# صفح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صفح

الصَّفْحُ: الجَنْبُ. وصَفْحُ الإِنسان: جَنْبُه. وصَفْحُ كل شيءٍ: جانبه. وصَفْحاه: جانباه. وفي حديث الاستنجاء: حَجَرَين للصَّفْحَتين وحَجَراً للمَسْرُبةِ أَي جانبي المَخْرَج. وصَفْحُه: ناحيته. وصَفْحُ الجبلِ: مُضْطَجَعُه، والجمع صِفاحٌ.
وصَفْحَةُ الرجل: عُرْضُ وجهه. ونظر إِليه بصَفْحِ وجهه وصُفْحِه أَي بعُرْضِه.
وفي الحديث: غيرَ مُقْنِعٍ رأْسَه ولا صافحٍ بِخَدّه أَي غيرَ مُبْرِزٍ صَفْحةَ خَدِّه ولا مائلٍ في أَحد الشِّقَّيْن؛ وفي شعر عاصم بن ثابت: تَزِلُّ عن صَفْحتِيَ المَعابِلُ
أَي أَحد جانِبَي وجهه.
ولقيه صِفاحاً أَي استقبله بصَفْحِ وجهه، هذه عن اللحياني. وصَفْحُ السيف وصُفْحُه: عُرْضُه، والجمع أَصفاح. وصَفْحَتا السيف: وجهاه.
وضَرَبه بالسيف مُصْفَحاً ومَصْفوحاً، عن ابن الأَعرابي أَي مُعَرَّضاً؛ وضربه بصُفْح السيف، والعامة تقول بصَفْحِ السيف، مفتوحة، أَي بعُرْضه؛ وقال الطِّرِمّاح:
فلما تنَاهتْ، وهي عَجْلى كأَنها
على حَرْفِ سيفٍ، حَدُّه غيرُ مُصْفَحِ
وفي حديث سعد بن عُبادة: لو وجدتُ معها رجلاً لضربته بالسيف غيرَ مُصْفَِحٍ؛ يقال: أصْفَحه بالسيف إِذا ضربه بعُرْضه دونَ حَدِّه، فهو مُصْفِحٌ، والسيف مُصْفَحٌ، يُرْوَيان معاً. وقال رجل من الخوارج: لنضرِبَنَّكم بالسيوف غيرَ مُصْفَحات؛ يقول: نضربكم بحدّها لا بعُرْضها؛ وقال الشاعر: بحيثُ مَناط القُرْطِ من غيرِ مُصْفَحٍ،
أُجاذِبُه حَدَّ المُقَلَّدِ ضارِبُهْ
(* قوله «بحيث مناك القرط إلخ» هكذا هو في الأصل بهذا الضبط.) وصَفَحْتُ فلاناً وأَصْفَحْته جميعاً، إِذا ضربته بالسيف مُصْفَِحاً أَي بعُرْضه. وسيف مُصْفَح ومُصَفَّح: عريض؛ وتقول: وَجْهُ هذا السيف مُصْفَح أَي عريض، مِن أَصْفَحْتُه؛ قال الأَعشى:
أَلَسْنا نحنُ أَكْرَمَ، إِن نُسِبْنا،
وأَضْرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاحِ؟
يعني العِراض؛ وأَنشد:
وصَدْري مُصْفَحٌ للموتِ نَهْدٌ،
إِذا ضاقتْ، عن الموتِ، الصُّدورُ
وقال بعضهم: المُصْفَحُ العريض الذي له صَفَحاتٌ لم تستقم على وجه واحد كالمُصْفَحِ من الرؤوس، له جوانب. ورجل مُصْفَح الوجه: سَهْلُه حَسَنُه؛ عن اللحياني:
وصَفِيحةُ الوجه: بَشَرَةُ جلده.
والصَّفْحانِ والصَّفْحتانِ: الخَدَّان، وهما اللَّحْيانِ. والصَّفْحانِ من الكَتِف: ما انْحَدَر عن العين
(* قوله «ما انحدر عن العين» هكذا في
الأصل وشرح القاموس، ولعله العنق.) من جانبيهما، والجمع صِفاحٌ. وصَفْحَتا العُنُق: جانباه. وصَفْحَتا الوَرَقِ: وَجْهاه اللذان يُكتبان. والصَّفِيحة: السيف العريض؛ وقال ابن سيده: الصَّفيحة من السيوف العريضُ. وصَفائِحُ الرأْس: قبائِلُه، واحِدتُها صَفيحة. والصفائح: حجارة رِقاقٌ عِراض، والواحد كالواحد.
والصُّفَّاحُ، بالضم والتشديد: العَرِيضُ؛ قال: والصُّفَّاح من الحجارة كالصَّفائح، الواحدة صُفَّاحة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وصُفَّاحةٍ مثلِ الفَنِيقِ، مَنَحْتُها
عِيالَ ابنِ حَوْبٍ جَنَّبَتْه أَقارِبُه
شبه الناقة بالصُّفَّاحةِ لصلابتها. وابن حَوْبٍ: رجلٌ مجهود محتاج لأَن الحَوْبَ الجَهْدُ والشِّدَّة.
