# صعق (ص-ع-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yıldırım demektir

- Harfler: ص - ع - ق
- Kur'an'da: 11 geçiş · 10 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصَّاعِقَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَاعِلَةُ | Yıldırım | 3 | 3 | [2:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/2:55.md) |
| [الصَّوَاعِقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E.md) | الْفَوَاعِلَ | Yıldırımlar | 1 | 1 | [13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/13:13.md) |
| [الصَّوَاعِقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%90.md) | الْفَوَاعِلِ | Yıldırımlar | 1 | 1 | [2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/2:19.md) |
| [صَاعِقَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Yıldırım | 1 | 1 | [41:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/41:13.md) |
| [صَاعِقَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | فَاعِلَةُ | Yıldırım | 1 | 1 | [41:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/41:17.md) |
| [صَاعِقَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فَاعِلَةِ | Yıldırım | 1 | 1 | [41:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/41:13.md) |
| [صَعِقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِلًا | Baygın | 1 | 1 | [7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/7:143.md) |
| [فَصَعِقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%82%D9%8E.md) | فَفَعِلَ | Hemen bayıldı | 1 | 1 | [39:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/39:68.md) |
| [يُصْعَقُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Bayıltılırlar | 1 | 1 | [52:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/52:45.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (101 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 26 · Gürleyen bulut demektir
2. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Korkuluk demektir
3. [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
4. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
5. [محل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Komplo
6. [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Semûd
7. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Musa
8. [صبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların parmakları
9. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
10. [دكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üstü düz tümsek (plato) demektir
11. [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Belirdi
12. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
15. [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Karşı gelmek
16. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Berg parlak taş demektir
17. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
18. [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
19. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sûr
20. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Körük demektir
21. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
22. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Âd
23. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Düzlük demektir
24. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cedle havan tokmağı demektir
25. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
26. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kör demektir
27. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
28. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
29. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağ anlamındadır
30. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Salata, doğranmış sebze demektir
31. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
32. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
33. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buzağı demektir
34. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
35. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
36. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
37. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
38. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
39. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
40. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
41. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
42. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
43. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
44. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
45. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
46. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
47. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
48. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
49. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
50. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
51. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
52. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
53. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
54. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
55. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
56. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
57. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
58. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
59. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
60. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D9%82/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صعق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md), [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [فيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Göksel veya harici çok şiddetli bir ses ve darbe ile sarsılma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tecelli, ceza veya sûr sesiyle gelen ani bayılma, dehşet ve ölüm |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın taşıma eşiğini aşan yıkıcı bir tesirle bilincin veya hayatın ani kesintisi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel şimşek veya hava olayına indirgenerek ontolojik sarsıntı ve bilinç kaybı boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صع | Yükselme, zorlu bir yüzeye çıkma, şiddetli hareketle yukarı yönelme veya üstten gelen baskı ile sarsılma; nitekim [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) kökünde dikey yükselme, [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) kökünde ise boynun diklenip yukarı kalkması anlamı bulunur | ق | Boğazın ve ses yolunun dip noktasından çıkan şiddetli ve patlamalı ق sesi, yukarıdan gelen veya yükselen harekete anilik, patlama, yıkıcı ses ve varlığı yere seren ani bir kesinti boyutu eklemiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dışarıdan gelen, hedefi kaçınılmaz biçimde kıstıran ve merkezine alan yakalayıcı etkiyi temsil eder. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algı merkezini, bilinci, can damarını ve tesirin doğrudan yöneldiği can noktasını simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin tek bir tepe noktasında toplanıp son sınırda patlamasını ve kesin bir sonlandırmayı gösterir. |
| صعق | Yakalayan baskının algı ve hayat kaynağına sınır noktasında aniden inerek varlığı çökertmesi | Göksel veya harici yıkıcı bir kudretin doğrudan bilinci ve yaşamı hedef alarak varlığı anında yere sermesini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gökyüzünden şimşek ve gök gürültüsüyle birlikte inip çarptığı yeri yakan veya şiddetli sesiyle canlıları sersemletip öldüren yakıcı darbe; yırtıcı ve yüksek ses çıkaran hayvanların sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, kardeşi Erbed'in yıldırım çarpması sonucu ölümünü anarken kökü yıldırım ve göksel çarpma anlamında kullanmıştır: فَجَعَني الرَّعْدُ والصَّواعِقُ بالـ / ـفارِس، يَوْمَ الكَريهةِ، النَّجِدِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi Ru'be b. el-Accâc kökü eşeğin kulakları sağır eden anırması ve sesin şiddeti için kullanmıştır: صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça صعق kökü, Sami dillerinde harici ve göksel bir gücün oluşturduğu şiddetli gürültü, ani darbe, yıldırım çarpması ve bunun neticesinde ortaya çıkan şok veya ölüm semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün Arapçadaki birincil çekirdeği gökten inen yıkıcı ses ve ateştir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren צעק kökü daha çok dehşet, ızdırap ve sarsıntı anında koparılan acı feryat ve çığlığı karşılar; benzer biçimde Aramice ve Süryanice ܙܥܩ kökünde de aniden haykırma, dehşetle bağırma anlamı ön plandadır. Arapçada ise bu kök, feryadın kendisinden ziyade feryadı doğuran harici yıkıcı darbeyi, gök gürültüsü ve yıldırımı, ardından gelen bayılma ve ölümü ifade edecek şekilde semantik yoğunlaşmaya uğramıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صعق kökünden türeyen türevler | Göksel gürültü ve yakıcı ateş anlamından insan ve hayvanların işitme eşiğini aşarak bayılmasına veya ölmesine doğru genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צעק ve Süryanice ܙܥܩ | Kuzeybatı Sami dillerindeki yüksek sesli feryat ve ani çığlık anlamı, Arapçada sesi doğuran göksel patlama ve sarsıcı yıkım ile semantik paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan düzenli ses denkliği taşıyan kök kanıtı kesinleştirilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صعق | Anlamlı | Yıldırım çarpması, dehşetli ses, bayılma ve ani ölüm | Göksel veya harici şiddetli bir güçle yere serilme durumunu ifade eder | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D8%B9.md) | Anlamlı | Başa vurmak, yüksek ses çıkarmak, don çalması | El ayasıyla başa şiddetle vurmak ve soğuğun bitkileri vurup kurutması demektir | Benzer darbe ve yıkım anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [عصق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Erken sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| [عقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B5.md) | Anlamlı | Bükmek, dolamak, boynuzun eğri olması | Saçı örmek, büküp başın arkasında toplamak veya boynuzun geriye kıvrılmasıdır | Şiddetten ziyade kıvrılma ve düğümleme yönü taşır; Kur'an'da geçmez |
| [قصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Bastırmak, küçültmek, kırmak, susuzluğu gidermek | Bir şeyi ezerek büyümesini engellemek veya su içerek harareti yatıştırmaktır | Ters yönde baskı ve tesiri kırma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [قعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Anında öldürmek, yere sermek | Darbe ile bir canlıyı olduğu yerde derhal hareketsiz bırakıp öldürmektir | Ani ölüm ve devrilme bakımından hedef kökle ortak çekirdeklidir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صعق | Merkez | Ani çarpma, bayılma, helak | Yıkıcı bir ses veya enerji darbesiyle bilincin aniden kapanması ve yere serilme | Gök gürültüsü, ateş veya ilahi tecelli ile gelen şok edici devrilmedir |
| [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) | Komşu | Yüksek ve yırtıcı ses | Yalnızca sesin kulak zarlarını yırtacak şiddette patlamasıdır | Sesin yakıcı ateş veya doğrudan elektrik darbesi unsuru zorunlu değildir |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Sarsılma ve çalkalanma | Alttan ve zeminden gelen şiddetli titreşim ve sarsıntıdır | Üstten gelen yakıcı yıldırım darbesinden ziyade mekanın sarsılmasıdır |
| [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) | Komşu | Kırılma ve şiddetli gürültü | Fırtına ve rüzgarın şiddetle kırıp geçirmesi veya göğün gürlemesidir | Varlığı bayıltıp yere sermekten çok parçalama ve kırma yönü baskındır |
| [فيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Kendine gelme ve ayılma | Baygınlık, sarhoşluk veya şuursuzluk halinden bilinçli duruma geri dönme | Yıkılıp kalmanın aksine algının yeniden toparlanıp ayağa kalkmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صعق | Yıldırım çarpması, bayılma | Harici şiddetli bir ses veya ateşle bilincin kapanması veya ölüm | Kesin |
| Latince | fulgurare, attonitus, percutere | Yıldırım düşmesi, afallamış, yere sermek | Şimşek çarpması ve dehşetle aklını yitirme hissini karşılar; metafizik tecelliyi tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | to strike down, thunderbolt, stun, stupefy | Yıldırım çarpmak, sersemletmek, bayıltmak | Ani darbe ile devirme ve bilinci durdurma yönünü verir; ontolojik ölüm boyutunu tek kelimede toplamaz | Güçlü |
| Almanca | der Blitzschlag, betäuben, niederschlagen | Yıldırım çarpması, uyuşturmak, yere sermek | Elektriksel ve fiziksel darbe ile şok halini iyi aktarır; sûr üflemesindeki kozmik ölümü eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | foudroyer, assommer, commotionner | Yıldırımla vurmak, yere sermek, sarsmak | Ansızın ve öldürücü güçle yere indirmeyi açıklar; tecelli karşısındaki baygınlığı yan anlamla taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصَّاعِقَةُ / صَاعِقَةً | Göksel ateş ve yıkıcı yıldırım azabı | İsyankar toplulukların helakinde gökten inen ölümcül felaket bağlamı; Bakara [2:55](https://lisan.digital/tr/ayet/2:55.md), Nisâ [4:153](https://lisan.digital/tr/ayet/4:153.md), Fussilet [41:13](https://lisan.digital/tr/ayet/41:13.md), Zâriyât [51:44](https://lisan.digital/tr/ayet/51:44.md) |
| الصَّوَاعِقَ | Fiziksel gök gürültüsü ve yıldırım | Doğal fırtına, yağmur ve dehşet veren tabiat olayları bağlamı; Bakara [2:19](https://lisan.digital/tr/ayet/2:19.md), Ra'd [13:13](https://lisan.digital/tr/ayet/13:13.md) |
| صَعِقًا | Dehşetten kendinden geçme ve bayılma | Dağın tecelliyle parçalanması karşısında Hz. Musa'nın bilincini yitirmesi bağlamı; A'râf [7:143](https://lisan.digital/tr/ayet/7:143.md) |
| فَصَعِقَ | Kozmik ölüm ve varlığın düşüşü | Sûr borusuna üflenmesiyle göklerde ve yerde bulunanların tümden ölmesi bağlamı; Zümer [39:68](https://lisan.digital/tr/ayet/39:68.md) |
| يُصْعَقُونَ | Helak edilme ve dehşetle vurulma | İnkarcıların kıyamet günü azap darbesiyle yüz yüze gelip perişan olmaları bağlamı; Tûr [52:45](https://lisan.digital/tr/ayet/52:45.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve kıyamet tasviri | Hz. Musa'nın tecelli karşısında bayılmasının keyfiyeti ve Sûr üflemesindeki صعق halinin mutlak yokluk mu yoksa bilinç kaybı veya ölüm mü olduğu | Beşeri kapasitenin ilahi celal karşısındaki ontolojik yetersizliği |
| Fıkıh | Afet ve telef hükümleri | Yıldırım çarpması sonucu meydana gelen can ve mal kayıplarının semavi afet sayılıp tazmin sorumluluğunu düşürmesi | İnsan iradesi dışındaki karşı konulamaz ilahi kudret tezahürü |
| Tefsir | Helak kavimleri ve kozmoloji | Âd ve Semûd kavimlerini vuran azabın mahiyeti; bunun gökten inen ateş mi, kulak patlatan ses mi yoksa ikisinin birleşimi mi olduğu | Maddi ve manevi sarsıntının aynı anda gerçekleştiği bileşik felaket |
| Hadis | Peygamberlerin mertebeleri | Hz. Peygamber'in kıyamet günü ilk dirildiğinde Hz. Musa'yı arşın direğine tutunmuş bulacağını ve onun Tur'daki bayılmaya karşılık mı muaf tutulduğunu anlatan rivayetler | İlahi hitap ve tecelli karşısındaki beşeri dayanıklılık sınırı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile ilahi kudret ilişkisi | Varlığın tecelli karşısındaki haddini bilmesi | Beşeri sınırın tespiti | İlahi azamet karşısında hiçbir yaratılmışın kendi gücüyle ayakta kalamayacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Doğadaki yüksek voltaj ve ses dalgaları | Kritik yük boşalması ve akustik şok | Sistemin eşik aşımı | Taşıyıcı kapasitenin çok üzerinde bir enerji yüklenmesinin fiziksel yapıyı anında çökertmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve ilahi müdahale | Tiranların ve zorbaların ani düşüşü | Zulmün meşruiyetini sıfırlama | Kendini mutlak güç sanan mütekebbir odakların harici bir darbeyle ansızın tasfiye edilmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Beklenmedik makroekonomik şoklar | Ansızın vuran iflas ve piyasa çöküşü | Dengesiz sermayenin tasfiyesi | Öngörülemeyen ani krizlerin piyasadaki tüm yapay değerleri bir anda yerle bir etmesidir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dielektrik delinme ve rezonans kırılması | Bir yalıtkanın dayanamayacağı bir elektriksel gerilime maruz kalarak iletkenleşip patlaması veya aşırı ses dalgasının sistemi anında susturması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Travmatik akut şok ve bilişsel felç | İnsan zihninin veya toplumsal yapının işleme kapasitesini katbekat aşan ani bir facia karşısında tüm tepki ve karar mekanizmalarının bloke olması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir meteorolojik hadise olan elektrik deşarjına (yıldırım) indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca havada çakan şimşeği değil; ilahi celalin doğrudan tecellisini, sûr sesinin evrensel sarsıntısını, zihnin kapanmasını ve varlığın topyekun yere serilmesini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa'nın Tur dağındaki bayılmasını sıradan bir korku veya sara nöbeti gibi algılama; helak ayetlerindeki kozmik müdahaleyi basit iklim olaylarına indirgeyerek ayetin ahlaki ve ontolojik uyarısını etkisiz kılma yanılgısı doğar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kudret, tecelli ve ceza dilini kavramada merkezidir; insanın ve evrenin kendi kendine yeten mutlak varlıklar olmadığını, harici tek bir darbe veya tecelli ile anında varlık zeminini kaybedebileceklerini bildirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak sahnelerinde, Hz. Musa'nın vahiy ve rüyet talebi kıssasında ve kıyametin kopuş anını tasvir eden eskatolojik ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın tabiat ve ilahi güç karşısındaki sahte güvenlik yanılsamasını yıkar; bilincin ve hayatın kesintisizliğini kendi gücünden menkul sanan rasyonalist kibri tek bir darbe ile yüzleştirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gökyüzünden şiddetli bir gürültü ve yakıcı bir ateşle inip çarptığı varlığı yakan, sersemleten ve yere seren darbe.
- Soyut anlam: Bir sistemin veya bilincin, taşıma kapasitesinin çok üzerindeki harici bir etki veya tecelli karşısında dayanamayarak aniden çökmesi, işlevini yitirmesi ve hareketsiz kalması.
- Sistematik karşılık: Sistemin sınır koşullarının ani ve ezici bir potansiyel farkı ile aşılması neticesinde dengenin sıfırlanması ve varoluşsal kopuş.
- LaTeX modeli: $$E \ge \theta \implies \Psi \xrightarrow{\Delta t \to 0} 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E$ sisteme dışarıdan uygulanan enerji, tesir veya tecelli şiddetini; $\theta$ sistemin dayanabileceği maksimum tolerans ve taşıma eşiğini; $\Psi$ canlının bilincini, hayatiyetini veya sistemin aktif durumunu temsil eder. Dış etkinin eşik değerini aşması ($E \ge \theta$), sıfıra yaklaşan bir zaman diliminde ($\Delta t \to 0$) varlığın durumunun derhal sıfıra çökmesiyle ($\Psi \to 0$) sonuçlanır; bu da kökün ani bayılma, helak ve yere serilme dinamiğini tam olarak karşılar.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/2:19.md) — الصَّوَاعِقِ

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ

Meal (IK): Yahut gökten inen sağnağa tutulmuş gibilerdir ki; onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah kafirleri çepeçevre kuşatıcıdır.

### [Bakara 2:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/2:55.md) — الصَّاعِقَةُ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

Meal (IK): Bir de, hani siz: Ey Musa, biz Allah’ı apaşikar görünceye kadar sana inanmayacağız, demiştiniz de, bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı.

### [Nisa 4:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/4:153.md) — الصَّاعِقَةُ

يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Kitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.

### [Araf 7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/7:143.md) — صَعِقًا

وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa ta’yin ettiğimiz vakitte gelince ve Rabbı onunla konuşunca; dedi ki: Rabbım; bana, kendini göster. Sana bakayım. Buyurdu ki: Beni kat’iyyen göremezsin. Ama dağa bak; eğer o yerinde kalırsa, sen de Beni görürsün. Rabbı dağa tecelli edince; onu paramparça etti ve Musa da baygın düştü. Ayılınca dedi ki: Tenzih ederim Seni, Sana tevbe ettim ve ben, mü’minlerin ilkiyim.

### [Rad 13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/13:13.md) — الصَّوَاعِقَ

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ

Meal (IK): Gökgürültüsü; hamd ile, melekler de korku ile O’nu tesbih eder. O, yıldırımları gönderir de onlarla dilediğini çarpar. Halbuki onlar; Allah hakkında tartışıyorlardı. O, kudretinde pek çetin olandır.

### [Zümer 39:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/39:68.md) — فَصَعِقَ

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): Ve Sur’a üflenmiştir. Artık Allah’ın dilediği bir yana, göklerde olanlar ve yerde olanlar baygın düşmüştür. Sonra ona bir daha üflenmiş ve bir de bakacaksın ki ayakta bakınıp duruyorlar.

### [Fussilet 41:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/41:13.md) — صَاعِقَةً · صَاعِقَةِ

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ

Meal (IK): Eğer yüz çevirecek olurlarsa; Ad ve Semud’un yıldırımına benzer bir yıldırımla sizi uyarırım, de.

### [Fussilet 41:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/41:17.md) — صَاعِقَةُ

وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Semud’a gelince; onlara hidayeti göstermiştik, ama onlar körlüğü hidayete tercih ettiler ve yaptıkları yüzünden onları horlayıcı azabın yıldırımı çarptı.

### [Zariyat 51:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/51:44.md) — الصَّاعِقَةُ

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): Onlar ise Rabblarının emrine başkaldırmışlardı, buyruğundan çıkmışlardı. Bunun üzerine kendilerini göz göre göre yıldırım çarpmıştı.

### [Tur 52:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/ayet/52:45.md) — يُصْعَقُونَ

فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ

Meal (IK): Artık çarpılacakları günlerine erişinceye kadar bırak onları.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yıldırım demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والصاد
)ع ق ص، ق ع ص، ق ص ع، ص ع ق، ص ق ع مستعملات( عقص: العَقْصُ: الِتَواءٌ في قَرْنِ الشَّاةِ والتَّيْسِ، ويُسْتْعَملُ في كُلِّ ذي قَرنٍ، يقال: شاة عقصاءُ أي مُلْتَويَةُ القَرْنِ. وهو أيضاً دُخُول الثَّنايا في الفمِ. والنَّعْتُ أعْقَصُ وعَقْصاءُ. ويُجْمعُ على عُقْص. والعَقْصُ أخذُك خُصْلَةُ من شعْر فَتَلْوِيها ثم تعْقِدُها حتّى يبْقى فيها الِتواءٌ. ثُمَّ تُرسِلُها، فكُلُّ خُصْلَةٍ عَقيصَةٌ، وجمعُها عَقَائِصُ وعِقاصٌ. قال امرؤ القيس:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
والمِعْقصُ: سَهْمٌ ينْكسِرُ نصْلُه فيَبْقى سِنْخه في السَّهْم فيُخْرجُ ويُضْربُ حتَّى يَطُول ويُرَدَّ إلى مَوْطِنِه فلا يَسُدَّ مَسَدَّه لأنَّه طُوِّل ودُقِّق، قال الأعشى:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا
قعص: القَعْصُ: القَتْلُ. ضَرَبَهُ فَقَعَصَهُ وأَقْعَصَهُ: أي قتلهُ في مكانه، قال يصف الحرب:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
ومات فُلان قَعْصاً أي أصابتْه ضَرْبَةٌ أو رَمْيَةٌ فمات مكانُه. والقُعَاصُ: داء يأخذ في الصَّدْرِ كأنَّهُ يَكْسِر العُنُقَ، ويقال: هو القُعاسُ، واشتقاقه من القعس وهو انتصاب النَّخْرِ وانْحناؤه نحو الظَّهْر، وهو أَقْعَس، والأُنْثى قَعْساء. والقُعاصُ أيضاً داءٌ يأخُذُ الدَّوابَّ فَيسيلُ من أُنُوفِها شيءٌ، قُعِصَتْ فهي مَقعوصةٌ. وشاة قَعُوصٌ: تضْرُب حالِبها وتَمْنَعُ الدِّرَّة.
ويقال: ما كنت قَعُوصاً، ولقد قَعِصت قَعْصاً، قال الشاعر:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ
قصع: القَصْعُ: ابتلاعُ جُرَعِ الماء. والبَعِيرُ يقصَعُ جِرَّته إذا ردَّها إلى جوْفِهِ قال:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
والماءُ يَقْصَعُ العَطَشَ: أي يقتلُه، وقَصَعَ صُؤاباً أو قَمْلةً: أي قتلها بين ظُفُرَيْهِ. وقَصَعْتُ رأس الصَّبِيَّ: ضَرَبتُه ببُسْط الكَفِّ على هامته، وقَصَع الله شَبابه: أي ذهب به وقتله.
وغُلامٌ قَصْعٌ وقَصيع إذا كان قَمِيئاً لا يَشِبُّ، وقد قُصِع يُقْصَعُ قَصاعَة. والجارية بالهاء إذا كانت قميئا لا تشِبُّ ولا تزداد. والقِصاعُ جمعُ القَصْعَة. والقاصِعاءُ: جُحْرُ اليْربُوع الأول الذي يدخل فيه، اسم جامع له. ولا تجوز السِّين في الكلمة التي جاءت القاف فيها قبل الصَّاد إلا أن تكون الكلمة سينيَّةً لا لغة فيها للصاد.
صعق: الصُّعَاقُ: الصَّوت الشَّديد للثَّور والحمارِ، صَعَقُ صُعاقاً، قال رؤبة:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
أي يموت الذباب من شدَّةِ نَهِيقه إذا دنا منه. قال رؤبةُ يصف حماراً وأتانه:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
وحِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ أي شديدهُ. والصعَّاقُ: الشَّديدُ الصَّوْتِ. والصَاعِقَةُ: صيحةُ العَذَابِ. والصَّاعِقَةُ: الوَقْعُ الشَّديدُ من صوْتِ الرَّعْدِ، يسقُطُ معه قِطْعة من نار يقال: إنها من صَوْت الملك، ويجمع صَواعِق. والصَّعِقُ: المغْشِيُّ عليه. صُعِق صَعْاقاً: غُشِي عليه من صَوْتٍ يسمعه أو حِسٍّ أو نحوه. وصعِق صعَقاً: مات.
صقع: الصَّقْعُ: الضَّرْبُ بُبِسطِ الكفّ، صَقَعْت رأسَهُ بيدي، والسين لُغةٌ فيه. والدِّيكُ يَصْقَعُ بصَوْتِه، والسِّينُ جائز. خطيبٌ مِصْقعٌ: بليغٌ، وبالسِّين أحسن. والصَّقِيعُ: الجَلِيدُ يَصْقعُ النَّبات، وبالسين قبيحٌ.
والصَّوْقَعةُ من العِمامَةِ والرِّدَاءِ ونحوهما: المَوْضِعُ الذَّي يلي الرَّأس، وهو أسْرَعُ وسخاً، وبالسين أجْودُ. والصَّوْقَعَة وقْبَةُ الثَّريدِ، وبالسِّين أحسنُ، والصُّقْعُ: ناحية من الأرض أو البيت، والصاد قبيحٌ، والصُّقْعُ: ما تحت الرَّكِيّةِ وحولها من نواحيها، والجمعُ: الأصْقَعُ. والأَصْقَعُ من العِقبانِ والطَّيْر: ما كان على رأسه بياضٌ، باللُّغتْين معاً.
وان أردتْ الأصْقَعَ نَعْتاً فجمعه على صُقْع. قال الحارث بن وعلة الجرمي:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
والأصقَعُ: طُوَيْر كأنه عُصفُورٌ في ريشه خُضْرةٌ، ورأسُهُ أبْيَض يكون بقُرْبِ الماء. والجمع صُقْعٌ وأصاقِعُ.
قال الخليل: كل صادٍ قبلَ القاف إن شئتَ جعلْتها سينا لا تُبالي مُتَّصِلة كانت بالقاف أو مُنْفَصِلَة، بعد أن تكونا في كلمة واحدة، إلا أن الصَّاد في بعض الأحيان أحسن، والسِّين في مواطِنَ أخرى أجْوَدَ.

##### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و**الصاد**
(**ع ق ص**، **ق ع ص**، **ق ص ع**، **ص ع ق**، **ص ق ع** kullanımdadır) **عقص**: **العَقْصُ**: koyunun ve tekenin boynuzunda bir kıvrılma; ve boynuzu olan her şeyde kullanılır; denir ki: **شاة عقصاءُ** yani boynuzu kıvrılmış. O, ayrıca ön dişlerin ağza girmesidir. Sıfatı **أعْقَصُ** ve **عَقْصاءُ**dur. **عُقْص** üzere çoğul yapılır. Ve **العَقْصُ**: saçtan bir tutam alman; onu bükmen, sonra düğümlemen; ta ki onda bir kıvrılma kalsın. Sonra onu salıverirsin; böylece her tutam **عَقيصَةٌ**dir; çoğulu **عَقَائِصُ** ve **عِقاصٌ**dur. İmru’ul-Kays dedi ki:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
Ve **المِعْقصُ**: ucu kırılan bir ok; böylece onun dip kısmı okun içinde kalır; çıkarılır ve uzayıncaya kadar dövülür ve yerine döndürülür; fakat yuvasını kapatmaz; çünkü uzatılmış ve inceltilmiştir. el-A‘şâ dedi ki:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا

**قعص**: **القَعْصُ**: öldürmedir. Ona vurdu da **فَقَعَصَهُ** ve **أَقْعَصَهُ**: yani onu yerinde öldürdü. Savaşı tasvir ederek dedi ki:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
Falan kimse **قَعْصاً** öldü, yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ve **القُعَاصُ**: göğüste tutan bir hastalık; sanki boynu kırar. Ve denir ki: o **القُعاسُ**tır. Onun türeyişi **القعس**tendir; o da burun deliğinin dikleşmesi ve sırt tarafına doğru eğilmesidir; o **أَقْعَس**tır, dişisi **قَعْساء**dır. Ve **القُعاصُ** ayrıca binek hayvanlarını tutan bir hastalıktır; burunlarından bir şey akar; **قُعِصَتْ** (ona **القُعاصُ** isabet etti), o hâlde o **مَقعوصةٌ**dur. Ve **شاة قَعُوصٌ**: sağanını tekmeler ve sütü vermeyi engeller.
Ve denir ki: sen **قَعُوصاً** değildin; hâlbuki gerçekten **قَعِصت قَعْصاً**. Şair dedi ki:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ

**قصع**: **القَصْعُ**: su yudumlarını yutmaktır. Deve, gevişini içine geri çevirdiğinde **يقصَعُ جِرَّته**. Dedi ki:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: yani onu öldürür. Ve **قَصَعَ صُؤاباً أو قَمْلةً**: yani onu iki tırnağı arasında öldürdü. Ve **قَصَعْتُ رأس الصَّبِيَّ**: avuç içinin düz kısmıyla onun başının tepesine vurdum. Ve Allah onun gençliğini **قَصَع**: yani onu giderdi ve öldürdü.
Ve bir oğlan **قَصْعٌ** ve **قَصيع**: eğer cılız olup büyümezse. Ve **قُصِع يُقْصَعُ قَصاعَة**. Ve cariye, **بالهاء** (yani **قَصْعَةٌ**) ile; eğer cılız olup büyümez ve artmazsa. Ve **القِصاعُ**: **القَصْعَة**nin çoğuludur. Ve **القاصِعاءُ**: jerboanın ilk yuvası; içine girdiği; onun için toplayıcı bir isimdir. **الصاد**dan önce **القاف**ın geldiği kelimede **السين** caiz olmaz; ancak kelime **سينيَّةً** olup onda **الصاد** için bir dil (kullanım) bulunmazsa.

**صعق**: **الصُّعَاقُ**: öküzün ve eşeğin şiddetli sesi. **صَعَقُ صُعاقاً**. Ru’be dedi ki:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
Yani, ona yaklaştığında anırmasının şiddetinden sinek ölür. Ru’be, bir eşeği ve dişi eşeğini tasvir ederek dedi ki:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
Ve **حِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ**: yani sesi şiddetli. Ve **الصعَّاقُ**: sesi şiddetli olan. Ve **الصَاعِقَةُ**: azap çığlığı. Ve **الصَّاعِقَةُ**: gök gürültüsü sesinden şiddetli çarpma; onunla birlikte bir ateş parçası düşer; denir ki: o, meleğin sesindendir. Çoğulu **صَواعِق**. Ve **الصَّعِقُ**: baygın olan. **صُعِق صَعْاقاً**: işittiği bir sesten veya bir duyudan yahut benzerinden bayıldı. Ve **صعِق صعَقاً**: öldü.

**صقع**: **الصَّقْعُ**: avuç içinin düz kısmıyla vurmaktır. Elimle onun başını **صَقَعْت**. Ve **السين** onda bir dildir (varyanttır). Ve horoz sesiyle **يَصْقَعُ**; **السين** caizdir. **خطيبٌ مِصْقعٌ**: beliğ; **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصَّقِيعُ**: don; bitkiyi **يَصْقعُ**; **بالسين** çirkindir.
Ve sarık, rida ve benzerlerinden **الصَّوْقَعةُ**: başa bitişik olan yer; o, daha çabuk kirlenir; **بالسين** daha iyidir. Ve **الصَّوْقَعَة**: tirid çanağı; **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصُّقْعُ**: yerin veya evin bir yanı; **الصاد** çirkindir. Ve **الصُّقْعُ**: kuyunun altı ve çevresindeki yanlarından olan şey; çoğulu: **الأصْقَعُ**. Ve kartallardan ve kuşlardan **الأَصْقَعُ**: başında beyazlık olan; iki dil ile birlikte.
Ve eğer **الأصْقَعَ**ı sıfat olarak istersen, onun çoğulunu **صُقْع** üzere yaparsın. el-Hâris b. Va‘le el-Cermî dedi ki:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
Ve **الأصقَعُ**: tüylerinde yeşillik bulunan, serçeye benzer bir küçük kuş; başı beyazdır; suya yakın yerde olur. Çoğulu **صُقْعٌ** ve **أصاقِعُ**dur.
el-Halîl dedi ki: **القاف**tan önceki her **صاد**ı istersen **سينا** yaparsın; **القاف**a bitişik olsun veya ayrık olsun aldırmazsın; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصَّاد** bazı zamanlarda daha güzeldir, **السِّين** de başka yerlerde daha iyidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: الصاعِقَةُ: نارٌ تسقُط من السماء في رعدٍ شديدٍ. يقال: صَعَقَتْهُم السماءُ، إذا ألقت عليهم الصاعقَةَ. والصاعِقَةُ أيضاً: صَسحة العذاب. ويقال صَعِقَ الرجل صَعْقَةً وتَصْعاقاً، أي غُشِيَ عليه، وأَصْعَقَهُ غيره. وقوله تعالى: "فصَعِقَ مَنْ في السموات ومَنْ في الأرض"، أي مات. وحمارٌ صَعِقَ الصوت، أي شديده.

##### Türkçe

أبو زيد: **الصاعِقَةُ**: şiddetli bir gök gürültüsü içinde gökten düşen bir ateş. Denir ki: **صَعَقَتْهُم السماءُ**; yani üzerlerine **الصاعقَةَ** attığı zaman. Ve **الصاعِقَةُ** ayrıca: azabın bir genişliği. Ve denir: **صَعِقَ** adam **صَعْقَةً** ve **تَصْعاقاً**; yani üzerine baygınlık geldi; ve başkası onu **أَصْعَقَهُ**. Ve Yüce sözü: "فصَعِقَ مَنْ في السموات ومَنْ في الأرض"; yani öldü. Ve **صَعِقَ** sesli bir eşek; yani onun şiddetlisi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الصاد
عقص ، صقع ، صعق ، قصع ، قعص : مستعملة .
عقص : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال : ( من لبّد أو عَقَص فعليه الحلق ) يعني من المحرِمينَ بالحج أو العمرة . قال أبو عبيد : العَقْص : ضربٌ من الضَّفْر ، وهو أن يُلوَى الشَّعَر على الرأس ، ولهذا يقال : للمرأة عِقْصة وجمعها عِقَصٌ وعِقاص . وقال امرؤ القيس يصف شعر امرأة :
غدائره مستشزِراتٌ إلى العُلاَ
تَضِلُّ العِقاصُ في مثنَّى ومرسَلِ
وصفها بكثرة الشعر والتفافِه .
وقال الليث : العَقْص : أن تأخذ المرأة كل خُصْلة من شعرها فتلويَها ثم تَعقِدَها حتّى يبقى فيها التواءٌ ثمَّ تُرسلها ؛ وكلُّ خُصلة عقيصة . قال : والمرأة ربّما اتّخذَتْ عقيصةً من شعر غيرها .
وقال شمر : سمعتُ ابن الأعرابي يقول : العِقاص : المَدَارِي في قول امرىء القيس . قال : العَقْص والضَّفر ثلاث قُوًى ، وقُوَّتان . قال : والرجل يجعل شعره عقيصتين وضفيرتين فيرُخيهما من جانبيه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : العِقاص ، والرَّبَض ، والحوِيّة ، والحاوية واحد ، وهي الدُّوَّارة التي في بطن الشاة .
أبو عبيد عن أبي زيد : العَقْصاء من المِعْزى : التي قد التوَى قرناها على أذنيها من خلفها . والقَصماء : المكسورة القرن الخارج . والعَضْباء : المكسورة القرن الداخل ، وهو المُشاش . والنَّصْباء : المنتصبة القرنين . وقال أبو عبيد : العَقِص من الرجال : الضيِّق البخيل . وقال أبو عمرو : العَقِص من الرَّمل كالعَقِد . وقال الأصمعيّ : المِعقَص : السهم ينكسر نصله فيبقى سِنْخُه في السهم ، فيُخرج ويُضرب حتى يُطَوَّل ويردّ إلى موضعه فلا يسدّ
مسدّهُ ؛ لأنه دُقِّق وطُوِّل . قال الأصمعي : ولم يدر الناس ما مَعاقص فقالوا مَشاقص ، للنصال التي ليست بعريضة . وأنشد للأعشى :
ولو كنتُم نبْلاً لكنتم معاقصا
ورواه غيره : ( مشاقصا )
قال : وعقص أمره ، إذا لواه فلبَّسَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِعقاص من الجواري : السيِّئة الخُلُق . قال : والمِعقاص هي النِّهاية في سوء الخلق . قال : والمِعقاص : الشاة المعوّجة القرن .
وفي ( النوادر ) : يقال أخذْتُه معاقصة ومقاعصة ، أي مُعازَّةً ومُغالبة .
قعص : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَن خَرج في سبيلِ الله فقُتِل قَعْصاً فقد استوجب المآب ) . قلت : أراد ( صلى الله عليه وسلم ) أنه استوجب حُسن المآب ، وهو قول الله جلّ وعزَّ : ( ذَالِكَ وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ ) ( ص : 25 ) ، فاختصر الكلام .
قال أبو عبيد : القَعْص : أن يُضرب الرجلُ بالسِّلاح أو بغيره فيموت مكانَه قبلَ أن يَرِيمَه . وقد أقعصَه الضاربُ إقعاصاً . وكذلك الصَّيد .
وفي حديث آخر جاء في أشراط السّاعة قال : ( ومُوتانٌ يكون في الناس كقُعاص الغنم ) ، قال أبو عبيد : القُعاص : داءٌ يأخُذ الغنم لا يُلبِثها إلى أن تموت . قال : ومنه أُخذ الإقعاص في الصيد ، يُرمى فيموت مكانَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المِقعاص : الشاة التي بها القُعاص ، وهو داءٌ قاتل .
وقال بعض الأعراب : انقعص وانقعف وانغرفَ ، إذا مات . وأخذت المال منه قَعصاً ، وقعصتُه إياه ، إذا اعتززته .
الليث : شاةٌ قَعوص : تضرب حالبَها وتمنع دِرَّتها . وما كانت قعوصاً ولقد قَعِصتْ قَعَصاً .
قصع : في حديث روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه ( خطب على ناقة وهي تَقصَع بجِرّتها ) قال أبو عبيد : القَصْع : ضمُّك الشيء على الشيء حتّى تقتله أو تهشمه . قال : ومنه قَصْع القملة . وإنّما قيل للصبيّ إذا كان بطيء الشباب قَصِيع يريدون أنّه مردّد الخلق بعضه إلى بعضٍ فليس يَطُول . قال : وقَصْع الجِرَّة : شدّة المضْغ وضمّ بعض الأسنان إلى بعض .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ قال : قُصَعة اليربوع وقاصعاؤه : أن يحفر حُفيرةً ثم يسدُّ بابَها بترابها . وقال الفرزدَق يهجو جريراً :
وإذا أخذتُ بقاصعائك لم تَجِدْ
أحداً يُعِينُك غيرَ من يتقصَّعُ
يقول : أنت في ضعفك إذا قصدتُ لك كبني يربوع لا يُعينك إلا ضعيفٌ مثلك . وإنّما شبههم بهذا لأنّه عنى جريراً ، وهو من بني يربوع .
وقال أبو الهيثم : القاصعاء والقُصَعة : فم حُجر اليربوع أوّلَ ما يبتدىء في حَفره . قال : ومأخذه من القَصْع ، وهو ضمُّ الشيء إلى الشيء .
أبو عبيد : قَصَع العطشانُ غُلَّته بالماء ، إذا سكّنها . ومنه قول ذي الرمة يصف الوحش :
فانصاعت الحُقْبُ لم تقصَعْ جرائرَها
وقد نَشَحْنَ فلا ريٌّ ولاهِيمُ
وقال أبو سعيدٍ الضَّرير : قَصْع الناقةِ الجرَّةَ : استقامة خروجها من الجوف إلى الشِّدق غير منقطعةٍ ولا نَزْرة ، ومتابعةُ بعضها بعضاً . وإنّما تفعل الناقةُ ذلك إذا كانت مطمئنّةً ساكنة لا تسير ، فإذا خافت شيئاً قطعت الجِرّة . قال : وأصل هذا من تقصيع اليربوع ، وهو إخراجُه ترابَ جحره وقاصعائه . فجعلَ هذه الجرَّةَ إذا دَسَعتْ بها الناقة بمنزلة التُّراب الذي يُخرجه اليربوع من قاصعائه .
وقال أبو زيد : قصعت الناقةُ بجِرتها قَصْعاً ، وهو المضغ ، وهو بعد الدّسْع . والدسْع : أن تنزع الجِرّة من كَرشها ، ثم القَصْع بعد ذلك ، والمضْغ ، والإفاضة .
وقال ابن شميل : قصّع الزرعُ تقصيعاً ، إذا خرجَ من الأرض قال : وإذا صار له شُعَبٌ قيل : قد شعّبَ .
وقال غيره : قصَّع أوّلُ القوم من نَقْب الجبل ، إذا طلعوا . وسيفٌ مِقْصَعٌ ومِقصَلٌ : قطّاع .
وقال أبو سعيد : القَصِيع : الرَّحَى . ويقال تقصَّع الدُّمّل بالصَّديد ، إذا امتلأ منه . وقَصَّع مثلُه . ويقال قصعتُه قصعاً وقمعتُه قمعاً بمعنى واحدٍ . وقصَّع الرجل في بيته ، إذا لزمه ولم يبرحه . وقال ابن الرُّقيات :
إنِّي لأُخلي لها الفراشَ إذا
قَصَّع في حِضْنِ عِرْسِه الفَرِقُ
وجمع القَصْعة قِصاع .
صعق : قال الله جلّ وعزّ : ( يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ ) ( الزُّمَر : 68 ) فسَّروه الموتَ ها هنا . وقوله جلّ وعزّ : ( وَخَرَّ موسَى صَعِقًا ) ( الأعرَاف : 143 ) معناه مَغْشِيّاً عليه . ونصب ) صَعِقًا ) ( الأعرَاف : 143 ) على الحال ، وقيل إنّه خرَّ ميتاً . وقوله : ( فَلَمَّآ أَفَاقَ ) ( الأعرَاف : 143 ) دليلٌ على الغَشْي ؛ لأنّه يقال للذي غُشِي عليه والذي يذهب عقله : قد أفاق . وقال الله في الذين ماتوا : ( ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) .
والصَّاعقة والصَّعْقة : الصَّيحة يُغْشى منها على من يسمعها أو يموت . قال الله جلّ وعزّ : ( وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ ) ( الرّعد : 13 ) يعني أصواتَ الرعد . ويقال لها الصَّواقع أيضاً ، ومنه قولُ الأخطل :
كأنّما كانوا غراباً واقعا
فطار لمّا أبصَر الصواقعا
وقال رؤبة :
إذَا تتلاَّهنّ صلصالُ الصَّعَقْ
أراد الصَّعْق فثقّله ، وهو شدّة نهيقه وصوته .
وقال جلّ وعزّ : ( فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه يَصعقون ) وقرئت ( يُصْعَقُونَ ) ( الطور : 45 ) : أي فذرْهم إلى يوم القيامة حين يُنفَخ في الصور فيصعق
الخلقُ ، أي يموتون .
وقال الليث : الصَّعق : مثل الغَشْي يأخذ الإنسانَ من الحرّ وغيره . ويقال أصعقته الصيحةُ : قتلتْه . وأنشد الفرّاء :
أُحادَ ومَثْنَى أصعقتها صواهلُه
أي قتلها صَوتُه . ويقال للبرق والرعد إذا قتلا إنساناً : أصابته صاعقة . وقال لبيد يرثي أخاه :
فجّعنِي الرعدُ والصَّواعق بال
فارس يوم الكريهة النَّجُدِ
وقيل : أراد بالصواعق صوت الرعد ، يدلّ على ذلك قوله جلّ وعزّ : ( يَجْعَلُونَ أَصْابِعَهُمْ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَاذَانِهِم مِّنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ) ( البَقَرَة : 19 ) فلا يسدُّون آذانهم إلاّ من شدّة صوت الرعد .
ويقال صَعِق وصُعِق . فمن قال صَعِق قال : فهو صَعِقٌ ، ومن قال صُعِق قال : فهو مصعوق . وقرىء : ( يَصعَقون ) و ( يُصعَقون ) ، يقال صعقتْه الصاعقةُ وأصعَقته .
صقع : أبو عبيد : صُقِعت الأرض ، إذا أصابها الصقيع .
شِمر عن ابن الأعرابي : صُقِعت الأرض وأُصقِعْنا ، وأرض صَقِعةٌ ومصقوعة . وكذلك ضُرِبت الأرضُ وأُضرِبْنا ، وجُلِدت وأُجلِدَ الناسُ . وقد ضُرِبَ البقل ، وجُلِدَ ، وصُقِعَ .
وقال ابن بُزرج : يقال أصقع الصقيعُ الشجرَ ، فالشجر صَقِعٌ ومُصْقَع . وأصبحت الأرضُ صَقِعةً وضَرِبة . ويقال أضْربَ الضريبُ النباتَ ، فالنباتُ ضريبٌ ومُضرَبٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : صَقِعت الرّكيةُ تَصقَع صَقَعاً ، إذا انهارت .
وقال أبو عبيد : الصِّقاع : خِرقة تكون على رأس المرأة توقِّي بها الخِمَار من الدُّهن .
وقال غيره : الصِّقاع : صِقاع الخباء ، وهو أن يؤخذَ حَبلٌ فيمدَّ على أعلاه ويوتَّر ويشدّ طرفاه إلى وتدين رُزَّا في الأرض من ناحيتي الخباء ، وذلك إذا اشتدَّت الريحُ فخافوا تقويضَها الأخبية .
وسمِعتُ العرب تقول : اصقعوا بيتكم فقد عَصَفت الريح . فيَصعقونه بالحبل كما وصفته .
والصَّقيع : صوت الدِّيك . وقد صقَع يصقَع إذا صاحَ .
قلت : والصِّقاع : حديدة تكون في موضع الحَكَمة من اللجام . وقال ربيعة بن مقروم الضبِّيُّ :
وخصمٍ يركب العَوصَاء طاطٍ
على المُثْلى غُناماه القِذاعُ
طَموحِ الرّأس كنتُ له لجاماً
يُخَيِّسُه ، له منه صِقاعُ
وقال أبو عبيد : يقال للخِرقة التي يشدُّ بها أنف الناقة إذا ظُئرت على ولد غيرها : الغِمامة ، وللذي يُشَدُّ به عيناها : الصِّقاع . وأَنشد :
إذا رأسٌ رأيتُ به طِماحاً
شددت له الغمائم والصِّقاعا
ويقال : ما أدري أين صَقَع وبَقَع ، أي
ما أدري أين ذهَب ؛ قلّما يُتكلَّم به إلاّ بحرف نفي .
وقال أبو زيد : الصَّقَعيّ : الحُوار الذي يُنتَج في الصَّقيع ، وهو من خير النتاج . وأنشد بيت الراعي :
خَراخر تُحسِب الصَّقعيَّ حتّى
يظلُّ يقُرُّه الراعي سِجالا
قال : الخراخر : الغزيرات اللَّبن ، الواحد خِرخِرٌ . يعني أنَّ اللبَن يكثُر حتى يأخذه الراعي فيصبّه في سقائه سِجالاً سِجالاً . قال : والإحساب : الإكفاء .
وقال أبو نصر : الصَّقعيّ : أوّل النتاج ، وذلك حين تَصقَع الشمسُ فيه رؤوسَ البَهْم صَقْعاً . قال : وبعضُ العرب يسمِّيه الشمسيَّ والقيظِيَّ ، ثم الصَّفَريُّ بعد الصَّقعيّ . وأنشد بيتَ الراعي :
وقال أبو حاتم : سمعت طائفيّاً يقول لزُنبور عندهم : الصَّقيع .
والصُّقْع : الناحية ، والجميع الأصقاع . وقد صَقَع فلانٌ نحو صُقْع كذا وكذا ، أي قَصَده .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : ما أدري أين صَقَع وبَقَع . والصَّقِع : الغائب البعيد الذي لا يُدرى أين هو . قال : ويقال صَهٍ صاقعُ إذا سمِع رجلاً يكذب قال : اسكتْ ، قد ضَلَلتَ عن الحقّ . قال : والصَّاقع : الذي يَصقع في كلّ النواحي .
ويقال صقعتُه بكَيَ ، إذا وسمتَه على رأسه أو وجهه . وصُقِع الرجلُ آمَّةً ، إذا شُجَّ آمَّة .
وظليمٌ أصقعُ : قد ابيضَّ رأسُه . وعُقَابٌ أصقع والجميع صُقْع ، إذا كان في رؤوسها بياض . وقال ذو الرمّة :
من الزُّرق أو صُقْع كأنَّ رؤوسها
من القَهْزِ والقُوهيّ بيضُ المقانعِ
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الصَّوقعة من البرقُع : رأسه . قال : ويقال لكفِّ عين البرقُع الضَّرس ، ولخيطه الشَّبامان . ويقال صَوقعَ الثريدةَ ، إذا سطَحها . قال : وصومعَها وصعنَبَها إذا طوّلها .
أبو زيد : يقال ما يُدرَى أين صَقَع فلانٌ ، أي ما يُدرى أين توجَّه . وأنشد :
فللَّه صُعلوكٌ تشدَّد همُّه
عليه وفي الأرض العريضة مَصقَعُ
يقول : متوجَّه .
وقال الليث : الأصقَع من الفرس : ناصيتُه البيضاء .
وقال غيره : الأصقع طائر ، وهو الصُّفاريّة ، قاله قطرب .
وقال أبو حاتم : الصَّقْعاء : دُخَّلة كدراء اللون صغيرة ، ورأسها أصفر ، قصيرةُ الزمِكَّى .
قال أبو الوازع : الصُّقعة : بياضٌ في وسط رأس الشاة السوداء ؛ وموقعُها من الرأس الصَّوقعة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **الصاد**

**عقص** ، **صقع** ، **صعق** ، **قصع** ، **قعص** : kullanımdadır.

**عقص** : Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu ki şöyle dedi: “(Kim **لبّد** eder veya **عَقَص** ederse ona tıraş gerekir)” yani hac veya umre ile ihrama girenlerden. Ebû Ubeyd dedi: **العَقْص**: örgünün bir türüdür; o da saçın baş üzerinde bükülmesidir. Bundan dolayı kadına **عِقْصة** denir; çoğulu **عِقَصٌ** ve **عِقاص**’tır. İmru’ul-Kays bir kadının saçını vasfederek dedi:
غدائره مستشزِراتٌ إلى العُلاَ
تَضِلُّ العِقاصُ في مثنَّى ومرسَلِ
Onu saçın çokluğu ve dolaşıklığı ile vasfetti.

