# صفح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صفح

الصفح  من كل شيء:  الجانب  وصفحاه: جانباه، كالصفحة. وفي حديث الاستنجاء:  حجرين للصفحين وحجرا للمسربة  ، أي جانبي المخرج. الصفح  من الجبل: مضطجعه  والجمع صفاح. الصفح  منك: جنبك. و  الصفح  من الوجه، والسيف: عرضه  ، بضم العين وسكون الراء،  ويضم  فيهما. ونسب الجوهري الفتح إلى العامة. يقال نظر إليه بصفح وجهه، وصفحه، أي بعرضه. وضربه بصفح السيف، وصفحه. و  ج، صفاح بالكسر، وأصفاح. وصفحتا السيف: وجهاه. أما قول بشر:
  رضيعة صفح بالجباه ملـمة                      لها بلق فوق الرؤوس مشهر فهو اسم  رجل من بني كلب  ابن وبرة، وله حديث عند العرب. ففي الصحاح أنه جاور قوما من بين عامر فقتلوه غدرا. يقول: غدرتكم بزيد بن ضباء الأسدي أخت غدرتكم بصفح الكلبي. صفح  كمنع: أعرض وترك  ، يصفح صفحا. يقال: ضربت عن فلان صفحا، إذا أعرضت عنه وتركته. ومن المجاز:  أفنضرب عنكم الذكر صفحا  منصوب على المصدر، لأن معنى قوله أنعرض عنكم الصفح، وضرب الذكر رده وكفه، وقد أضرب عن كذا، أي كف عنه وتركه. صفح  عنه  يصفح صفحا: أعرض عن ذنبه. وهو صفوح وصفاح:  عفا  . وصفحت عن ذنب فلان، وأعرضت عنه، فلم أؤاخذه به. صفح  الإبل على الحوض  إذا  أمرها عليه  إمرارا. صفح  السائل  عن حاجته يصفحه صفحا:  رده  ومنعه. قال:
  ومن يكثر التسآل يا حر لا يزل                      يمقت في عين الصديق ويصفح  كأصفحه  . يقال: أتاني فلان في حاجة فأصفحته عنها إصفاحا، إذا طلبها فمنعته. وفي حديث أم سلمة:  لعله وقف على بابكم سائل فأصفحتموه  ، أي خيبتموه. قال ابن الأثير: يقال: صفحته، إذا أعطيته، وأصفحته، إذا حرمته. صفحه  بالسيف  وأصفحه:  ضربه  به  مصفحا  كمكرم،  أي بعرضه  . وقال الطرماح:
  فلما تناهت وهي عجلى كـأنـهـا                      على حرف سيف حده غير مصفح وضربه بالسيف مصفحا ومصفوحا. عن ابن الأعرابي، أي معرضا. وفي حديث سعد بن عبادة:  لو وجدت معها رجلا لضربته بالسيف غير مصفح  . يقال: أصفحه بالسيف، إذا ضربه بعرضه دون حده، فهو مصفح بالسيف،  والسيف  مصفح، يرويان معا. وسيف مصفح ومصفح: عريض. وتقول: وجه هذا السيف مصفح، أي عريض، من أصفحته. وقال رجل من الخوارج:  لنضربنكم بالسيوف غير مصفحات  . يقول: نضربكم بحدها لا بعرضها. صفح  فلانا  يصفحه صفحا:  سقاه أي شراب كان ومتى كان. صفح  الشيء: جعله عريضا  . قال:
  يصفح للفنة وجها جأبا
  صفح ذراعيه لعظم كلبا

  أراد صفح كلب ذراعيه، فقلب. وقيل: هو أن يبسطهما ويصير العظم بينهما ليأكله. وهذا البيت أورده الأزهري، قال: وأنشد أبو الهيثم، وذكره، ثم قال: وصف حبلا عرضه فاتله حين فتله فصار له وجهان، فهو مصفوح، أي عريض. قال: وقوله: صفح ذراعيه، أي كما يبسط الكلب ذراعيه على عرق يوتده على الأرض بذراعيه يتعرقه. ونصب كلبا على التفسير.  كصفحه  تصفيحا. ومنه قولهم: رجل مصفح الرأس، أي عريضها. صفح  القوم  صفحا، كذا  ورق المصحف  ، إذا  عرضها  ، وفي نسخة: عرضهما، وهي الصواب،  واحدا واحدا. و  صفح  في الأمر  إذا  نظر  فيه،  كتصفح  ، يقال: تصفح الأمر وصفحه: نظر فيه. وقال الليث: وصفح القوم وتصفحهم: نظر إليهم طالبا لإنسان. وصفح وجوههم وتصفحها: نظرها متعرفا لها. وتصفحت وجوه القوم، إذا تأملت وجوههم تنظر إلى حلاهم وصورهم وتتعرف أمرهم. وأنشد ابن الأعرابي:
  صفحنا الحمول للسلام بنظرة                      فلم يك إلا ومؤها بالحواجب