ووَجْهُ كل شيء عريض: صَفِيحةٌ. وكل عريض من حجارة أَو لوح ونحوهما: صُفَّاحة، والجمع صُفَّاحٌ، وصَفِيحةٌ والجمع صفائح؛ ومنه قول النابغة: ويُوقِدْنَ بالصُّفَّاحِ نارَ الحُباحِبِ
قال الأَزهري: ويقال للحجارة العريضة صَفائح، واحدتها صَفِيحة وصَفِيحٌ؛ قال لبيد:
وصَفائِحاً صُمّاً، رَوا
سيها يُسَدِّدْنَ الغُضُونا
وصَفائح الباب: أَلواحه. والصُّفَّاحُ من الإِبل: التي عظمت أَسْنِمَتُها فكادَ سنامُ الناقة يأْخذ قَراها، جمعها صُفَّاحاتٌ وصَفافيح. وصَفْحَة الرجل: عُرْضُ صدرِه.
والمُصَفَّحُ من الرؤوس الذي ضُغِطَ من قِبَلِ صُدْغَيْه، فطال ما بين جبهته وقفاه؛ وقيل: المُصَفَّح الذي اطمأَنَّ جنبا رأْسه ونَتَأَ جبينه فخرجت وظهرت قَمَحْدُوَتُه؛ قال أَبو زيد: من الرؤوس المُصْفَحُ إِصْفاحاً، وهو الذي مُسِحَ جنبا رأْسه ونَتَأَ جبينه فخرج وظهرت قَمَحْدُوَتُه، والأَرْأَسُ مثلُ المُصْفَحِ، ولا يقال: رُؤَاسِيّ؛ وقال ابن الأَعرابي: في جبهته صَفَحٌ أَي عِرَضٌ فاحش؛ وفي حديث ابن الحَنَفِيَّة: أَنه ذكر رجلاً مُصْفَحَ الرأْس أَي عريضه. وتَصْفِيحُ الشيء: جَعْلُه عريضاً؛ ومنه قولهم: رجل مُصَفَّحُ الرأْس أَي عريضها. والمُصَفَّحاتُ: السيوف العريضة، وهي الصَّفائح، واحدتها صَفِيحةٌ وصَفيحٌ؛ وأَما قول لبيد يصف سحاباً: كأَنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراهُ،
وأَنْواحاً عليهنَّ المَآلي
قال الأَزهري: شبَّه البرق في ظلمة السحاب بسيوفٍ عِراضٍ؛ وقال ابن سيده: المُصَفَّحاتُ السيوف لأَنها صُفِّحَتْ حين طُبِعَتْ، وتَصْفِيحها تعريضها ومَطُّها؛ ويروى بكسر الفاء، كأَنه شبَّه تَكَشُّفَ الغيث إِذا لمَعَ منه البَرْق فانفرج، ثم التقى بعد خُبُوِّه بتصفيح النساء إِذا صَفَّقْنَ بأَيديهن.
والتَّصفيح مثل التصفيق. وصَفَّحَ الرجلُ بيديه: صَفَّق. والتَّصْفيح للنساء: كالتصفيق للرجال؛ وفي حديث الصلاة: التسبيح للرجال والتصفيح للنساء، ويروى أَيضاً بالقاف؛ التصفيح والتصفيق واحد؛ يقال: صَفَّحَ وصَفَّقَ بيديه؛ قال ابن الأَثير: هو من ضَرْب صَفْحةِ الكفِّ على صفحة الكف الأُخرى، يعني إِذا سها الإِمام نبهه المأْموم إِن كان رجلاً قال: سبحان الله وإِن كانت امرأَة ضربت كفها على كفها الأُخرى عِوَضَ الكلام؛ وروى بيت لبيد:
كأَنَّ مُصَفِّحاتٍ في ذُراهُ
جعل المُصَفِّحات نساءً يُصَفِّقْن بأَيديهن في مأْتَمٍ؛ شَبَّه صوتَ الرعد بتصفيقهن، ومَن رواه مُصَفَّحاتٍ، أَراد بها السيوف العريضة؛ شبه بَرِيقَ البَرْقِ ببريقها. والمُصافَحةُ: الأَخذ باليد، والتصافُحُ مثله. والرجل يُصافِحُ الرجلَ إِذا وضع صُفْحَ كفه في صُفْح كفه؛ وصُفْحا كفيهما: وَجْهاهُما؛ ومنه حديث المُصافَحَة عند اللِّقاء، وهي مُفاعَلة من إِلصاق صُفْح الكف بالكف وإِقبال الوجه على الوجه.
وأَنْفٌ مُصَفَّحٌ: معتدل القَصَبة مُسْتَوِيها بالجَبْهة. وصَفَحَ الكلبُ ذراعيه للعظم صَفْحاً يَصْفَحهما: نصبهما؛ قال:
يَصْفَحُ للقِنَّةِ وَجْهاً جَأْبا،
صَفْحَ ذِراعَيْهِ لعَظْمٍ كَلْبا
