onu yuvarladı. (TA.) [Bkz. **مُصَعْرَرٌ**.]

**تَصَعْرَرَ**
R. Q. 2 **تَصَعْرَرَ** ذ Yuvarlak oldu: (S, K:) yuvarlandı. (TA.)

**اِصْعَنْرَرَ**
R. Q. 3 **اِصْعَنْرَرَ** ذ, ve **اِصْعَرَّرَ**, (K,) bu ikincisinde **النون**’un **الر**’ye idğam edildiği hâlde, (TA,) O (dövülür yahut vurulurken) kıvrandı, (TA,) acı sebebiyle yerinde dönüp durdu ve büzüldü. (K, TA.)

**صَعَرٌ**
**صَعَرٌ** ذ 1’in mastarıdır [bkz.]. ― -b2- **فِى الصَّعَرِ الدِّيَةُ** sözü, “Yüzün çarpıtılmasında diyet vardır” mânâsıyla açıklanır. (Mgh.) ― -b3- **صَعَرٌ** ayrıca kibir demektir: (Mgh:) yahut kibirlenme. (TA.) ― -b4- Ve başın küçüklüğü: (K:) yahut bir adamın başının küçük olması: (K, * TA:) şöyle denir: **صَعِرَ رَأْسُهُ**, mastarı **صَعَرٌ**, mânâsı “Onun başı küçük oldu.” (TK.)

**صُعْرُورٌ**
**صُعْرُورٌ** ذ (S, K, & c.) ve ↓ **صُعُرُّرٌ** (Sgh, K) Uzun, ince, bükülmüş sakız: (K:) yahut uzun ve bükülmüş bir şekle sahip sakız parçası: (AZ, S:) ve [**لَثًى** denilen türden] katılaşmış sakız: (K:) yahut bu, **صَعَارِيرُ**’ün mânâsıdır, (S, K,) ki o [**صعرور**’un] çoğuludur, (TA,) AA’ya göre: (S:) yahut çoğul, parmaklara benzeyen katılaşmış sakız demektir: ve **صعرور**’un bir sakız parçası demek olduğu söylenir: Aboo-Nasr’a göre o, kamış kalem gibidir ve boynuz gibi bükülür: ve AHn der ki **صُعْرُورَةٌ**, **ة** ile, küçük yuvarlak bir sakız parçası demektir: (TA:) ve bir ağacın meyvesi, (K,) yahut herhangi bir ağacın meyvesi, (TA,) ki (TA) **أَبْهَل**’in (meyvesi gibi, TA) gibidir, ve biber gibidir, ve buna benzeyen, sert olan türlerdendir: (K, TA:) yahut bunlara **صَعَارِيرُ** derler: (TA:) yahut genel olarak sakız: çoğulu **صَعَارِيرُ**. (K.) ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut yalnız **صُعْرُورٌ**, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) Meme ucundan çıkan, sarı, [CK’de **اصغر** **اصفر** yerine konmuştur,] yoğun, yumuşaklık ve nemden bir miktar taşıyan, sert ve yapışkan bir madde: (K:) benzetme yoluyla böyle adlandırılmıştır: (TA:) yahut ilk sağılan, ağız sütünden olan: (K:) yahut berraklaşmadan önce ağız sütünde sakızlı ( **مُصْمِغٌ** ) olan süt. (TA.) ― -b3- **صُعْرُورَةٌ** [**جُعَل** denilen böceğin] yuvarlayıp götürdüğü küçük top. (K, TA.) ― -b4- **صَعَارِيرُ** (mecaz kabul edilerek:) Uzun parmaklar. (TA.)

**صُعُرُّرٌ**
**صُعُرُّرٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**صَعَّارٌ**
**صَعَّارٌ** ذ Kibirli yahut mağrur: çünkü yanağıyla yana kayar ve yüzünü insanlardan çevirir: bir hadiste vârid olmuştur: yahut orada kullanılan kelime, farklı râvilere göre **صَقَّارٌ** yahut **ضَفَّازٌ**’dır. (TA.)

**صَيْعَرِىٌّ**
**صَيْعَرِىٌّ** ذ bir devenin hörgücüne uygulanır; büyük yahut iri, (K, TA,) ve yuvarlak. (TA.) -A2- Ve **أَحْمَرُ صَيْعَرِىٌّ** Pek şiddetli kırmızı. (K.)