  أي تصفحنا وجوه الركاب وتصفحت الشيء، إذا نظرت في صفحاته. وفي الأساس: تصفحه: تأمله ونظر في صفحاته: والقوم: نظر في أحوالهم وفي خلالهم، هل يرى فلانا. وتصفح الأمر. قال الخفاجي في العناية في أثناء القتال: التصفح: التأمل لا مطلق النظر، كما في القاموس قال شيخنا: قلت: إن النظر هو التأمل، كما صرح به في قولهم: فيه نظر، ونحوه، فلا منافاة. قلت: وبما أوردنا من النصوص المتقدم ذكرها يتضح الحق ويظهر الصواب. صفحت  الناقة  تصفح  صفوحا  بالضم:  ذهب لبنها  وولى، وكذلك الشاة،  فهي صافح  . قال ابن الأعرابي: الصافح: الناقة التي فقدت ولدها فغرزت وذهب لبنها.  والمصافحة: الأخذ باليد، كالتصافح  . والرجل يصافح الرجل: إذا وضع صفح كفه في صفح كفه، وصفحا كفيهما: وجهاهما. ومنه حديث:  المصافحة عند اللقاء:  وهي مفاعلة من إلصاق صفح الكف بالكف وإقبال الوجه على الوجه؛ كذا في اللسان والأساس والتهذيب، فلا يلتفت إلى من زعم أن المصافحة غير عربي. ملائكة  الصفيح  الأعلى: هو من أسماء  السماء  . وفي حديث علي وعمار:  الصفيح الأعلى من ملكوته  .  ووجه كل شيء عريض  : صفيح وصفيحة.  والمصفح كمكرم: العريض  من كل شيء،  ويشدد  ، وهو الأكثر. المصفح إصفاحا:  الذي اطمأن جنبا رأسه ونتأ جبينه  فخرجت وظهرت قمحدوته. المصفح من السيوف:  الممال  والمصابي الذي يحرف على حده إذا ضرب به، ويمال إذى أرادوا أن يغمدوه. قال ابن بزرج: المصفح:  المقلوب  . يقال: قلبت السيف وأصفحته وصابيته: بمعنى واحد. المصفح  من الأنوف: المعتدل القصبة  المستويها بالجبهة. المصفح  من الرؤوس: المضغوط من قبل صدغيه حتى طال  ، وفي نسخة: فطال  ما بين جبهته وقفاه  . وقال أبو زيد: من الرؤوس المصفح إصفاحا، وهو الذي مسح جنبا رأسه ونتأ جبينه، فخرج، وظهرت قمحدوته، والأرأس: مثل المصفح، ولا يقال: رؤاسي. المصفح  من القلوب  : الممال عن الحق. وفي الحديث:  قلب المؤمن مصفح على الحق  أي ممال عليه، كأنه قد جعل صفحه، أي جانبه عليه. وقوله:  ما اجتمع  ، مأخوذ من حديث حذيفة أنه قال:  القلوب أربعة: فقلب أغلف، فذلك قلب الكافر وقلب منكوس فذلك قلب رجع إلى الكفر بعد الإيمان؛ وقلب أجرد مثل السراج يزهر، فذلك قلب المؤمن؛ وقلب مصفح اجتمع  فيه الإيمان والنفاق   -ونص الحديث بتقديم النفاق على الإيمان-  فمثل الإيمان فيه كمثل بقلة يمدها الماء العذب، ومثل النفاق فيه كمثل قرحة يمدها القيح والدم، وهو لأيهما غلب  . قال ابن الأثير: المصفح: الذي له وجهان، يلقى أهل الكفر بوجه، وأهل الإيمان بوجه. وصفح كل شيء وجهه وناحيته. وهو معنى الحديث الآخر:  شر الرجال ذو الوجهين: الذي يأتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه  . وهو المنافق. وجعل حذيفة قلب المنافق الذي يأتي الكفار بوجه، وأهل الإيمان بوجه آخر، ذا وجهين. قال الأزهري: وقال شمر فيما قرأت بخطه: القلب المصفح، زعم خالد أنه المضجع الذي فيه غل، الذي ليس بخالص الدين. قلت: فإذا تأملت ما تلونا عليك عرفت أن قول شيخنا رحمه الله تعالى -: كيف يجتمعان? وكيف يكون مثل هذا من كلام العرب، والنفاق والإيمان لفظان إسلاميان? فتأمل فإنه غير محرر، انتهى- نشأ من عدم اطلاعه على نصوص

