# صفد (ص-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Boyunduruklar

- Harfler: ص - ف - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَصْفَادِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Boyunduruklar | 2 | 2 | [14:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/ayet/14:49.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
2. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cürame hurma döküntüsü demektir
3. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
4. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صفد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md), [قيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF.md), [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md), [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi başka bir şeye sıkıca bağlamak, prangalamak, hareket kabiliyetini bütünüyle sınırlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İsyankâr ve haddi aşan varlıkların ontolojik veya cezai olarak kayıt altına alınması, hapsedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Minnet veya cebir yoluyla failin serbest hareket alanını sıfırlayan bağlayıcı kısıtlama |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca ahirete özgü soyut bir ceza tasviri sayıp irade ve eylemi felç eden bağlayıcı mekanizmayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صف | Yan yana getirme, düz bir hat üzerinde sıralama, yan yana bitiştirerek dizme; nitekim [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md), [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md), [صفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86.md), [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) köklerinde yan yana gelme, yüzey oluşturma veya uzuvları toplama anlamı belirgindir | د | Kapı, giriş ve sınırlandırma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle yan yana getirilip bitiştirilen uzuvların bir bağ, demir veya iple kilitlenerek hareketten alıkonulması anlamı doğmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, kıskaca alma | Hareket halindeki bir unsuru yakalama, yakalayıp kıstırma ve kontrol altına alma hamlesini başlatır |
| ف | Ağız; açıklık, nefes, kenar veya çıkış noktası | Yakalanan varlığın hareket ve çıkış menfezini belirler, bu açıklığın üzerine yönelir |
| د | Kapı; geçiş, hareket, sınır veya kapanma | Çıkış ve hareket yolunu kapatarak nesneyi bir eşiğe veya noktaya sabitleyip kilitler |
| صفد | Kıstırarak yakalama, çıkış menfezini kapatma ve kilitleme | Hareketi yakalayıp bütün çıkış yollarını sabitleyerek bir nesneyi kımıldayamaz hale getiren bağlama eylemi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin elini boynuna veya ayaklarını birbirine deri kayış, ip ya da demir bukağı ile sımsıkı bağlamak; bedenin serbestliğini yok eden kelepçe ve pranga vurmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiġa ez-Zübyânî bir beytinde ihsan ve bağış yoluyla boyun eğdirmeyi bu kökle anar: هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ / فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ (Bu övgüdür; şayet onu dinlersen bil ki ben bir bağış ve ihsan isteme kastıyla sözü açmadım). Bir diğer Cahiliye şahidinde ise el-A‘şâ boyun eğdiren lütfu överken kökü kullanır: تضَيَّفْتُه يَوْماً فَقَرَّبَ مَقْعَدِي / وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائِدا |
| Erken Arapça kullanım | Esirlerin ve suçluların zincirlerle sevk edilmesini anlatmak üzere kullanılmıştır; nitekim şiirde معبد adlı esirin bağlanıp çekilmesi şöyle zikredilir: هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ / والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ. Ayrıca erken rivayetlerde ayakların birbirine bitişik tutularak namaz kılınması صلاة الصافد olarak adlandırılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça صفد kökü, Kuzeybatı Sami dillerindeki büzülme, sımsıkı çekilme, yapışma ve daralma semantik alanıyla doğrudan örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında צפד / ܨܦܕ kökü, derinin kemiğe yapışması, dokuların büzüşerek daralması ve sımsıkı birbirine çekilmesini ifade eder (örneğin Ağıtlar [4:8](https://lisan.digital/tr/ayet/4:8.md) metnindeki kullanım). Bu ilksel fiziksel büzülme ve yapışma hareketi, Arapçada dışsal bir bağ, kayış veya bukağı vasıtasıyla iki uzvun birbirine sımsıkı kenetlenmesi, elin boyna yapıştırılması ve hareket kabiliyetinin sıfırlanması yönünde somutlaşmıştır. Dolayısıyla kökün çekirdeğinde yer alan «büzerek, sararak temas ettirme ve bitiştirme» olgusu, Arap dilinde hem