**صَيْعَرِيَّةٌ**
**صَيْعَرِيَّةٌ** ذ Yürüyüşte yahut seferde yahut gidişte eğrilik: (S, K:) **صَعَرٌ**’dan [**صَعِرَ**’ın mastarından]. (S.) -A2- Ayrıca bir devenin boynuna kızgın demirle yapılan bir dağlama izi: (S:) yahut yalnız dişi devenin (K): (TA:) Yemen halkının alâmeti; yalnız dişi develere yapılır: (Aboo-‘Alee’nin Tedhkireh’i:) erkek olsun dişi olsun deveye yapılmaz, (K,) A’Obeyd’in [ve J’nin] söylediği gibi değil. (TA.) J, El-Museiyab’ın (K) İbn ‘Alas’ın bir beyti sebebiyle hataya düşürüldü; onda şu ibareyi kullanır: **بِنَاجٍ عَلَيْهِ الصَّيْعَرِيَّةُ** [“Üzerinde **الصَّيْعَرِيَّةُ** bulunan hızlı bir erkek deve ile”]; (TA;) bunu işitince, Tarafeh (K) İbn-El-‘Abd (TA) şöyle dedi: **قَدِ اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ** [“Erkek deve, dişi devenin vasfını üstlendi”]. (K, TA.) El-Bedr El-Karلfee, J’nin kullandığı **بَعِير** teriminin dişiyi de kapsadığını; ve müzekker sıfatın [**نَاجٍ**] şair tarafından, erkeğin daha şerefli olması sebebiyle kullanıldığını, çünkü onun dişiden daha dayanıklı ve daha güçlü olduğunu ileri sürer: fakat bu, düşünmeyi gerektirir. (TA.)

**أَصْعَرُ**
**أَصْعَرُ** ذ Yanağında, (S,) yahut yüzünde, (A, K,) yahut onun iki yanından birinde, (K,) yahut boynunda, (A, Msb,) kibir sebebiyle, (A,) yüzün bir yana çevrilmesiyle birlikte, bir eğrilik yahut çarpıklık bulunan: (Msb:) yahut boynunu bükmesine sebep olan bir rahatsızlığı bulunan deve, (K,) ve onu çarpıtan: (TA:) bazen böyle oluş, (S, A, Msb, K) bir adamda (S, Msb) ve bir devekuşunda (S, A, Mgh) tabiîdir; ve bazen arızîdir: (Msb:) çoğulu **صُعْرٌ**. (TA.) ― -b2- Bir hadiste, “kibir sebebiyle kendini [başkalarından] çeken” mânâsında vârid olmuştur; eş anlamlısı **ذَاهِبٌ بِنَفْسِهِ**: (S, TA: [İbr D tarafından **زَاهٍ بِنَفْسِهِ** için bir hata sanılmıştır: fakat bu bana uzak görünür:]) yahut kibir sebebiyle yüzünü çeviren: (IAth:) ve başka bir hadiste, haktan yüz çeviren ve kusurlu olan mânâsında vârid olmuştur. (TA.)

**مُصْعَرٌّ**
**مُصْعَرٌّ** ذ, (S,) K’da **مُصْعَرٌ**; **مُكْرَمٌ** gibi olduğu söylenir; fakat aşağıdaki örnekle gösterildiği üzere birincisi doğrudur, (TA,) suya gece yürüyüşüne uygulanır; sert yahut şiddetli. (S, K.) Bir şair der ki:
وَقَدْ قَرَبْنَ قَرَبًا مُصْعَرَّا
[“Ve onlar suya sert bir gece yürüyüşü yapmışlardı.”] (S, TA.)

**مُصَعْرَرٌ**
**مُصَعْرَرٌ** ذ [Yuvarlak yapılmış: ve yalın olarak, yuvarlak]. Bir recez şairi der ki:
سُودٌ كَحَبِّ الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ
[“Siyah; yuvarlak biber taneleri gibi.”] (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صعِرَ
صعِرَ A ( n. ac. صَعَر 4 ),
a.  Was distorted, awry ( mouth ).

b.  Was small ( head ).

صَعَّرَ
صَعَّرَ II ,
a.  Distorted, twisted, screwed up ( cheek ); sneered, put on a supercilious look.

صَاْعَرَ
صَاْعَرَ III ,  أَصْعَرَ IV ,
a.  see II .

تَصَعَّرَ
تَصَعَّرَ V ,
a.  Had a distorted mouth.

صَعَر
صَعَر 4 ,
a.  Distortion, crookedness, wryness.

أَصْعَرُ
أَصْعَرُ 14 ,
a.  Wry-faced, distorted.

صَيْعَرِيَّة
صَيْعَرِيَّة
a.  Uneven gait.

صُعْرُوْر
صُعْرُوْر
a.  Stick of gum.

##### Türkçe

صعِرَ
صعِرَ A ( n. ac. **صَعَر** 4 ),
a. (ağız) çarpılmış, eğri olmuştu.

b. (baş) küçük olmuştu.

صَعَّرَ
صَعَّرَ II ,
a. (yanak) çarpıttı, büktü, burdu; alay etti, kibirli bir görünüş takındı.

صَاْعَرَ
صَاْعَرَ III ,  **أَصْعَرَ** IV ,
a. II’ye bak.

تَصَعَّرَ
تَصَعَّرَ V ,
a. Çarpılmış bir ağzı vardı.

صَعَر
**صَعَر** 4 ,
a. Çarpıklık, eğrilik, yamukluk.