  العلماء في بابه. المصفح:  السادس من سهام الميسر  ، ويقال له: المسبل، أيضا. وقال أبو عبيد: من أسماء قداح الميسر المصفح والمعلى. المصفح من الوجوه: السهل الحسن  ، عن اللحياني.  والصفوح: الكريم  ، لأنه يصفح عمن جنى عليه. أما الصفوح من صفات الله تعالى فمعناه  العفو  عن ذنوب العباد، معرضا عن مجازاتهم بالعقوبة تكرما. الصفوح في نعت  المرأة: المعرضة الصادة الهاجرة  ، فأحدهما ضد الآخر. قال كثير يصف امرأة أعرضت عنه:ماء في بابه. المصفح:  السادس من سهام الميسر  ، ويقال له: المسبل، أيضا. وقال أبو عبيد: من أسماء قداح الميسر المصفح والمعلى. المصفح من الوجوه: السهل الحسن  ، عن اللحياني.  والصفوح: الكريم  ، لأنه يصفح عمن جنى عليه. أما الصفوح من صفات الله تعالى فمعناه  العفو  عن ذنوب العباد، معرضا عن مجازاتهم بالعقوبة تكرما. الصفوح في نعت  المرأة: المعرضة الصادة الهاجرة  ، فأحدهما ضد الآخر. قال كثير يصف امرأة أعرضت عنه:
  صفوحا فما تلقاك إلا بـخـيلة                      فمن مل منها ذلك الوصل ملت  كأنها لا تسمح إلا بصفحتها  .  والصفائح: قبائل الرأس  ، واحدتها صفيحة. الصفائح:  ع. و  الصفائح  من الباب: ألواحه. و  قولهم: استلوا الصفائح، أي  السيوف العريضة  ، واحدتها صفيحة. وقولهم: كأنها صفيحة يمانية. الصفائح:  حجارة عراض رقاق  ، والواحد كالواحد. يقال: وضعت على القبر الصفائح،  كالصفاح، كرمان  ، وهو العريض. والصفاح، أيضا من الحجارة كالصفائح، الواحدة صفاحة، وفي اللسان: وكل عريض من حجارة أو لوح ونحوهما صفاحة والجمع صفاح؛ وصفيحة والجمع صفائح. ومنه قول: النابغة:
  ويوقدن بالصفاح نار الحباحب قال الأزهري: ويقال للحجارة العريضة: صفائح، واحدتها صفيحة وصفيح. قال لبيد:
  وصفائحا صما، روا                      سيها يسددن الغضونا  وهو  -قال شيخنا: هكذا بالتذكير في سائر النسخ، والأولى: وهي-  الإبل التي عظمت أسنمتها  ، فكاد سنام الناقة يأخذ قراها، وهو مجاز، أنشد ابن الأعرابي
  وصفاحة مثل الفنيق منحتها                      عيال ابن حوب جنبته أقاربه شبه الناقة بالصفاحة، لصلابتها. وابن حوب رجل مجهود محتاج.  ج صفاحات وصفافيح  . الصفاح  : ع قرب ذروة  ، في ديار غطفان بأكناف الحجاز لبني مرة.  والمصفحة: كمعظمة المصراة  . وفي التهذيب: ناقة مصفحة ومصراة ومصواة ومصربة: بمعنى واحد. المصفحة:  السيف، ويكسر، ج مصفحات  . وقيل المصفحات: السيوف العريضة. وقال لبيد يصف سحابا:
  كأن مصفحات في ذراه                      وأنواحا عليهن المآلي