أَراد: صَفْحَ كَلْبٍ ذراعيه، فَقَلَبَ؛ وقيل: هو أَن يبسطهما ويُصَيِّرَ العظم بينهما ليأْكله؛ وهذا البيت أَورده الأَزهري، قال: وأَنشد أَبو الهيثم وذكره، ثم قال: وصف حَبْلاً عَرَّضه فاتله حتى فتله فصار له وجهان، فهو مَصْفُوح أَي عريض، قال: وقوله صَفْحَ ذراعيه أَي كما يَبْسُط الكلبُ ذراعيه على عَرَقٍ يُوَتِّدُه على الأَرض بذراعيه يَتَعَرَّقه، ونصب كلباً على التفسير؛ وقوله أَنشده ثعلب:
صَفُوحٌ بخَدَّيْها إِذا طالَ جَرْيُها،
كما قَلَّبَ الكَفَّ الأَلَدُّ المُماحِكُ
عنى أَنها تنصبهما وتُقَلِّبهما. وصَفَحَ القَومَ صَفْحاً: عَرَضَهم واحداً واحداً، وكذلك صَفَحَ وَرَقَ المصحف. وتَصَفَّحَ الأَمرَ وصَفَحَه: نظر فيه؛ قال الليث: صَفَحْت وَرَقَ المصحف صَفْحاً. وصَفَحَ القومَ وتَصَفَّحَهم: نظر إِليهم طالباً لإِنسان. وصَفَحَ وُجُوهَهم وتَصَفَّحَها: نظرها مُتَعَرِّفاً لها. وتَصَفَّحْتُ وُجوهَ القوم إِذا تأَمَّلْتَ وجوههم تنظر إِلى حِلاهم وصُوَرهم وتَتَعَرَّفُ أَمرهم؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: صَفَحْنا الحُمُولَ، للسَّلامِ، بنَظْرَةٍ،
فلم يَكُ إِلاَّ وَمْؤُها بالحَواجِبِ
أَي تَصَفَّحْنا وجوه الرِّكاب. وتَصَفَّحْت الشيء إِذا نظرت في صَفَحاته. وصَفَحْتُ الإِبلَ على الحوضِ إِذا أَمررتها عليه؛ وفي التهذيب: ناقة مُصَفَّحة ومُصَرّاة ومُصَوّاة ومُصَرَّبَةٌ، بمعنى واحد. وصَفَحَتِ الشاةُ والناقة تَصْفَحُ صُفُوحاً: وَلَّى لَبَنُها، ابن الأَعرابي: الصافح الناقة التي فَقَدَتْ وَلدَها فَغَرَزَتْ وذهب لبنها؛ وقد صَفَحَتْ صُفُوحاً. وصَفَح الرجلَ يَصْفَحُهُ صَفْحاً وأَصْفَحَه: سأَله فمنعه؛ قال:ومن يُكْثِرِ التَّسْآلَ يا حُرّ، لا يَزَلْ
يُمَقَّتُ في عَينِ الصديقِ، ويُصْفَحُ
ويقال: أَتاني فلان في حاجة فأَصْفَحْتُه عنها إِصْفاحاً إِذا طلبها فمَنَعْتَه. وفي حديث أُم سلمة: أُهْدِيَتْ لي فِدْرَةٌ من لحم، فقلت للخادم: ارفعيها لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، فإِذا هي قد صارت فِدْرَةَ حَجَر، فقصصتُ القِصَّةَ على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: لعله وقف على بابكم سائل فأَصْفَحْتموه أَي خَيَّبْتُموه. قال ابن الأَثير: يقال صَفَحْتُه إَذا أَعطيته، وأَصْفَحْتُه إَذا حَرَمْتَه. وصَفَحه عن حاجته يَصْفَحُه صَفْحاً وأَصْفَحَه، كلاهما: رَدَّه. وصَفَحَ عنه يَصْفَح صَفْحاً: أَعرض عن ذنبه.
وهو صَفُوحٌ وصَفَّاحٌ: عَفُوٌّ. والصَّفُوحُ: الكريم، لأَنه يَصْفَح عمن جَنى عليه.
واستْصَْفَحَه ذنبه: استغفره إِياه وطلب أَن يَصْفَحَ له عنه. وأَما الصَّفُوحُ من صفات الله عز وجل، فمعناه العَفُوُّ؛ يقال: صَفَحْتُ عن ذنب فلان وأَعرضت عنه فلم أُؤَاخذْه به؛ وضربت عن فلان صَفْحاً إِذا أَعرضت عنه وتركته؛ فالصَّفُوحُ في صفة الله: العَفُوُّ عن ذنوب العباد مُعْرِضاً عن مجازاتهم بالعقوبة تَكرُّماً. والصَّفُوحُ في نعت المرأَة: المُعْرِضَةُ صادَّةً هاجِرَةً، فأَحدهما ضدُّ الآخر. ونصب قوله صَفْحاً في قوله:أَفَنَضْرِبُ عنكم الذِّكْرَ صَفْحاً؟ على المصدر لأَن معنى قوله أَنُعْرِضُ
(* قوله «لأن معنى قوله أنعرض إلخ» كذا بالأصل.) عنكم