Leys dedi: **العَقْص**: kadının saçının her tutamını alıp bükmesi, sonra onu bağlaması; ta ki onda bir bükülme kalsın, sonra onu salıvermesi; her tutam **عقيصة**’dır. Dedi: Kadın bazen başkasının saçından bir **عقيصة** edinir.

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: İmru’ul-Kays’ın sözünde **العِقاص**: **المَدَارِي**’dir. Dedi: **العَقْص** ve örgü üç kuvvedir, ve iki kuvve. Dedi: Adam saçını iki **عقيصة** ve iki örgü yapar, sonra ikisini iki yanından salar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العِقاص** ve **الرَّبَض** ve **الحوِيّة** ve **الحاوية** birdir; o da koyunun karnındaki **الدُّوَّارة**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Keçiden **العَقْصاء**: boynuzları arkasından kulaklarının üzerine dolanmış olan. **القَصماء**: dış boynuzu kırık olan. **العَضْباء**: iç boynuzu kırık olan; o da **المُشاش**’tır. **النَّصْباء**: iki boynuzu dik olan. Ebû Ubeyd dedi: Erkeklerden **العَقِص**: dar (huylu) cimri. Ebû Amr dedi: Kumdan **العَقِص**: düğüm gibi. Asma‘î dedi: **المِعقَص**: ucu kırılan ok; böylece onun kökü okta kalır; çıkarılır ve dövülür, ta ki uzatılır ve yerine geri döndürülür de yuvasını kapatmaz; çünkü inceltilmiş ve uzatılmıştır. Asma‘î dedi: İnsanlar **مَعاقص**’ın ne olduğunu bilmediler de **مَشاقص** dediler; geniş olmayan uçlar için. A‘şâ’ya ait olarak okundu:
ولو كنتُم نبْلاً لكنتم معاقصا
Başkası onu “( **مشاقصا** )” diye rivayet etti.

Dedi: **عقص** onun işini; yani onu büktü de karıştırdı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Cariyelerden **المِعقاص**: kötü huylu olan. Dedi: **المِعقاص** kötü huyda nihayettir. Dedi: **المِعقاص**: boynuzu eğri koyun.

(**النوادر**)’de: “Onu **معاقصة** ve **مقاعصة** olarak aldım” denir; yani çekişme ve üstün gelme.

**قعص** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki şöyle dedi: “(Kim Allah yolunda çıkar da **قَعْصاً** öldürülürse dönüş yerini hak etmiştir).” Dedim: (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) murad etti ki güzel dönüş yerini hak etmiştir; bu, Allah Teâlâ’nın sözüdür: “(ذَالِكَ وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ)” (ص: 25); sözü kısalttı.

Ebû Ubeyd dedi: **القَعْص**: adamın silahla veya başkasıyla vurulup, onu yerinden kıpırdatmadan önce bulunduğu yerde ölmesidir. Vuran onu **إقعاصاً** ile **أقعصه** etmiştir. Av da böyledir.

Saatin alâmetleri hakkında gelen başka bir hadiste dedi: “(İnsanlarda koyunların **قُعاص**’ı gibi bir ölüm olur).” Ebû Ubeyd dedi: **القُعاص**: koyunları tutan bir hastalıktır; onları ölünceye kadar bekletmez. Dedi: Bundan avda **الإقعاص** alınmıştır; atılır da yerinde ölür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المِقعاص**: kendisinde **القُعاص** bulunan koyun; o öldürücü bir hastalıktır.

Bazı bedevî dedi: **انقعص** ve **انقعف** ve **انغرف**; öldüğü zaman. Malı ondan **قَعصاً** aldım ve onu bana **وقعصته**; yani onu zorla çekip aldım.

Leys: **شاةٌ قَعوص**: sağanını tekmeler ve sütünü vermez. O **قعوصاً** değildi; fakat gerçekten **قَعِصتْ قَعَصاً**.

**قصع** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olunan bir hadiste: “(Bir deve üzerinde hutbe verdi; o da gevişini **تَقصَع** ediyordu).” Ebû Ubeyd dedi: **القَصْع**: bir şeyi bir şey üzerine sıkıştırmandır; ta ki onu öldürür veya ezer. Dedi: Bundan **قَصْع** bit. Ve çocuğa, ergenliği yavaş olduğunda, **قَصِيع** denmiştir; murad ederler ki yaratılışı birbirine döndürülmüş, bir kısmı bir kısmına (yakın)dır; uzamaz. Dedi: **قَصْع** geviş: çiğnemenin şiddeti ve bazı dişleri bazı dişlere sıkıştırmaktır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **قُصَعة** jerboa’nın ve onun **قاصعاؤه**’su: bir çukur kazması, sonra kapısını toprağıyla kapatmasıdır. Ferazdak, Cerîr’i hicvederek dedi:
وإذا أخذتُ بقاصعائك لم تَجِدْ
أحداً يُعِينُك غيرَ من يتقصَّعُ
Diyor ki: Zayıflığında sana yöneldiğimde, jerboa oğulları gibi, sana ancak senin gibi zayıf olan yardım eder. Onları bununla benzetti; çünkü Cerîr’i kastetti; o da Benî Yerbû‘dandır.

Ebû’l-Heysem dedi: **القاصعاء** ve **القُصَعة**: jerboa’nın yuvasının ağzıdır; kazmaya ilk başladığı zamanki. Dedi: Bunun alınışı **القَصْع**’dandır; o da bir şeyi bir şeye sıkıştırmaktır.

Ebû Ubeyd: Susayan, hararetini su ile **قَصَع** etti; yani onu yatıştırdı. Bundan Zü’r-Rumme’nin vahşi hayvanı vasfederek sözü:
فانصاعت الحُقْبُ لم تقصَعْ جرائرَها
وقد نَشَحْنَ فلا ريٌّ ولاهِيمُ

Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: Devenin gevişi **قَصْع** etmesi: onun içten yanağa doğru çıkışının düzgün olması; kesik olmaksızın ve az olmaksızın; ve bir kısmının bir kısmını takip etmesi. Deve bunu ancak sakin, yerinde duran, yürümeyen iken yapar; bir şeyden korkarsa gevişi keser. Dedi: Bunun aslı jerboa’nın **تقصيع**’indendir; o da yuvasının toprağını ve **قاصعائه**’sunu çıkarmasıdır. Bu gevişi, deve onunla **دَسَعتْ** ettiğinde, jerboa’nın **قاصعائه**’sundan çıkardığı toprağın menzilesine koydu.

Ebû Zeyd dedi: Deve gevişiyle **قَصْعاً** **قصعت** etti; o çiğnemedir; o da **الدّسْع**’dan sonradır. **الدسْع**: gevişi işkembesinden çekip çıkarmandır; sonra bunun ardından **القَصْع** ve çiğneme ve akıtma.

İbn Şümeyl dedi: Ekin **تقصيعاً** **قصّع** etti; yani yerden çıktı. Dedi: Dalları olduğunda “**شعّبَ** oldu” denir.

Başkası dedi: Kavmin ilki dağ geçidinden **قصَّع** etti; yani çıktıklarında. Ve **سيفٌ مِقْصَعٌ** ve **مِقصَلٌ**: kesici.

Ebû Sa‘îd dedi: **القَصِيع**: değirmendir. “Çıban irinle **تقصَّع** etti” denir; yani ondan doldu. **قَصَّع** da onun gibidir. “Onu **قصعتُه قصعاً** ve **قمعتُه قمعاً**” denir; bir mânâdadır. Adam evinde **قصَّع** etti; yani ona yapıştı ve ondan ayrılmadı. İbnü’r-Rukayyât dedi:
إنِّي لأُخلي لها الفراشَ إذا
قَصَّع في حِضْنِ عِرْسِه الفَرِقُ
**القَصْعة**’nın çoğulu **قِصاع**.

**صعق** : Allah Teâlâ dedi: “(يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ)” (الزُّمَر: 68); onu burada ölüm diye tefsir ettiler. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “(وَخَرَّ موسَى صَعِقًا)” (الأعرَاف: 143) mânâsı: baygın. “(**صَعِقًا**)” (الأعرَاف: 143) hâl üzere nasb edilmiştir; ve denildi ki o ölü olarak düştü. Ve sözü: “(فَلَمَّآ أَفَاقَ)” (الأعرَاف: 143) baygınlığa delildir; çünkü bayılan ve aklı giden için “**أفاق** etti” denir. Allah, ölenler hakkında dedi: “(ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ)” (البَقَرَة: 56).

**الصَّاعقة** ve **الصَّعْقة**: öyle bir çığlıktır ki onu işitenden baygınlık olur veya ölür. Allah Teâlâ dedi: “(وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ)” (الرّعد: 13); yani gök gürültüsünün sesleri. Ona **الصَّواقع** da denir; bundan Ahtal’ın sözü:
كأنّما كانوا غراباً واقعا
فطار لمّا أبصَر الصواقعا

Rü’be dedi:
إذَا تتلاَّهنّ صلصالُ الصَّعَقْ
**الصَّعْق**’ı murad etti; onu ağırlaştırdı; o da onun anırmasının ve sesinin şiddetidir.

Allah Teâlâ dedi: “(فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه يَصعقون)” ve “(**يُصْعَقُونَ**)” diye de okundu (الطور: 45): yani onları kıyamet gününe bırak; o vakit sûra üflenir de yaratılmışlar **يصعق** olur; yani ölürler.

Leys dedi: **الصَّعق**: sıcaktan ve başkasından insana gelen baygınlık gibidir. “Çığlık onu **أصعقته**” denir: onu öldürdü. Ferrâ’ şu beyti okudu:
أُحادَ ومَثْنَى أصعقتها صواهلُه
Yani onun sesi onları öldürdü. Şimşek ve gök gürültüsü bir insanı öldürdüğünde “Ona **صاعقة** isabet etti” denir. Lebîd kardeşine mersiye söyleyerek dedi:
فجّعنِي الرعدُ والصَّواعق بال
فارس يوم الكريهة النَّجُدِ
Ve denildi ki **الصواعق** ile gök gürültüsünün sesini murad etti; buna Allah Teâlâ’nın sözü delâlet eder: “(يَجْعَلُونَ أَصْابِعَهُمْ فِى ءَاذَانِهِم مِّنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ)” (البَقَرَة: 19); kulaklarını ancak gök gürültüsünün sesinin şiddetinden tıkarlar.

“**صَعِق**” ve “**صُعِق**” denir. Kim “**صَعِق**” derse “o **صَعِقٌ**’tır” der; kim “**صُعِق**” derse “o **مصعوق**’tur” der. “(**يَصعَقون**)” ve “(**يُصعَقون**)” diye okundu; “**الصاعقة** onu **صعقتْه** ve onu **أصعَقته**” denir.

**صقع** : Ebû Ubeyd: “Yer **صُقِعت** oldu” denir; yani ona kırağı isabet etti.

Şِمر, İbnü’l-A‘râbî’den: “Yer **صُقِعت** oldu ve biz **أُصقِعْنا** olduk; ve yer **صَقِعةٌ** ve **مصقوعة**.” Aynı şekilde “Yer **ضُرِبت** oldu ve biz **أُضرِبْنا** olduk; ve insanlar **جُلِدت** oldu ve **أُجلِدَ** oldu.” Yeşillik **ضُرِبَ** oldu, **جُلِدَ** oldu, **صُقِعَ** oldu.

İbn Büzerc dedi: “Kırağı ağacı **أصقع** etti” denir; ağaç **صَقِعٌ** ve **مُصْقَع**’dır. Yer **صَقِعةً** ve **ضَرِبة** olarak sabahladı. “**الضريب** bitkiyi **أضْربَ** etti” denir; bitki **ضريبٌ** ve **مُضرَبٌ**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kuyu **صَقِعت** olur; **تَصقَع صَقَعاً**; yani çöker.

Ebû Ubeyd dedi: **الصِّقاع**: kadının başında bulunan bir bezdir; onunla başörtüsünü yağdan korur.

Başkası dedi: **الصِّقاع**: çadırın **صِقاع**’ı; o da bir ip alınması, üstüne gerilmesi, gerginleştirilmesi ve iki ucunun çadırın iki yanından yere çakılmış iki kazığa bağlanmasıdır; bu, rüzgâr şiddetlendiğinde ve çadırların devrilmesinden korktuklarında olur.

Arapların “Evinizi **اصقعوا** edin; rüzgâr esti” dediklerini işittim. Onu, anlattığım gibi, iple **يَصعقونه** ederler.

**الصَّقيع**: horozun sesidir. “**صقَع** eder, **يصقَع** eder” denir; yani öttüğünde.

Dedim: **الصِّقاع**: gemin dizgininde **الحَكَمة** yerinde bulunan bir demirdir. Rabî‘a b. Makrûm ed-Dabbî dedi:
وخصمٍ يركب العَوصَاء طاطٍ
على المُثْلى غُناماه القِذاعُ
طَموحِ الرّأس كنتُ له لجاماً
يُخَيِّسُه ، له منه صِقاعُ

Ebû Ubeyd dedi: Başka bir yavruya alıştırıldığında devenin burnunu bağlamakla bağlanan beze **الغِمامة** denir; gözlerini bağlamakla bağlanana **الصِّقاع** denir. Şu beyit okundu:
إذا رأسٌ رأيتُ به طِماحاً
شددت له الغمائم والصِّقاعا

“Onun nerede **صَقَع** ve **بَقَع** ettiğini bilmiyorum” denir; yani nereye gittiğini bilmiyorum; çoğu kez ancak nefy harfiyle konuşulur.

Ebû Zeyd dedi: **الصَّقَعيّ**: kırağıda doğan deve yavrusudur; o, doğumların en hayırlısındandır. Çobanın beyti okundu:
خَراخر تُحسِب الصَّقعيَّ حتّى
يظلُّ يقُرُّه الراعي سِجالا
Dedi: **الخراخر**: sütü bol olanlardır; teki **خِرخِرٌ**. Yani süt çoğalır da çoban onu alır, kırbasına döker; **سِجالاً سِجالاً**. Dedi: **الإحساب**: devirmedir.

Ebû Nasr dedi: **الصَّقعيّ**: doğumun ilki; bu, güneşin kuzu oğlakların başlarını **صَقْعاً** **تَصقَع** ettiği zamandır. Dedi: Arapların bir kısmı ona **الشمسيَّ** ve **القيظِيَّ** adını verir; sonra **الصَّفَريُّ** **الصَّقعيّ**’den sonradır. Çobanın beytini okudu:

Ebû Hâtim dedi: Tâifli birini, yanlarındaki bir eşek arısına “**الصَّقيع**” derken işittim.

**الصُّقْع**: yöredir; çoğulu **الأصقاع**. “Falan, şöyle şöyle bir **صُقْع**’a **صَقَع** etti” denir; yani onu kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Onun nerede **صَقَع** ve **بَقَع** ettiğini bilmiyorum.” Ve **الصَّقِع**: nerede olduğu bilinmeyen uzak gaiptir. Dedi: Bir adamın yalan söylediğini işittiğinde “**صَهٍ صاقعُ**” denir; yani “Sus; haktan sapmışsın.” Dedi: **الصَّاقع**: her yönde **يَصقع** eden kimsedir.

“Onu dağlama ile **صقعتُه**” denir; yani onu başında veya yüzünde damgaladım. “Adam **آمَّةً** **صُقِع** oldu” denir; yani **آمَّة** yarasıyla yarıldı.

**وظليمٌ أصقعُ**: başı beyazlamış. Ve **عُقَابٌ أصقع**; çoğulu **صُقْع**; başlarında beyazlık olduğunda. Zü’r-Rumme dedi:
من الزُّرق أو صُقْع كأنَّ رؤوسها
من القَهْزِ والقُوهيّ بيضُ المقانعِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّوقعة** **البرقُع**’dan: onun başıdır. Dedi: **البرقُع**’ın gözünün örtüsüne **الضَّرس** denir; ipine **الشَّبامان** denir. “**الثريدة**’yi **صَوقعَ** etti” denir; yani onu yaydı. Dedi: Onu uzattığında **صومعَها** ve **صعنَبَها**.

Ebû Zeyd: “Falan nerede **صَقَع** etti bilinmez” denir; yani nereye yöneldiği bilinmez. Şu beyit okundu:
فللَّه صُعلوكٌ تشدَّد همُّه
عليه وفي الأرض العريضة مَصقَعُ
Diyor: yönelmiş.

Leys dedi: Attan **الأصقَع**: beyaz perçemlisidir.

Başkası dedi: **الأصقع** bir kuştur; o **الصُّفاريّة**’dir; Kutrub söyledi.

Ebû Hâtim dedi: **الصَّقْعاء**: rengi bulanık, küçük bir **دُخَّلة**’dir; başı sarıdır; **الزمِكَّى**’sı kısadır.

Ebû’l-Vâzi‘ dedi: **الصُّقعة**: siyah koyunun başının ortasında bir beyazlıktır; onun baştan yeri **الصَّوقعة**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ. قال الله تعالى: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
(صعل) الصاد والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وانجراد. من ذلك الصَّعْل، وهو الصَّغير الرَّأْس من الرِّجال والنَّعام. قال:
* صَعْلِ الرَّأْسِ قُلتُ له([2]) *
ويقال حمار صَعْل: ذاهب الوبر. ويقال رجلٌ أصعَلُ، وامرأةٌ صَعلاءُ. والصَّعْلة من النَّخْل: العَوجاء الجَرداءُ أصول السَّعَف.
(صعن) الصاد والعين والنون أُصَيلٌ يدلُّ على لُطْف في الشيء. يقال: فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس: دقِيقُه. ويقال أُذُنٌ مُصْعَنَّة. قال:
* والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ([3]) *
(صعو) الصاد والعين والحرف المعتل كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّعْوَة، وهي عصفورة، والجمع صِعاء.
(صعب) الصاد والعين والباء أصلٌ صحيح مطَّرد، يَدَلُّ على خِلاف السهولة. من ذلك الأمر الصَّعْب، خلاف الذَّلول، يقال صعُبَ يصعُب صُعوبةً، ويقال أَصْعَبْتُ الأمر: ألفَيْتُهُ صعباً.
ومن الباب المُصْعَب، وهو الفَحل، وسمِّي بذلك لقُوَّته وشدَّته. ويقال أَصْعَبنا الجمل، إِذا تركناه فلم نركبْه، وذُكر أنَّهم يقولون: أَصْعَبتُ الناقة، إِذا تركتَها فلم تَحمِل عليها. وهذه استعارة. وفي الرَّمْل مَصَاعِبُ.
(صعد) الصاد والعين والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ارتفاعٍ ومشقّة. من ذلك الصَّعُود خلاف الحَدُور، ويقال صَعِدَ يَصْعَد. الإِصعاد مقابلة الحَدُور من مكانٍ أرفع. والصَّعود: العقَبة الكَؤود، والمشقّة من الأمر، قال الله تعالى: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. قال:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
وأما الصُّعُدات فهي الطُّرُق، الواحد صَعيد. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم :"إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها". ويقال صعيد وصُعْد وصُعُدات، وهو جمع الجمع، كما يقال طريق وطُرُقٌ وطُرُقات. فأمَّا الصعيد فقال قَومٌ: وجه الأرض. وكان أبو إسحاقَ الزَّجَّاجُ يقول: هو وجه الأرض، والمكانُ عليه ترابٌ أو لم يكن. قال الزَّجّاج: ولا يختلف أهلُ اللَّغة أنَّ الصَّعيد ليس بالتراب. وهذا مذهبٌ يذهب إليه أصحابُ مالكِ بن أَنَس. وقولهم إنَّ الصَّعيد وجهُ الأرض سواءٌ كان ذا ترابٍ أو لم يكُنْ، هُو مذهبُنا، إلاَّ أنَّ الحقَّ أحقُّ أن يُتَّبع، والأمر بخلاف ما قاله الزّجّاج. وذلك أنَّ أبا عبيدٍ حَكى عن الأصمعيّ أنَّ الصّعيدَ التراب. وفي الكتاب المعروف بالخليل، قولهم تيمَّمْ بالصَّعيد، أي خُذْ من غُبارِهِ. فهذا خلافُ ما قاله الزَّجّاج.
ومن الباب الصُّعَداء، وهو تنفُّسٌ بتوجُّع، فهو نَفَسٌ يعلو، فهو من قياس الباب، وأما الصَّعود من النُّوق فهي التي يموت حُوارها فتُرْفَع إلى ولدها الأوَّل فتدرُّ عليه. وذلك فيما يقال أطيَبُ للبنها. ويقال: بل هي التي تُلقي ولدها. وهو تفسير قوله:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
ويقال: تَصَعَّدَني الأمرُ، إِذا شقَّ عليكَ. قال عمر: "ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])". وقال بعضهم: "الخطبةُ صُعُد، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". ومما يُقارب هذا قولُ أبي عمروٍ: أَصْعَدَ  في البِلاد: ذهب أينما توجَّه. ومنه قولُ الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث أَصْعَدَا([6])ومما لا يبعد قياسه الصَّعْدة من النِّساء: المستقيمةُ القامةِ، فكأنها صَعْدَةٌ، وهي القناةُ المستوِيةُ تنبت كذلك، لا تحتاج إلى تثقيف.
(صعر) الصاد والعين والراء أصل مطرد يدلُّ على مَيَل في * الشيء. من ذلك الصَّعَر، وهو المَيَل في العُنُق. والتصعير: إمالة الخدِّ عن النّظَرِ عُجْبا. وربَّما كان الإنسان والظَّليمُ أَصْعَرَ خِلقة. قال الله تعالى: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]، وهو من الصَّيعِريّة، وهو اعتراضُ البَعِير في سيره. والصَّيْعِريّةُ: سِمَةٌ من سِمات النوق في أعناقها، ولعلًَّ فيها اعتراضاً. قال المسيّب:
* بِنَاجٍ عليه الصَّيْعريَّةُ مُكْدَمِ([7]) *
فأما الحديث: "ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر"، فمعناه ليس إلاّ معجبٌ ذاهب أو ذَليل. ويقال سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ، أي عظيم. وإِنّما قيل له ذلك لأنَّه إذا عظم مالَ.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: قَرَبٌ مُصْعَرٌّ، أي شديد. قال:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً مُصْعَرَّا([8]) *
والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــــ
([1]) في اللسان: "الصَّعْف والصَّعَف: شراب لأهل اليمن، وصناعته أن يشدخ العنب ثم يلقى في الأوعية حتى يغلي".
([2]) لم أجد تتمته. ولعله التبس عنده ببيت لذي الرُّمة:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3])  لعدي بن زيد في اللسان (صعن). ويروى "مُصَعَّنة". والبيت بتمامه:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) لخالد بن جعفر الكلابي. وصدره كما في اللسان (صعد): * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) القول بتمامه: "ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح".
([6]) ديوان الأعشى 102 واللسان (صعد).
([7]) صدره كما في اللسان (صعر):  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) بعده في اللسان :  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صعف**) **الصاد** ve **العين** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar **الصَّعَْف** derler: bir içecek([1]).