  قال الأزهري: شبه البرق في ظلمة السحاب بسيوف عراض. وقال ابن سيده: المصفحات: السيوف، لأنها صفحت حين طبعت، وتصفيحها تعريضها ومطلها. ويروى بكسر الفاء، كأنه شبه تكشف الغيث إذا لمع منه البرق فانفرج ثم التقى بعد خبوه بتصفيح النساء إذا صفقن بأيديهن. قلت: هكذا عبارة الصحاح، وصوابه: الغيم، بدل: الغيث. ويعلم من هذا أن المصفحات -على رواية الكسر- من المجاز، فتأمل.  والتصفيح  مثل  التصفيق  . وفي الحديث:  التسبيح للرجال والتصفيح للنساء  . ويروى أيضا بالقاف. يقال: صفح بيديه وصفق. قال ابن الأثير: هو من ضرب صفحة الكف على صفحة الكف الأخرى، يعني إذا سها الإمام ينبهه المأموم، إن كان رجلا قال: سبحان الله، وإن كانت امرأة ضربت كفها على كفها الأخرى، عوض الكلام. وروى بيت لبيد:
  كأن مصفحات في ذراه جعل المصفحات نساء يصفقن بأيديهن في مأتم، شبه صوت الرعد بتصفيقهن. ومن رواه: مصفحات، أراد بها السيوف العريضة، شبه بريق البرق ببريقها. قال ابن الأعرابي  في جبهته صفح، محركة، أي عرض  ، بسكون الراء،  فاحش  . وفي حديث ابن الحنفية، أنه ذكر رجلا مصفح الرأس، أي عريضه.  ومنه إبراهيم الأصفح مؤذن المدينة  ، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. قال شيخنا: الأصفح مؤذن المدينة، يروي عن أبي هريرة، وعنه ابنه إبراهيم؛ قاله ابن حبان. فالصواب إبراهيم بن الأصفح.  والصفاح: ككتا، ويكره في الخيل: شبيه بالمسحة في عرض الخد يفرد بها اتساعه. و  الصفاح:  جبال تتاخم  ، أي تقابل  نعمان  ، بفتح النون: جبل بين مكة والطائف. وفي الحديث ذكره، وهو موضع بين حنين وأنصاب الحرم يسرة الداخل إلى مكة.  وأصفحه: قلبه  فهو مصفح، وقد تقدم.  والمصافح: من يزني بكل امرأة حرة أو أمة  . ومما يستدرك عليه: لقيه صفاحا، أي استقبله بصفح وجهه، عن اللحياني. وفي الحديث:  غير مقنع رأسه ولا صافح بخده  ، أي غير مبرز صفحة خده ولا مائل في أحد الشقين وصفيحة الوجه: بشرة جلده. والصفحان من الكتف: ما انحدر عن العين من جانبيهما، والجمع صفاح، وصفحة الرجل: عرض صدره. والصفاح. واستصفحه ذنبه: استغفره إياه وطلب أن يصفح له عنه. ومن المجاز: أبدى له صفحته: كاشفه.

### Türkçe

**الصفح** her şeyden: yan; ve **صفحاه**: onun iki yanı, **الصفحة** gibi. **وفي حديث الاستنجاء**: “iki taş **للصفحين** ve bir taş **للمسربة**”, yani çıkışın iki yanı. **الصفح** dağdan: onun yatacağı yer; çoğulu **صفاح**. **الصفح** senden: senin yanın. Ve **الصفح** yüzden ve kılıçtan: onun eni; **بضم العين وسكون الراء** (yani **العين**’in ötreli, **الراء**’ın sâkin olmasıyla), ve ikisinde de (başka bir rivayette) ötrelenir. Cevherî fethi avama nisbet etti. Denir: **نظر إليه بصفح وجهه، وصفحه**; yani onun eniyle. Ve onu kılıcın eniyle vurdu: **وضربه بصفح السيف، وصفحه**. Ve çoğulu: kesre ile **صفاح** ve **أصفاح**. Kılıcın iki **صفحتا**’sı: onun iki yüzü. Bişr’in sözüne gelince:

  رضيعة صفح بالجباه ملـمة                      لها بلق فوق الرؤوس مشهر

o, **بني كلب ابن وبرة**’den bir adamın adıdır; ve onun Araplar yanında bir hadisi vardır. **ففي الصحاح**: o, **بين عامر**’den bir kavme komşu oldu da onu hileyle öldürdüler. Der ki: “Sizin **زيد بن ضباء الأسدي**’ye hıyanetiniz, sizin **صفح الكلبي**’ye hıyanetinizin kardeşidir.” **صفح** ( **كمنع** ): yüz çevirdi ve terk etti; **يصفح صفحا**. Denir: “Falancadan **صفحا** vurdum”, ondan yüz çevirdiğin ve onu terk ettiğin zaman. Mecazdan: **أفنضرب عنكم الذكر صفحا**; masdar üzerine mansuptur; çünkü sözünün manası: “sizden **الصفح** ile yüz mü çeviririz?”; ve **ضرب الذكر** onu geri çevirmek ve onu men etmektir. Ve “**أضرب عن كذا**”, yani ondan el çekti ve terk etti. **صفح عنه يصفح صفحا**: onun günahından yüz çevirdi. Ve o **صفوح** ve **صفاح**’tır: affetti. “Falancanın günahından **صفحت** ettim” ve ondan yüz çevirdim; böylece onu onunla muaheze etmedim. **صفح الإبل على الحوض**: onu (develeri) onun üzerine geçirttiği zaman, geçirtme ile. **صفح السائل عن حاجته يصفحه صفحا**: onu geri çevirdi ve men etti. Dedi ki:

  ومن يكثر التسآل يا حر لا يزل                      يمقت في عين الصديق ويصفح

**كأصفحه**. Denir: “Falanca bana bir ihtiyaç içinde geldi de onu ondan **أصفحته** ettim **إصفاحا**”; onu istedi de onu men ettiğin zaman. **وفي حديث أم سلمة**: “Belki kapınızda bir dilenci durdu da onu **فأصفحتموه**”; yani onu ümitsiz bıraktınız. İbnü’l-Esîr dedi: denir: “Onu **صفحته**”, ona verdiğin zaman; ve “onu **أصفحته**”, onu mahrum ettiğin zaman. Onu kılıçla **صفحه** etti ve onu **أصفحه** etti: onu onunla **مصفحا** ( **كمكرم** ) vurdu; yani onun eniyle. Tırmâh dedi ki:

  فلما تناهت وهي عجلى كـأنـهـا                      على حرف سيف حده غير مصفح

Ve onu kılıçla **مصفحا** ve **مصفوحا** vurdu. İbnü’l-A‘râbî’den: yani enlemesine. **وفي حديث سعد بن عبادة**: “Onunla beraber bir adam bulsaydım onu kılıçla **غير مصفح** vururdum.” Denir: onu kılıçla **أصفحه** etti; onu onun eniyle, keskinliği olmaksızın vurduğu zaman; o hâlde o kılıçla **مصفح**tır; ve kılıç **مصفح**tır; ikisi birlikte rivayet olunur. Ve **سيف مصفح ومصفح**: geniş. Ve dersin: “Bu kılıcın yüzü **مصفح**tır”; yani geniştir; onu **أصفحته**’den. Hâricîlerden bir adam dedi: “Sizi kılıçlarla **غير مصفحات** mutlaka vuracağız.” Der: sizi onun keskinliğiyle vuracağız, eniyle değil. **صفح فلانا يصفحه صفحا**: ona her hangi bir içkiyi, her ne zaman olursa olsun, içirdi. **صفح الشيء**: onu geniş yaptı. Dedi ki:

  يصفح للفنة وجها جأبا
  صفح ذراعيه لعظم كلبا

**أراد صفح كلب ذراعيه، فقلب**: “Köpeğin iki kolunu genişletmesini” kastetti de ters çevirdi. Ve denildi: o, ikisini yayması ve kemiği ikisinin arasına koymasıdır ki onu yesin. Bu beyti Ezherî zikretti; dedi ki: Ebü’l-Heysem inşad etti ve onu zikretti, sonra dedi ki: “Bir ipi, bükmesi sırasında enini **وصف** etti de onu büktü; böylece onun iki yüzü oldu; o hâlde o **مصفوح**tur; yani geniş.” Dedi ki: ve onun sözü: **صفح ذراعيه**; yani köpeğin iki kolunu bir damar üzerine yayması gibi; onu iki koluyla yere kazıklar, onu kemirir. Ve **كلبا**’yı tefsir üzere nasbetti. **كصفحه تصفيحا**. Ondandır onların sözü: “Baş **مصفح** bir adam”; yani onun eni geniş. **صفح القوم صفحا**; böyle; ve Mushafın yaprağı: onu birer birer arz ettiği zaman; bir nüshada: “ikisini arz etti”, ve o doğrudur. Ve **صفح في الأمر**: onda baktığı zaman; **كتصفح**; denir: “İşi **تصفح** etti ve onu **صفحه** etti”: onda baktı. Leys dedi: “Kavmi **صفح** etmek ve onları **تصفح** etmek: bir insanı arayarak onlara bakmaktır.” Ve onların yüzlerini **صفح** etmek ve onu **تصفح** etmek: onları tanımak için onlara bakmaktır. “Kavmin yüzlerini **تصفحت** ettim”: onların yüzlerini teemmül ettiğin zaman; onların süslerine ve suretlerine bakarsın ve onların hâlini tanırsın. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  صفحنا الحمول للسلام بنظرة                      فلم يك إلا ومؤها بالحواجب