الصَّفْحَ؛ وضَرْبُ الذَّكْرِ رَدُّه كَفُّه؛ وقد أَضْرَبَ عن كذا أَي كف عنه وتركه؛ وفي حديث عائشة تصف أَباها: صَفُوحُ عن الجاهلين أَي الصَّفْح والعفوِ والتَّجاوُزِ عنهم؛ وأَصله من الإِعراض بصَفْحَه وجهه كأَنه أَعرض بوجهه عن ذنبه. والصَّفُوحُ من أَبنية المبالغة. وقال الأَزهري في قوله تعالى: أَفَنَضْرِبُ عنكم الذِّكْرَ صَفْحاً؟ المعنى أَفَنُعْرِضُ عن أَن نُذَكِّرَكم إِعراضاً من أَجل إِسرافكم على أَنفسكم في كفركم؟ يقال صَفَح عني فلانٌ أَي أَعرض عنه مُوَلِّياً؛ ومنه قول كثير يصف امرأَة أَعرضت عنه:صَفُوحاً فما تَلْقاكَ إِلا بَخِيلةً،
فمن مَلَّ منها ذلك الوصلَ مَلَّتِ
وصَفَح الرجلَ يَصْفَحُه صَفْحاً: سقاه أَيَّ شَراب كان ومتى كان. والمُصْفَحُ: المُمالُ عن الحق؛ وفي الحديث: قلبُ المؤمن مُصْفَحٌ على الحق أَي مُمالٌ عليه، كأَنه قد جعل صَفْحَه أَي جانبه عليه؛ وفي حديث حذيفة أَنه قال: القلوب أَربعة: فقلبٌ أَغٌلَفُ فذلك قلب الكافر، وقلب منكوس فذلك قلب رجع إِلى الكفر بعد الإِيمان، وقلب أَجْرُدُ مثل السِّراج يَزْهَرُ فذلك قلب المؤمن، وقلب مُصْفَحٌ اجتمع فيه النفاق والإِيمان، فمَثَلُ الإِيمان فيه كمَثَل بقلة يُمِدُّها الماءُ العذبُ، ومَثَل النفاق كمثل قَرْحة يُمِدُّها القَيْحُ والدمُ، وهو لأَيهما غَلَبَ؛ المُصْفَحُ الذي له وجهان: يلقى أَهلَ الكفر بوجه وأَهل الإِيمان بوجه. وصَفْحُ كل شيء: وجهه وناحيته، وهو معنى الحديث الآخر: من شَرِّ الرجال ذو الوجهين، الذي يأْتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه وهو المنافق. وجعل حذيفةُ قلب المنافق الذي يأَتي الكفار بوجه وأَهل الإَيمان بوجه آخر ذا وجهين؛ قال الأَزهري: وقال شمر فيما قرأْت بخطه: القلبُ المُصْفَحُ زعم خالد أَنه المُضْجَعُ الذي فيه غِلٌّ الذي ليس بخالص الدين؛ وقال ابن بُزُرْجٍ: المُصْفَحُ المقلوب؛ يقال: قلبت السيف وأَصْفَحْتُه وصابَيْتُه؛ والمُصْفَحُ: المُصابَى الذي يُحَرَّف على حدّه إِذا ضُرب به ويُمالُ إِذا أَرادوا أَن يَغْمِدُوه. ويقال: صَفَح فلان عني أَي أَعرض بوجه ووَلاَّني وَجْهَ قَفاه؛ وقوله أَنشده ثعلب:
ونادَيْتُ شِبْلاً فاسْتَجابَ، وربما
ضَمِنَّا القِرَى عَشْراً لمن لا نُصافِحُ
ويروى: ضَمِنَّا قِرَى عَشْرٍ لمن لا نُصافِحُ؛ فسره فقال: لمن لا نصافح أَي لمن لا نعرف،وقيل: للأَعداء الذين لا يحتمل أَن نُصافحهم. والمُصْفَحُ من سهام المَيْسر: السادسُ، ويقال له: المُسْبِلُ أَيضاً؛ أَبو عبيد: من أَسماء قداح المَيْسِر المُصْفَحُ والمُعَلَّى. وصَفْحٌ: اسم رجل من كَلْب بن وَبْرَة، وله حديث عند العرب معروف؛ وأَما قول بشر:
رَضِيعَةُ صَفْحٍ بالجِباهِ مُلِمَّةٌ،
لها بَلَقٌ فوقَ الرُّؤوسِ مُشَهَّرُ
(* قوله «بالجباه» كذا بالأصل بهذا الضبط. وفي ياقوت الجباة، بفتح الجيم ونقط الهاء، والخراسانيون يروونه الجباه بكسر الجيم وآخره هاء محضة: وهو ماء بالشام بين حلب وتدمر.)
فهو اسم رجل من كلب جاور قوماً من بني عامر فقتلوه غَدْراً ؛ يقول: غَدْرَتكم بصَفْحٍ الكَلْبيِّ.
وصِفاحُ نَعْمانَ: جبال تُتاخِمُ هذا الجبل وتصادفه؛ ونَعْمانُ: جبل بين مكة والطائف؛ وفي الحديث ذكر الصِّفاحِ، بكسر الصاد وتخفيف الفاء، موضع بين حُنَين وأَنصابِ الحَرَم يَسْرَةَ الداخل إِلى مكة. وملائكةُ الصَّفيح الأَعْلى: هو من أَسماء السماء، وفي حديث عليّ وعمار: الصَّفِيحُ الأَعْلى من مَلَكُوته.

