# صعل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%B9%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صعل

الصَّعْلة من النَّخْل: التي فيها عَوَجٌ وهي جَرْداء أُصولِ السَّعَف؛ حكاه أَبو حنيفة عن أَبي عمرو؛ وأَنشد:
لا تَرْجُوَنَّ بذي الآطامِ حامِلَةً،
ما لم تَكُن صَعْلَةً صَعْباً مَراقِيها
ويقال للنخلة إِذا دَقَّتْ صَعْلة؛ قال ابن بري: والصَّعْلة من النخل الطويلة؛ قال: وهي مذمومة لأَنها إِذا طالت ربما تَعْوَجُّ؛ قال ذَكْوان العِجْلي:
بعِيدة بيْن الزَّرْع لا ذات حُشْوَةٍ
صِغارٍ، ولا صَعْلٍ سَريعٍ ذَهابُها
قال: والجَمْع صَعْلٌ. والصَّعْلُ والأَصْعَلُ: الدَّقيق الرأْس والعنق، والأُنثى صَعْلة وصَعْلاء، يكون في الناس والنعام والنخل، وقد صَعِلَ صَعَلاً واصْعالَّ؛ قال العجاج يصفُ دَقَل السفينة وهو الذي يُنْصَب في وَسَطه الشِّراع:
ودَقَلٌ أَجْرَدُ شَوْذَبيُّ،
صَعْلٌ من السَّاجِ ورُبَّانِيُّ
أَراد بالصَّعْل الطَّوِيل، وإِنما يصف مع طوله استواء أَعلاه بوسطه ولم يَصِفْه بدِقَّة الرأْس. رأَيت في حاشية نسخة من التهذيب على قوله صَعْل من الساج، قال: صوابه من السَّامِ، بالميم، شجر يُتَّخَذُ منه دَقَلُ السُّفُن. وفي حديث عليٍّ: اسْتَكْثِروا من الطَّواف بهذا البيت قبل أَن يَحُولَ بينكم وبينه من الحَبَشة رَجُلٌ أَصْعَلُ أَصْمَع؛ وفي حديث آخر له: كأَنِّي برَجُلٍ من الحَبَشة أَصْعَلَ أَصْمَعَ قاعدٍ عليها وهي تُهْدَم؛ قال الأَصمعي: قوله أَصْعَل هكذا يروى، فأَما كلام العرب فهو صَعْلٌ، بغير أَلف، وهو الصغير الرأْس. وقد ورد في حديث آخر في هَدْم الكعبة: كأَنِّي به صَعْلٌ يَهْدِم الكعبةَ، وأَصحاب الحديث يَرْوونه أَصْعَل. وفي حديث أُمِّ مَعْبَد في صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: لم تُزْرِ به صَعْلةٌ؛ قال أَبو عبيد: الصَّعْلة صِغَرُ الرأْس، ويقال: هي أَيضاً الدِّقّة والنُّحول والخِفَّة في البدن؛ قال الشاعر يصف عَيْراً:
نَفى عنها المَصِيفَ وصارَ صَعْلاً
يقول: خَفَّ جِسْمُه وضَمُر؛ وقال الراجز:
جاريَةٌ لاقتْ غُلاماً عَزَبا،
أَزَلَّ صَعْلَ النَّسَوَيْن أَرْقَبا
وفي صفة الأَحْنف: كان صَعْلَ الرأْس. وقال أَبو نصر: الأَصْعَلُ الصغير الرأْس، وقال غيره: الصَّعَل الدِّقَّة في العُنُق والبدن كُلِّه؛ قال ابن بري: الذي ذكره الأَصمعي رجُلٌ صَعْلٌ وامرأَة صَعْلَةٌ لا غير؛ قال: وحَكى غيره وامرأَة صَعْلاءُ، والرجل على هذا أَصْعَلُ. ويقال: رَجُلٌ صَعْلُ الرأْس إِذا كان صغير الرأْس، ولذلك يقال للظَّلِيم صَعْلٌ لأَنه صغير الرأْس.
والصَّعْلة: النَّعامة؛ عن يعقوب، ولم يعين أَيّ نعامة هي. والصَّاعِل: النَّعَامُ الخفيف. وقال شَمِر: الصَّعْل من الرِّجال الصغيرُ الرأْس الطويلُ العُنُق الدَّقِيقُهُما. وحِمارٌ صَعْلٌ: ذاهِبُ الوَبَر؛ قال ذو الرمة:
بها كُلُّ خَوّارٍ إِلى كُلِّ صَعلةٍ
ضَهُولٍ، ورَفْضِ المُذْرِعاتِ القَرَاهِب
وهذا البيت اسْتَشْهَدَ الجوهري بصدره كما ذكرناه على قوله. وحِمَار صَعْلٌ: ذاهب الوَبَر. قال ابن بري: الصَّعْلة في بيته النَّعَامة، والخَوَّارُ: الثَّورُ الوحشي الذي له خُوَارٌ وهو صوته، وضَهُول: تَذْهَب وتَرْجَع، والمُذْرِعات من البقر: التي معها أَولادُها، يقال: ذَرَعٌ، وجَمْعُه ذِرْعانٌ. والصَّعَلُ: الدِّقَّة؛ قال الكميت:
رَهْطٌ من الهِنْدِ في أَيدِيهِمُ صَعَلُ
( * قوله «في أيديهم» كذا أنشده الجوهري، قال في التكملة: والرواية في أبدانهم، وصدر البيت:
كأنها وهي سطع للمشبهها)

### Türkçe

**الصَّعْلة** hurmadan: içinde eğrilik bulunan ve **السَّعَف**ın kökleri çıplak olan (hurma); bunu Ebû Hanîfe, Ebû Amr’dan nakletti; ve şu beyti okudu:

“Zâtü’l-âtâm’da hamile (bir dişi) umma,
ta ki **صَعْلَةً** olsun, tırmanış yerleri çetin (olsun).”