yani bineklerin yüzlerine baktık; ve **تصفحت الشيء**: onun sayfalarına baktığın zaman. **وفي الأساس**: “Onu **تصفحه** etti”: onu teemmül etti ve onun sayfalarına baktı; ve kavme: onların hâllerine ve huylarına baktı; falancayı görür mü diye. Ve işi **تصفح** etti. Hufâcî, **العناية**’de savaş esnasında dedi: **التصفح** teemmüldür, mutlak bakış değildir; **كما في القاموس**. Şeyhimiz dedi: “Dedim: **النظر** teemmüldür; ‘onda bakış vardır’ ve benzeri sözlerinde açıkça beyan edildiği üzere; o hâlde aykırılık yoktur.” Dedim: ve bizim, daha önce zikri geçen naslardan irad ettiğimizle hak açıklığa kavuşur ve doğru ortaya çıkar. **صفحت الناقة تصفح صفوحا بالضم**: onun sütü gitti ve döndü; koyun da böyledir; o hâlde o **صافح**tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصافح**: yavrusunu kaybeden, sonra gebe kalan ve sütü giden dişi devedir. Ve **المصافحة**: elle tutmaktır; **كالتصافح**. Ve adam adamla **يصافح** eder: avucunun yanını onun avucunun yanına koyduğu zaman; ve iki avuçlarının **صفحا**’sı: onların iki yüzüdür. Ondandır hadis: “Karşılaşmada **المصافحة**”; o, avucun yanını avuca yapıştırmaktan ve yüzü yüze çevirmekten **مفاعلة**’dir; **كذا في اللسان والأساس والتهذيب**; o hâlde **المصافحة**’nın Arapça olmadığını zanneden kimseye iltifat edilmez. **ملائكة الصفيح الأعلى**: o, **السماء**’nın adlarındandır. Ali ve Ammâr hadîsinde: “**الصفيح الأعلى** onun melekûtundandır.” Her şeyin geniş yüzü: **صفيح** ve **صفيحة**. Ve **المصفح** ( **كمكرم** ): her şeyden geniş olan; ve şeddelenir; ve o daha çoktur. **المصفح إصفاحا**: başının iki yanını yere yatıran ve alnı kabaran; böylece onun **قمحدوته**’su çıktı ve göründü. Kılıçlardan **المصفح**: eğilen; ve vurulduğunda keskinliği üzerine meyleden, ve onu kınına sokmak istediklerinde meyleden. İbn Büzerc dedi: **المصفح**: ters çevrilmiş. Denir: “Kılıcı çevirdim ve onu **أصفحته** ettim ve onu **صابيته** ettim”: tek manadadır. Burunlardan **المصفح**: kemik kısmı mutedil, alnıyla düz olan. Başlardan **المصفح**: iki şakak tarafından sıkıştırılmış olan, ta ki uzadı; bir nüshada: “ve uzadı”; onun alnı ile ensesi arasındaki (mesafe). Ebû Zeyd dedi: başlardan **المصفح إصفاحا**: başının iki yanını silen ve alnı kabaran kimsedir; böylece çıktı ve onun **قمحدوته**’su göründü. Ve **الأرأس**: **المصفح** gibidir; ve “**رؤاسي**” denilmez. Kalplerden **المصفح**: haktan meyleden. Hadiste: “Müminin kalbi hak üzere **مصفح**tır”; yani ona meyillidir; sanki onun **صفح**’ı, yani yanı, onun üzerine kılınmıştır. Ve onun sözü: **ما اجتمع**; Huzeyfe hadîsinden alınmıştır; o dedi ki: “Kalpler dörttür: bir **أغلف** kalp; o kâfirin kalbidir. Ve bir **منكوس** kalp; o, imandan sonra küfre dönen kalptir. Ve bir **أجرد** kalp, kandil gibi parlar; o müminin kalbidir. Ve bir **مصفح** kalp; onda iman ve nifak **اجتمع** etmiştir —hadisin nassı nifakı imandan öncelemekledir—; o hâlde ondaki imanın misali, tatlı suyun beslediği bir ot gibidir; ve ondaki nifakın misali, irin ve kanın beslediği bir yara gibidir; ve o, hangisi galip gelirse onundur.” İbnü’l-Esîr dedi: **المصفح**: iki yüzü olan; küfür ehline bir yüzle, iman ehline bir yüzle karşılaşır. Ve her şeyin **صفح**’ı: onun yüzü ve tarafıdır. Ve o, diğer hadisin manasıdır: “Erkeklerin şerlisi iki yüzlü olandır: bunlara bir yüzle gelir, bunlara bir yüzle.” Ve o münafıktır. Huzeyfe, kâfirlere bir yüzle, iman ehline başka bir yüzle gelen münafığın kalbini iki yüzlü kıldı. Ezherî dedi: ve Şemr, hattıyla okuduğumda dedi ki: “**القلب المصفح**; Hâlid zannetti ki o, içinde kin bulunan, saf din olmayan, yatık olandır.” Dedim: sana okuduğum şeyi teemmül ettiğinde, şeyhimizin —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— sözünün: “İkisi nasıl toplanır? Ve bunun gibi bir şey Arapların كلامı’ndan nasıl olur; hâlbuki nifak ve iman iki İslâmî lafızdır? Teemmül et; çünkü o muharrar değildir; bitti”— onun, nasslara muttali olmamasından doğmuştur.