esaret aleti olan bukağıyı (صفد) hem de insanı minnet altında bırakıp hareket alanını daraltan cömertçe bağışı (صفد) türetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صفد kökünden türeyen iki ana hat: prangalama ve boyunduruk ile karşılıksız bağış | Bağışın insan iradesini minnetle bağlaması nedeniyle pranga ile aynı kökten türediği klasik lügatlerce doğrulanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָפַד (ṣāp̄ad) ve Süryanice ܨܦܕ (ṣfad): büzüşmek, yapışmak, sımsıkı yapışıp kalmak | Beden dokularının birbirine yapışıp büzülmesi semantiği, Arapçada uzuvların demir veya kayışla birbirine kilitlenmesine evrilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliği taşıyan güvenilir bir soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صفد | Anlamlı | Prangalamak, bağlamak, bağışlamak | Bukağı vurarak hapsetmek veya lütufla bağlamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Yüz çevirmek, sapmak, kabuk | Bir hedeften sapıp başka yana dönmek; sedef kabuğu | Kur'an'da geçer; yönelişin engellenmesiyle ilişkili |
| [فصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AF.md) | Anlamlı | Damar yarmak, kan akıtmak | Tedavi veya kan almak amacıyla damarı boydan boya yarmak | Kur'an'da geçmez; bedensel müdahale |
| فدص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için anlam kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| دصف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi Arap dil sisteminde kök olarak teşekkül etmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| [دفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B5.md) | Anlamlı | Yürüyüşte sallanmak, zayıflamak | Adımları gevşek ve güçsüzce atmak | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de kayıtlı nadir kullanım |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صفد | Merkez | Hareketsiz kılacak biçimde bağlamak | Elleri ve ayakları birbirine veya boyna bağlayan sert pranga ve boyunduruk | Uzuvları birbirine kenetleyip bütünüyle felç eden bağ |
| [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyna halka geçirmek | Özellikle boyna geçirilen ve çeneyi yukarı kaldıran halka veya kelepçe | Boyun ve çene bölgesini hedef alan kısıtlama |
| [قيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Ayak bağı vurmak | Genellikle ayaklara vurulan ve adım atmayı engelleyen bukağı | Yalnızca serbest dolaşımı ve adımı hedef alan bağ |
| [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) | Komşu | Birbirine iliştirmek, eşleştirmek | İki veya daha fazla nesneyi aynı ip veya bağ altında bir araya getirmek | İki faili birbirine bağlayarak ortak harekete zorlama |
| [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) | Komşu | Sağlam bağlamak | Bağın çözülmeyecek şekilde pekiştirilmesi ve emniyete alınması | Güvence ve sağlamlık boyutu öne çıkan bağlama |
| [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) | Zıt | Salıvermek, serbest bırakmak | Bağı bütünüyle çözüp her türlü engeli ve kaydı ortadan kaldırmak | Kısıtlamanın bütünüyle kalkması ve tam serbestiyet |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صفد | Pranga, bağ, ihsan | Uzuvları kitleyen fiziki bukağı veya iradeyi bağlayan lütuf | Kesin |
| Latince | vinculum, compes | Pranga, ayak bağı, zincir | vinculum genel bağı, compes ayak bukağısını karşılar; manevi ihsan anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | shackle, fetter, manacle | Pranga, kelepçe, bukağı | shackle genel kısıtlamayı, manacle el kelepçesini verir; cömertlikle bağlama boyutu eksiktir | Kesin |
| Almanca | Fessel, Kette | Pranga, bukağı, bukağılamak | Fiziksel ve mecazi engellemeyi karşılar; kökün cömertlik boyutunu taşımaz | Kesin |
| Fransızca | entrave, fer, carcan | Köstek, bukağı, boyunduruk | entrave serbestiyeti engellemeyi, fer demir prangayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَصْفَادِ | Suçluların ahiretteki kaçınılmaz esareti ve cezai prangaları | Kıyamet gününde günahkârların ve zalimlerin birbirine bağlanmış, iradeleri bütünüyle felç edilmiş halde mahşere sevk edilmesi; İbrâhîm [14:49](https://lisan.digital/tr/ayet/14:49.md) |
| الْأَصْفَادِ | Dünyevi hükümranlık altında şer odaklarının ve azgın cinlerin zapturapt altına alınması | Süleyman peygambere verilen mülk ve otorite kapsamında, fesat çıkaran şeytanların bağlanıp etkisiz kılınması; Sâd [38:38](https://lisan.digital/tr/ayet/38:38.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabı ve cezanın mahiyeti | Kafirlerin zincire vurulmasının hakiki mi yoksa iradelerinin ellerinden alınmasını gösteren temsili bir anlatım mı olduğu | Cebir, mutlak acziyet ve ilahi adaletin kaçınılmaz icrası |