(**صعق**) **الصاد** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; *bir **صَلْقَة**ya ve ses şiddetine delâlet eder. Bundan **الصَّعْق** vardır; o, şiddetli sestir. Denir: **حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ**; eğer onun (sesi) şiddetli ise. Ve ondan **الصَّاعقة** vardır; o, gök gürültüsünden şiddetli vuruştur. Ve denir ki **الصُّعاق** şiddetli sestir. Ve ondan onların sözü: **صَعِق**; öldüğü zaman, sanki ona bir **صاعقة** isabet etmiş gibi. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].

(**صعل**) **الصاد** ve **العين** ve **اللام** küçük bir asıldır; küçüklüğe ve soyulup tüysüzleşmeye delâlet eder. Bundan **الصَّعْل** vardır; o, erkeklerden ve devekuşundan küçük başlı olandır. Dedi ki:
* **صَعْلِ الرَّأْسِ** قُلتُ له([2]) *
Ve denir: **حمار صَعْل**: tüyü gitmiş. Ve denir: **رجلٌ أصعَلُ** ve **امرأةٌ صَعلاءُ**. Ve hurmadan **الصَّعْلة**: yaprak saplarının kökleri çıplak, eğri olandır.

(**صعن**) **الصاد** ve **العين** ve **النون** küçük bir asıldır; şeyde inceliğe delâlet eder. Denir: **فلانٌ صِعْوَنُّ الرأس**: onun (başı) incedir. Ve denir: **أُذُنٌ مُصْعَنَّة**. Dedi ki:
* **والأذْن مُصْعَنَّةٌ كالقَلَمْ**([3]) *

(**صعو**) **الصاد** ve **العين** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الصَّعْوَة**dır; o bir serçedir; çoğulu **صِعاء**dır.

(**صعب**) **الصاد** ve **العين** ve **الباء** sahih, düzenli bir asıldır; kolaylığın zıddına delâlet eder. Bundan **الأمر الصَّعْب** vardır; **الذَّلول**un zıddı. Denir: **صعُبَ** **يصعُب** **صُعوبةً**; ve denir: **أَصْعَبْتُ الأمر**: onu zor buldum.
Ve babdan **المُصْعَب** vardır; o, damızlık erkektir; gücü ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denir: **أَصْعَبنا الجمل**; onu bırakıp binmediğimiz zaman. Ve zikredildi ki onlar derler: **أَصْعَبتُ الناقة**; onu bırakıp üzerine yük yüklemediğin zaman. Bu bir istiâredir. Ve kumda **مَصَاعِبُ** vardır.

(**صعد**) **الصاد** ve **العين** ve **الدال** sahih bir asıldır; yükselmeye ve meşakkate delâlet eder. Bundan **الصَّعُود** vardır; **الحَدُور**un zıddı. Ve denir: **صَعِدَ** **يَصْعَد**. **الإِصعاد** daha yüksek bir yerden **الحَدُور**un karşılığıdır. Ve **الصَّعود**: sarp yokuş; ve işten meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَأُرْهِقُهُ صَعُودَاً﴾  [المدثر 17]. Dedi ki:
نَهَى التَّيْمِيَّ عُتْبةُ والمعلَّى *** وقالا: سوف يَنهرك الصَّعُودُ
أما **الصُّعُدات** ise yollardır; teki **صَعيد**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "**إِيّاكم والقعودَ بالصُّعُدات إِلاَّ من أدَّى حَقَّها**". Ve denir: **صعيد** ve **صُعْد** ve **صُعُدات**; bu, cem‘in cem‘idir; nitekim **طريق** ve **طُرُقٌ** ve **طُرُقات** denir. **الصعيد**e gelince, bir kavim dedi: yerin yüzü. Ebû İshâk ez-Zeccâc derdi: o, yerin yüzüdür; üzerinde toprak olsun ya da olmasın. Zeccâc dedi: dil ehli, **الصَّعيد**in toprak olmadığı hususunda ihtilâf etmez. Bu, Mâlik b. Enes’in ashabının gittiği bir mezheptir. Onların “**الصَّعيد** yerin yüzüdür; topraklı olsun ya da olmasın” sözü bizim mezhebimizdir; ancak hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; iş, Zeccâc’ın dediğinin hilâfınadır. Çünkü Ebû Ubeyd, Asma‘î’den **الصّعيد**in toprak olduğunu nakletti. Halîl diye bilinen kitapta: “**تيمَّمْ بالصَّعيد**” sözleri; yani onun tozundan al. Bu, Zeccâc’ın dediğinin hilâfıdır.
Ve babdan **الصُّعَداء** vardır; o, acıyla nefes almadır; o, yükselen bir nefestir; bu, babın kıyasındandır. أما develerden **الصَّعود** ise, yavrusu ölen, sonra ilk yavrusuna kaldırılan davedir; ona süt verir. Bu, denildiğine göre, sütü için daha hoştur. Ve denir: bilakis o, yavrusunu atan (düşüren)dır. Bu, şu sözün tefsiridir:
* لها لَبَنُ الخَلِيّةِ والصَّعودِ([4]) *
Ve denir: **تَصَعَّدَني الأمرُ**; eğer iş sana zor geldi ise. Ömer dedi: "**ما تصعَّدتْني خطبةُ النكاح([5])**". Ve bazısı dedi: "**الخطبةُ صُعُد**، وهي على ذي اللُّبِّ أَرْبَى". Ve buna yakın olan şeylerden Ebû Amr’un sözü: **أَصْعَدَ  في البِلاد**: nereye yönelse gitti. Ve ondan A‘şâ’nın sözü:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِيٍّ عن الأعشى به حيث **أَصْعَدَا**([6])ومما لا يبعد قياسه **الصَّعْدة** من النِّساء: düzgün boylu olan; sanki o bir **صَعْدَة**dır; o da düzgün kamıştır; böyle biter; düzeltmeye ihtiyaç duymaz.

(**صعر**) **الصاد** ve **العين** ve **الراء** düzenli bir asıldır; *şeyde bir meyle delâlet eder. Bundan **الصَّعَر** vardır; o, boyundaki meyildir. Ve **التصعير**: kibirlenerek yanağı bakıştan çevirmektir. Bazen insan ve devekuşu yaratılışça **أَصْعَرَ** olur. Allah Teâlâ dedi: وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لقمان 18]; bu, **الصَّيعِريّة**dendir; o, devenin yürüyüşünde yanlamasına sapmasıdır. Ve **الصَّيْعِريّةُ**: develerin boyunlarında alâmetlerden bir alâmettir; belki onda bir yanlamasına sapma vardır. el-Müseyyeb dedi:
* بِنَاجٍ عليه **الصَّيْعريَّةُ** مُكْدَمِ([7]) *
أما hadis: "**ليس فيهم إلاَّ أصعَرُ أو أبتر**"، mânâsı: ancak kendini beğenmiş, gitmiş yahut zelil (kimse) vardır. Ve denir: **سَنامٌ صَيْعَرِيٌّ**; yani büyük. Ona bu denilmesi ancak şundandır: büyüdüğü zaman meyleder.
Ve babdan şâz olan şeylerden onların sözü: **قَرَبٌ مُصْعَرٌّ**; yani şiddetli. Dedi ki:
* وقد قَرَبْنَ قَرَباً **مُصْعَرَّا**([8]) *
Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Lisân’da: "**الصَّعْف** ve **الصَّعَف**: Yemen ehli için bir içecek; yapımı, üzümü ezip sonra kaplara atmak, ta ki kaynayıncaya kadar."
([2]) Devamını bulmadım. Belki onda, Zü’r-Rumme’ye ait bir beyitle karıştı:
وخافق الرأس فوق الرحل قلت لـه *** زع بالزمام وجوز الليل مركوم
([3]) Lisân’da (صعن) Adî b. Zeyd’indir. "**مُصَعَّنة**" diye de rivayet edilir. Beyit tamamıyla:
له عنق مثل جذع السحوق *** وأذن مصعنة كالقلم
 ([4]) Hâlid b. Ca‘fer el-Kilâbî’nindir. صدرُه, Lisân’da (صعد) olduğu üzere: * أمرت لها الرعاء ليكرموها *
([5]) Söz tamamıyla: "**ما تصعدني شيء ما تصعدتني خطبة النكاح**".
([6]) Dîvânu’l-A‘şâ 102 ve Lisân (صعد).
([7]) صدرُه, Lisân’da (صعر) olduğu üzere:  * وقد أتناسى الهم عند احتضاره *
([8]) Ondan sonra Lisân’da:  * إذا الهدان حار واسبكرا *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصاعة والصاقعة يتقاربان، وهما الهدة الكبيرة، إلا أن الصقع يقال في الأجسام الأرضية، والصعق في الأجسام العلوية. قال بعض أهل اللغة: الصاعقة على ثلاثة أوجه:
- 1 - الموت، كقوله: ﴿فصعق من في السموات ومن في الأرض﴾ [الزمر /68]، وقوله: ﴿فأخذتهم الصاعقة﴾ [النساء/153].
- 2 - والعذاب، كقوله: ﴿أنذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد وثمود﴾ [فصلت /13].
- 3 - والنار، كقوله: ﴿أنذرتكم الصواعق فيصيب بها من يشاء﴾ [الرعد/13]. وما ذكره فهو أشياء حاصلة من الصاعقة؛ فإن الصاعقة هي الصوت الشديد من الجو، ثم يكون منها نار فقط، أو عذاب، أو موت، وهي في ذاتها شيء واحد، وهذه الأشياء تأثيرات منها.

##### Türkçe

- **الصاعة** ve **الصاقعة** birbirine yaklaşırlar; ikisi de büyük gürültüdür; ancak **الصقع** yer cisimlerinde söylenir, **الصعق** ise yüce cisimlerde. Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الصاعقة** üç vecih üzeredir:
- 1 - ölüm; şu sözü gibi: ﴿فصعق من في السموات ومن في الأرض﴾ [الزمر /68] ve şu sözü: ﴿فأخذتهم الصاعقة﴾ [النساء/153].
- 2 - ve azap; şu sözü gibi: ﴿أنذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد وثمود﴾ [فصلت /13].
- 3 - ve ateş; şu sözü gibi: ﴿أنذرتكم الصواعق فيصيب بها من يشاء﴾ [الرعد/13]. Onun zikrettiği şeyler, **الصاعقة**’dan hâsıl olan şeylerdir; çünkü **الصاعقة** gökten olan şiddetli sestir; sonra ondan yalnız ateş olur, yahut azap, yahut ölüm; ve o, zatında tek bir şeydir; ve bu şeyler ondan olan tesirlerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ع ق
صعقتهم السماء وأصعقتهم‏:‏ أصابتهم بصاعقة وهي نار لا تمر بشيء إلا أحرقته مع وقع شديد‏.‏
وصعق الرعد فهو صاعق‏.‏
وسمعت صعاق الرعد وهو صوته إذا اشتد‏.‏
وصعق الرجل وصعق إذا غشي عليه من هدّة أو صوت شديد يسمعه وصعق إذا مات‏.‏

##### Türkçe

ص ع ق
**صَعَقَتْهُمُ السَّمَاءُ** ve **أَصْعَقَتْهُم**: Onlara bir **صَاعِقَة** ile isabet etti; o, şiddetli bir düşüşle birlikte, bir şeye uğrayıp da onu yakmadıkça geçmeyen bir ateştir.

Ve **صَعَقَ الرَّعْدُ**; o hâlde o **صَاعِق**tır.

Ve **صَعَاقَ الرَّعْدِ** işittim; o, şiddetlendiği zaman onun sesidir.

Ve **صَعِقَ الرَّجُلُ** ve **صُعِقَ**: Bir gürültüden yahut işittiği şiddetli bir sesten dolayı üzerine baygınlık geldi; ve **صُعِقَ**: öldüğü zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَعِقَ الإِنسان صَعْقاً وصَعَقاً، فهو صَعِقٌ: غُشِيَ عليه وذهب عقله من صوت يسمعه كالهَدَّة الشديدة. وصَعِقَ صَعقَاً وصَعْقاً وصَعْقةً وتَصْعاقاً، فهو صَعِقٌ: ماتَ، قال مقاتل في قول أَصابته صاعِقةٌ: الصاعِقةُ الموت، وقال آخرون: كلُّ عذاب مُهْلِك، وفيها ثلاث لغات: صاعِقة وصَعْقة وصاقِعة؛ وقيل: الصاعِقةُ العذاب، والصَّعْقة الغَشْية، والصَّعْقُ مثل الغشي يأْخذ الإِنسان من الحرِّ وغيره، ومثلُ الصاعِقة الصوتُ الشديد من الرعدة يسقط معها قطْعةُ نارٍ، ويقال إِنها المِخْراقُ الذي بيد المَلَك لا يأْتي عليه شيء إِلا أَحْرَقَه. ويقال: أَصْعَقَتْه الصاعقة تُصْعِقُه إِذا أَصابته، وهي الصَّواعِقُ والصَّواقِعُ. ويقال للبَرْق إِذا أَحرق إِنساناً: أَصابته صاعِقةٌ؛ وقال لبيد يذكر أَخاه أَرْبَد: فَجَعَني الرَّعْدُ والصَّواعِقُ بالـ
ـفارِس، يَوْمَ الكَريهةِ، النَّجِدِ
أَبو زيد: الصاعِقةُ
نار تسقط من السماء في رعد شديد، والصاعِقةُ صَيْحةُ العذاب. قال ابن بري: الصَّعْقةُ الصوت الذي يكون عن الصاعقةِ، وبه قرأَ الكسائي: فأَخذتهم الصَّعْقة؛ قال الراجز:
لاحَ سَحابٌ فرأَينا برقَه،
ثم تدلَّى فسمعنا صَعْقَه
وفي حديث خزيمة وذكَر السحابَ: فإِذا زَجَرَ رَعَدَتْ وإِذا رَعَدَتْ صَعَقَتْ أَي أَصابت بصاعِقةٍ.
والصَّاعِقةُ: النار التي يرسلها الله مع الرعد الشديد. يقال: صَعِق الرجلُ وصُعِق. وفي حديث الحسن: يُنْتَظرُ بالمَصْعوقِ
ثَلاثاً ما لم يخافوا عليه نَتْناً؛ هو المغْشِيّ عليه أَو الذي يموت فجأَة لا يعجَّل دفنه. وقوله عز وجل: فأَخَذَتْكم الصّاعِقةُ وأَنتم تَنْظُرون؛ قال أَبو إِسحق: الصاعِقةُ ما يَصْعَقون منه أَي يموتون؛ وفي هذه الآية ذكر البعث بعد موت وقع في الدنيا مثل قوله تعالى: فأَماتَه الله مائةَ عام ثم بَعَثَه؛ فأَما قوله تعالى: وخرَّ موسى صَعِقاً، فإِنما هو غَشْيٌ لا مَوْتٌ لقوله تعالى: فلما أَفاقَ، ولم يقل فلما نُشِرَ، ونَصَب صَعِقاً على الحال، وقيل: إِنه خَرَّ مَيّتاً، وقوله فلما أَفاقَ دليل على الغَشْي لأَنه يقال للذي غُشِيَ عليه، والذي يذهب عقله: قد أَفاق. وقال تعالى في الذين ماتوا: ثم بَعَثْناكم من بَعْدِ مَوتِكم. والصاعِقةُ والصَّعْقةُ: الصيحةُ يُغْشَى منها على من يسمعها أَو يموت. وقال عز وجل: ويُرْسِلُ الصَّواعق فيُصِيب بها مَن يشاء؛ يعني أَصوات الرعد ويقال لها الصَّواقِعُ أَيضاً. وفي الحديث: فإِذا موسى باطِشٌ بالعَرْش فلا أَدري أَجُوزِيَ بالصَّعْقةِ أَم لا؛ الصَّعْقُ: أَن يُغشى على الإِنسان من صوت شديد يسمعه وربما مات منه، ثم استعمل في الموت كثيراً، والصَّعْقة المرَّة الواحدة منه؛ وأَما قوله: فصَعِقَ مَنْ في السَّموات، فقال ثعلب: يكون الموتَ ويكون ذهابَ العقل، والصَّعْقُ يكون موتاً وغَشْياً. وأَصْعَقَه: قتَله؛ قال ابن مقبل:
ترَى النُّعَراتِ الخُضْرَ، تحت لبَانِه،
فُرادَى ومَثْنى أَصْعَقَتْها صَواهِلُهْ
أَي قتَلَتها. وقوله عز وجل: فذَرْهم حتى يُلاقوا يومَهم الذي فيه يَصْعَقُون، وقرئت: يُصْعَقُون، أَي فذرهم إِلى يوم القيامة حتى ينفخ في الصور فيَصْعَق الخلقُ أَي يموتون. والصَّعِقُ: الشديدُ الصوت بيّن الصَّعَقِ؛ قال رؤبة:
إِذا تَتَلاَّهنَّ صَلْصالُ الصَّعَقْ
قال الأَزهري: أَراد الصَّعْقَ فثقّله وهو شدة نهيقه وصوته. وصَعَقَ الثَّوْرُ يَصْعَقُ صُعاقاً: خار خُواراً شديداً. والصّاعِقةُ: العذابُ، وقيل: قطعة من نار تسقط بإِثْرِ
الرعد لا تأْتي على شيء إِلا أَحرقته. وصَعِقَ الرجلُ، فهو صَعِقٌ، وصُعِق: أَصابته صاعِقةٌ قال عمرو بن بحر: الإنسانُ يَكْرَه صوتَ الصاعِقة وإِن كان على ثقة من السلام من الإِحراق، قال: والذي نشاهِد اليوم الأَمْرَعليه أَنه متى قَرُب من الإِنسان قتَلَه؛ قال: ولعل ذلك إِنما هو لأَنّ الشيء إِذا اشتدَّ صَدْمُه فسخ القُوّة، أَو لعل الهواء الذي في الإِنسان والمحيطَ به أَنه يَحْمَى ويستحيل ناراً قد شارك ذلك الصوت من النار، قال: وهم لا يجدون الصوت شديداً جيّداً إِلا ما خالط منه النار. وصَعَقَتهم السماءُ وأَصْعَقَتْهم أَلْقَتْ عليهم صاعِقةً.
والصَّعِقُ الكِلابيّ: أَحدُ فُرْسان العرب، سمي بذلك لأَنه أَصابته صاعِقةٌ، وقيل: سمي بذلك لأَن بني تميم ضربوه على رأْسه فأَمُّوه، فكان إِذا سمع الصوتَ الشديد صَعِقَ فذهب عقله؛ قال أَبو سعيد السيرافي: كان يُطْعِمُ الناس في الجدب بتهامة فهبّت الريحُ فهالَ الترابَ في قصاعِه، فسَبَّ الريح فأَصابته صاعِقةٌ فقتلته، واسمه خُوَيْلِد؛ وفيه يقول القائل:
بِأَنَّ خُوَيْلِداً، فابْكِي عليه،
قَتِيلُ الرَّيحِ في البَلَد التِّهامِي
قال سيبويه: قالوا فلان ابن الصَّعِق، والصَّعِقُ صفة تقع على كل من أَصابه الصَّعقِ، ولكنه غلب عليه حتى صار بمنزلة زيد وعمرو علماً كالنجم، والنسب إِليه صَعَقِيّ على القياس، وصِعَقِيٌّ على غير القياس لأَنهم يقولون فيه قبل الإِضافة صِعِق، على ما يطَّرد في هذا النحو مما ثانيه حرف من حروف الحلق في الاسم والفعل والصفة في لغة قوم.
وصَعِقَت الركية صَعَقاً: انْقاضَتْ فانهارَتْ. وصُواعق: موضع. والصَّعِقُ: اسم رجل؛ قال تميم بن العَمَرّد وكان العَمَرّد طعَن يزيدَ بن الصعق فأَعْرَجَه:
أَبي الذي أَخْنَبَ رجْلَ ابنِ الصَّعِقْ،
إِذْ كانت الخيلُ كعِلْباء العُنُقْ
ويروى لابن أَحمر، ومعنى أَخنب رجله: أَوهَنها.

##### Türkçe

**صَعِقَ** insan **صَعْقاً** ve **صَعَقاً** (diye) **صَعِقَ**; o hâlde o **صَعِقٌ**dur: Üzerine baygınlık geldi ve işittiği bir sesten, şiddetli bir gürültü gibi, aklı gitti. Ve **صَعِقَ** **صَعقَاً** ve **صَعْقاً** ve **صَعْقةً** ve **تَصْعاقاً** (diye) **صَعِقَ**; o hâlde o **صَعِقٌ**dur: Öldü. Mukātil, “ona bir **صاعِقةٌ** isabet etti” sözü hakkında dedi ki: **الصاعِقةُ** ölümdür. Başkaları dedi ki: Her helâk edici azap. Ve onda üç lügat vardır: **صاعِقة** ve **صَعْقة** ve **صاقِعة**; ve denildi ki: **الصاعِقةُ** azaptır, **الصَّعْقة** baygınlıktır, **الصَّعْقُ** ise, sıcaktan ve başkasından insana gelen baygınlık gibi (bir şey)dir. Ve **الصاعِقة** gibi olan, titremeden gelen şiddetli sestir; onunla birlikte bir parça ateş düşer. Ve denilir ki: O, meleğin elindeki, üzerine hiçbir şey gelmeyen (hiçbir şeye uğramayan) bir **المِخْراقُ**tur; ancak onu yakar. Ve denilir: **أَصْعَقَتْه** **الصاعقة** ona isabet ettiğinde onu **تُصْعِقُه** (yani onu çarpar/çarptırır). Ve o, **الصَّواعِقُ** ve **الصَّواقِعُ**dır. Ve şimşeğe, bir insanı yaktığında, denilir: Ona bir **صاعِقةٌ** isabet etti. Lebîd, kardeşi Erbed’i anarak dedi ki:
فَجَعَني الرَّعْدُ والصَّواعِقُ بالـ
ـفارِس، يَوْمَ الكَريهةِ، النَّجِدِ

Ebû Zeyd: **الصاعِقةُ** şiddetli bir gök gürültüsünde gökten düşen ateştir; ve **الصاعِقةُ** azabın çığlığıdır. İbn Berî dedi ki: **الصَّعْقةُ**, **الصاعقةِ**den olan sestir; ve Kisâî onunla okudu: “Böylece onları **الصَّعْقة** aldı.” Râciz dedi ki:
لاحَ سَحابٌ فرأَينا برقَه،
ثم تدلَّى فسمعنا صَعْقَه

Huzeyme hadîsinde, bulutu zikretti ve (şöyle dedi): “Ne zaman (bulut) **زَجَرَ** (sürülüp sevk edilse) **رَعَدَتْ** (gürledi); ne zaman **رَعَدَتْ** (gürlese) **صَعَقَتْ** (çaktı/çarpıp vurdu)”; yani bir **صاعِقةٍ** ile isabet etti.