أَصْعَرُ
**أَصْعَرُ** 14 ,
a. Yüzü yamuk, çarpık.

صَيْعَرِيَّة
**صَيْعَرِيَّة**
a. Düzensiz yürüyüş.

صُعْرُوْر
**صُعْرُوْر**
a. Zamk çubuğu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صعر
صَعِرَ - يَصْعَرُ - صَعَّرَ - يُصَعِّرُ
صَعِرَ - يَصْعَرُ + الكائن: يميل نحو الجانب والأعلى
صَعَّرَ  - يُصَعِّرُ: على وزن " فَعَّل " من " صَعِرَ - يَصْعَرُ ": جعله " يَصْعَرُ " على وجه التكرار والشدة: ميَّله بشدة
﴿وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ﴾:يُصَعِّر خده للناس: يميل به نحو الجانب والأعلى بمواجهة الناس وذلك بشكل متكرر ومبالغ فيه، وهو كناية عن التكبر وازدراء الآخرين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انحراف الحركة الذاتية لكائن من مستوي إلى آخر وخاصة للأسفل والجانب"، وهي:
جَنَحَ - يَجْنَحُ، عرِجَ - يَعرَجُ، صَعِرَ - يَصْعَرُ، صَغَى - يَصْغَى، مَادَ - يَمِيْدُ، مَالَ - يَمِيْلُ
تصعر
	﴿وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ(18)﴾ لقمان
مختار الصحاح
● [صعر] ص ع ر: الصَّعَرُ بفتحتين الميل في الخد خاصة وقد صَعَّرَ خده تَصْعِيرا و صَاعَرَهُ أي أماله من الكبر ومنه قوله تعالى ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ص ع ر
" تُصَعِّرْ" فـي قولـه تعالـى :" وَلا تُصـَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّـاسِ وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحـاً " (18) لقمان .
الصَّعَر : ميل في العنق، وصعّر خده أي أماله تكبراً .
الراغب
صعر
- الصعر: ميل في العنق، والتصعير: إمالته عن النظر كبرا، قال تعالى: }ولا تصعر خدك للناس{ [لقمان/18]، وكل صعب يقال له: مصعر، والظليم أصعر خلقة (انظر المجمل 2/534).
ملخص اللسان:
1.     الَّصعَر:مَيَلٌ في الوَجْهِ، وقيل: الصَّعَرُ المَيَل في الخدِّ خاصة، وربما كان خِلْقة في الإِنسان
2. وقد صَعَّرَ خَدَّه وصاعَرَه:أَمالهُ من الكِبْرِ؛ والصَّعَرُ: التَّكَبُّرُ ،والتَّصْعِيرُ: إِمالَةُ  الخدِّ عن النظر إِلى الناس تَهاوُناً من كِبْرٍ كأَنه مُعرِضٌ.
3.     وقيل: الصَّعَرُ داءٌ يأْخذ البعير فيَلْوِي منه عُنُقَه ويُميلُه، صَعِرَ صَعَراً،وهو أَصْعَر
4.     وصَعْرَرَ الشيءَ فَتَصَعْرَرَ: دَحْرَجَه فتَدَحْرَجَ واسْتَدَارَ؛
5.     الصُّعْرُورُ يكون مثلَ القَلَم وينعطِف بمنزلة  القَرْن.
6.     والاصْعِرارُ: السَّيرُ الشديد؛
لسان العرب
● - صعر: الَّصعَر: مَيَلٌ في الوَجْهِ، وقيل: الصَّعَرُ المَيَل في الخدِّ  خاصة، وربما كان خِلْقة في الإِنسان والظَّليم، وقيل: هو مَيَلٌ في  العُنُق وانْقِلاب في الوجه إِلى أَحد الشقَّين. وقد صَعَّرَ خَدَّه وصاعَرَه:  أَمالهُ من الكِبْرِ؛ قال المُتَلَمِّس واسمه جَرير بن عبد المسيح:  وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ،  أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما  يقول: إِذا أَمال متكبِّرٌ خدَّه أَذْلَلْناهُ حتى يتقوَّم مَيْلُه،  وقيل: الصَّعَرُ داءٌ يأْخذ البعير فيَلْوِي منه عُنُقَه ويُميلُه، صَعِرَ  صَعَراً، وهو أَصْعَر؛ قال أَبو دَهْبَل: أَنشده أَبو عمرو بن العلاء:  وتَرَى لهَا دَلاًّ إِذا نَطَقَتْ،  تَرَكَتْ بَناتِ فؤادِه صُعْرا  وقول أَبي ذؤيب:  فَهُنَّ صُعْرٌ إِلى هَدْرِ الفَنِيقِ ولم  يُجْرَ، ولم يُسْلِهِ عَنْهُنَّ إِلقاحُ  عدَّاه بإِلى لأَنه في معنى مَوائِلَ، كأَنه قال: فَهُنَّ مَوائِلُ إِلى  هَدْر الفَنيق.  