Âlimler onun bâbında. **المصفح**: meysir oklarının altıncısıdır; ona: **المسبل** de denir. Ebû Ubeyd dedi: Meysir oklarının adlarındandır: **المصفح** ve **المعلى**. Yüzlerden **المصفح**: kolay, güzel (olan)dır; Lihyânî’den. Ve **الصفوح**: kerîmdir; çünkü kendisine karşı cinayet işleyeni bağışlar. Amma **الصفوح** Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır; mânâsı: kulların günahlarından **العفو** (etmek), onları cezayla karşılıklandırmaktan yüz çevirerek, kerem olarak. Kadının vasfında **الصفوح**: yüz çeviren, geri çeviren, terk eden (kadın)dır; ikisinden biri ötekinin zıddıdır. Kesîr, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek dedi:

Su onun bâbında. **المصفح**: meysir oklarının altıncısıdır; ona: **المسبل** de denir. Ebû Ubeyd dedi: Meysir oklarının adlarındandır: **المصفح** ve **المعلى**. Yüzlerden **المصفح**: kolay, güzel (olan)dır; Lihyânî’den. Ve **الصفوح**: kerîmdir; çünkü kendisine karşı cinayet işleyeni bağışlar. Amma **الصفوح** Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır; mânâsı: kulların günahlarından **العفو** (etmek), onları cezayla karşılıklandırmaktan yüz çevirerek, kerem olarak. Kadının vasfında **الصفوح**: yüz çeviren, geri çeviren, terk eden (kadın)dır; ikisinden biri ötekinin zıddıdır. Kesîr, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek dedi:
  **صفوحا فما تلقاك إلا بـخـيلة                      فمن مل منها ذلك الوصل ملت**
  Sırt çeviren (bir kadın)dır; seni ancak kibirle karşılar; ondan o vuslatı kim bıkarsa, (o da) bıktı.
  **كأنها لا تسمح إلا بصفحتها**  Sanki ancak yanağıyla cömertlik eder.

Ve **الصفائح**: başın kabileleridir; bir tanesi **صفيحة**’dir. **الصفائح**: çoğuldur. Ve kapıdan **الصفائح**: onun levhalarıdır. Ve onların sözü: **استلوا الصفائح**; yani **السيوف العريضة** (geniş kılıçlar); bir tanesi **صفيحة**’dir. Ve onların sözü: sanki o Yemenî bir **صفيحة**’dir. **الصفائح**: geniş, ince taşlardır; tekil tekil gibidir. Denir: kabir üzerine **الصفائح** koydum; **كالصفاح** (gibi), **كرمان** (vezninde); o, geniş olandır. Ve **الصفاح** da taşlardandır, **كالصفائح** (gibi); bir tanesi **صفاحة**’dır. Ve Lisân’da: Taştan yahut levhadan ve benzerlerinden her geniş olana **صفاحة** denir; çoğulu **صفاح**; ve **صفيحة**; çoğulu **صفائح**. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
  **ويوقدن بالصفاح نار الحباحب**
Ezherî dedi: Geniş taşlara **صفائح** denir; bir tanesi **صفيحة** ve **صفيح**’tir. Lebîd dedi:
  **وصفائحا صما، روا                      سيها يسددن الغضونا**
Ve o —şeyhimiz dedi: diğer nüshalarda böyle müzekker olarak; daha evlâsı: “ve hiye”— hörgüçleri büyüyen develerdir; neredeyse dişi devenin hörgücü onun “قرا”sını alacak; bu mecazdır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **وصفاحة مثل الفنيق منحتها                      عيال ابن حوب جنبته أقاربه**
Dişi deveyi, sertliğinden dolayı **الصفاحة**’ya benzetti. Ve İbn Hûb, güçlük içinde muhtaç bir adamdır. Çoğulu: **صفاحات** ve **صفافيح**. **الصفاح**: **ع قرب ذروة**’dur; Hicaz’ın kenarlarında, Gatafân diyarında, Benî Murra’ya aittir. Ve **المصفحة**: **كمعظمة المصراة** (gibidir). Ve Tehzîb’de: **ناقة مصفحة** ve **مصراة** ve **مصواة** ve **مصربة**: bir mânâdadır. **المصفحة**: **السيف**tir; ve kesrelenir; çoğulu **مصفحات**. Ve denildi: **المصفحات**: geniş kılıçlardır. Lebîd, bir bulutu vasfederek dedi:
  **كأن مصفحات في ذراه                      وأنواحا عليهن المآلي**