Hurmaya, inceldiği zaman **صَعْلة** denir; İbn Berrî dedi ki: hurmadan **الصَّعْلة** uzun olandır; dedi ki: o, yerilmiştir; çünkü uzadığı zaman belki eğrilir; Zekvân el-İclî dedi ki:

“Ekinin arasında uzak; ne küçük bir dolgunluk sahibi,
ne de gidişi çabuk olan **صَعْل**.”

Dedi ki: çoğulu **صَعْل**’dür. Ve **الصَّعْلُ** ile **الأَصْعَلُ**: başı ve boynu ince olandır; dişisi **صَعْلة** ve **صَعْلاء**dır; insanlarda, devekuşunda ve hurmada olur; ve **صَعِلَ** **صَعَلاً** ve **اصْعالَّ** (oldu); el-Acçâc, geminin direğini—ki o, ortasına yelkenin dikildiği şeydir—vasfederken dedi ki:

“Ve bir direk; çıplak, uzun-dallı,
**صَعْلٌ**; sâc ağacından ve dümenciye ait.”

**الصَّعْل** ile uzun olanı kastetti; ancak o, uzunluğu ile birlikte üstünün ortasıyla düzgün oluşunu vasfediyor; onu başın inceliğiyle vasfetmedi. Tehzîb’in bir nüshasının haşiyesinde, “**صَعْل** من الساج” sözü üzerine şunu gördüm: dedi ki: doğrusu “من **السَّامِ**”dır, **الميم** ile; ondan gemilerin direği yapılan bir ağaçtır. Ali’nin hadîsinde: “Bu evin etrafında tavafı çoğaltın; sizle onun arasına Habeşlilerden **رَجُلٌ أَصْعَلُ أَصْمَع** girmeden önce.” Ve ona ait başka bir hadîste: “Sanki ben, Habeşlilerden **أَصْعَلَ أَصْمَعَ** bir adamı, onun üzerinde oturmuşken ve o yıkılırken görüyorum.” el-Asmaî dedi ki: “**أَصْعَل** sözü böyle rivayet edilir; fakat Arapların sözü **صَعْلٌ**dür, ألف olmaksızın; o, küçük başlıdır.” Kâbe’nin yıkılması hakkında başka bir hadîste de gelmiştir: “Sanki ben, **صَعْلٌ** iken Kâbe’yi yıkıyor (gibi görüyorum)”; hadîs ehli onu **أَصْعَل** diye rivayet eder. Ümmü Ma‘bed hadîsinde, Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—vasfında: “Ona **صَعْلةٌ** ayıp isnat etmedi.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الصَّعْلة** başın küçüklüğüdür; ve denir ki: o, ayrıca bedende incelik, zayıflık ve hafifliktir; bir şair, bir yaban eşeğini vasfederken dedi ki:

“Ondan yazı uzaklaştırdı ve **صَعْلاً** oldu.”

Yani: cismi hafifledi ve zayıfladı; ve recez söyleyen dedi ki:

“Bir câriye, bekâr bir oğlanla karşılaştı,
iki **النَّسَوَيْن**i kaygan; boynu uzun, **صَعْلَ**.”

Ve el-Ahnef’in vasfında: “Başı **صَعْلَ** idi.” Ebû Nasr dedi ki: **الأَصْعَلُ** küçük başlıdır; başkası dedi ki: **الصَّعَل** boyunda ve bütün bedende inceliktir; İbn Berrî dedi ki: el-Asmaî’nin zikrettiği: “**رَجُلٌ صَعْلٌ** ve **امرأَة صَعْلَةٌ**”dır, başka değil; dedi ki: başkası “**امرأَة صَعْلاءُ**”yı da nakletti; bu durumda erkek **أَصْعَلُ** olur. Ve denir ki: başı küçük olunca “**رَجُلٌ صَعْلُ الرأْس**”; bu yüzden **الظَّلِيم**e **صَعْلٌ** denir; çünkü o küçük başlıdır.

Ve **الصَّعْلة**: devekuşu; Ya‘kûb’dan; hangi devekuşu olduğunu tayin etmedi. Ve **الصَّاعِل**: hafif (çevik) devekuşları. Şemir dedi ki: erkeklerden **الصَّعْل**: küçük başlı, uzun boyunlu, ikisi de ince olandır. Ve **حِمارٌ صَعْلٌ**: tüyü gitmiş olandır; Zû’r-Rumme dedi ki:

“Orada her böğüren (hayvan), her **صَعلةٍ**
**ضَهُولٍ**e ve yavrulu ineklerin, **القَرَاهِب**in terk edişine (koşar).”

Bu beytin yarısını, Cevherî, dediğimiz gibi, kendi maddesinde delil getirdi. Ve **حِمَار صَعْلٌ**: tüyü gitmiş. İbn Berrî dedi ki: onun beytindeki **الصَّعْلة** devekuşudur; ve **الخَوَّارُ**: böğürmesi olan yaban öküzüdür; o, onun sesidir; ve **ضَهُول**: gider ve döner; ve sığırlardan **المُذْرِعات**: yanında yavruları bulunanlardır; **ذَرَعٌ** denir; çoğulu **ذِرْعانٌ**dır. Ve **الصَّعَلُ**: inceliktir; el-Kumeyt dedi ki:

“Hind’den bir topluluk; ellerinde **صَعَلُ** vardır.”

( * “**في أيديهم**” sözü: Cevherî onu böyle okudu; Tekmile’de dedi ki: rivayet “**في أبدانهم**”dir; ve beytin صدر’ı:
“كأنها وهي سطع للمشبهها”)