ويقال: أَصاب البعيرَ صَعَرٌ وصَيَدٌ أَي أَصابه دَاءٌ يَلْوي منه  عُنُقه. ويقال للمتكبِّر: فيه صَعَرٌ وَصَيَدٌ. ابن الأَعرابي: الصَّعَر  والصَّعَلُ صِغَرُ الرأْس. والصَّعَرُ: التَّكَبُّرُ. وفي الحديث: كلُّ  صَعَّارٍ مَلْعون؛ أَي كل ذي كِبْرٍ وأُبَّهَةٍ، وقيل: الصَّعَّارُ المتكبر  لأَنه يَمِيل بِخَدِّه ويُعْرِض عن الناس بوجهه، ويروى بالقاف بدل العين،  وبالضاد المعجمة والفاء والزاي، وسيذكر في موضعه. وفي التنزيل: ولا  تُصَعِّرْ خَدَّك للناس، وقرئ: ولا تُصاعِرْ؛ قال الفراء: معناهما الإِعراض من  الكِبْرِ؛ وقال أَبو إِسحق: معناه لا تُعْرِض عن الناس تكبُّراً، ومجازُه  لا تلزم خدَّك الصَّعَر. وأَصْعَره: كصَعَّرَه. والتَّصْعِيرُ: إِمالَةُ  الخدِّ عن النظر إِلى الناس تَهاوُناً من كِبْرٍ كأَنه مُعرِضٌ. وفي  الحديث: يأْتي على الناس زَمان ليس فيهم إِلاَّ أَصْعَرُ أَو أَبْتَر؛ يعني  رُذالة الناس الذين لا دين لهم، وقيل: ليس فيهم إِلا ذاهب بنفسه أَو  ذَلِيل. وقال ابن الأَثير: الأَصْعَرُ المُعْرِض بوجهه كِبراً. وفي حديث  عمَّار: لا يَلي الأَمْرَ بعدَ فلانٍ إِلا كلُّ أَصْعَر أَبْتَر أَي كلُّ  مُعْرِض عن الحق ناقِص. ولأُقِيمَنَّ صَعَرك أَي مَيْلك، على المثَل. وفي  حديث تَوْبَةِ كَعْب: فأَنا إِليه أَصْعَر أَي أَمِيل. وفي حديث الحجاج:  أَنه كان أَصْعَرَ كُهاكِهاً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  ومَحْشَك أَمْلِحِيه، ولا تُدَافي  على زَغَبٍ مُصَعَّرَةٍ صِغَارِ  قال: فيها صَعَرٌ من صِغَرها يعني مَيَلاٌ. وقَرَبٌ مُصْعَرٌّ: شديدٌ؛  قال:  وقَدْ قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرًّا،  أَذا الهِدَانُ حارَ واسْبَكَرَّا  والصَّيْعَرِيَّةُ: اعْتِراضٌ في السَّير، وهو من الصَّعَرِ.  والصَّيْعَرِيَّةُ: سِمَة في عنق الناقة خاصَّة. وقال أَبو علي في التذكرة:  الصَّيْعَرِيَّة وَسْم لأَهل اليَمن، لم يكن يُوسم إِلا النُّوق؛ قال وقول  المُسَيَّب بن عَلَس:  وقد أَتَنَاسَى الهَمَّ عند احْتِضَارِه  بِناجٍ، عليه الصَّيْعَرِيَّة، مُكْدَم  (* وينسب هذا البيت إِلى المتلمّس).  يدلُّ على أَنه قد يُوسَم بها الذُّكُور. وقال أَبو عبيد:  الصَّيْعَريَّة سِمَة في عُنُق البعير، ولما سَمعَ طَرَفَةُ هذا البيت من المسيَّب قال  له: اسْتَنْوَقَ الجمَلُ أَي أَنك كنتَ في صفة جَمل، فلما قلت  الصَّيْعَرِيَّة عُدْت إِلى ما تُوصَف به النُّوق، يعني أَن الصَّيْعَرِيَّة سِمَة  لا تكون إِلا للإِناث، وهي النُّوق. وأَحْمَرُ صَيْعَرِيٌّ: قانئٌ.  