# صعر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صعر

الصعر، محركة، والتصعر: ميل في الوجه وقيل: الصعر: الميل في الخد خاصة. أو هو ميل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. أو هو داء في البعير يأخذه، ويلوي عنقه منه ويميله. صعر، كفرح، صعرا، فهو أصعر، وجمعه صعر، قال أبو دهبل أنشده أبو عمرو بن العلاء:
  وترى لها دلا إذا نطقـت                      تركت بنات فؤاده صعرا.

  ويقال: أصاب البعير صعر وصيد أي داء يلوى منه عنقه. وصعر خده تصعيرا، وصاعره، وأصعره: أماله من الكبر، قال المتلمس، واسمه جرير بن عبد المسيح:
  وكنا إذا الجبار صعر خده                      أقمنا له من درئه فتقوما يقول: إذا أمال متكبر خده أذللناه حتى يتوم ميله، وفي التنزيل  ولا تصعر خدك للناس  وقريء  لاتصاعر، قال الفراء: معناهما الإعراض من الكبر. وقال أبو إسحاق: معنهاه لا تعرض عن الناس تكبرا، ومجازه: لا تلزم خدك الصعر. وأصعره كصعره. والتصعير: إمالة الخد عن النظر إلى الناس تهاونا من كبر. كأنه معرض، وفي الحديث  يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر  يعني رذالة الناس الذين لا دين بنفسه أو ذليل، وقال ابن الأثير: الأصعر: المعرض بوجهه كبرا، وفي حديث عمار  لا يلي الأمر بعد فلان إلا كل أصعر أبتر  أي كل معرض عن الحق ناقص، وربما يكون ذلك خلقة في الإنسان والظليم وقرب مصعر، كمكرم: شديد، هكذا في سائر النسخ، وهو خطأ، والصواب مصعر، كمحمر، بدليل قول الشاعر:
  وقد قربن قربا مصعـرا                      إذا الهدان حار واسبكرا. والصيعرية: اعتراض في السير: وهو من الصعر.والصيعرية: سمة في عنق الناقة خاصة. وقال أبو علي في التذكرة: الصيعرية وسم لأهل اليمن لم يكن يوسم إلا النوق لا البعير، كما قاله أبو عبيد، وأوهم الجوهري، أي أوقعه في الوهم بيت المسيب ابن علس:
  وقد أتناسى الهم عند احتضاره                      بناج عليه الصيرية مـكـدم الذي قال فيه طرفة بن العبد لما سمعه من المسيب: قد استنوق الجمل، أي إنك كنت في صفة جمل ،فلما قلت الصيعرية عدت إلى ما توصف به النوق، يعني أن الصيعرية سمة لا تكون إلا للإناث، وهي النوق، وقد أجاب عنه البدر القرافي بإن البعير يتناول الأنثى وإن ذكر الوصف، تفخيما للشأن، إذ الذكر أجلد وأقوى. وتبعه شيخنا، وهو لا يخلو من تأمل. وتمامه في ن و ق وسيأتي في القاف إن شاء الله تعالى.
 وأحمر صيعري: قانيء. وسنام صيعري: عظيم مدور. والصعيراء، كحميراء: ع، مقابل صعنبي من ديار بني عامر. وصعران، كعجلان: أرض، قاله الصاغاني. وصعاري، بالضم: ع قاله ابن دريد، وكذلك صقارى. وقال ابن الأعرابي الصعر محركة، والصعل: صغر الرأس. والصعر: أكل الصعارير، وهو الصمغ. والصعرور، بالضم، والصعرر، بالضمات وتشديد الراء الأولى، وهذه عن الصاغاني: ما جمد من الثا، جمعه صعارير، قاله أبو عمرو. الصعرور: الصمغ الطويل. الدقيق الملتوي. وقيل: الصعارير: صمغ جاد يشبه الأصابع، وقيل: الصعرر القطعة من الصمغ. وقال أبو حنيفة: الصعرورة، بالهاء: الصمغة الصغيرة المستديرة. وقال أبو زيد: الصعرور، بغير هاء: صمغة تطول وتلتوي، ولا تكون صعرورة إلا ملتوية، وهي نحو الشبر، وقال مرة عن أبي نصر: الصعرور يكون مثل القلم، وينعطف بمنزلة القران. والصعارير: الأباخس الطووال، وهي الأصابع. الصعرور: شيء أصفر غليظ يابس فيه رخاوة كالعجين. الصعرور أيضا: بلل يخرج من الإحليل، على التشبيه. أو هو أول ما يحلب من الباء. أو اللبن المصمغ في الباء قبل الإفصاح. كل حمل شجرة يكون مثل حمل الأبهل والفلفل ونحوه مما فيه صلابة فإنه يسمى الصعارير. الصعرور: الصمغ عامة، ج صعارير، وأنشد:

  إذا أورق العبسي جاع عـيالـه                      ولم يجدوا إلا الصعارير مطعما. عني أن معوله في قوته وقوت بناته على الصيد، فإذا أورق لم يجد طعاما إلا الصمغ، قال: وهم يقتاتون الصمغ. ويقال: ضربه فاصعنرر، واصعرر، بإدغام النون في الراء، قال الصاغاني: ربما قالوا ذلك، أي التوى واستدار من الوجع مكانه وتقبض. وسموا أصعر وصعران، كسحبان، وصعران، بالضم، وصعيرا، مصغرا. صعير كزبير: جد لأبي ذر جندب بن جنادة بنسفيان بن عبيد بن صعير بن حرام بن غفار الغفاري، رضي الله عنه، وقد اختلف في اسمه على أقوال. صعير: والد ثعلبة الصحابي رضي الله عنه، وهو ثعلبة بن صعير، ويقال ابن أبي صعير بن عمرو بن زيد العذري حليف بني زهرة، روى عنه ابنه عبد الله، وعبد الرحمن بن كعب، ولابنه صحبة أيضا. قلت: وعبد الله بن ثعلبة بن صعير هذا شيخ للزهري، وصعير أيضا: الجد الأعلى لثعلبة، وهو عدي بن صعير العذري. صعير: والد عقبة المحدث شيخ للعوام بن حوشب. وخالد ابن عرفطة بن صعير العذري، وهو ابن أخي ثعلبة المذكور، واختلف في عنبسة بن أبي صعير، فقيل: ابن أبي صعيرة، قاله الحافظ. والصعرورة، بالضم: دحروجة الجعل، يجمعها فيديرها فيدفعها. قد صعررته صعررة. فتصعرر: دحرجته فتدحرج، واستدار قال الشاعر:
  يبعرن مثل الفلفل المصعرر. وفي الصحاح:
  سود كحب الفلفل المصعرر. قال أبو عمرو: الصعارير: ما جمد من اللثا. ومما يستدرك عليه: الصعر: التكبر، وفي الحديث  كل صعار ملعون أي كل ذي كبر وأبهة. وقيل: الصعار: المتكبر، لأنه يميل بخده، ويعرض عن الناس بوجهه، ويروى بالقاف بدل العين وبالضاد المعجمة، وبالفء وبالزاي وسيذكر في مواضعه، ولأقيمن صعرك، أي ميلك. على المثل: وزغب مصعرة: فيها صعر. والاصعرار بتشديد الراء: الير الشديد، يقال: اصعرت الإبل اصعارا. ويقال اصعرت اللإبل، واصعنفرت وتمشمشت، وامذقرت، إذا تفرقت. والصمعر: الشديد، والميم زائدة، يقال: رجل صمعري. والصمعرة: الأرض الغليظة وتصعر، وتصاعر: لوي خده من كبر، قاله الصاغاني.

### Türkçe

**الصعر** (harekeli) ve **التصعر**: yüzde bir meyil. Ve denildi ki: **الصعر**: özellikle yanakta meyildir. Yahut o, boyunda bir meyil ve yüzün iki taraftan birine doğru dönmesidir. Yahut o, deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı boynunu büker ve onu eğer.

**صعر** ( **فرح** vezninde), **صعرا** (mastardır); o hâlde o **أصعر**’dır; çoğulu **صعر**’dır. Ebû Dehbel dedi; Ebû Amr b. el-Alâ ona okudu:

  Ve onun için, konuştuğu vakit bir naz görürsün;
  Onun gönlünün kızlarını **صعرا** bırakmıştır.

Ve denilir: Deveye **صعر** ve **صيد** isabet etti; yani ondan dolayı boynu bükülen bir hastalık. Ve onun yanağını **تصعيرا** ile **صعر** etti; ve onu **صاعره**; ve onu **أصعره**: kibirden dolayı onu eğdi. el-Mutalammis dedi; adı Cerîr b. Abdülmesîh’tir:

  Ve biz, zorba yanağını **صعر** ettiği vakit,
  Onun def’inden ona bir doğrultma dikerdik de doğrulurdu.