### Türkçe

**الصَّفْحُ**: yan. Ve insanın **صَفْحُ**’u: onun yanı. Ve her şeyin **صَفْحُ**’u: onun yanı. Ve onun iki **صَفْحاه**’ı: onun iki yanı. Ve istincâ hadîsinde: iki **الصَّفْحَتين** için iki taş ve **المَسْرُبةِ** için bir taş; yani çıkışın iki yanı. Ve onun **صَفْحُ**’u: onun tarafı. Ve dağın **صَفْحُ**’u: onun yatacağı yer; çoğulu **صِفاحٌ**.

Ve erkeğin **صَفْحَةُ**’si: yüzünün eni. Ve ona yüzünün **صَفْحِ**’ıyla ve onun **صُفْحِ**’ıyla baktı; yani onun eniyle.

Ve hadîste: başını örtmeyen ve yanağıyla **صافحٍ** olmayan; yani yanağının **صَفْحةَ**sini ortaya çıkaran olmayan ve iki taraftan birine meyleden olmayan. Ve Âsım b. Sâbit’in şiirinde:
تَزِلُّ عن صَفْحتِيَ المَعابِلُ
yani yüzünün iki yanından biri.

Ve ona **صِفاحاً** rastladı; yani onu yüzünün **صَفْحِ**’ıyla karşıladı; bu, Lihyânî’dendir.

Kılıcın **صَفْحُ**’u ve onun **صُفْحُ**’u: onun eni; çoğulu **أَصفاح**. Kılıcın iki **صَفْحَتا**’sı: onun iki yüzü.

Ve onu kılıçla **مُصْفَحاً** ve **مَصْفوحاً** vurdu; İbnü’l-A‘râbî’den: yani enlemesine. Ve onu kılıcın **صُفْح**’uyla vurdu; avam ise, fethalı olarak, kılıcın **صَفْحِ**’ıyla der; yani onun eniyle. Ve Tırimmâh dedi:
فلما تنَاهتْ، وهي عَجْلى كأَنها
على حَرْفِ سيفٍ، حَدُّه غيرُ مُصْفَحِ
Ve Sa‘d b. Ubâde hadîsinde: “Onunla beraber bir adam bulsaydım, onu kılıçla **غيرَ مُصْفَِحٍ** olarak vururdum.” Denir ki: kılıçla onu **أصْفَحه**; onu keskin tarafı olmaksızın eniyle vurduğu zaman; o hâlde o **مُصْفِحٌ**’tir, kılıç da **مُصْفَحٌ**’tır; ikisi birlikte rivayet olunur. Ve Hâricîlerden bir adam dedi: “Sizi kılıçlarla **غيرَ مُصْفَحات** olarak mutlaka vuracağız”; yani: sizi enleriyle değil keskinleriyle vuracağız. Ve şair dedi:
بحيثُ مَناط القُرْطِ من غيرِ مُصْفَحٍ،
أُجاذِبُه حَدَّ المُقَلَّدِ ضارِبُهْ
(* Onun “بحيث مناك القرط إلخ” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir.)

**وصَفَحْتُ** falancayı ve **أَصْفَحْتُه** ikisini de: onu kılıçla **مُصْفَِحاً** yani eniyle vurduğum zaman. Ve **مُصْفَح** ve **مُصَفَّح** bir kılıç: geniş. Ve dersin ki: bu kılıcın **وَجْهُ**’i **مُصْفَح**; yani geniş; **أَصْفَحْتُه**’den. A‘şâ dedi:
أَلَسْنا نحنُ أَكْرَمَ، إِن نُسِبْنا،
وأَضْرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاحِ؟
yani geniş olanları. Ve şu da okundu:
وصَدْري مُصْفَحٌ للموتِ نَهْدٌ،
إِذا ضاقتْ، عن الموتِ، الصُّدورُ
Ve bazısı dedi: **المُصْفَحُ**; tek bir yüz üzerinde doğrulmamış, yanları olan, başlardan **المُصْفَحِ** gibi, **صَفَحاتٌ**’ı bulunan geniş olandır. Ve **مُصْفَح الوجه** bir adam: onun düz olanı, güzel olanı; Lihyânî’den:
Ve yüzün **صَفِيحةُ**’si: derisinin derisi.

Ve **الصَّفْحانِ** ve **الصَّفْحتانِ**: iki yanak; ikisi de iki çenedir. Ve omuzdan **الصَّفْحانِ**: ikisinin iki yanından gözden aşağı inen şey; çoğulu **صِفاحٌ**.
(* Onun “ما انحدر عن العين” sözü: asılda ve Kâmûs şerhinde böyledir; belki boyundur.)

Ve boynun iki **صَفْحَتا**’sı: onun iki yanı. Ve yaprağın iki **صَفْحَتا**’sı: üzerine yazılan iki yüzü. Ve **الصَّفِيحة**: geniş kılıç; İbn Sîde dedi: kılıçlardan **الصَّفيحة** geniş olandır. Başın **صَفائِحُ**’i: onun kabileleridir; teki **صَفيحة**. Ve **الصفائح**: ince geniş taşlar; tekil, tekil gibidir.

Ve **الصُّفَّاحُ**, damme ve şeddeli: geniş. Dedi ki: taşlardan **الصُّفَّاح** da **الصَّفائح** gibidir; teki **صُفَّاحة**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
وصُفَّاحةٍ مثلِ الفَنِيقِ، مَنَحْتُها
عِيالَ ابنِ حَوْبٍ جَنَّبَتْه أَقارِبُه
Onu, sertliğinden dolayı, deveyi **الصُّفَّاحةِ**’ye benzetti. Ve İbn Hûb: güçlük çekmiş, muhtaç bir adamdır; çünkü **الحَوْبَ** güçlük ve şiddettir.

Ve her şeyin geniş olan yüzü: **صَفِيحةٌ**. Ve taşlardan yahut levhadan ve benzerlerinden her geniş olan: **صُفَّاحة**; çoğulu **صُفَّاحٌ**; ve **صَفِيحةٌ**; çoğulu **صفائح**. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
ويُوقِدْنَ بالصُّفَّاحِ نارَ الحُباحِبِ
Ezherî dedi: geniş taşlara **صفائح** denir; tekleri **صَفِيحة** ve **صَفِيحٌ**’dir. Lebîd dedi:
وصَفائِحاً صُمّاً، رَوا
سيها يُسَدِّدْنَ الغُضُونا
Kapının **صَفائح**’i: onun levhaları. Ve develerden **الصُّفَّاحُ**: hörgüçleri büyüyen, dişi devenin hörgücü neredeyse sırtını alacak olan; çoğulu **صُفَّاحاتٌ** ve **صَفافيح**. Ve erkeğin **صَفْحَة**’si: göğsünün eni.