Ezherî dedi: Bulutun karanlığında şimşeği geniş kılıçlara benzetti. İbn Sîde dedi: **المصفحات**: kılıçlardır; çünkü basıldıklarında “صفحت” oldular; onların **تصفيح**’i, onları genişletmek ve uzatmaktır. Ve fânın kesresiyle rivayet olunur; sanki yağmurun açılması, ondan şimşeğin parlayıp ayrılması, sonra sönmesinden sonra tekrar birleşmesi, kadınların elleriyle çırpmalarıyla **تصفيح**’e benzetilmiştir. Dedim: Sahâh’ın ibaresi böyledir; doğrusu: **الغيم** (bulut), **الغيث** (yağmur) yerine. Bundan bilinir ki **المصفحات** —kesre rivayetine göre— mecazdandır; düşün. Ve **التصفيح**: **التصفيق** gibidir. Hadiste: **التسبيح للرجال والتصفيح للنساء**. Kâf ile de rivayet olunur. Denir: iki eliyle **صفح** etti ve **صفق** etti. İbnü’l-Esîr dedi: O, bir avuç içinin yüzünü öteki avuç içinin yüzüne vurmak cinsindendir; yani imam sehvederse, cemaat onu uyarır: erkek ise “Sübhânallâh” der; kadın ise konuşma yerine, avucunu öteki avucuna vurur. Lebîd’in beytini rivayet etti:
  **كأن مصفحات في ذراه**
**المصفحات**’ı, bir matemde elleriyle çırpan kadınlar yaptı; gök gürültüsünün sesini onların **تصفيح**’ine benzetti. Kim onu **مصفحات** diye rivayet ettiyse, onunla geniş kılıçları kastetti; şimşeğin parıltısını onların parıltısına benzetti. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onun alnında **صفح** vardır, harekeli; yani genişliktir; râ’nın sükûnuyla: **فاحش** (aşırı). İbnü’l-Hanefiyye hadîsinde: onun, başı **مصفح** bir adamı zikrettiği (vardır); yani genişi. Ondandır: Medine müezzini **إبراهيم الأصفح**; üzerinde sâkin olana en faziletli salât ve selâm. Şeyhimiz dedi: **الأصفح** Medine müezzinidir; Ebû Hureyre’den rivayet eder; ondan da oğlu İbrâhîm (rivayet eder); bunu İbn Hibbân söyledi. Doğrusu: **إبراهيم بن الأصفح**. Ve **الصفاح**: **ككتا** (vezninde); atlarda mekruhtur: yanağın genişliğinde, onunla genişliği tekilleştirilen, “مسحة”ya benzer (bir şey). Ve **الصفاح**: **نعمان**’a bitişik dağlardır; yani ona karşıdır; nûn’un fethiyle: Mekke ile Tâif arasında bir dağdır. Hadiste onun zikri geçer; o, Huneyn ile Harem’in nişanları arasında, Mekke’ye girenin solunda bir yerdir. Ve **أصفحه**: onun kalbidir; o da **مصفح**tır; geçmişti. Ve **المصافح**: her hür yahut câriye kadınla zina eden kimsedir. Ve onun üzerine istidrâk edilenden: Lihyânî’den, ona **صفاحا** rastladı; yani onu yüzünün yanı ile karşıladı. Hadiste: **غير مقنع رأسه ولا صافح بخده**; yani yanağının sayfasını açığa çıkaran değil ve iki yandan birinde eğilen değil. Ve yüzün **صفيحة**’si: derisinin derisidir. Ve omuzdan **الصفحان**: ikisinin yanlarından “العين”den aşağı inen (kısım)dır; çoğulu **صفاح**. Ve adamın **صفحة**’si: göğsünün genişliğidir. Ve **الصفاح**. Ve onun günahını **استصفحه**: onu ondan bağışlamasını istedi ve onun hakkında kendisine bağışlamasını talep etti. Ve mecazdandır: ona **صفحته**’ni gösterdi: onu açığa vurdu.