وصَعْرَرَ الشيءَ فَتَصَعْرَرَ: دَحْرَجَه فتَدَحْرَجَ واسْتَدَارَ؛ قال  الشاعر:  يَبْعَرْن مِثْل الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ  وقد صَعْرَرْت صُعْرُورَة، والصُّعْرُورَةُ: دُحْرُوجَة الجُعَلِ  يَجمَعُها فَيُدِيرُها ويدفعها، وقد صَعْرَرَها، والجمع صَعارِير.  وكلُّ حمل شجرة تكون مثلَ الأَبْهَلِ والفُلْفُلِ وشِبْهِه مما فيه  صَلابَةٌ، فهو صُعْرُورٌ، وهو الصَّعارِيرُ. والصُّعْرُور: الصَّمْغُ  الدَّقِيق الطويل الملْتَوِي، وقيل: هو الصَّمْغ عامَّة، وقيل: الصَّعارِير صمغ  جامد يشبِه الأَصابِع، وقيل: الصُّعْرُور القِطعة من الصَّمْغ؛ قال أَبو  حنيفة: الصُّعْرُورَة، بالهاء، الصَّمْغَة الصَّغيرة المُسْتَدِيرة؛  وأَنشد:  إِذا أَوْرَقَ العَبْسِيُّ جاعَ عِيالُه،  ولم يَجِدُوا إِلا الصَّعارِيرَ مَطْعَما  ذهَب بالعَبْسِيِّ مَجْرَى الجِنْس كأَنه قال: أَوْرَقَ العَبْسِيُّون،  ولولا ذلك لقال: ولم يَجِدْ، ولم يَقُلْ: ولم يَجِدُوا، وعَنى أَن  مُعَوَّله في قوتِه وقوتِ بَنَاته على الصَّيْدِ، فإِذا أَوْرَقَ لم يجدْ  طَعاماً إِلا الصَّمْغ، قال: وهم يَقْتاتون الصَّمْغ. والصَّعَرُ: أَكلُ  الصَّعارِير، وهو الصَّمْغ قال أَبو زيد: الصُّعْرُور، بغير هاء، صَمْغَة تطول  وتَلتَوِي، ولا تكون صُعْرُورَةً إِلا مُلْتَوِيَة، وهي نحو الشّبر.  وقال مرَّة عن أَبي نصْر: الصُّعْرُورُ يكون مثلَ القَلَم وينعطِف بمنزلة  القَرْن. والصَّعَارِيرُ: الأَباخِس الطِّوال، وهي الأَصابع، واحدها  أَبْخَس. والصَّعارِير: اللبَنُ المصمَّغ في اللبَإ قبل الإِفْصاح.  والاصْعِرارُ: السَّيرُ الشديد؛ يقال: اصْعَرَّت الإِبل اصْعِراراً، ويقال:  اصْعَرَّت الإِبل واصْعَنْفَرَت وتَمَشْمَشَتْ وامْذَقَرَّت إِذا تفرَّقت. وضرَبه  فاصْعَنْرَرَ واصْعَرَّر، بإِدغام النون في الراء، أَي استدار من الوجع  مكانه وتقبَّض.  والصَّمْعَرُ: الشديد، والميم زائدة؛ يقال: رجل صَمْعَرِيٌّ.  والصَّمْعَرَةُ: الأَرض الغلِيظة.  وقال أَبو عمرو: الصَّعارِيرُ ما جَمَدَ من اللَّثَا. وقد سَمَّوْا  أَصْعَرَ وصُعَيراً وصَعْرانَ، وثَعْلَبَةُ بن صُعَيرٍ المازِني.
مقاييس اللغة:
(صعر) الصاد والعين والراء أصل مطرد يدلُّ على مَيَل في * الشيء. من ذلك الصَّعَر، وهو المَيَل في العُنُق. والتصعير: إمالة الخدِّ عن النّظَرِ عُجْبا. وربَّما كان الإنسان والظَّليمُ أَصْعَرَ خِلقة. قال الله تعالى: }وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ{ [لقمان 18]، وهو من الصَّيعِريّة، وهو اعتراضُ البَعِير في سيره. والصَّيْعِريّةُ: سِمَةٌ من سِمات النوق في أعناقها، ولعلًَّ فيها اعتراضاً. قال المسيّب:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
فأما الحديث: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، فمعناه ليس إلاّ معجبٌ ذاهب أو ذَليل. ويقال سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ، أي عظيم. وإِنّما قيل له ذلك لأنَّه إذا عظم مالَ.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: قَرَبٌ مُصْعَرٌّ، أي شديد. قال:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