Ve başlardan **المُصَفَّحُ**: iki şakağı tarafından sıkıştırılmış olan; böylece alnı ile ense arkası arasındaki şey uzamıştır. Ve denildi: **المُصَفَّح**; başının iki yanı alçalmış, alnı kabarmış, böylece onun **قَمَحْدُوَتُه**’u çıkıp görünmüş olandır. Ebû Zeyd dedi: başlardan **المُصْفَحُ** **إِصْفاحاً**; o, başının iki yanı sıvanmış, alnı kabarmış, böylece onun **قَمَحْدُوَتُه**’u çıkıp görünmüş olandır. Ve **الأَرْأَسُ** **المُصْفَحِ** gibidir; ve “**رُؤَاسِيّ**” denmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: onun alnında **صَفَحٌ** vardır; yani aşırı bir en. Ve İbnü’l-Hanefiyye hadîsinde: onun, bir adamı **مُصْفَحَ الرأْس** diye andığı; yani onun genişi. Ve bir şeyin **تَصْفِيحُ**’i: onu geniş kılmaktır. Ondandır onların sözü: **مُصَفَّحُ الرأْس** bir adam; yani onun genişi. Ve **المُصَفَّحاتُ**: geniş kılıçlar; onlar **الصَّفائح**’tir; teki **صَفِيحةٌ** ve **صَفيحٌ**. Lebîd’in bir bulutu vasfederek söylediği ise:
كأَنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراهُ،
وأَنْواحاً عليهنَّ المَآلي
Ezherî dedi: bulut karanlığında şimşeği geniş kılıçlara benzetti. İbn Sîde dedi: **المُصَفَّحاتُ** kılıçlardır; çünkü dövüldükleri zaman **صُفِّحَتْ**; onların **تَصْفِيح**’i, genişletmeleri ve uzatmalarıdır. Ve fânın kesriyle de rivayet olunur; sanki, yağmurun açılıp, ondan şimşeğin parlayıp yarılması, sonra sönüşünden sonra tekrar birleşmesi hâlini, kadınların elleriyle **تصفيح** etmelerine benzetti; onlar elleriyle **صَفَّقْنَ** ettikleri zaman.

Ve **التَّصفيح** **التصفيق** gibidir. Ve adam iki eliyle **صَفَّحَ**: alkışladı. Ve kadınlar için **التَّصْفيح**: erkekler için **التصفيق** gibidir. Namaz hadîsinde: erkekler için tesbih, kadınlar için **التصفيح**; kâf ile de rivayet olunur. **التصفيح** ile **التصفيق** birdir. Denir ki: iki eliyle **صَفَّحَ** ve **صَفَّقَ**. İbnü’l-Esîr dedi: o, bir avuç içinin **صَفْحةِ**sini diğer avuç içinin **صفحة**sine vurmak cinsindendir; yani imam yanıldığı zaman, cemaat onu uyarır: erkek ise “Sübhânallâh” der; kadın ise konuşma yerine avucunu diğer avucuna vurur. Lebîd’in beyti de rivayet edildi:
كأَنَّ مُصَفِّحاتٍ في ذُراهُ
**المُصَفِّحات**’ı, matemde elleriyle **يُصَفِّقْن** eden kadınlar yaptı; gök gürültüsünün sesini onların **تصفيق**’ine benzetti. Onu **مُصَفَّحاتٍ** diye rivayet eden ise, onunla geniş kılıçları kastetti; şimşeğin parıltısını onların parıltısına benzetti. Ve **المُصافَحةُ**: elle tutmaktır; **التصافُحُ** da onun gibidir. Ve adam, erkeğe **يُصافِحُ**; avucunun **صُفْحَ**ını onun avucunun **صُفْحَ**ına koyduğu zaman. Ve iki avuçlarının iki **صُفْحا**’sı: onların iki yüzüdür. Ondandır karşılaşmada **المُصافَحَة** hadîsi; o, avuç içinin **صُفْح**’unu avuç içine yapıştırmaktan ve yüzün yüze yönelmesinden bir **مُفاعَلة**’dir.