Ve **الصَّاعِقةُ**: Allah’ın şiddetli gök gürültüsüyle gönderdiği ateştir. Denilir: **صَعِق** adam ve **صُعِق**. Hasan hadîsinde: **بالمَصْعوقِ** üç gün beklenir; ondan bir kokuşma korkmadıkça; o, üzerine baygınlık gelen yahut ansızın ölen kimsedir; defni acele edilmez. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Siz bakıp dururken **الصّاعِقةُ** sizi aldı”; Ebû İshâk dedi ki: **الصاعِقةُ**, ondan **يَصْعَقون** (yani ölürler) (şey)dir. Ve bu âyette, dünyada vuku bulan bir ölümden sonra diriliş zikredilmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Allah onu yüz yıl öldürdü, sonra onu diriltti.” Ama Yüce Allah’ın sözü: “Mûsâ **صَعِقاً** düştü”; bu ancak baygınlıktır, ölüm değildir; Yüce Allah’ın sözü sebebiyle: “Sonra ayılınca”; “Sonra diriltilince” demedi. Ve **صَعِقاً**’ı hâl üzere nasb etti. Ve denildi ki: O, ölü olarak düştü; ve “Sonra ayılınca” sözü, baygınlığa delildir; çünkü üzerine baygınlık gelen ve aklı giden kimse için “ayılmıştır” denilir. Ve Yüce Allah, ölenler hakkında dedi ki: “Sonra ölümünüzden sonra sizi dirilttik.” Ve **الصاعِقةُ** ile **الصَّعْقةُ**: Onu işitenden baygınlık gelen yahut ölen çığlıktır. Aziz ve Celîl olan dedi ki: “Ve **الصَّواعق** gönderir de onunla dilediğine isabet ettirir”; yani gök gürültüsünün sesleri; ve onlara **الصَّواقِعُ** da denilir. Hadîste: “Bir de bakarsın Mûsâ arşa yapışmış; bilmiyorum, **بالصَّعْقةِ** ile cezalandırıldı mı, yoksa hayır mı.” **الصَّعْقُ**: İnsanın işittiği şiddetli bir sesten baygınlık geçirmesidir; belki ondan ölür; sonra ölümde çokça kullanıldı. **الصَّعْقة** ondan bir defalık (olan)dır. Ama onun sözü: “Böylece göklerde olan kimse **صَعِقَ**”; Sa‘leb dedi ki: Ölüm olur ve aklın gitmesi olur; **الصَّعْقُ** ölüm ve baygınlık olur. Ve **أَصْعَقَه**: onu öldürdü; İbn Mukbil dedi ki:
ترَى النُّعَراتِ الخُضْرَ، تحت لبَانِه،
فُرادَى ومَثْنى أَصْعَقَتْها صَواهِلُهْ
Yani: onları öldürdü. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Öyleyse onları, içinde **يَصْعَقُون** oldukları günleriyle karşılaşıncaya kadar bırak”; ve **يُصْعَقُون** diye de okunmuştur; yani: Öyleyse onları kıyamet gününe kadar bırak; sûra üfürülünce yaratılmışlar **فيَصْعَق** (yani ölürler). Ve **الصَّعِقُ**: sesi şiddetli olan; **الصَّعَقِ**ı açık (belli)dir; Ru’be dedi ki:
إِذا تَتَلاَّهنَّ صَلْصالُ الصَّعَقْ
Ezherî dedi ki: **الصَّعْقَ**ı kastetti; onu ağırlaştırdı; o, anırmasının ve sesinin şiddetidir. Ve öküz **صَعَقَ** **يَصْعَقُ** **صُعاقاً**: şiddetli böğürme ile böğürdü. Ve **الصّاعِقةُ**: azaptır; ve denildi ki: Gök gürültüsünün ardından düşen bir ateş parçasıdır; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu yakmasın. Ve adam **صَعِقَ**; o hâlde o **صَعِقٌ**dur; ve **صُعِق**: ona bir **صاعِقةٌ** isabet etti. Amr b. Bahr dedi ki: İnsan, yanmaktan selâmetine güven içinde olsa bile **الصاعِقة** sesini kerih görür. Dedi ki: Bugün gözlemlediğimiz durum şudur ki, ne zaman insana yaklaşsa onu öldürür. Dedi ki: Belki bu ancak şundandır: Şey, çarpması şiddetlenince kuvveti bozar; yahut belki insandaki ve onu kuşatan havanın ısınması ve ateşe dönüşmesidir; o ses, ateşten olanla ortaklık etmiştir. Dedi ki: Onlar, ateşin karıştığı (kısmı) dışında sesi şiddetli, iyi (bir şey) bulmazlar. Ve gök onları **صَعَقَتْ** ve onları **أَصْعَقَتْ**: üzerlerine bir **صاعِقةً** attı.

Ve Kilâbî **الصَّعِقُ**: Arap süvarilerinden biridir; ona bu ad verildi; çünkü ona bir **صاعِقةٌ** isabet etti. Ve denildi ki: Ona bu ad verildi; çünkü Benî Temîm onu başına vurdu da onu sersemlettiler; şiddetli sesi işittiğinde **صَعِقَ** olur, aklı giderdi. Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî dedi ki: Tehâme’de kıtlıkta insanlara yemek yedirirdi; rüzgâr esti de toprağı onun kaplarının içine savurdu; rüzgâra sövdü; ona bir **صاعِقةٌ** isabet etti de onu öldürdü. Adı **خُوَيْلِد**’dir. Onun hakkında söyleyenin sözü:
بِأَنَّ خُوَيْلِداً، فابْكِي عليه،
قَتِيلُ الرَّيحِ في البَلَد التِّهامِي

Sîbeveyh dedi ki: “Falan, **الصَّعِق**’in oğludur” dediler; ve **الصَّعِقُ**, **الصَّعقِ** kendisine isabet eden herkes üzerine vâki olan bir sıfattır; fakat onun üzerinde galip geldi; nihayet Zeyd ve Amr gibi, yıldız gibi bir özel ad mertebesinde oldu. Ve ona nisbet, kıyasa göre **صَعَقِيّ**dir; kıyas dışı olarak **صِعَقِيٌّ**dir; çünkü onlar, izâfeden önce onda **صِعِق** derler; isimde, fiilde ve sıfatta ikincisi boğaz harflerinden bir harf olan bu türde, bir kavmin lügatinde süreklilik gösterdiği üzere.

Ve kuyu **صَعِقَت** **صَعَقاً**: çöktü de yıkıldı. **صُواعق**: bir yer (adı).

Ve **الصَّعِقُ**: bir adam adıdır; Temîm b. el-‘Amerred dedi ki—el-‘Amerred, Yezîd b. **الصعق**’ı mızrakladı da onu topal etti—:
أَبي الذي أَخْنَبَ رجْلَ ابنِ الصَّعِقْ،
إِذْ كانت الخيلُ كعِلْباء العُنُقْ
İbn Ahmer’e de rivayet edilir. Ve “**أَخنب** onun bacağını”nın mânâsı: onu zayıflattı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ع ق * * الصَّاعِقةُ * نار تسقط من السماء في رعد شديد يقال * صَعَقَتْهُم * السماء من باب قطع إذا ألقت عليهم الصاعقة و * الصَّاعِقةُ * أيضا صيحة العذاب و * صَعِقَ * الرجل بالكسر * صَعْقَةً * غشي عليه و * تَصْعَاقا * أيضا وقوله تعالى ﴿فصعق من في السماوات ومن في الأرض﴾ أي مات

##### Türkçe

* ص ع ق * * **الصَّاعِقةُ** * şiddetli bir gök gürültüsü içinde gökten düşen ateştir; “**صَعَقَتْهُم** gök” denir; (bu) قطع babındandır; üzerlerine **الصَّاعِقةُ**’yi attığı zaman. Ve **الصَّاعِقةُ** ayrıca azap çığlığıdır. Ve adam kesre ile **صَعِقَ**; **صَعْقَةً**: üzerine baygınlık geldi. Ve **تَصْعَاقا** da (böyledir). Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فصعق من في السماوات ومن في الأرض﴾ yani öldü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصاعقة: الموت قاله مقاتل وقتادة في تفسير قوله: أصابته صاعقة وقال أبو إسحاق في قوله تعالى: )فأخذتكم الصاعقة وأنتم تنظرون( أي: ما يصعقون منه، أي: يموتون. وفي هذه الآية ذكر البعث بعد موت وقع في الدنيا. وقال آخرون: كل عذاب مهلك وفي ثلاث لغات: صاعقة، وصعقة، وصاقعة. وقيل: الصاعقة: صيحة العذاب. وقيل: هو الصوت الشديد من الرعدة يسقط معها قطعة نار، ويقال: إنها المخراق الذي بيد الملك سائق السحاب، ولا يأتي على شيء إلا أحرقه. ويقال: هي النار التي يرسلها الله مع الرعد الشديد، أو نار تسقط من السماء لها رعد شديد، قاله أبو زيد. والجمع: صواعق، قال عز وجل: )ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشاء( يعني أصوات الرعد، ويقال لها: الصواقع أيضا. وقال لبيد رضي الله عنه يرثي أخاه أربد، وكان أصابته صاعقة فقتلته:
  فجعني الرعد والصواعق بال                      فارس يوم الكريهة النـجـد وعن ابن عمر رضي الله عنهما، قال: كان النبي صلى الله عليه وسلم إذا سمع الرعد والصواعق قال: اللهم لا تقتلنا بغضبك، ولا تهلكنا بعذابك. وسئل وهب بن منبه عن الصاعقة: أشيء إيهامي، أم هي نار، أم ما هي? قال: ما أظن أحدا يعلمها إلا الله تعالى. وقال عمرو بن بحر الجاحظ: الإنسان يكره صوت الصاعقة وإن كان على ثقة من السلامة من الإحراق، قال: والذي نشاهد اليوم الأمر عليه أنه متى قرب من الإنسانث قتله، قال: ولعل ذلك إنما هو لأن الشيء إذا اشتد صدمه فسخ القوة، أو لعل الهواء الذي في الإنسان والمحيط به إنه يحمى ويستحيل نارا قد شارك ذلك الصوت من النار، قال: وهم لا يجدون الصوت شديدا جيدا إلا ما خالط منه النار. وصعقتهم السماء، كمنع صاعقة وهو مصدر على فاعلة كالراغية والثاغية، والصاهلة للإبل والشاء والخيل: أصابتهم بها. وفي حديث خزيمة - وذكر السحاب - فإذا زجر رعدت، وإذا رعدت صعقت أي: أصابت بصاعقة. وصعق الرجل كسمع صعقا بالفتح، ويحرك، وصعقة، وتصعاقا بفتحهما، فهو صعق ككتف: إذا غشي عليه وذهب عقله من صوت يسمعه، كالهدة الشديدة. وقال ابن بري: الصعقة: الصوت الذي يكون عن الصاعقة، وبه قرأ الكسائي )فأخذتهم الصعقة( قال الراجز:
  لاح سحاب فرأينا برقه
  ثم تدلى فسمعنا صعقه وفي الحديث: فإذا موسى باطش بالعرش، فلا أدري أفاق قبلي، أم جوزي بصعقة الطور. والصعق، محركة: شدة الصوت قال رؤبة يصف حمارا وأتنه:
  إذا تتلاهن صلصال الصعق كما في العباب. وقال الأزهري: أراد الصعق فثقله، وهو شدة نهيقه وصوته. ومنه حمار صعق ككتف وهو: الشديد الصوت والنهيق. وقال ابن عباد: الصعق: المتوقع صاعقة. والصعق: لقب خويلد بن نفيل بن عمرو بن كلاب. وقول عمرو بن أحمر الباهلي:
  أبي الذي أخنب رجل ابن الصعق
  إذ كانت الخيل كعلباء الـعـنـق
  ولم يكن يرده الخنس الحـمـق

  يريد يزيد بن عمرو بن خويلد المذكور، كما في العباب. وقال ابن بري: هو لتميم بن العمرد. وكان العمرد طعن يزيد بن الصعق، فأعرجه. والصعق أيضا: لقب فارس لبني كلاب نقله ابن دريد. قلت: وهو خويلد الذي تقدم ذكره، فإنه من بني كلاب ويقال فيه أيضا: الصعق، كإبل أي بكسرتين. قال سيبويه: قالوا فلان ابن الصعق، والصعق: صفة تقع على كل من أصابه الصعق، ولكنه غلب عليه، حتى صار بمنزلة زيد وعمرو علما، كالنجم. والنسبة إليه صعقي، محركة على القياس، كنمر ونمري وصعقي، كعنبي على غير قياس لأنهم يقولون فيه قبل الإضافة: صعق، على ما يطرد في هذا النحو، مما ثانيه حرف من حروف الحلق في الاسم والفعل والصفة. واختلف في سبب لقبه، فقال ابن دريد: لقب بذلك لأن تميما أصابوا رأسه بضربة فأتوه فكان إذا سمع صوتا شديدا صعق فذهب عقله، فلذلك قال دجاجة بن عتر:
  وإنك من هجاء بني تـمـيم                      كمزداد الغرام الى الغـرام
  وهم تركوك أسلح من حبارى                      رأت صقرا وأشرد من نعام
  وهم ضربوك أم الرأس حتى                      بدت أم الدماغ من العظـام قال: وقيس تدفع هذا أو لأنه اتخذ طعاما، فكفأت الريح قدوره هذا نص ابن دريد نقلا عن قيس، وقال أبو سعيد السيرافي: كان يطعم الناس في الجدب بتهامة، فهبت الريح، فهالت التراب في قصاعه، فلعنها وسبها، فأرسل الله تعالى عليه صاعقة فقتلته، قال السيرافي واسمه خويلد، وفيه يقول القائل:
  بأن خويلدا فابكـي عـلـيه                      قتيل الريح في البلد التهامي وصعائق، بالضم: ع بنجد لبني أسد. وصعق كزفر: ع بل هو ماء بجنب المردمة، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: صعق الرجل، كفرح، صعقا، وصعقا، وتصعاقا، فهو صعق: مات. وأصعقته الصاعقة: أصابته. وصعق الرجل كعني: غشي عليه. والمصعوق: المغشي عليه، أو الذي يموت فجأة، ومن حديث الحسن: ينتظر بالمصعوق ثلاثا ما لم يخافوا عليه نتنا والصعق أصله في الغشي من صوت شديد يسمعه، وربما مات منه، ثم استعمل في الموت كثيرا. والصعقة: المرة الواحدة منه. وقوله تعالى )وخر موسى صعقا( قيل: مغشيا عليه، وقيل: ميتا، ولكن قوله: )فلما أفاق( دليل على الغشي. وأما قوله: )فصعق من في السموات ومن في الأرض( فقال ثعلب: يكون الموت، ويكون ذهاب العقل. وأصعقه: قتله، وقال ابن مقبل:
  ترى النعرات الزرق تحت لبانه                      فرادى ومثنى أصعقتها صواهله أي: قتلتها. وقوله تعالى: )فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه يصعقون( وقرئ: يصعقون، أي: فذرهم الى يوم القيامة حتى ينفخ في الصور، فيصعق الخلق، أي: يموتون. وصعق الثور يصعق صعاقا: خار خوارا شديدا. وصعاق الرعد: صوته. والصاعق: البعير المهزول، مخه رار، نقله ابن عباد. وصعقت الركية، كفرح، صعقا: انقاضت فانهارت.

##### Türkçe

**الصاعقة**: ölüm; bunu, “**أصابته صاعقة**” sözüne dair tefsirde Mukātil ve Katāde söylemiştir. Ebû İshâk da Yüce Allah’ın sözü “(**فأخذتكم الصاعقة وأنتم تنظرون**)” hakkında şöyle dedi: yani ondan **يصعقون** olunan şey; yani ölürler. Bu âyette, dünyada vuku bulan bir ölümden sonra diriliş zikredilmiştir. Başkaları dedi ki: helâk edici her azap. Üç lugatte: **صاعقة**، **وصعقة**، **وصاقعة**. Ve denildi ki: **الصاعقة**: azabın çığlığıdır. Ve denildi ki: o, şiddetli gök gürültüsünden olan şiddetli sestir; onunla birlikte bir ateş parçası düşer. Ve denilir ki: o, bulutu sevk eden meleğin elindeki **المخراق**’tır; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu yakmasın. Ve denilir ki: o, Allah’ın şiddetli gök gürültüsü ile birlikte gönderdiği ateştir; yahut gökten düşen, kendisine şiddetli gök gürültüsü olan bir ateştir; bunu Ebû Zeyd söylemiştir. Çoğulu: **صواعق**; Aziz ve Celîl şöyle dedi: “(**ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشاء**)” yani gök gürültüsünün sesleri; ve ona **الصواقع** da denilir. Lebîd (Allah ondan razı olsun) kardeşi Erbed’i mersiye ederken—ona **صاعقة** isabet etmiş ve onu öldürmüştü—şöyle dedi:
  فجعني الرعد والصواعق بال                      فارس يوم الكريهة النـجـد

İbn Ömer’den (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet edildi; dedi ki: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gök gürültüsünü ve **الصواعق**’ı işittiğinde şöyle derdi: “Allah’ım, bizi gazabınla öldürme ve bizi azabınla helâk etme.” Vehb b. Münebbih’e **الصاعقة** hakkında soruldu: vehmî bir şey midir, yoksa ateş midir, yoksa nedir? Dedi ki: Yüce Allah’tan başka birinin onu bildiğini sanmıyorum. Amr b. Bahr el-Câhiz dedi ki: İnsan, yanmaktan selâmete güven içinde olsa bile **الصاعقة**’ın sesinden hoşlanmaz. Dedi ki: Bugün müşahede ettiğimiz hâl şudur ki, ne zaman insana yaklaşsa onu öldürür. Dedi ki: belki bu ancak şundandır: şey şiddetlendiğinde çarpması kuvveti bozar; yahut belki insandaki ve onu kuşatan hava ısınır ve ateşe dönüşür; o ses, ateşten olan bu şeye ortak olmuştur. Dedi ki: onlar, ateşin karıştığı kısım dışında sesi şiddetli, iyi bulmazlar. “**وصعقتهم السماء**”, “**كمنع صاعقة**” (gibi): bu, **فاعلة** üzere bir masdardır; **الراغية** ve **الثاغية** gibi; ve develer, koyunlar ve atlar için **الصاهلة** (gibi): onlara onunla isabet etti (vurdu). Huzeyme hadîsinde—bulut zikredip—(şöyle geçer): “Ne zaman sürülse gürler; ne zaman gürlese **صعقت**”; yani bir **صاعقة** ile isabet etti. “**وصعق الرجل**” “**كسمع**”: fetha ile **صعقا**; ve harekelenir (yani **صَعِقَ** da gelir); ve **صعقة**; ve ikisinin fethasıyla **تصعاقا**; o hâlde o **صعق** “**ككتف**”tir: işittiği bir sesten—şiddetli bir gürültü gibi—üzerine baygınlık geldiğinde ve aklı gittiğinde. İbn Berrî dedi ki: **الصعقة**: **الصاعقة**’dan olan sestir; Kisâî “(**فأخذتهم الصعقة**)” diye bununla okudu. Râciz şöyle dedi:
  لاح سحاب فرأينا برقه
  ثم تدلى فسمعنا صعقه

Hadîste: “Bir de baktım ki Mûsâ arşa yapışmış; bilmiyorum, benden önce mi ayıldı, yoksa Tûr’un **صعقة**’siyle mi mükâfatlandırıldı.” **الصعق**, harekeli: sesin şiddeti; Ru’be, bir eşeği ve dişisini vasfederek şöyle dedi:
  إذا تتلاهن صلصال الصعق

(“**كما في العباب**”da olduğu gibi.) Ezherî dedi ki: **الصعق**’ı kastetti, onu ağırlaştırdı; o, onun anırmasının ve sesinin şiddetidir. Ondandır: **حمار صعق** “**ككتف**”; o: sesi ve anırması şiddetli olandır. İbn Abbâd dedi ki: **الصعق**: **صاعقة** beklenen (kimse). **الصعق**: Huveylid b. Nüfeyl b. Amr b. Kilâb’ın lakabıdır. Amr b. Ahmer el-Bâhilî’nin sözü:
  أبي الذي أخنب رجل ابن الصعق
  إذ كانت الخيل كعلباء الـعـنـق
  ولم يكن يرده الخنس الحـمـق

(“**كما في العباب**”da olduğu üzere.) Bununla, zikredilen Yezîd b. Amr b. Huveylid’i kasteder. İbn Berrî dedi ki: o, Temîm b. el-‘Umurd içindir. ‘Umurd, Yezîd b. **الصعق**’ı mızrakladı da onu topal etti. **الصعق** ayrıca: Benî Kilâb’dan bir süvarinin lakabıdır; bunu İbn Düreyd nakletti. Dedim ki: o, az önce zikri geçen Huveylid’dir; çünkü o Benî Kilâb’dandır; onda ayrıca “**الصعق**” denilir; “**كإبل**” yani iki kesre ile. Sîbeveyh dedi ki: “Falan **ابن الصعق**” dediler; **الصعق**: **الصعق**’a uğrayan herkes üzerine vâki olan bir sıfattır; fakat onda galip geldi, ta ki Zeyd ve Amr gibi bir özel isim (alem) menzilesine geldi; **كالنجم** gibi. Ona nisbet: kıyasa göre harekeli **صعقي**; **نمر** ve **نمري** gibi; ve kıyas dışı olarak **صعقي**; **كعنبي** gibi; çünkü onlar izâfeden önce onda “**صعق**” derler; bu nev‘de, ismin, fiilin ve sıfatın ikincisi boğaz harflerinden bir harf olan şeylerde cereyan eden üzere. Lakabının sebebinde ihtilâf edildi. İbn Düreyd dedi ki: ona bununla lakap verildi; çünkü Temîm, başına bir darbe ile isabet ettirdiler; sonra ona geldiler; o, şiddetli bir ses işittiğinde **صعق** olur, aklı giderdi; bu sebeple Dacâce b. ‘Itr şöyle dedi:
  وإنك من هجاء بني تـمـيم                      كمزداد الغرام الى الغـرام
  وهم تركوك أسلح من حبارى                      رأت صقرا وأشرد من نعام
  وهم ضربوك أم الرأس حتى                      بدت أم الدماغ من العظـام

Dedi ki: Kays bunu reddeder; yahut (sebep) şudur: o, yemek yapmıştı; rüzgâr kazanlarını devirdi. Bu, Kays’tan naklen İbn Düreyd’in metnidir. Ebû Saîd es-Sîrâfî dedi ki: Tihâme’de kıtlıkta insanlara yedirirdi; rüzgâr esti; tozu kaplarına yığdı; o da ona lânet etti ve sövdü; bunun üzerine Yüce Allah ona bir **صاعقة** gönderdi de onu öldürdü. Sîrâfî dedi ki: onun adı Huveylid’dir; onda şairin sözü:
  بأن خويلدا فابكـي عـلـيه                      قتيل الريح في البلد التهامي

**وصعائق**, damme ile: Necd’de Benî Esed’e ait bir yer adıdır. **وصعق** “**كزفر**”: bir yer adıdır; bilakis o, **المردمة** yanında bir sudur; “**كما في العباب**”da olduğu gibi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**صعق الرجل**” “**كفرح**”: **صعقا** ve **صعقا** ve **تصعاقا**; o hâlde o **صعق**: öldü. “**وأصعقته الصاعقة**”: ona isabet etti. “**وصعق الرجل كعني**”: bayıldı. **المصعوق**: bayılan; yahut ansızın ölen. Hasan’ın hadîsinden: “**ينتظر بالمصعوق ثلاثا ما لم يخافوا عليه نتنا**”. **الصعق**’ın aslı, işittiği şiddetli bir sesten bayılmadır; bazen ondan ölür; sonra ölümde çokça kullanıldı. **الصعقة**: ondan bir tek keredir. Yüce Allah’ın sözü “(**وخر موسى صعقا**)”: baygın olarak, denildi; ve ölü olarak, denildi; fakat “(**فلما أفاق**)” sözü baygınlığa delildir. “(**فصعق من في السموات ومن في الأرض**)” sözüne gelince: Sa‘leb dedi ki: ölüm olur; aklın gitmesi de olur. “**وأصعقه**”: onu öldürdü. İbn Mukbil dedi ki:
  ترى النعرات الزرق تحت لبانه                      فرادى ومثنى أصعقتها صواهله

yani: onları öldürdü. Yüce Allah’ın sözü “(**فذرهم حتى يلاقوا يومهم الذي فيه يصعقون**)” ve “**يصعقون**” diye de okundu; yani: onları kıyamet gününe bırak; sûra üfürülünceye kadar; böylece mahlûkat **يصعق** olur; yani ölürler. “**وصعق الثور يصعق صعاقا**”: şiddetli böğürme ile böğürdü. **صعاق الرعد**: onun sesi. **الصاعق**: zayıflamış deve; iliği akıcıdır; bunu İbn Abbâd nakletti. “**وصعقت الركية**” “**كفرح**”: **صعقا**; çöktü de yıkıldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَعَقَتْهُمُ السَّمَآءُ
1 صَعَقَتْهُمُ السَّمَآءُ ذ , (S, O, K,) aor. صَعَقَ , (K,) inf. n. صَاعِقَةٌ, (O, K,) The sky smote them with what is termed صَاعِقَة [i. e. a thunderbolt]. (S, O, K.) [And صَقَعَتْهُم signifies the same.] ― -b2- صَعِقَ is quasi-pass. of the verb in the phrase above; (Z, TA in art. سرف;) signifying He was smitten by a صَاعِقَة; (TA in art. صقع;) as also صَقِعَ; (K and TA in that art.;) and so صُعِقَ and صُقِعَ. (O in that art.) ― -b3- And صَعِقَ, (S, O, Msb, K,) aor. صَعَقَ , (Msb, K,) inf. n. صَعَقٌ, (Msb,) or صَعْقَةٌ, (S, O,) or both, and صَعْقٌ, (K,) and تَصْعَاقٌ, (S, O, K,) He (a man, S, O) swooned, or became insensible, (S, O, Msb, K, TA,) and lost his reason, (TA,) in consequence of a sound that he heard, (Msb, TA,) such as the vehement sound of the fall of a wall or the like or of a part of a mountain; (TA;) as also صُعِقَ. (Msb, TA. *) ― -b4- And صَعِقَ, aor. صَعَقَ , inf. n. صَعْقٌ and تَصْعَاقٌ, He (a man) died. (TA.) فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِى الأَرْضِ, in the Kur [xxxix. 68], means And those in the heavens and those upon the earth shall die: (S, TA:) or shall fall down dead, or in a swoon: (Bd:) or shall lose their reason. (TA.) ― -b5- And صَعِقَتِ الرَّكِيَّةُ, inf. n. صَعَقٌ, The well fell in ruins, or to pieces; or collapsed. (TA.) ― -b6- صُعَاقٌ [as an inf. n.] signifies The sounding of thunder: and صَعِقَ, aor. صَعَقَ , inf. n. صُعَاقٌ, is said of a bull, meaning He bellowed, or lowed: (TA:) and likewise of a man [app. as meaning he bel-lowed, or roared]. (ISk, TA in art. ام.)

أَصْعَقَتْهُ الصَّاعِقَةُ
4 أَصْعَقَتْهُ الصَّاعِقَةُ ذ The صاعقة [or thunderbolt] smote him. (TA.) ― -b2- And اصعقهُ He, or it, caused him to swoon, or become insensible. (S.) ― -b3- And He, or it, killed, or slew, him. (TA.)

صَعْقٌ
صَعْقٌ ذ : see the next paragraph.

صَعَقٌ
صَعَقٌ ذ is an inf. n. of صَعِقَ [q. v.]: (Msb, K:) and primarily signifies A swooning, or becoming insensible, in consequence of a vehement sound that one hears; and sometimes, such that one dies in consequence thereof: ― -b2- afterwards often used as meaning Death. (TA.) ― -b3- [Also] Vehemence of sound or voice: (O, K:) and vehemence of braying of an ass; used in this sense by Rubeh; (O, * TA;) and said by Az to be originally ↓ صَعْقٌ. (TA.)

صَعِقٌ
صَعِقٌ ذ Expecting, or looking for, a صَاعِقَة [or thunderbolt]. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- Also Swooning, or becoming insensible; (K, TA;) and so ↓ مَصْعُوقٌ; or the latter signifies dying suddenly: and the former, swooning, or becoming insensible, and losing his reason, in consequence of a sound that he has heard, such as the vehement sound of the fall of a wall or the like or of a part of a mountain. (TA.) ― -b3- And Dying, or dead. (TA.) ― -b4- Also, (K, TA,) or صَعِقُ الصَّوْتِ, (S, O,) Vehement in voice, (S, O, K, TA,) and in braying; (TA;) applied to an ass. (S, O, TA.)

صَعْقَةٌ
صَعْقَةٌ ذ : see صَاعِقَةٌ. ― -b2- Also The sound proceeding from a صَاعِقَة [or thunderbolt]. (TA.) ― -b3- الصَّعْقَةُ الأُولَى means The first blast [of the horn on the day of resurrection]. (Msb.) ― -b4- And صَعْقَةٌ also signifies A death. (TA.)

صَاعِقٌ
صَاعِقٌ ذ A camel meagre in his marrow. (Ibn- 'Abbلd, O.)

صَاعِقَةٌ
صَاعِقَةٌ ذ [A thunderbolt; i. e.] a thing descending from the thunder, that smites not anything but it alters it and burns it: (Msb:) or fire that falls from the sky, (AZ, S, O, K,) in vehement thunder: (AZ, S, O:) or fire that God sends with vehement thunder: (TA:) or the scourge (مِخْرَاق) that is in the hand of [the angel who is] the driver of the clouds, and that comes not upon anything but it burns it: (O, K:) or a vehement sound from a thundering with which falls a piece of fire: or the sound of thunder: (TA:) Wahb Ibn-Munebbih, being asked respecting it, whether it were a tangible thing or fire or what else, answered that he thought no one knew it except God: (O, TA:) accord. to some, (TA,) it signifies also the cry, or vehement cry, or shout, [that is an efficient] of punishment: (S, O, K:) and death; (O, K;) so accord. to Katلdeh (O, TA) and Mukلtil: (TA:) or a cause of death: (Zj, TA:) and any destructive punishment: (O, K:) and ↓ صَعْقَةٌ and صَاقِعَةٌ are dial. vars. thereof: (TA:) the pl. is صَوَاعِقُ. (O, Msb, TA.)

مَصْعُوقٌ
مَصْعُوقٌ ذ : see صَعِقٌ.

##### Türkçe

صَعَقَتْهُمُ السَّمَآءُ
1 **صَعَقَتْهُمُ السَّمَآءُ** ذ , (S, O, K,) muzâri‘ı **صَعَقَ** , (K,) mastar ismi **صَاعِقَةٌ**, (O, K,) Gök onları **صَاعِقَةٌ** diye adlandırılan şey ile çarptı [yani bir yıldırım]. (S, O, K.) [Ve **صَقَعَتْهُم** aynı mânaya gelir.] ― -b2- **صَعِقَ** yukarıdaki ibaredeki fiilin şibh-i meçhûlüdür; (Z, TA, madde **سرف**’te;) “Bir **صَاعِقَة** ile çarpıldı” mânasındadır; (TA, madde **صقع**’te;) bunun gibi **صَقِعَ**; (K ve TA, o maddede;) ve yine **صُعِقَ** ve **صُقِعَ**. (O, o maddede.) ― -b3- Ve **صَعِقَ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘ı **صَعَقَ** , (Msb, K,) mastarı **صَعَقٌ**, (Msb,) yahut **صَعْقَةٌ**, (S, O,) yahut ikisi birden, ve **صَعْقٌ**, (K,) ve **تَصْعَاقٌ**, (S, O, K,) O (bir adam, S, O) bayıldı, yahut kendinden geçti, (S, O, Msb, K, TA,) ve aklını yitirdi, (TA,) işittiği bir ses sebebiyle, (Msb, TA,) duvarın yıkılmasının şiddetli sesi veya benzeri yahut bir dağın bir parçasının (yıkılıp düşmesinin sesi) gibi; (TA;) bunun gibi **صُعِقَ**. (Msb, TA. *) ― -b4- Ve **صَعِقَ**, muzâri‘ı **صَعَقَ** , mastarı **صَعْقٌ** ve **تَصْعَاقٌ**, O (bir adam) öldü. (TA.) **فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِى الأَرْضِ**, Kur’ân’da [xxxix. 68], “Göklerde olanlar ve yerde olanlar ölecek” demektir: (S, TA:) yahut ölü olarak düşecekler, yahut baygınlık içinde: (Bd:) yahut akıllarını yitirecekler. (TA.) ― -b5- Ve **صَعِقَتِ الرَّكِيَّةُ**, mastarı **صَعَقٌ**, Kuyu yıkıntı hâline düştü, yahut parça parça oldu; yahut çöktü. (TA.) ― -b6- **صُعَاقٌ** [mastar ismi olarak] gök gürültüsünün ses çıkarması demektir: ve **صَعِقَ**, muzâri‘ı **صَعَقَ** , mastarı **صُعَاقٌ**, boğa hakkında söylenir; mânası: böğürdü, yahut möledi: (TA:) ve aynı şekilde bir adam hakkında da [görünüşe göre böğürdü yahut kükredi mânasında]. (ISk, TA, madde **ام**’de.)

أَصْعَقَتْهُ الصَّاعِقَةُ
4 **أَصْعَقَتْهُ الصَّاعِقَةُ** ذ **صاعقة** [yahut yıldırım] onu çarptı. (TA.) ― -b2- Ve **اصعقهُ** O, yahut o (şey), onu bayılttı, yahut kendinden geçirdi. (S.) ― -b3- Ve O, yahut o (şey), onu öldürdü, yahut katletti. (TA.)

صَعْقٌ
**صَعْقٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

صَعَقٌ
**صَعَقٌ** ذ **صَعِقَ**’ın mastar ismidir [bkz.]: (Msb, K:) ve aslî olarak, kişinin işittiği şiddetli bir ses sebebiyle bayılması yahut kendinden geçmesi mânasına gelir; ve bazen, bunun neticesinde öldüğü şekilde: ― -b2- sonra çoğu kez “ölüm” mânasında kullanılır. (TA.) ― -b3- [Ayrıca] sesin yahut seslenişin şiddeti: (O, K:) ve eşeğin anırmasının şiddeti; bu mânada Rubeh tarafından kullanılmıştır; (O, * TA;) ve Az tarafından aslının ↓ **صَعْقٌ** olduğu söylenmiştir. (TA.)

صَعِقٌ
**صَعِقٌ** ذ Bir **صَاعِقَةٌ** [yahut yıldırım] bekleyen, yahut gözleyen. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- Ayrıca bayılan, yahut kendinden geçen; (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **مَصْعُوقٌ**; yahut ikincisi ansızın ölmek mânasına gelir: ve birincisi, işittiği bir ses sebebiyle, duvarın yıkılmasının şiddetli sesi veya benzeri yahut bir dağın bir parçasının (yıkılıp düşmesinin sesi) gibi, bayılması yahut kendinden geçmesi ve aklını yitirmesi (mânasına gelir). (TA.) ― -b3- Ve ölen, yahut ölü. (TA.) ― -b4- Ayrıca, (K, TA,) yahut **صَعِقُ الصَّوْتِ**, (S, O,) seste şiddetli, (S, O, K, TA,) ve anırmada (şiddetli); (TA;) eşeğe uygulanır. (S, O, TA.)

صَعْقَةٌ
**صَعْقَةٌ** ذ : **صَاعِقَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca bir **صَاعِقَةٌ**’dan [yahut yıldırımdan] çıkan ses. (TA.) ― -b3- **الصَّعْقَةُ الأُولَى** “ilk üfleme” [kıyamet günündeki sûra üfleme] demektir. (Msb.) ― -b4- Ve **صَعْقَةٌ** ayrıca bir ölüm mânasına gelir. (TA.)

صَاعِقٌ
**صَاعِقٌ** ذ İliği zayıf bir deve. (Ibn- 'Abbلd, O.)

صَاعِقَةٌ
**صَاعِقَةٌ** ذ [Bir yıldırım; yani] gök gürültüsünden inen, hiçbir şeye çarpmaz ki onu değiştirmesin ve yakmasın: (Msb:) yahut şiddetli gök gürültüsü içinde gökten düşen ateş: (AZ, S, O, K,) (AZ, S, O:) yahut Allah’ın şiddetli gök gürültüsü ile gönderdiği ateş: (TA:) yahut bulutların sürücüsü [olan meleğin] elindeki kamçı (**مِخْرَاق**) ve hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu yakmasın: (O, K:) yahut gök gürlemesinden olan şiddetli bir ses; onunla birlikte bir parça ateş düşer: yahut gök gürültüsünün sesi: (TA:) Wahb İbn-Munebbih’e onun hakkında, elle tutulur bir şey mi yoksa ateş mi yahut başka ne olduğu sorulunca, Allah’tan başka kimsenin onu bildiğini zannetmediğini cevapladı: (O, TA:) bazılarına göre, (TA,) o ayrıca azabın [etkili] çığlığı, yahut şiddetli çığlığı, yahut haykırışı mânasına gelir: (S, O, K:) ve ölüm; (O, K;) Katâde’ye (O, TA) ve Mukâtil’e göre böyledir: (TA:) yahut ölüm sebebi: (Zj, TA:) ve her yıkıcı azap: (O, K:) ve ↓ **صَعْقَةٌ** ve **صَاقِعَةٌ** onun lehçe varyantlarıdır: (TA:) çoğulu **صَوَاعِقُ**’tur. (O, Msb, TA.)

مَصْعُوقٌ
**مَصْعُوقٌ** ذ : **صَعِقٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَعَقَ
صَعَقَ A ( n. ac. صَاْعِقَة 21t ),
a.  Struck ( thunderbolt ); struck with lightning.

صَعِقَ
صَعِقَ A ( n. ac. صَعَق 4 ),
a.  Roared, crashed ( thunder ).

b.  ( n. ac. صَعْق 1 ,  صَعْقَة 1t ,  صَعَق 4 ,  تَصْعَاْق 62 ) [&  pass. ], Swooned, fainted; was stunned.

أَصْعَقَ
أَصْعَقَ IV ,
a.  Made to faint; stunned.

صَعْقَة
صَعْقَة 1t ,
a.  see 21t .

صَعَق
صَعَق 4 ,
a.  Noise, uproar.

b.  Swooning.

c.  Death.

صَاْعِقَة
صَاْعِقَة 21t , ( pl. صَوَاْعِقُ 41 ),
a.  Thunderbolt.

b.  Terrible punishment, chastisement.

c.  Cries of pain.

##### Türkçe

**صَعَقَ**
**صَعَقَ** A ( n. ac. **صَاْعِقَة** 21t ),
a. (yıldırım) çarptı (gök gürültüsü yıldırımı); yıldırımla vuruldu.

**صَعِقَ**
**صَعِقَ** A ( n. ac. **صَعَق** 4 ),
a. Kükredi, gürledi (gök gürültüsü).

b. ( n. ac. **صَعْق** 1 , **صَعْقَة** 1t , **صَعَق** 4 , **تَصْعَاْق** 62 ) [& pass. ], bayıldı, kendinden geçti; sersemledi.

**أَصْعَقَ**
**أَصْعَقَ** IV ,
a. Bayılttı; sersemletti.

**صَعْقَة**
**صَعْقَة** 1t ,
a. bkz. 21t .

**صَعَق**
**صَعَق** 4 ,
a. Gürültü, patırtı.

b. Bayılma.

c. Ölüm.

**صَاْعِقَة**
**صَاْعِقَة** 21t , ( pl. **صَوَاْعِقُ** 41 ),
a. Yıldırım.

b. Korkunç ceza, azap.