Yani: Mütekebbir yanağını eğdiği vakit onu zelil kıldık; ta ki onun meylini doğrultsun. Ve tenzîlde: “Ve insanlara yanağını **تصعر** etme.” Ve “**لاتصاعر**” diye de okunmuştur. el-Ferrâ dedi: İkisinin manası kibirden yüz çevirmedir. Ebû İshâk dedi: Manası: İnsanlardan tekebbür ederek yüz çevirme; ve mecazı: Yanağını **الصعر**’a ilzam etme. Ve onu **أصعره**, onu **صعره** gibidir. Ve **التصعير**: kibirden dolayı hafife alarak insanlara bakmaktan yanağı eğmektir; sanki yüz çevirendir. Ve hadiste: “İnsanlar üzerine bir zaman gelir; içlerinde ancak **أصعر** yahut **أبتر** vardır.” Yani: dini olmayan yahut zelil olan insanların rezilleri. İbnü’l-Esîr dedi: **الأصعر**: kibirle yüzüyle yüz çevirendir. Ve Ammâr hadîsinde: “Falandan sonra işi ancak her **أصعر** **أبتر** üstlenir.” Yani: haktan yüz çeviren, noksan olan her biri. Ve bazen bu, insanda ve devekuşunda yaratılışça olur.

Ve “**قرب مصعر**” ( **مكرم** vezninde): şiddetli; diğer nüshalarda böyle; o hatadır. Doğrusu **مصعر** ( **محمر** vezninde)’dir; şairin sözü delilidir:

  Ve **مصعرا** bir yakınlıkla yaklaştılar;
  **الهدان** şaşırıp da kabardığı vakit.

Ve **الصيعرية**: yürüyüşte bir itirazdır; o, **الصعر**’dandır. Ve **الصيعرية**: özellikle dişi devenin boynunda bir damgadır. Ebû Alî “et-Tezkira”da dedi: **الصيعرية** Yemen ehline ait bir damgadır; Ebû Ubeyd’in dediği gibi, yalnız dişi develer damgalanırdı, erkek deve damgalanmazdı; el-Cevherî ise vehme düşürdü; yani onu vehme düşüren, el-Müseyyeb b. ‘Als’ın beytidir:

  Onun can çekişmesi yanında kederi unuturum;
  Üzerinde **الصيرية** olan, burunlu bir dişi deve ile.

Bunun hakkında Tarafe b. el-‘Abd, onu el-Müseyyeb’den işittiği vakit dedi: “Erkek deve dişi deve oldu.” Yani: Sen erkek devenin sıfatında idin; **الصيعرية** dediğin vakit, dişi develerin vasfedildiği şeye döndün. Yani **الصيعرية** bir damgadır; ancak dişilerde olur; onlar da dişi develerdir. el-Bedr el-Karâfî buna şu şekilde cevap verdi: **البعير** dişiyi de kapsar; her ne kadar vasıf erkekle zikredilmişse de; şanı büyütmek içindir; zira erkek daha dayanıklı ve daha güçlüdür. Şeyhimiz de ona tâbi oldu; fakat bu, teemmülden hâlî değildir. Bunun tamamı **ن و ق**’ta ve inşallah **القاف**’ta gelecektir.

Ve **أحمر صيعري**: koyu kırmızı. Ve **سنام صيعري**: büyük, yuvarlak. Ve **الصعيراء** ( **حميراء** gibi): bir yer adıdır; Benî Âmir diyarından **صعنبي**’nin karşısındadır. Ve **صعران** ( **عجلان** gibi): bir arazidir; es-Sâgânî söyledi. Ve **صعاري** (ötre ile): bir yer adıdır; İbn Düreyd söyledi; **صقارى** da böyledir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصعر** (harekeli), ve **الصعل**: başın küçüklüğüdür. Ve **الصعر**: **الصعارير**’i yemektir; o da zamktır. Ve **الصعرور** (ötre ile) ve **الصعرر** (ötrelerle ve birinci **راء**’ın şeddelenmesiyle) —bu es-Sâgânî’dendir—: **الثا**’dan donan şeydir; çoğulu **صعارير**’dir; Ebû Amr söyledi. **الصعرور**: uzun zamktır; ince, bükülmüş. Ve denildi ki: **الصعارير**: parmaklara benzeyen iyi bir zamktır. Ve denildi ki: **الصعرر** zamktan bir parçadır. Ebû Hanîfe dedi: **الصعرورة** ( **هاء** ile, ötre ile): küçük, yuvarlak zamk parçasıdır. Ebû Zeyd dedi: **الصعرور** ( **هاء**sız): uzayan ve bükülen bir zamk parçasıdır; ve **صعرورة** ancak bükülmüş olur; o, yaklaşık bir karıştır. Ve bir defa Ebû Nasr’dan olarak dedi: **الصعرور** kalem gibi olur ve **القران** menzilesinde bükülür. Ve **الصعارير**: uzun **الأباخس**’tır; onlar parmaklardır. **الصعرور**: sarı, kalın, kuru; içinde hamur gibi bir yumuşaklık olan bir şeydir. **الصعرور** ayrıca: benzetme yoluyla, idrar yolundan çıkan bir ıslaklıktır. Yahut o, **الباء**’dan ilk sağılandır. Yahut **الباء**’da açıklığa kavuşmadan önce zamklaşmış süttür. **الأبهل** ve biberin meyvesi gibi ve benzeri, içinde sertlik bulunan her ağaç meyvesine **الصعارير** denir. **الصعرور**: zamkın geneli; çoğulu **صعارير**. Ve şu beyit okunmuştur:

  **العبسي** yapraklandığı vakit, çoluk çocuğu acıkır;
  Ve yiyecek olarak **الصعارير**’den başka bir şey bulamazlar.

Yani: Onun dayanağı, kendi azığında ve kızlarının azığında av üzerinedir; yapraklandığı vakit zamktan başka yiyecek bulamaz. Dedi: Onlar zamkla beslenirler.

Ve denilir: Ona vurdu da **فاصعنرر** oldu; ve **اصعرر** oldu —**النون**’un **الراء**’a idğamıyla—. es-Sâgânî dedi: Bazen bunu söylerler; yani acıdan yerinde büküldü ve yuvarlandı ve büzüldü.

Ve **أصعر** ve **صعران** ( **سحبان** gibi) diye adlandırdılar; ve **صعران** (ötre ile); ve küçültme olarak **صعيرا**.

**صعير** ( **زبير** gibi): Ebû Zerr Cündeb b. Cunâde b. Sufyân b. ‘Ubeyd b. **صعير** b. Harâm b. Gıfâr el-Gıfârî’nin dedesidir; Allah ondan razı olsun; adı hakkında görüşler üzere ihtilaf edilmiştir.

**صعير**: sahâbî Sa‘lebe’nin babasıdır; o, Sa‘lebe b. **صعير**’dir; ve “İbn Ebî **صعير** b. ‘Amr b. Zeyd el-‘Uzerî, Benî Zühre’nin halîfi” de denilir. Ondan oğlu Abdullah ve Abdurrahman b. Ka‘b rivayet etti; oğlunun da sohbeti vardır. Dedim: Bu Abdullah b. Sa‘lebe b. **صعير**, ez-Zührî’nin şeyhidir. Ve **صعير** ayrıca: Sa‘lebe’nin en üst dedesidir; o, ‘Adî b. **صعير** el-‘Uzerî’dir.

**صعير**: el-‘Avvâm b. Havşeb’in şeyhi olan muhaddis ‘Ukbe’nin babasıdır. Ve Hâlid b. ‘Arafata b. **صعير** el-‘Uzerî; o, zikredilen Sa‘lebe’nin kardeş oğludur. Ve ‘Anbese b. Ebî **صعير** hakkında ihtilaf edildi; “İbn Ebî **صعيرة**” denildi; hâfız söyledi.

Ve **الصعرورة** (ötre ile): bokböceğinin yuvarlağıdır; onu toplar, yuvarlar ve iter. Onu **صعررته**; bir **صعررة** ile. Böylece **فتصعرر**: onu yuvarladım da yuvarlandı ve döndü. Şair dedi:

  **المصعرر** biber gibi dışkılarlar.

Ve “es-Sıhâh”ta:

  **المصعرر** biber tanesi gibi siyahlar.

Ebû Amr dedi: **الصعارير**: **اللثا**’dan donan şeydir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الصعر**: tekebbürdür. Ve hadiste: “Her **صعار** lânetlidir.” Yani kibir ve heybet sahibi her biri. Ve denildi ki: **الصعار**: mütekebbirdir; çünkü yanağıyla meyleder ve yüzüyle insanlardan yüz çevirir. Ve **العين** yerine **القاف** ile, ve **الضاد** mu‘ceme ile, ve **الفء** ile, ve **الزاي** ile rivayet olunur; yerlerinde zikredilecektir. Ve “Mutlaka senin **صعرك**’ını doğrulturum”; yani senin meylini. Mesel üzere: **وزغب مصعرة**: onda **صعر** vardır.

Ve **الاصعرار** ( **الراء**’ın şeddelenmesiyle): şiddetli kaçıştır; “Develer **اصعارا** ile **اصعرت**” denir. Ve denilir: Develer **اصعرت**; ve **اصعنفرت** ve **تمشمشت** ve **امذقرت**; ayrıldıkları vakit.

Ve **الصمعر**: şiddetli olandır; **الميم** ziyadedir. “Adam **صمعري**” denir. Ve **الصمعرة**: sert arazidir. Ve **تصعر** ve **تصاعر**: kibirden yanağını büktü; es-Sâgânî söyledi.