Ve **أَنْفٌ مُصَفَّحٌ**: burun kemiği mutedil, alnıyla aynı düzlemde olan. Ve köpek, kemiğe karşı iki kolunu **صَفَحَ** ile **صَفْحاً** **يَصْفَحهما**: onları dikti. Dedi ki:
يَصْفَحُ للقِنَّةِ وَجْهاً جَأْبا،
صَفْحَ ذِراعَيْهِ لعَظْمٍ كَلْبا
Muradı: bir köpeğin iki kolunu **صَفْحَ**; sonra ters çevirdi. Ve denildi: o, ikisini yayması ve kemiği ikisinin arasına koyup yemesidir. Bu beyti Ezherî zikretti; dedi ki: Ebü’l-Heysem de onu okuttu ve onu andı; sonra dedi: bir ipi vasfetti; onu enlemesine yaptı, sonra onu bükerek büktü; böylece onun iki yüzü oldu; o hâlde o **مَصْفُوح**; yani geniş. Dedi ki: “**صَفْحَ ذراعيه**” sözü: köpeğin, bir siniri iki koluyla yere kazıklar gibi, iki kolunu onun üzerine yayması gibidir; onu kemirir. Ve “**كلباً**”ı tefsir üzere nasbetti. Ve Sa‘leb’in okuttuğu sözü:
صَفُوحٌ بخَدَّيْها إِذا طالَ جَرْيُها،
كما قَلَّبَ الكَفَّ الأَلَدُّ المُماحِكُ
Onunla, ikisini diktiğini ve ikisini çevirdiğini kastetti. Ve kavmi **صَفَحَ** ile **صَفْحاً**: onları birer birer arz etti; Mushafın yaprağını **صَفَحَ** da böyledir. Ve işi **تَصَفَّحَ** ve onu **صَفَحَه**: onda baktı. Leys dedi: Mushafın yaprağını **صَفَحْت** ile **صَفْحاً**. Ve kavmi **صَفَحَ** ve onları **تَصَفَّحَ**: bir insan arayarak onlara baktı. Ve onların yüzlerini **صَفَحَ** ve onu **تَصَفَّحَ**: onları tanımak üzere baktı. Ve kavmin yüzlerini **تَصَفَّحْتُ**: onların yüzlerini teemmül ettiğin zaman; onların süslerine ve suretlerine bakarsın ve onların işini tanırsın. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
صَفَحْنا الحُمُولَ، للسَّلامِ، بنَظْرَةٍ،
فلم يَكُ إِلاَّ وَمْؤُها بالحَواجِبِ
yani bineklerin yüzlerini **تَصَفَّحْنا**. Ve bir şeyi **تَصَفَّحْت**: onun **صَفَحاته**’inde baktığın zaman. Ve develeri havuz üzerinde **صَفَحْتُ**: onları onun üzerinden geçirdiğim zaman. Ve **التهذيب**’de: **مُصَفَّحة** ve **مُصَرّاة** ve **مُصَوّاة** ve **مُصَرَّبَةٌ** bir deve; tek mânâdadır. Ve koyun ve deve **صَفَحَتِ**; **تَصْفَحُ** ile **صُفُوحاً**: sütü geri döndü. İbnü’l-A‘râbî: **الصافح**; yavrusunu kaybedip de memesi sertleşen ve sütü giden devedir; ve **صَفَحَتْ** ile **صُفُوحاً**.

Ve adamı **صَفَح**; onu **يَصْفَحُهُ** ile **صَفْحاً**; ve onu **أَصْفَحَه**: ondan istedi de o engelledi. Dedi ki:
ومن يُكْثِرِ التَّسْآلَ يا حُرّ، لا يَزَلْ
يُمَقَّتُ في عَينِ الصديقِ، ويُصْفَحُ
Ve denir ki: falan bana bir ihtiyaç için geldi de onu ondan **أَصْفَحْتُه** ile **إِصْفاحاً**; onu istedi de onu engellediğin zaman. Ümmü Seleme hadîsinde: bana etten bir **فِدْرَةٌ** hediye edildi; hizmetçiye dedim: onu Resûlullah’a kaldır, sallallahu aleyhi ve sellem; bir de baktım ki o, taş **فِدْرَةَ**si olmuş; kıssayı Resûlullah’a anlattım, sallallahu aleyhi ve sellem; dedi ki: “Belki kapınızda bir dilenci durdu da onu **فَأَصْفَحْتموه**”; yani onu ümitsiz bıraktınız. İbnü’l-Esîr dedi: “Onu **صَفَحْتُه**” denir; ona verdiğin zaman. Ve “onu **أَصْفَحْتُه**” denir; onu mahrum ettiğin zaman. Ve onu ihtiyacından **صَفَحه**; onu **يَصْفَحُه** ile **صَفْحاً**; ve onu **أَصْفَحَه**; ikisi de: onu geri çevirdi. Ve ondan **صَفَحَ**; **يَصْفَح** ile **صَفْحاً**: günahından yüz çevirdi.

Ve o **صَفُوحٌ** ve **صَفَّاحٌ**: affedicidir. Ve **الصَّفُوحُ**: cömerttir; çünkü kendisine cinayet işleyenden **يَصْفَح** eder.

Ve onun günahı onu **استْصَْفَحَه**: onu ondan bağışlatmasını istedi ve onun onu ondan bağışlamasını talep etti.

Ve Allah azze ve celle’nin sıfatlarından **الصَّفُوحُ** ise, mânâsı: affedici. Denir ki: falanın günahından **صَفَحْتُ** ve ondan yüz çevirdim de onu onunla muaheze etmedim. Ve falandan **صَفْحاً** ile **ضربت**: ondan yüz çevirdiğin ve onu terk ettiğin zaman. O hâlde Allah’ın sıfatında **الصَّفُوحُ**: kulların günahlarından, onları ceza ile karşılamaktan yüz çevirerek, kerem olarak affedici olandır. Kadının vasfında **الصَّفُوحُ**: yüz çeviren, geri çeviren, terk eden; böylece ikisinden biri ötekinin zıddıdır. Ve “**صَفْحاً**” sözünün nasbı, “**أَفَنَضْرِبُ عنكم الذِّكْرَ صَفْحاً؟**” sözünde, masdar üzeredir; çünkü onun sözünün mânâsı: sizden **الصَّفْحَ** ile yüz çevirir miyiz?
(* Onun “لأن معنى قوله أنعرض إلخ” sözü: asılda böyledir.)
Ve zikri **ضَرْبُ**: onu geri çevirmek, onu engellemektir. Ve “şundan **أَضْرَبَ**” denmiştir; yani ondan vazgeçti ve onu bıraktı. Âişe hadîsinde, babasını vasfeder: **صَفُوحُ** cahillerden; yani onlardan yüz çevirme, af ve tecavüz. Aslı, yüzünün **صَفْح**’ıyla yüz çevirmedendir; sanki günahından yüzüyle yüz çevirmiştir. Ve **الصَّفُوحُ**, mübalağa binalarındandır. Ezherî, “**أَفَنَضْرِبُ عنكم الذِّكْرَ صَفْحاً؟**” âyetinde dedi: mânâ: küfrünüzde nefislerinize karşı israfınız sebebiyle, size hatırlatmayı hatırlatmaktan yüz çevirme ile yüz çevirir miyiz? Denir ki: falan benden **صَفَح**; yani yüz çevirerek, arkasını dönerek. Ondandır Kesîr’in, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek sözü:
صَفُوحاً فما تَلْقاكَ إِلا بَخِيلةً،
فمن مَلَّ منها ذلك الوصلَ مَلَّتِ