والله أعلم بالصَّواب.
القاموس المحيط:
الصَّعَرُ، محركةً، والتَّصَعُّرُ مَيْلٌ في الوجهِ، أو في أحدِ الشِّقَّيْنِ، أو داءٌ في البَعيرِ، يلوِي عُنُقَه منه، صَعِرَ، كفَرِحَ، فهو أصْعَرُ. وصَعَّرَ خَدَّه تَصْعِيراً وصاعَرَهُ وأصْعَرَهُ أمالَهُ عن النَّظَرِ إلى الناسِ تَهاوُناً من كِبْرٍ، ورُبَّما يكونُ خِلْقَةً. وقَرَبٌ مُصْعَرٌ، كمُكْرَمٍ شديدٌ. والصَّيْعَرِيَّةُ اعْتِراضٌ في السَّيْرِ، وسِمَةٌ في عُنُقِ الناقةِ لا البَعيرِ. وأوهَمَ الجوهريَّ بَيْتُ المُسَيَّبِ الذي قال فيه طَرَفَةُ لَمَّا سَمِعَه قد اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ، وتمامُه في ن و ق. وأحْمَرُ صَيْعَرِيٌّ قانِىءٌ. وسَنامٌ صَيْعَرِيٌّ عظيمٌ. والصُّعَيْراءُ، كحُمَيْراءَ ع مُقابِلَ صَعْنَبَى. وكعَجْلانَ أرضٌ. وصُعارَى، بالضم ع. والصَّعَرُ، محركةً صِغَرُ الرأسِ، وأكلُ الصَّعارِيرِ. والصُّعْرورُ والصُّعُرُّرُ، بالضَّمَّاتِ وتشديدِ الراءِ الأُولى ما جَمَدَ من اللَّثَا، والصَّمْغُ الطويلُ الدَّقيقُ المُلْتَوِي، وشيءٌ أصْفَرُ غليظٌ يابسٌ فيه رَخاوَةٌ، وبَلَلٌ يَخْرُجُ من الإِحْليلِ، أو أولُ ما يُحْلَبُ من اللِّبَأ، وحَمْلُ شجرةٍ يكونُ مثلَ الأَبْهَلِ والفُلْفُلِ ونحوهِ مما فيه صلابَةٌ، أو الصَّمْغُ عامَّةً ج صَعارِيرُ. وضَرَبَهُ فاصْعَنْرَرَ واصْعَرَّرَ اسْتدارَ من الوجعِ مكانَهُ، وتَقَبَّضَ. وسَمَّوْا أصْعَرَ وصَعْرانَ. وكزُبَيْرٍ جَدٌّ لأبي ذَرٍّ، ووالدُ ثَعْلَبَةَ الصحابِيِّ، وعُقْبَةَ المحدِّثِ. والصُّعْرُورَةُ، بالضم دُحْرُوجَةُ الجُعَلِ. وصَعْرَرْتُهُ فَتَصَعْرَرَ دَحْرَجْتُه فَتَدَحْرَجَ واسْتدارَ والصَّعارِيرُ ما جَمَدَ من اللَّثَا.
تاج العروس:
صعر
الصَّعَرُ مُحَرَّكَةً والتَّصَعُّرُ : ميَلٌ في الوَجْهِ وقيل : الصَّعَرُ : المَيَلُ في الخَدِّ خاصَّةً . أو هو مَيَلٌ في العُنُقِ وانقلابٌ في الوَجْهِ إِلى أَحدِ الشِّقَّيْنِ . أو هو داءٌ في البعيرِ يأْخُذُه ويَلْوِي عُنُقه منه ويُمِيلُه . صَعِرَ كفَرِحَ صَعَراً فهو أَصْعَرُ وجمْعه صُعْرٌ قال أَبو دَهْبَلٍ أنشده أَبو عَمْرِو بنُ العلاءِ :
وتَرى لها دَلاًّ إذَا نَطَقتْ ... تَرَكَتْ بَنَاتِ فُؤادِهِ صُعْراَ
ويقال : أصابَ البَعِيرَ صَعَرٌ وَصَيدٌ أي دَاءٌ يَلْوِى منه عُنُقَه . وصَعَّرَ خَدَّه تَصْعِيراً وصاعَرَه وأَصْعَرَهُ : أَماله من الكِبْرِ قال المُتَلَمِّسُ واسمه جَرِيرُ بنُ عبد المَسيِحِ :
وكُنا إِذا الجَبّارُ صَعَّرَ خَدَّه ... أَقَمْنا له من دَرْئِه فتَقَوَّمَا يقول : إذا أَمالَ مُتَكَبِّرٌ خَدَّهُ أَذْلَلْنَاهُ حتى يَتَوَّمَ مَيْلُهُ وفي التنزيل " ولا تُصَعِّرْ خَدَّكَ للنَّاسِ " وقُرِيءَ " لاتُصَاعِرْ قال الفَراءُ : معناهما الإعراضُ من الكِبْرِ . وقال أَبو إِسحاق : معنهاه لا تُعْرِضْ عن الناسِ تَكَبُّراً ومَجَازُه : لا تُلْزِمْ خَدَّكَ الصَّعَرَ . وأَصْعَرَه كصَعَّره . والتَّصْعِيرُ : إمَالَةُ الخَدِّ عن النَّظَرِ إلى النّاسِ تَهاوُناً من كِبْرٍ . كأنه مَعْرِض وفي الحديث " يأْتِي على النّاس زَمانٌ ليسَ فيهم إلا أَصْعَرُ أو أَبْتَرُ " يعني رُذَالةَ النّاسِ الذين لا دِينَ بنْفْسِه أو ذَلِيلٌ وقال ابنُ الأثِيرِ : الأَصْعَرُ : المُعْرِضُ بوَجْهِه كِبْراً وفي حَدِيث عمّار " لا يَلِي الأَمْرَ بعدَ فَلان إلا كُلُّ أَصْعَرَ أَبْتَرَ " أَي كلّ مُعْرِض عن الحَقّ ناقِص ورُبَّمَا يَكُونُ ذلك خِلقَةً في الإنْسَان والظَّلِيمِ وقَرَبٌ مُصْعَرٌ كمُكْرَم : شَدِيدٌ هكذا في سائر النسخ وهو خطأٌ والصواب مُصْعَرٌّ كمُحْمَرٍّ بدَليِلِ قولِ الشاعر :
وقَدْ قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَراَّ ... إذَا الهِدَانُ حَارَ واسْبَكَراَّ . والصَّيْعَرِيةُ : اعْتِرَاضٌ في السَّيْرِ : وهو من الصَّعَرِ . والصَّيْعَريةُ : سِمَةٌ في عُنُقِ النَّاقةِ خاصّةً . وقال أبو عليٍّ في التذكرة : الصَّيْعَريَّة وسْمٌ لأهْل اليَمَن لم يكن يُوسَم إلا النُّوق لا البَعِير كما قاله أبو عُبيدٍ وأوْهَمَ الجَوْهَرِيَّ أي أوْقَعَه في الوَهَم بيتُ المُسَيَّبِ ابنِ عَلَسٍ :
وقد أتنَاسَى الهَمَّ عندَ احْتِضارِه ... بنَاجٍ عليهِ الصَّيْرَّيةُ مُكْدَمِ الذي قالَ فيهِ طَرَفَةُ بنُ العَبْد لمّا سَمِعَه من المُسَيَّبِ : قد اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ أي إنك كنت في صِفَةِ جَمَلٍ فلما قلْتَ الصَّيْعَرية عُدْتَ إلى ما تُوصَف به النُّوقُ يَعْنِي أنّ الصَّيْعَريَّةَ سمَةٌ لا تكون إلا للإناث وهي النُّوق وقد أجابَ عنه البَدْرُ القَرافِي بإنّ البِعيرَ يتَناول الأنثَى وإن ذَكَّرَ الوصفَ تفخيماً للشأْن إذ الذَّكَرَ أجْلَدُ وأقْوى . وتَبِعَه شيخُنا وهو لا يَخْلُو من تأمُّل . وتمامه في ن و ق وسيأْتي في القاف إن شاءَ اللهُ تعالى
وأحْمَرُ صَيْعريَّ : قانِيءٌ . وسَنَامٌ صَيْعَريُّ : عَظيم مُدَوَّرٌ . والصُّعَيْرَاءُ كحُمَيْراءَ : ع مُقابِلَ صَعْنَبي من ديارِ بني عامرٍ . وصَعْرَانُ كعَجْلانَ : أرضُ قاله الصّاغاني . وصُعَاري بالضّمّ : ع قاله ابنُ دُرَيْدٍ وكذلك صُقارَى . وقال ابن الأعْرابيّ الصَّعَرُ مُحَرَّكَةً والصَّعَل : صِغَرُ الرأْس . والصَّعَرُ : أكْلُ الصَّعاريرِ وهو الصَّمْغُ . والصُّعْرُورُ بالضَّمَ والصُّعُرُّرُ بالضَّمّاتِ وتشديدِ الراءِ الأُولى وهذه عن الصاغانيّ : ما جَمَدَ من الَّثَا جمعه صَعاريرُ قاله أبو عَمرو . الصُّعْرُورُ : الصَّمْغُ الطَّوِيلُ . الدقيقُ المُلتوي . وقيل : الصَّعارِيرُ : صَمْغٌ جادٌ يُشبهِ الأصابعَ وقيل : الصَّعْرُرُ القِطْعَةُ من الصّمْغِ . وقال أبو حنيفة : الصُّعْرورة بالهَاءٍ : الصَّمْغَةُ الصغيرةُ المُستديرةُ . وقال أبو زيد : الصُّعْرُور بغير هاءٍ : صمغةٌ تَطولُ وتَلتَوِي ولا تكون صُعْرُورةَ إلا مُلتويةً وهي نحو الشَّبْر وقال مَرةً عن أبي نَصْر : الصُّعْرُورُ يكون مثلَ القَلَمِ وينعطف بمنزِلِةِ القَرانِ . والصَّعاريرُ : الأباخِسُ الطِّوَوالُ وهي الأصابِعُ . الصُّعْرُورُ : شيءٌ أَصْفَرُ غَليظٌ يابِسٌ فيه رَخَاوَةٌ كالعجينِ . الصَّعْرُورُ أيضاً : بَلَلٌ يَخْرُجُ من الإحليلِ على التشبيه . أو هو أولُ ما يُحلبُ من الِّبَاءِ . أو اللبن المصَمَّغ في الِّبَاءِ قبل الإِفْصَاحِ . كُلّ حَمْلِ شَجَرَةٍ يكونُ مثلَ حَمْلِ الأَبْهَلِ والفُلفُلِ ونحوِه مما فيه صَلابَةٌ فإنه يُسمى الصَّعارِيرَ . الصُّعْرُورُ : الصمغُ عامةً ج صَعَارِيرُ وأنشد :