c. Acı çığlıkları.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صعق
صَعِقَ - يَصْعَقُ - صَعِق - صَعِقاً
صَعِقَ - يَصْعَقُ + الكائن: (ضد أفاق): يَفْقِدُ الوعيَ بشكل مفاجئ: يصاب بشيء يؤدي إلى فقد الوعي والغيبوبة بسبب الألم، أو شلل القدرات العصبية، مثل شرارة أو شحنة كهربائية متولدة من الظروف الجوية أو صوت نفخ الصور، أو بضوء رهيب أو ما شابه
صَعِق: على وزن " فـَعـِل" اسم فاعل مبالغة  بمعنى مفعول من " صَعِقَ - يَصْعَقُ"
صَعِقاً: حال من " صَعِق ": بشكل فاقداً فيه وعيه
﴿وخر موسى صعقا﴾: خر فاقداً الوعي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص الوعي والنوم وفقد الوعي بدرجاته المختلفة مرتبة تبعاً لتسلسل دورة النوم والغفلة، ثم مرتبة تبعاً لعمق نقص أو فقد الوعي والانتباه " وهي:
صَعِقَ - يَصْعَقُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ، نَامَ - يَنَامُ، قَالَ - يَقِِيلُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ
صَعِقَ - يَصْعَقُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ، نَامَ - يَنَامُ، قَيَلَ - يَقِيلُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ
يفرق لفظاً:
صَعِقَ - يَصْعَقُ + الكائن: (ضد أفاق): يَفْقِدُ الوعي بشكل مفاجئ
صَعَقَ - يَصْعَقُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناً: قتله وأماته صَعقاً: جعله يفقد الوعي ويغشى عليه منتهياً بالموت المفاجئ
صعـِق
 	﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ(68)﴾ الزمر ﴿فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمْ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ(45)﴾ الطور
صَعِقا
 ﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [صعق] ص ع ق: الصَّاعِقةُ نار تسقط من السماء في رعد شديد يقال صَعَقَتْهُم السماء من باب قطع إذا ألقت عليهم الصاعقة و الصَّاعِقةُ أيضا صيحة العذاب وصَعِقَ الرجل بالكسر صَعْقَةً غشي عليه و تَصْعَاقا أيضا وقوله تعالى ﴿فصعق من في السماوات ومن في الأرض﴾ أي مات
الراغب
صعق
- الصاعة والصاقعة يتقاربان، وهما الهدة الكبيرة، إلا أن الصقع يقال في الأجسام الأرضية، والصعق في الأجسام العلوية. قال بعض أهل اللغة: الصاعقة على ثلاثة أوجه:
- 1 - الموت، كقوله: }فصعق من في السموات ومن في الأرض﴿[الزمر /68]، وقوله:﴾فأخذتهم الصاعقة{ [النساء/153].
- 2 - والعذاب، كقوله: }أنذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد وثمود{ [فصلت /13].
- 3 - والنار، كقوله: }أنذرتكم الصواعق فيصيب بها من يشاء{ [الرعد/13]. وما ذكره فهو أشياء حاصلة من الصاعقة؛ فإن الصاعقة هي الصوت الشديد من الجو، ثم يكون منها نار فقط، أو عذاب، أو موت، وهي في ذاتها شيء واحد، وهذه الأشياء تأثيرات منها.
ملخص اللسان:
1.     صَعِقَ الإِنسان صَعْقاً وصَعَقاً،فهو صَعِقٌ:غُشِيَ عليه وذهب عقله من صوت يسمعه كالهَدَّة الشديدة.
2.     وصَعِقَ صَعقَاً ماتَ،
3.     وأَصْعَقَه:قتَله
4.     الصاعِقةُ الموت،وقيل:الصاعِقةُ العذاب،الصوتُ الشديد من الرعدة يسقط معها قطْعةُ نارٍ والصاعِقةُ صَيْحةُ العذاب.
5.     والصَّعْقُ مثل الغشي يأْخذ الإِنسان من الحرِّ وغيره،
6.     وصَعِقَت الركية صَعَقاً: انْقاضَتْ فانهارَتْ.
7.     والصَّعْقُ مثل الغشي يأْخذ الإِنسان من الحرِّ وغيره
8.     وصَعِقَت الركية صَعَقاً: انْقاضَتْ فانهارَتْ
9.     ، والصَّعْقُ يكون موتاً وغَشْياً. وأَصْعَقَه: قتَله
10.                         وصُعِق: أَصابته صاعِقةٌ
لسان العرب
● - صعق: صَعِقَ الإِنسان صَعْقاً وصَعَقاً، فهو صَعِقٌ: غُشِيَ عليه وذهب    عقله من صوت يسمعه كالهَدَّة الشديدة. وصَعِقَ صَعقَاً وصَعْقاً وصَعْقةً    وتَصْعاقاً، فهو صَعِقٌ: ماتَ، قال مقاتل في قول أَصابته صاعِقةٌ:    الصاعِقةُ الموت، وقال آخرون: كلُّ عذاب مُهْلِك، وفيها ثلاث لغات: صاعِقة    وصَعْقة وصاقِعة؛ وقيل: الصاعِقةُ العذاب، والصَّعْقة الغَشْية، والصَّعْقُ    مثل الغشي يأْخذ الإِنسان من الحرِّ وغيره، ومثلُ الصاعِقة الصوتُ الشديد    من الرعدة يسقط معها قطْعةُ نارٍ، ويقال إِنها المِخْراقُ الذي بيد    المَلَك لا يأْتي عليه شيء إِلا أَحْرَقَه. ويقال: أَصْعَقَتْه الصاعقة    تُصْعِقُه إِذا أَصابته، وهي الصَّواعِقُ والصَّواقِعُ. ويقال للبَرْق إِذا    أَحرق إِنساناً: أَصابته صاعِقةٌ؛ وقال لبيد يذكر أَخاه أَرْبَد:    فَجَعَني الرَّعْدُ والصَّواعِقُ بالـ    ـفارِس، يَوْمَ الكَريهةِ، النَّجِدِ    أَبو زيد: الصاعِقةُ    نار تسقط من السماء في رعد شديد، والصاعِقةُ صَيْحةُ العذاب. قال ابن    بري: الصَّعْقةُ الصوت الذي يكون عن الصاعقةِ، وبه قرأَ الكسائي: فأَخذتهم    الصَّعْقة؛ قال الراجز:    لاحَ سَحابٌ فرأَينا برقَه،    ثم تدلَّى فسمعنا صَعْقَه    وفي حديث خزيمة وذكَر السحابَ: فإِذا زَجَرَ رَعَدَتْ وإِذا رَعَدَتْ    صَعَقَتْ أَي أَصابت بصاعِقةٍ.    والصَّاعِقةُ: النار التي يرسلها الله مع الرعد الشديد. يقال: صَعِق    الرجلُ وصُعِق. وفي حديث الحسن: يُنْتَظرُ بالمَصْعوقِ    ثَلاثاً ما لم يخافوا عليه نَتْناً؛ هو المغْشِيّ عليه أَو الذي يموت    فجأَة لا يعجَّل دفنه. وقوله عز وجل: فأَخَذَتْكم الصّاعِقةُ وأَنتم    تَنْظُرون؛ قال أَبو إِسحق: الصاعِقةُ ما يَصْعَقون منه أَي يموتون؛ وفي هذه    الآية ذكر البعث بعد موت وقع في الدنيا مثل قوله تعالى: فأَماتَه الله    مائةَ عام ثم بَعَثَه؛ فأَما قوله تعالى: وخرَّ موسى صَعِقاً، فإِنما هو    غَشْيٌ لا مَوْتٌ لقوله تعالى: فلما أَفاقَ، ولم يقل فلما نُشِرَ، ونَصَب    صَعِقاً على الحال، وقيل: إِنه خَرَّ مَيّتاً، وقوله فلما أَفاقَ دليل على    الغَشْي لأَنه يقال للذي غُشِيَ عليه، والذي يذهب عقله: قد أَفاق. وقال    تعالى في الذين ماتوا: ثم بَعَثْناكم من بَعْدِ مَوتِكم. والصاعِقةُ    والصَّعْقةُ: الصيحةُ يُغْشَى منها على من يسمعها أَو يموت. وقال عز وجل:    ويُرْسِلُ الصَّواعق فيُصِيب بها مَن يشاء؛ يعني أَصوات الرعد ويقال لها    الصَّواقِعُ أَيضاً. وفي الحديث: فإِذا موسى باطِشٌ بالعَرْش فلا أَدري    أَجُوزِيَ بالصَّعْقةِ أَم لا؛ الصَّعْقُ: أَن يُغشى على الإِنسان من صوت شديد    يسمعه وربما مات منه، ثم استعمل في الموت كثيراً، والصَّعْقة المرَّة    الواحدة منه؛ وأَما قوله: فصَعِقَ مَنْ في السَّموات، فقال ثعلب: يكون    الموتَ ويكون ذهابَ العقل، والصَّعْقُ يكون موتاً وغَشْياً. وأَصْعَقَه:    قتَله؛ قال ابن مقبل:    ترَى النُّعَراتِ الخُضْرَ، تحت لبَانِه،    فُرادَى ومَثْنى أَصْعَقَتْها صَواهِلُهْ    أَي قتَلَتها. وقوله عز وجل: فذَرْهم حتى يُلاقوا يومَهم الذي فيه    يَصْعَقُون، وقرئت: يُصْعَقُون، أَي فذرهم إِلى يوم القيامة حتى ينفخ في الصور    فيَصْعَق الخلقُ أَي يموتون. والصَّعِقُ: الشديدُ الصوت بيّن الصَّعَقِ؛    قال رؤبة:    إِذا تَتَلاَّهنَّ صَلْصالُ الصَّعَقْ    قال الأَزهري: أَراد الصَّعْقَ فثقّله وهو شدة نهيقه وصوته. وصَعَقَ    الثَّوْرُ يَصْعَقُ صُعاقاً: خار خُواراً شديداً. والصّاعِقةُ: العذابُ،    وقيل: قطعة من نار تسقط بإِثْرِ    الرعد لا تأْتي على شيء إِلا أَحرقته. وصَعِقَ الرجلُ، فهو صَعِقٌ،    وصُعِق: أَصابته صاعِقةٌ قال عمرو بن بحر: الإنسانُ يَكْرَه صوتَ الصاعِقة    وإِن كان على ثقة من السلام من الإِحراق، قال: والذي نشاهِد اليوم    الأَمْرَعليه أَنه متى قَرُب من الإِنسان قتَلَه؛ قال: ولعل ذلك إِنما هو لأَنّ    الشيء إِذا اشتدَّ صَدْمُه فسخ القُوّة، أَو لعل الهواء الذي في الإِنسان    والمحيطَ به أَنه يَحْمَى ويستحيل ناراً قد شارك ذلك الصوت من النار،    قال: وهم لا يجدون الصوت شديداً جيّداً إِلا ما خالط منه النار. وصَعَقَتهم    السماءُ وأَصْعَقَتْهم أَلْقَتْ عليهم صاعِقةً.    والصَّعِقُ الكِلابيّ: أَحدُ فُرْسان العرب، سمي بذلك لأَنه أَصابته    صاعِقةٌ، وقيل: سمي بذلك لأَن بني تميم ضربوه على رأْسه فأَمُّوه، فكان إِذا    سمع الصوتَ الشديد صَعِقَ فذهب عقله؛ قال أَبو سعيد السيرافي: كان    يُطْعِمُ الناس في الجدب بتهامة فهبّت الريحُ فهالَ الترابَ    في قصاعِه، فسَبَّ الريح فأَصابته صاعِقةٌ فقتلته، واسمه خُوَيْلِد؛    وفيه يقول القائل:    بِأَنَّ خُوَيْلِداً، فابْكِي عليه،    قَتِيلُ الرَّيحِ في البَلَد التِّهامِي    قال سيبويه: قالوا فلان ابن الصَّعِق، والصَّعِقُ صفة تقع على كل من    أَصابه الصَّعقِ، ولكنه غلب عليه حتى صار بمنزلة زيد وعمرو علماً كالنجم،    والنسب إِليه صَعَقِيّ على القياس، وصِعَقِيٌّ على غير القياس لأَنهم    يقولون فيه قبل الإِضافة صِعِق، على ما يطَّرد في هذا النحو مما ثانيه حرف من    حروف الحلق في الاسم والفعل والصفة في لغة قوم.    وصَعِقَت الركية صَعَقاً: انْقاضَتْ فانهارَتْ. وصُواعق: موضع.    والصَّعِقُ: اسم رجل؛ قال تميم بن العَمَرّد وكان العَمَرّد طعَن يزيدَ بن الصعق    فأَعْرَجَه:    أَبي الذي أَخْنَبَ رجْلَ ابنِ الصَّعِقْ،    إِذْ كانت الخيلُ كعِلْباء العُنُقْ    ويروى لابن أَحمر، ومعنى أَخنب رجله: أَوهَنها.
مقاييس اللغة:
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ. قال الله تعالى: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ﴾ [الزمر 68].
القاموس المحيط:
الصاعقةُ الموتُ، وكلُّ عَذابٍ مُهْلِكٍ، وصَيْحَةُ العذابِ، والمِخْراقُ الذي بيَدِ المَلَكِ سائِقِ السحابِ، ولا يأتي على شيءٍ إلاَّ أحْرَقَهُ، أو نارٌ تَسْقُطُ من السماءِ. وصَعَقَتْهُمُ السماءُ، كمنَع، صاعِقَةً، مَصْدَرٌ كالراعِيةِ أصابَتْهُم بها. وكَسمعَ صَعْقاً، ويُحَرَّكُ، وصَعْقَةً وتَصْعاقاً، فهو صَعِقٌ، ككتِفٍ غُشِيَ عليه. والصَّعَقُ، محرَّكةً شدّةُ الصَّوتِ. وككتِفٍ الشديدُ الصَّوتِ، والمُتَوَقِّعُ صاعِقَةً، ولَقَبُ خُوَيْلِدِ بنِ نُفَيْلٍ، وفارِسٍ لبنيْ كلابٍ، ويقالُ فيه: الصِعِقُ، كإِبِلٍ، والنِسْبَةُ، صَعَقِيٌّ، محرَّكةً، وصِعَقِيٌّ، كعنَبيٍّ، على غيرِ قِياسٍ، لُقِّبَ لأَنّ تَميماً أصابوا رأسَه بضَرْبَةٍ، فكان إذا سَمِعَ صَوْتاً صَعِقَ، أو لأَنه اتَّخَذَ طعاماً، فَكَفأتِ الريحُ قُدورَهُ، فَلَعَنَها، فأرْسَلَ الله تعالى عليه صاعِقَةً. وصُعائِقُ، بالضم: ع بنَجْدٍ لبني أسدٍ. وكزُفَرَ: ع.
تاج العروس:
ص ع ق
الصّاعِقَةُ : المَوْتُ قاله مُقاتِل وقَتادَةُ في تفْسير قولِه : أصابَتْهُ صاعِقَة وقال أبو إسْحاقَ في قولِه تعالى : ( فأخَذَتْكُم الصّاعِقَةُ وأنتُم تَنظُرون ) أي : ما يصْعَقون منه أي : يموتُون . وفي هذه الآية ذَكَر البَعْثَ بعدَ مَوْتٍ وقَعَ في الدُنْيا . وقال آخَرون : كُلُّ عَذابٍ مُهلِكٍ وفي ثلاثُ لُغاتٍ : صاعِقَة وصَعْقَة وصاقِعَة . وقيلَ : الصّاعِقَة : صَيْحَةُ العَذاب . وقيلَ : هو الصّوتُ الشّديدُ من الرّعْدَةِ يسْقُط معها قِطْعَةُ نارٍ ويُقال : إنّها المِخْراقُ الذي بيَدِ المَلَكِ سائِق السّحابِ ولا يأتِي علَى شيءٍ إلا أحْرَقَه . ويُقال : هي النّارُ التي يُرْسِلُها اللهُ مع الرّعْدِ الشّديد أو نارٌ تسْقُط من السّماءِ لَها رَعْدٌ شَديدٌ قاله أبو زيدٍ . والجَمْعُ : صَواعِقُ قال عَزّ وجلّ : ( ويُرسِلُ الصّواعِقَ فيُصيبُ بِها مَنْ يَشاءُ ) يعني أصواتَ الرّعد ويُقال لها : الصّواقِعُ أيضاً . وقال لَبيدٌ رضيَ اللهُ عنه يرْثي أخاه أرْبَدَ وكان أصابَتْه صاعِقَة فقتلَتْهُ :
فجّعَنِي الرّعْدُ والصّواعِقُ بالْ ... فارِسِ يومَ الكَريهَةِ النَّجِدِ وعن ابنِ عمرَ رضِي الله عنهما قال : كان النّبيُّ صلّى الله عليه وسلّم إذا سمِعَ الرّعْد والصّواعق قال : اللهُم لا تَقْتُلْنا بغضبِك ولا تُهلِكْنا بعَذابِك . وسُئل وهْبُ بنُ مُنَبِّه عن الصّاعِقة : أشَيْء إيهامِيّ أم هي نارٌ أم ما هِي ؟ قال : ما أظنُّ أحداً يعلَمُها إلاّ اللهُ تَعالَى . وقال عَمْرو بنُ بحْر الجاحِظ : الإنسانُ يكْره صوْتَ الصاعِقَة وإن كان على ثِقَة من السّلامَةِ من الإحْراقِ قال : والّذي نُشاهِد اليَوْمَ الأمر عليه أنّه متَى قَرُب من الإنسانث قتَلَه قال : ولعلّ ذلك إنّما هو لأنّ الشيءَ إذا اشتدّ صَدْمُه فسخَ القوّة أو لعلّ الهَواءَ الذي في الإنْسانِ والمُحيطَ به إنه يحْمَى ويسْتَحيلُ ناراً قد شارَكَ ذلِك الصّوت من النّار قال : وهم لا يجِدون الصّوت شَديداً جيّداً إلا ما خالَطَ منه النّار . وصعَقَتْهُمُ السّماءُ كمنَع صاعِقَةً وهو مصْدَر على فاعِلَة كالرّاغِيةِ والثّاغِية والصّاهِلة للإبِل والشّاء والخَيْلِ : أصابَتْهُم بِها . وفي حديث خُزَيْمة - وذَكَر السّحابَ - فإذا زَجَر رعَدَتْ وإذا رَعَدَتْ صعِقَت أي : أصابَتْ بِصاعِقَة . وصعِقَ الرّجلُ كسمِعَ صَعْقاًبالفتح ويحَرَّك وصَعْقَةً وتَصْعاقاً بفَتْحِهما فهو صَعِقٌ ككَتِفٍ : إذا غُشِيَ عليه وذهَبَ عقْلُهُ من صوْت يسْمَعُه كالهَدّةِ الشّديدةِ . وقال ابنُ بَرّيّ : الصّعْقَةُ : الصّوتُ الذي يكونُ عن الصّاعِقَة وبه قرأ الكِسائِيُّ ( فأخَذَتْهُم الصّعْقَةُ ) قال الرّاجِز :
" لاحَ سَحابٌ فرأيْنا برْقَهْ
" ثم تدلّى فسمِعْنا صَعْقَهْ وفي الحديث : فإذا موسَى باطِشٌ بالعَرشِ فلا أدْري أفاقَ قَبْلي أمْ جِوزِيَ بصَعْقَةِ الطّور . والصّعَق مُحَرّكةً : شِدّة الصّوت قال رؤبَة يصِفُ حِماراً وأُتُنَه :
" إذا تَتَلاّهُنّ صَلْصالُ الصَّعَقْ كما في العُباب . وقال الأزهريّ : أرادَ الصّعْقَ فثقّلَه وهو شدّة نهيقِه وصوتِه . ومنه حِمارٌ صعِقٌ ككَتِف وهو : الشّديدُ الصّوْت والنّهيق . وقال ابنُ عبّادِ : الصّعِقُ : المُتَوقِّعُ صاعقَةً . والصَّعِقُ : لقَبُ خُوَيْلِد بنِ نُفَيْل بنِ عمْرو بنِ كِلاب . وقولُ عَمْرو بنِ أحْمَر الباهِليّ :
" أبي الذي أخْنَبَ رِجْلَ ابنِ الصّعِقْ
" إذْ كانت الخَيْلُ كعِلْباءِ العُنُقْ
" ولم يكُنْ يردُّه الخُنْسُ الحُمُقْ
يُريدُ يَزيدَ بنَ عمْرو بنِ خُوَيْلِد المذْكورَ كما في العُبابِ . وقال ابنُ بَرّيّ : هو لتَميم بن العَمَرّدِ . وكان العمَرّدُ طعَنَ يَزيدَ بنَ الصّعِقِ فأعرَجَه . والصّعِقُ أيضاً : لقَبُ فارِسٍ لبَني كِلاب نقَله ابنُ دُرَيْد . قُلتُ : وهو خُوَيْلِدٌ الذي تقدّم ذِكرُه فإنّه من بَني كِلاب ويُقالُ فيه أيضاً : الصِّعِقُ كإبِلٍ أي بكَسْرَتَيْن . قال سيبَوَيْهِ : قالوا فُلانُ ابن الصَّعِق والصَّعِق : صِفَة تقَعُ على كُلِّ مَنْ أصابَه الصَّعْق ولكنّه غلَبَ عليه حتّى صار بمَنْزِلة زيْدٍ وعمْرو عَلَماً كالنّجْم . والنِّسبةُ إليه صعَقيٌّ مُحَرَّكَةً على القِياس كنَمِرٍ ونَمَريٍّ وصِعَقِيّ كعِنَبيّ على غيْر قِياس لأنّهم يقولون فيه قبْل الإضافة : صِعِق على ما يطّرِدُ في هذا النّحْوِ مما ثانِيهِ حرْفٌ من حُروفِ الحَلْقِ في الاسْم والفِعْل والصِّفَة . واختُلِفَ في سَبَب لقَبه فقالَ ابنُ دُرَيد : لُقِّبَ بذلِك لأنّ تَميماً أصابُوا رأسَهُ بضَرْبَةٍ فأتوه فكان إذا سمِعَ صوْتاً شديداً صَعِق فذَهَب عقْلُه فلذلك قالَ دَجاجَةُ بن عِتْر :
وإنّك من هِجاء بَني تَميم ... كمُزدادِ الغَرامِ الى الغَرامِ
وهم تَركوكَ أسلحَ من حُبارَى ... رأتْ صَقْراً وأشرَدَ من نَعامِ
وهم ضَرَبوكَ أُمَّ الرأْسِ حتّى ... بدَتْ أمُّ الدِّماغِ من العِظامِ قال : وقيْس تَدفَعُ هذا أو لأنّه اتّخذَ طَعاماً فكفأَت الرّيحُ قُدورَه هذا نصُّ ابنِ دُرَيْد نقلاً عن قَيْس وقال أبو سَعيدٍ السّيرافيّ : كان يُطعِمُ النّاسَ في الجَدْب بتِهامَةَ فهبّت الرّيحُ فهالت التُرابَ في قِصاعِهِ فلعَنَها وسَبّها فأرْسَل اللهُ تَعالَى عليه صاعِقَةً فقتلَتْه قال السّيرافي واسمُه خُوَيْلد وفيه يَقولُ القائِلُ :
بأنّ خُوَيْلِداً فابْكي عليه ... قَتيلُ الرّيحِ في البَلَدِ التِّهامي وصُعائِقُ بالضمِّ : ع بنَجْد لبَني أسَد . وصُعَق كزُفَر : ع بل هو ماءٌ بجَنْبِ المَرْدَمة كما في العُباب . ومما يُستَدْرَك عليه : صَعِقَ الرجلُ كفَرِح صَعْقاً وصَعَقاً وتَصْعاقاً فهو صَعِقٌ : مات . وأصعَقَتْه الصاعِقَة : أصابَتْهُ . وصُعِق الرّجل كعُنِي : غُشِي عليه . والمَصْعوق : المَغْشيُّ عليه أو الذي يَموتُ فجْأة ومن حَديثُ الحسَن : يُنتَظَر بالمَصْعوق ثَلاثاً ما لم يَخافوا عليه نَتْناً والصّعْقُ أصلُه في الغَشْي من صَوْتٍ شَديدٍ يسمَعُه وربّما مات منه ثمّ استُعمِل في المَوْت كثيراً . والصّعْقَةُ : المَرّةُ الواحدةُ منه . وقولُه تعالى ( وخرّ مُوسَى صَعِقاً ) قيل : مغشِيّاً عليه وقيل : مَيِّتاً ولكنّ قولَه : ( فلمّا أفاقَ ) دَليلٌ على الغَشْيِ . وأما قولُه : ( فصَعِقَ مَن في السّمواتِ ومَنْ في الأرض ) فقالَ ثَعْلَبٌ : يكونُ الموْت ويكونُ ذَهابُ العَقْلِ . وأصْعَقَه : قتَله وقال ابنُ مُقبِل :
تَرى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحْت لَبانِهِ ... فُرادَى ومَثْنَى أصْعَقَتْها صواهِلُه أي : قتلَتْها . وقولُه تَعالى : ( فذَرْهُم حتّى يُلاقُوا يومَهُم الذي فيه يُصْعَقون ) وقُرِئَ : يصْعَقون أي : فذَرْهُم الى يومِ القِيامَةِ حتّى يُنْفَخَ في الصّور فيَصْعَقَ الخَلْق أي : يَموتَون . وصعَقَ الثّورُ يَصْعَق صُعاقاً : خارَ خُواراً شَديداً . وصُعاقُ الرّعْدِ : صَوتُه . والصّاعِقُ : البَعيرُ المَهْزولُ مُخُّه رار نقَلَهُ ابنُ عبّاد . وصعِقَت الرّكِيّةُ كفَرِحَ صعَقَاً : انْقاضَت فانْهارَتْ

##### Türkçe

**صعق**
**صَعِقَ - يَصْعَقُ - صَعِق - صَعِقاً**
**صَعِقَ - يَصْعَقُ** + canlı: (zıddı **أفاق**): bilinci ani bir şekilde yitirir: acı sebebiyle, yahut sinirsel yetilerin felci sebebiyle, bilincin yitirilmesine ve komaya götüren bir şeye uğrar; meselâ hava şartlarından doğan bir kıvılcım veya elektrik yükü, yahut sûra üfürmenin sesi, yahut dehşetli bir ışık veya benzeri ile.
**صَعِق**: “**فـَعـِل**” vezninde; **صَعِقَ - يَصْعَقُ**’tan, mef‘ûl mânasında mübalağa ism-i fâil.
**صَعِقاً**: **صَعِق**’tan hâl: bilincini yitirmiş olarak.
﴿**وخر موسى صعقا**﴾: bilincini yitirmiş olarak düştü.

Lafız, “uyku döngüsü ve gafletin sıralanışına göre tertip edilmiş, sonra da bilinç ve dikkat eksilmesinin veya yitiminin derinliğine göre tertip edilmiş, ‘bilincin eksilmesi, uyku ve bilincin çeşitli derecelerde yitimi’ lafızları” grubuna mensuptur; bunlar şunlardır:
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَالَ - يَقِِيلُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَيَلَ - يَقِيلُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**

Lafız bakımından ayırt eder:
**صَعِقَ - يَصْعَقُ** + canlı: (zıddı **أفاق**): bilinci ani bir şekilde yitirir.
**صَعَقَ - يَصْعَقُ** + bir canlı veya bir şey veya bir iş + bir canlıyı: onu öldürdü ve onu **صَعقاً** olarak öldürdü: onu bilincini yitirir ve bayılır hâle getirdi; ani ölümle sonuçlanacak şekilde.

**صعـِق**
﴿**وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ(68)**﴾ Zümer ﴿**فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمْ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ(45) **﴾ Tûr

**صَعِقا**
﴿**ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143) **﴾ A‘râf

مختار الصحاح
● [**صعق**] ص ع ق: **الصَّاعِقةُ** şiddetli bir gök gürültüsü içinde gökten düşen ateştir; “gök onları çarptı” denir; **قطع** bâbından; üzerlerine **الصاعقة**’yı attığı zaman. **الصَّاعِقةُ** ayrıca azap çığlığıdır. Adam **صَعِقَ** (kesre ile) **صَعْقَةً**: üzerine baygınlık geldi; **تَصْعَاقا** da. Yüce Allah’ın sözü ﴿**فصعق من في السماوات ومن في الأرض**﴾: yani öldü.

الراغب
**صعق**
- **الصاعة** ve **الصاقعة** birbirine yaklaşır; ikisi de büyük gürültüdür; ancak **الصقع** yer cisimlerinde söylenir, **الصعق** ise yüce (üst) cisimlerde. Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الصاعقة** üç vecih üzeredir:
- 1 - ölüm; şu sözü gibi: }**فصعق من في السموات ومن في الأرض**﴿[Zümer/68], ve şu sözü:﴾**فأخذتهم الصاعقة**{ [Nisâ/153].
- 2 - ve azap; şu sözü gibi: }**أنذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد وثمود**{ [Fussilet/13].
- 3 - ve ateş; şu sözü gibi: }**أنذرتكم الصواعق فيصيب بها من يشاء**{ [Ra‘d/13].
Onun zikrettiği ise **الصاعقة**’dan hâsıl olan şeylerdir; zira **الصاعقة** havadan gelen şiddetli sestir; sonra ondan yalnız ateş olur, yahut azap, yahut ölüm; o ise zatında tek bir şeydir; bu şeyler ondan olan tesirlerdir.