Ve adamı **صَفَح**; onu **يَصْفَحُه** ile **صَفْحاً**: ona, hangi içecek olursa olsun ve ne zaman olursa olsun, içirdi.

Ve **المُصْفَحُ**: haktan meyledilmiş olan. Ve hadîste: müminin kalbi hak üzerine **مُصْفَحٌ**; yani ona meyillidir; sanki onun **صَفْح**’ını yani yanını onun üzerine kılmıştır. Ve Huzeyfe hadîsinde: “Kalpler dörttür: bir kalp **أَغٌلَفُ**; o kâfirin kalbidir. Ve bir kalp ters çevrilmiş; o, imandan sonra küfre dönen kalptir. Ve bir kalp **أَجْرُدُ**; kandil gibi parlar; o müminin kalbidir. Ve bir kalp **مُصْفَحٌ**; onda nifak ve iman toplanmıştır; imanın ondaki misali, tatlı suyun beslediği bir ot misali gibidir; nifakın misali, irin ve kanın beslediği bir yara misali gibidir; hangisi galip gelirse.” **المُصْفَحُ**: iki yüzü olan; küfür ehline bir yüzle, iman ehline bir yüzle rastlayan. Ve her şeyin **صَفْحُ**’u: onun yüzü ve tarafıdır; bu, diğer hadîsin mânâsıdır: erkeklerin şerrinden, iki yüzlü olan; bunlara bir yüzle, şunlara bir yüzle gelen; o münafıktır. Huzeyfe, kâfirlere bir yüzle, iman ehline başka bir yüzle gelen münafığın kalbini iki yüzlü kıldı. Ezherî dedi: Ve Şemmer, hattıyla okuduğum şeyde dedi ki: **القلبُ المُصْفَحُ**; Hâlid, onun, içinde kin bulunan, saf din olmayan, yan yatmış olan olduğunu zannetmiştir. İbn Büzurc dedi: **المُصْفَحُ** ters çevrilmiş olandır. Denir ki: kılıcı çevirdim ve onu **أَصْفَحْتُه** ve onu **صابَيْتُه**. Ve **المُصْفَحُ**: **المُصابَى**; onunla vurulduğu zaman keskin tarafı üzerinde eğriltilecek ve onu kınına sokmak istedikleri zaman meylettirilecek olan.

Ve denir ki: falan benden **صَفَح**; yani yüzüyle yüz çevirdi ve bana ense yüzünü döndürdü. Sa‘leb’in okuttuğu sözü:
ونادَيْتُ شِبْلاً فاسْتَجابَ، وربما
ضَمِنَّا القِرَى عَشْراً لمن لا نُصافِحُ
Ve “**ضَمِنَّا قِرَى عَشْرٍ لمن لا نُصافِحُ**” diye de rivayet olunur. Onu tefsir etti de dedi ki: “**لمن لا نصافح**”; yani tanımadığımız kimse için. Ve denildi: el sıkışmamızın mümkün olmadığı düşmanlar içindir.

Ve **المُصْفَحُ**, meysir oklarından: altıncısıdır; ona **المُسْبِلُ** de denir. Ebû Ubeyd: meysir oklarının adlarından **المُصْفَحُ** ve **المُعَلَّى** vardır.

Ve **صَفْحٌ**: **كَلْب بن وَبْرَة**’den bir adamın adıdır; onun Araplar yanında bilinen bir hadîsi vardır. Beşer’in sözü ise:
رَضِيعَةُ صَفْحٍ بالجِباهِ مُلِمَّةٌ،
لها بَلَقٌ فوقَ الرُّؤوسِ مُشَهَّرُ
(* Onun “بالجباه” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir. Yâkût’ta **الجباة**; cîm fethalı ve **الهاء** noktalı; Horasanlılar onu cîm kesralı ve sonunda saf **هاء** ile **الجباه** diye rivayet ederler: o, Şam’da Halep ile Tedmür arasında bir sudur.)
O, Kelp’ten bir adamın adıdır; Benî Âmir’den bir kavme komşu oldu da onu hileyle öldürdüler; der ki: sizin Kelpî **صَفْحٍ** ile hıyanetiniz.

**وصِفاحُ نَعْمانَ**: bu dağa bitişen ve ona rastlayan dağlardır. Ve **نَعْمانُ**: Mekke ile Tâif arasında bir dağdır. Ve hadîste **الصِّفاحِ** zikri vardır; sâdın kesri ve fânın tahfîfiyle: Huneyn ile Harem’in nişanları arasında, Mekke’ye girenin solunda bir yerdir. Ve **ملائكةُ الصَّفيح الأَعْلى**: o, göğün adlarındandır. Ve Ali ile Ammâr hadîsinde: **الصَّفِيحُ الأَعْلى** onun melekûtundandır.