إذا أَوْرَقَ العَبْسِيُّ جاعَ عِيالهُ ... ولم يَجِدُوا إلاَّ الصَّعَارِيرَ مَطْعَمَا . عني أنَّ مُعَوَّلَه في قُوتِه وقُوتِ بَنَاتِه على الصَّيْدِ فإذا أورَق لم يَجِد طعَاماً إلا الصَّمْغ قال : وهم يَقْتاتُون الصمْغ . ويقال : ضَرَبه فاصْعَنْرَرَ واصْعَرَّرَ بإدغامِ النونِ في الراءِ قال الصاغانيّ : ربما قالوا ذلك أي الْتَوَى واستَدَارَ من الوَجَعِ مَكانَه وتقَبَّضَ . وسَمَّوْا أَصْعَرَ وصَعْرَانَ كسَحْبَان وصُعْرَانَ بالضّمّ وصُعَيْراً مُصَغَّراً . صُعَيْر كزُبَيْرٍ : جَدٌ لأبي ذَرٍّ جُنْدَبِ بنِ جُنَادَةَ بنِسُفيَانَ بنِ عُبيدِ بنِ صُعيرِ بنِ حَرَام بنِ غِفَار الغِفَاريّ رضي الله عنه وقد اختُلفَ في اسمهِ على أَقوال . صُعيرٌ : والدُ ثَعْلَبَةَ الصّحَابيّ رضي الله عنه وهو ثَعْلَبَةُ بنُ صُعَيْر ويقال ابنُ أَبيِ صُعيْرِ بنِ عَمْرِو بنِ زيدٍ العُذْرِيّ حَليف بني زُهْرَةَ رَوىَ عنه ابنه عبدُ الله وعبدُ الرحمنِ بنُ كَعْبٍ ولابنِه صُحبةٌ أَيضاً . قلْت : وعبدُ اللهِ بنُ ثَعَلَبةَ بنِ صُعير هذا شَيْخٌ للزُّهْريّ وصُعيرٌ أيضاً : الجَدُّ الأعلىَ لثَعْلَبَةَ وهو عَدِيُّ بنُ صُعَيْر العُذْرِيّ . صُعَيْرٌ : والدُ عُقبةَ المُحَدِّثِ شيخ للعَوامِ بنِ حَوْشَب . وخالدُ ابنُ عُرْفُطَةَ بنِ صُعيرٍ العُذْرِيّ وهو ابنُ أخي ثَعْلَبَةَ المذكور واختُلِف في عَنْبَسَةَ بنِ أبي صُعَيْرٍ فقيل : ابنُ أبي صُعَيْرَةَ قاله الحَافِظ . والصُّعْرُورَةُ بالضّمّ : دُحْرُوجَةُ الجُعَلِ يجمَعُها فيُدِيِرُها فيدفعها . قد صَعْرَرْتُه صَعْرَرَةً . فتَصَعْرَرَ : دَحْرَجْتُه فتدَحْرجَ واسْتَدارَ قال الشاعر :
" يَبْعَرْنَ مثل الفُلْفُلِ المُصَعْرَرِ . وفي الصّحاح :
" سُودٌ كحَبِّ الفُلْفُل المُصَعْرَرِ . قال أَبو عمرو : الصَّعارِيرُ : ما جَمَدَ من اللَّثَا . ومما يستدرك عليه : الصَّعَرُ : التَّكبُّرُ وفي الحديث " كُلُّ صَعَّارٍ مَلْعُونٌ أي كُلُّ ذي كِبْرٍ وأُبَّهَةٍ . وقيل : الصعَّارُ : المُتكبِّرُ لأنه يَمِيل بخدِّه ويُعرض عن الناس بوَجْهه ويُروى بالقاف بدل العين وبالضاد المعجمة وبالفءِ وبالزاي وسيذكر في مواضعه ولأقِيمَنَّ صَعَرَك أي مَيلك . على المَثل : وزَغبٌ مُصَعَّرَةٌ : فيها صَعَرٌ . والاصْعِرَارُ بِتشْدِيد الراءِ : الَّيْر الشديدُ يقال : اصْعَرَّتِ الإبلُ اصْعِاراً . ويقال اصْعَرَّت اللإبِلُ واصْعَنْفرَت وتمشْمَشتْ وامْذَقرَّت إذا تَفرَّقَت . والصَمْعَرُ : الشديدُ والميم زائدة يقال : رجُلٌ صمْعَرِيٌّ . والصَّمْعَرَةُ : الأَرضُ الغلِيظةُ وتَصَعَّرَ وتَصَاعَر : لوَي خَدَّه من كِبرْ قاله الصاغانيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