ملخص اللسان:
1. **صَعِقَ** insan **صَعْقاً** ve **صَعَقاً**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur: üzerine baygınlık geldi ve, şiddetli bir gürültü gibi işittiği bir sesten aklı gitti.
2. Ve **صَعِقَ** **صَعقَاً**: öldü,
3. Ve **أَصْعَقَه**: onu öldürdü.
4. **الصاعِقةُ** ölümdür; ve denildi: **الصاعِقةُ** azaptır; şiddetli bir gürültüden olan şiddetli sestir; onunla birlikte bir parça ateş düşer; ve **الصاعِقةُ** azap çığlığıdır.
5. Ve **الصَّعْقُ** baygınlık gibidir; sıcaktan ve başkasından insana gelir,
6. Ve kuyu **صَعِقَت** **صَعَقاً**: çöktü, yıkıldı.
7. Ve **الصَّعْقُ** baygınlık gibidir; sıcaktan ve başkasından insana gelir
8. Ve kuyu **صَعِقَت** **صَعَقاً**: çöktü, yıkıldı
9. Ve **الصَّعْقُ** ölüm ve baygınlık olur. Ve **أَصْعَقَه**: onu öldürdü.
10. Ve **صُعِق**: ona **صاعِقةٌ** isabet etti.

لسان العرب
● - **صعق**: İnsan **صَعِقَ** **صَعْقاً** ve **صَعَقاً**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur: üzerine baygınlık geldi ve, şiddetli bir gürültü gibi işittiği bir sesten aklı gitti. Ve **صَعِقَ** **صَعقَاً** ve **صَعْقاً** ve **صَعْقةً** ve **تَصْعاقاً**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur: öldü. Mukâtil, “ona **صاعِقةٌ** isabet etti” sözü hakkında dedi ki: **الصاعِقةُ** ölümdür. Başkaları dedi ki: helâk edici her azap. Ve onda üç lügat vardır: **صاعِقة** ve **صَعْقة** ve **صاقِعة**. Ve denildi: **الصاعِقةُ** azaptır; **الصَّعْقة** baygınlıktır; **الصَّعْقُ** baygınlık gibidir; sıcaktan ve başkasından insana gelir. Ve **الصاعِقة** gibisi, şiddetli bir gürültüden olan şiddetli sestir; onunla birlikte bir parça ateş düşer. Ve denilir ki: o, bulutu sevk eden meleğin elindeki **المِخْراقُ**’tır; üzerine geldiği hiçbir şey yoktur ki onu yakmasın. Ve denilir: **أَصْعَقَتْه** **الصاعقة** **تُصْعِقُه**: ona isabet ettiği zaman. Onlar **الصَّواعِقُ** ve **الصَّواقِعُ**’dır. Ve şimşeğe, bir insanı yaktığı zaman: “ona **صاعِقةٌ** isabet etti” denilir. Lebîd, kardeşi Erbed’i anarak dedi:
فَجَعَني الرَّعْدُ والصَّواعِقُ بالـ
ـفارِس، يَوْمَ الكَريهةِ، النَّجِدِ
Ebû Zeyd: **الصاعِقةُ** şiddetli bir gök gürültüsü içinde gökten düşen ateştir; **الصاعِقةُ** azap çığlığıdır. İbn Berrî dedi ki: **الصَّعْقةُ** **الصاعقة**’dan olan sestir; Kisâî bununla okudu: **فأَخذتهم الصَّعْقة**. Râciz dedi ki:
لاحَ سَحابٌ فرأَينا برقَه،
ثم تدلَّى فسمعنا صَعْقَه
Huzeyme hadîsinde, bulutu zikretti ve: “Ne zaman azarlasa gürler; ne zaman gürlese **صَعَقَتْ**” yani **صاعِقةٍ** ile vurdu. Ve **الصَّاعِقةُ**: Allah’ın şiddetli gök gürültüsü ile gönderdiği ateştir. “Adam **صَعِق** ve **صُعِق**” denilir. Hasan hadîsinde: **المَصْعوقِ** hakkında üç gün beklenir; kendisinden kokuşma korkmadıkça; o, üzerine baygınlık gelen yahut ansızın ölen kimsedir; defni acele edilmez. Yüce Allah’ın sözü: **فأَخَذَتْكم الصّاعِقةُ وأَنتم تَنْظُرون**; Ebû İshak dedi ki: **الصاعِقةُ** onların ondan **يَصْعَقون** olduğu şeydir; yani ölürler. Bu âyette, dünyada vuku bulan bir ölümden sonra dirilişi zikretti; şu sözü gibi: “Allah onu yüz yıl öldürdü, sonra onu diriltti.” Ama yüce Allah’ın sözü: **وخرَّ موسى صَعِقاً**; bu, ölüm değil, baygınlıktır; yüce Allah’ın sözü sebebiyle: **فلما أَفاقَ**; “**فلما نُشِرَ**” demedi. Ve **صَعِقاً**’ı hâl olarak nasb etti. Ve denildi: o ölü olarak düştü; fakat **فلما أَفاقَ** sözü baygınlığa delildir; çünkü üzerine baygınlık gelen ve aklı giden kimse için “**قد أَفاق**” denilir. Ve yüce Allah, ölenler hakkında dedi: “Sonra sizi ölümünüzden sonra dirilttik.” **الصاعِقةُ** ve **الصَّعْقةُ**: onu işitenden baygınlık gelen yahut ölen çığlıktır. Yüce Allah dedi: **ويُرْسِلُ الصَّواعق فيُصِيب بها مَن يشاء**; yani gök gürültüsü sesleri; onlara **الصَّواقِعُ** da denilir. Hadîste: “Mûsâ’yı arşa yapışmış hâlde buldum; bilmiyorum, **بالصَّعْقةِ** ile cezalandırıldı mı, yoksa değil mi.” **الصَّعْقُ**: şiddetli bir sesten insana baygınlık gelmesidir; belki ondan ölür; sonra ölümde çokça kullanıldı. **الصَّعْقة** ondan bir defadır. Yüce Allah’ın sözü: **فصَعِقَ مَنْ في السَّموات**; Sa‘leb dedi ki: ölüm olur ve aklın gitmesi olur; **الصَّعْقُ** ölüm ve baygınlık olur. Ve **أَصْعَقَه**: onu öldürdü. İbn Mukbil dedi ki:
ترَى النُّعَراتِ الخُضْرَ، تحت لبَانِه،
فُرادَى ومَثْنى أَصْعَقَتْها صَواهِلُهْ
yani onları öldürdü. Yüce Allah’ın sözü: **فذَرْهم حتى يُلاقوا يومَهم الذي فيه يَصْعَقُون**; ve **يُصْعَقُون** diye de okunmuştur; yani onları kıyamet gününe kadar bırak; sûra üfürülünce yaratılmışlar **يَصْعَق** olur; yani ölürler. **الصَّعِقُ**: sesi şiddetli olan; **الصَّعَقِ**’ı açık. Ru’be dedi ki:
إِذا تَتَلاَّهنَّ صَلْصالُ الصَّعَقْ
Ezherî dedi ki: **الصَّعْقَ**ı kastetti; onu ağırlaştırdı; o, anırmasının ve sesinin şiddetidir. Ve öküz **صَعَقَ** **يَصْعَقُ** **صُعاقاً**: şiddetli böğürdü. **الصّاعِقةُ**: azaptır; ve denildi: gök gürültüsünün ardından düşen bir ateş parçasıdır; üzerine geldiği hiçbir şey yoktur ki onu yakmasın. Adam **صَعِقَ**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur; ve **صُعِق**: ona **صاعِقةٌ** isabet etti. Amr b. Bahr dedi ki: insan, yanmaktan selâmetine güvense bile **الصاعِقة**’nın sesini kerih görür. Dedi ki: bugün gördüğümüz iş şudur: insana yaklaştığı zaman onu öldürür. Dedi ki: belki bu, ancak şundan dolayıdır: şeyin çarpması şiddetlendiği zaman kuvveti bozar; yahut belki insandaki ve onu kuşatan havanın ısınması ve ateşe dönüşmesi; o sesin ateşinden bir paydaşlıkla. Dedi ki: onlar, ateşin karıştığı şeyden başka, sesi şiddetli iyi bulmazlar. “Gök onları **صَعَقَتْ** ve **أَصْعَقَتْ**”: üzerlerine **صاعِقةً** attı.
Ve **الصَّعِقُ الكِلابيّ**: Arapların süvarilerinden biridir; ona bu ad verildi; çünkü ona **صاعِقةٌ** isabet etti. Ve denildi: ona bu ad verildi; çünkü Benî Temîm onu başına vurdu da onu sersemletti; şiddetli sesi işittiği zaman **صَعِقَ** olur, aklı giderdi. Ebû Saîd es-Sîrâfî dedi ki: Tihâme’de kıtlıkta insanlara yemek yedirirdi; rüzgâr esti, toprağı kaplarının içine savurdu; rüzgâra sövdü; ona **صاعِقةٌ** isabet etti ve onu öldürdü; adı **خُوَيْلِد**’dir. Onun hakkında söyleyen dedi ki:
بِأَنَّ خُوَيْلِداً، فابْكِي عليه،
قَتِيلُ الرَّيحِ في البَلَد التِّهامِي
Sîbeveyh dedi ki: “Falan **ابن الصَّعِق**” dediler; **الصَّعِقُ** **الصَّعق**’a uğrayan herkes üzerine düşen bir sıfattır; fakat onda galip geldi; nihayet Zeyd ve Amr gibi, yıldız gibi bir özel ad mertebesine geldi. Ona nisbet, kıyasa göre **صَعَقِيّ**’dir; kıyas dışı olarak **صِعَقِيٌّ**’dir; çünkü izâfeden önce onda **صِعِق** derler; bu, ismin, fiilin ve sıfatın ikincisi boğaz harflerinden bir harf olan bu türde, bir kavmin dilinde düzenli olarak yürür.
Ve kuyu **صَعِقَت** **صَعَقاً**: çöktü, yıkıldı. **صُواعق**: bir yer adıdır.
Ve **الصَّعِقُ**: bir adam adıdır. Temîm b. el-‘Amarrad dedi ki; el-‘Amarrad, Yezîd b. **الصعق**’ı mızrakladı da onu topal etti:
أَبي الذي أَخْنَبَ رجْلَ ابنِ الصَّعِقْ،
إِذْ كانت الخيلُ كعِلْباء العُنُقْ
İbn Ahmer’e de rivayet edilir. “**أَخنب** onun bacağını” mânası: onu zayıflattı.

مقاييس اللغة:
(**صعق**) **الصاد** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; *bir çınlama ve ses şiddetine delâlet eder. Bundan **الصَّعْق** vardır; o, şiddetli sestir. “Eşek **صَعِقُ الصَّوتِ**” denilir; sesi şiddetli olduğu zaman. Bundan **الصَّاعقة** vardır; o, gök gürültüsünden olan şiddetli vuruştur. Ve denilir ki **الصُّعاق** şiddetli sestir. Bundan onların sözü: **صَعِق**; öldüğü zaman; sanki ona **صاعقةٌ** isabet etmiş gibidir. Yüce Allah dedi: ﴿**وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرضِ إلاَّ مَنْ شَاءَ اللهُ**﴾ [Zümer 68].

القاموس المحيط:
**الصاعقةُ** ölümdür; ve helâk edici her azaptır; ve azap çığlığıdır; ve bulutu sevk eden meleğin elindeki **المِخْراقُ**’tır; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu yakmasın; yahut gökten düşen ateştir. “Gök onları **صَعَقَتْهُم**” ( **منَع** gibi): **صاعِقَةً**; **الراعِية** gibi bir masdardır; onunla onları vurdu. Ve ( **سمع** gibi) **صَعْقاً**; ve harekelenir; ve **صَعْقَةً** ve **تَصْعاقاً**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur ( **كتِف** gibi): üzerine baygınlık geldi. Ve **الصَّعَقُ** (harekeli): sesin şiddetidir. Ve ( **كتِف** gibi) sesi şiddetli olan; ve **صاعِقَةً** bekleyen; ve **خُوَيْلِدِ بنِ نُفَيْلٍ**’in lakabıdır; ve Benî Kilâb’dan bir süvarinin (lakabı). Ve onda “**الصِعِقُ**” denilir ( **إِبِل** gibi). Ve nisbet: **صَعَقِيٌّ** (harekeli) kıyasa göre; ve **صِعَقِيٌّ** ( **عنَبيّ** gibi) kıyas dışı; çünkü izâfeden önce onda **صِعِق** derler; bu, ismin, fiilin ve sıfatın ikincisi boğaz harflerinden bir harf olan bu türde, bir kavmin dilinde düzenli olarak yürür. Ona lakap verildi; çünkü Temîm onun başına bir darbe isabet ettirdi; şiddetli bir ses işittiği zaman **صَعِقَ** olurdu; yahut çünkü yemek yaptı da rüzgâr kazanlarını devirdi; ona lanet etti; Allah Teâlâ onun üzerine **صاعِقَةً** gönderdi. Ve **صُعائِقُ** (damme ile): Necd’de Benî Esed’e ait bir yer. Ve ( **زُفَر** gibi) **صُعَق**: bir yer; bilakis **المَرْدَمة** yanında bir sudur.

تاج العروس:
ص ع ق
**الصّاعِقَةُ**: ölümdür; bunu, “ona **صاعِقَة** isabet etti” sözünün tefsirinde Mukâtil ve Katâde söyledi. Ebû İshak, yüce Allah’ın sözü hakkında dedi ki: (**فأخَذَتْكُم الصّاعِقَةُ وأنتُم تَنظُرون**) yani: onların ondan **يصْعَقون** olduğu şey; yani ölürler. Bu âyette, dünyada vuku bulan bir ölümden sonra dirilişi zikretti. Başkaları dedi ki: helâk edici her azap. Ve üç lügat vardır: **صاعِقَة** **صَعْقَة** **صاقِعَة**. Ve denildi: **الصّاعِقَة** azap çığlığıdır. Ve denildi: o, gök gürültüsünden olan şiddetli sestir; onunla birlikte bir parça ateş düşer. Ve denilir: o, bulutu sevk eden meleğin elindeki **المِخْراقُ**’tır; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu yakmasın. Ve denilir: o, Allah’ın şiddetli gök gürültüsü ile gönderdiği ateştir; yahut şiddetli gök gürültüsü olan, gökten düşen ateştir; bunu Ebû Zeyd söyledi. Çoğulu: **صَواعِقُ**. Yüce Allah dedi: (**ويُرسِلُ الصّواعِقَ فيُصيبُ بِها مَنْ يَشاءُ**) yani gök gürültüsü sesleri; onlara **الصّواقِعُ** da denilir. Lebîd (Allah ondan razı olsun), kardeşi Erbed’i mersiye ederken—ona **صاعِقَة** isabet etmişti de onu öldürmüştü—dedi:
فجّعَنِي الرّعْدُ والصّواعِقُ بالْ ... فارِسِ يومَ الكَريهَةِ النَّجِدِ
İbn Ömer’den (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet edildi: Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gök gürültüsünü ve **الصّواعق**’ı işittiği zaman derdi ki: “Allah’ım, bizi gazabınla öldürme ve bizi azabınla helâk etme.” Vehb b. Münebbih’e **الصّاعِقة** hakkında soruldu: vehmî bir şey midir, yoksa ateş midir, yahut nedir? Dedi ki: Allah Teâlâ’dan başka onu birinin bildiğini sanmıyorum. Amr b. Bahr el-Câhız dedi ki: insan, yanmaktan selâmetine güvense bile **الصاعِقَة**’nın sesini kerih görür. Dedi ki: bugün gördüğümüz iş şudur: insana yaklaştığı zaman onu öldürür. Dedi ki: belki bu, ancak şundan dolayıdır: şeyin çarpması şiddetlendiği zaman kuvveti bozar; yahut belki insandaki ve onu kuşatan havanın ısınması ve ateşe dönüşmesi; o sesin ateşinden bir paydaşlıkla. Dedi ki: onlar, ateşin karıştığı şeyden başka, sesi şiddetli iyi bulmazlar. “Gök onları **صعَقَتْهُم**” ( **منَع** gibi) **صاعِقَةً**: **الرّاغِية** ve **الثّاغِية** ve **الصّاهِلة** gibi, **فاعِلَة** üzerine bir masdardır; onunla onları vurdu. Huzeyme hadîsinde—bulutu zikretti—“Ne zaman azarlasa gürler; ne zaman gürlese **صعِقَت**” yani: **صاعِقَة** ile vurdu. Adam **صعِقَ** ( **سمِع** gibi) **صَعْقاً** (fetha ile) ve harekelenir; ve **صَعْقَةً** ve **تَصْعاقاً** (ikisini fetha ile); o hâlde o **صَعِقٌ**’dur ( **كَتِف** gibi): şiddetli bir gürültü gibi işittiği bir sesten üzerine baygınlık geldi ve aklı gittiği zaman. İbn Berrî dedi ki: **الصّعْقَةُ** **الصّاعِقَة**’dan olan sestir; Kisâî bununla okudu: (**فأخَذَتْهُم الصّعْقَةُ**). Râciz dedi ki:
" لاحَ سَحابٌ فرأيْنا برْقَهْ
" ثم تدلّى فسمِعْنا صَعْقَهْ
Hadîste: “Mûsâ’yı arşa yapışmış hâlde buldum; bilmiyorum, benden önce ayıldı mı, yoksa Tûr’un **صَعْقَة**’si ile cezalandırıldı mı.” **الصّعَق** (harekeli): sesin şiddetidir. Ru’be, bir eşeği ve dişilerini vasfederek dedi:
" إذا تَتَلاّهُنّ صَلْصالُ الصَّعَقْ
**العُباب**’da olduğu üzere. Ezherî dedi ki: **الصّعْقَ**ı kastetti; onu ağırlaştırdı; o, anırmasının ve sesinin şiddetidir. Bundan “eşek **صعِقٌ**” ( **كَتِف** gibi) vardır; o: sesi ve anırması şiddetli olandır. İbn Abbâd dedi ki: **الصّعِقُ**: **صاعقَة** bekleyen kimsedir. **الصَّعِقُ**: **خُوَيْلِد بنِ نُفَيْل بنِ عمْرو بنِ كِلاب**’ın lakabıdır. Amr b. Ahmer el-Bâhilî’nin sözü:
" أبي الذي أخْنَبَ رِجْلَ ابنِ الصّعِقْ
" إذْ كانت الخَيْلُ كعِلْباءِ العُنُقْ
" ولم يكُنْ يردُّه الخُنْسُ الحُمُقْ
**العُباب**’da olduğu üzere, zikredilen **خُوَيْلِد**’in oğlu Yezîd b. Amr’ı kasteder. İbn Berrî dedi ki: o, Temîm b. el-‘Amarrad’ındır. El-‘Amarrad, **الصّعِق**’ın oğlu Yezîd’i mızrakladı da onu topal etti. **الصّعِقُ** ayrıca: Benî Kilâb’a ait bir süvarinin lakabıdır; bunu İbn Düreyd nakletti. Dedim ki: o, zikri geçen **خُوَيْلِد**’dir; çünkü o Benî Kilâb’dandır; onda ayrıca **الصِّعِقُ** ( **إبِل** gibi) yani iki kesre ile de denilir. Sîbeveyh dedi ki: “Falan **ابن الصَّعِق**” dediler; **الصَّعِق**: **الصَّعْق**’a uğrayan herkes üzerine düşen bir sıfattır; fakat onda galip geldi; nihayet Zeyd ve Amr gibi, yıldız gibi bir özel ad mertebesine geldi. Ona nisbet, kıyasa göre **صعَقيٌّ** (harekeli) **نَمِر** ve **نَمَريّ** gibi; ve kıyas dışı olarak **صِعَقِيّ** ( **عِنَبيّ** gibi); çünkü izâfeden önce onda **صِعِق** derler; bu, ismin, fiilin ve sıfatın ikincisi boğaz harflerinden bir harf olan bu türde düzenli olarak yürür. Lakabının sebebinde ihtilaf edildi. İbn Düreyd dedi ki: ona bu lakap verildi; çünkü Temîm onun başına bir darbe isabet ettirdi; onu sersemletti; şiddetli bir ses işittiği zaman **صَعِق** olur, aklı giderdi; bunun için Dacâce b. ‘Itr dedi ki:
وإنّك من هِجاء بَني تَميم ... كمُزدادِ الغَرامِ الى الغَرامِ
وهم تَركوكَ أسلحَ من حُبارَى ... رأتْ صَقْراً وأشرَدَ من نَعامِ
وهم ضَرَبوكَ أُمَّ الرأْسِ حتّى ... بدَتْ أمُّ الدِّماغِ من العِظامِ
Dedi ki: Kays bunu reddeder; yahut çünkü yemek yaptı da rüzgâr kazanlarını devirdi; bu, İbn Düreyd’in Kays’tan naklen metnidir. Ebû Saîd es-Sîrâfî dedi ki: Tihâme’de kıtlıkta insanlara yemek yedirirdi; rüzgâr esti, toprağı kaplarının içine savurdu; ona lanet etti ve sövdü; Allah Teâlâ onun üzerine **صاعِقَةً** gönderdi de onu öldürdü. Sîrâfî dedi ki: adı **خُوَيْلد**’dir. Onun hakkında söyleyen dedi ki:
بأنّ خُوَيْلِداً فابْكي عليه ... قَتِيلُ الرّيحِ في البَلَدِ التِّهامي
Ve **صُعائِقُ** (damme ile): Necd’de Benî Esed’e ait bir yer. Ve ( **زُفَر** gibi) **صُعَق**: bir yer; bilakis **المَرْدَمة** yanında bir sudur; **العُباب**’da olduğu üzere. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: adam **صَعِقَ** ( **فَرِح** gibi) **صَعْقاً** ve **صَعَقاً** ve **تَصْعاقاً**; o hâlde o **صَعِقٌ**’dur: öldü. **الصاعِقَة** onu **أصعَقَتْه**: ona isabet etti. Adam **صُعِق** ( **عُنِي** gibi): üzerine baygınlık geldi. **المَصْعوق**: üzerine baygınlık gelen yahut ansızın ölen. Hasan hadîsinden: **المَصْعوق** hakkında üç gün beklenir; kendisinden kokuşma korkmadıkça. **الصّعْقُ**’un aslı, işittiği şiddetli bir sesten baygınlıktır; belki ondan ölür; sonra ölümde çokça kullanıldı. **الصّعْقَةُ**: ondan bir defadır. Yüce Allah’ın sözü (**وخرّ مُوسَى صَعِقاً**): denildi: üzerine baygınlık gelmiş olarak; ve denildi: ölü olarak; fakat şu sözü: (**فلمّا أفاقَ**) baygınlığa delildir. Ama şu sözü: (**فصَعِقَ مَن في السّمواتِ ومَنْ في الأرض**) hakkında Sa‘leb dedi ki: ölüm olur ve aklın gitmesi olur. Ve **أصْعَقَه**: onu öldürdü. İbn Mukbil dedi ki:
تَرى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحْت لَبانِهِ ... فُرادَى ومَثْنَى أصْعَقَتْها صواهِلُه
yani: onları öldürdü. Yüce Allah’ın sözü: (**فذَرْهُم حتّى يُلاقُوا يومَهُم الذي فيه يُصْعَقون**) ve **يصْعَقون** diye de okunmuştur; yani: onları kıyamet gününe kadar bırak; sûra üfürülünce yaratılmışlar **فيَصْعَقَ** olur; yani ölürler. Ve öküz **صعَقَ** **يَصْعَق** **صُعاقاً**: şiddetli böğürdü. Ve **صُعاقُ الرّعْدِ**: onun sesidir. Ve **الصّاعِقُ**: iliği gevşek, zayıf deve; bunu İbn Abbâd nakletti. Ve kuyu **صعِقَت** ( **فَرِح** gibi) **صعَقَاً**: çöktü, yıkıldı.