| Fıkıh | Namaz kılma adabı ve esir hukuku | Ayakları prangalanmış gibi birbirine yapıştırarak namaz kılmanın (صلاة الصافد) mekruh oluşu ve esirin bağlanma sınırları | İbadette aşırı suni zorlamadan kaçınma ve bedensel kısıtlama ölçüsü |
| Tefsir | [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) ile صفد kavramlarının terkibi | Suçluların şeytanlarla veya kendi türdeşleriyle aynı prangaya vurulmasının psikolojik ve ontolojik ağırlığı | Kolektif suç ortaklığının kolektif azaba ve hareketsizliğe dönüşmesi |
| Hadis | Ramazan ayında şeytanların kısıtlanması | Ramazan girdiğinde şeytanların zincire vurulması (صُفِّدت الشياطين) ifadesinin hakiki mi yoksa vesvese gücünün kırılması mı olduğu | Şerrin yayılma imkânının ilahi kudretle daraltılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve imtihan nizamı | Günahın fıtratı köleleştirmesi ve esaret | İsyankâr iradenin kendi ürettiği cürümlerle kilitlenmesi | İnsan kendi tercihiyle hakikate başkaldırdığında nihai durakta mutlak bir irade iptaliyle karşılaşır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve düşünce kısıtları | Fikri durağanlık ve dogma prangası | Düşüncenin hareket alanını sıfırlayan katı peşin hükümler | Zihnin hakikati arama işlevini engelleyen katı kısıtlar nesneyi atalete mahkûm eder | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu düzeni ve tebaa ilişkisi | Hukuki denetim, zapturapt ve lütufla bağlama | Yıkıcı unsurların tecridi veya halkın ihsanla devlete raptedilmesi | Otorite anarşi üreteni prangayla (صفد), sadık unsurları ise ihsanla (صفد) kontrol altında tutar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve borç ilişkisi | Borç esareti veya hibe bağı | Alacaklının borçluyu iktisadi kısıt altına sokması | Borçlunun hareket alanı daralırken hibe alan kimse verene karşı manevi bir yükümlülük prangasına girer | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem kısıtları ve serbestlik derecesinin sıfırlanması | Mekanikte bir noktanın hareket uzayındaki tüm serbestlik derecelerinin (degree of freedom) dışsal bağlayıcı denklemlerle sıfıra indirilerek sistemin durağanlaştırılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tecrit ve hareket alanının felci | Kriminolojide failin tehlike potansiyelini yok etmek üzere fiziksel ve mekânsal olarak bütünüyle izole edilip eylemsizleştirilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca mitolojik ya da arkaik bir cehennem işkencesi aleti (demir halka) olarak görüp ahlaki ve ontolojik mahiyetini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Haddi aşan, başkalarının hakkına tecavüz eden ve bozgunculuk üreten güçlerin ilahi nizam karşısında mutlak bir acziyet ve hareketsizlikle sınırlandırılması ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsyankâr varlıkların cezasını salt intikam aracı sanmak; oysa pranga, fesat çıkaran iradenin hareket imkânını bütünüyle elinden alarak evrensel dengeyi koruyan adil bir sınırlandırmadır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın serbest iradesini şer yönünde sınırsızca kullanma iddiasının ilahi adalet karşısında mutlak bir kısıtlanma (صفد) ile son bulacağını gösterdiği için temel bir adalet ve ontoloji kavramıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer sahnelerinde zalimlerin ve mücrimlerin sevk edilişini anlatan ayetler (İbrâhîm [14:49](https://lisan.digital/tr/ayet/14:49.md)) ile peygamberi otoritenin şer odaklarını bastırmasını konu edinen kıssalarda (Sâd [38:38](https://lisan.digital/tr/ayet/38:38.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suçun ve tuğyanın sonsuza kadar serbestçe hüküm sürebileceği vehmini düzeltir; her haddi aşan gücün nihayetinde hem birbirine hem de kendi eylemine prangalanacağını bildirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki veya daha fazla uzvun sert bir demir, kayış veya iple birbirine sımsıkı bağlanarak serbest hareket kabiliyetinin bütünüyle ortadan kaldırılması, bukağılanması.
- Soyut anlam: Bir iradenin veya dinamik unsurun dışsal bir müdahale ile tüm eylem imkânlarının kilitlenmesi; minnet veya ceza yoluyla mutlak bir kısıtlanışa ve çaresizliğe mahkûm edilmesi.
- Sistematik karşılık: İsyankâr veya yıkıcı unsurların varlık nizamına zarar vermesini önleyen, onların serbestlik derecesini sıfırlayarak ontolojik ve ahlaki tecrit altına alan denge mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in V \mid f(x) = 0 \} \implies \lim_{c \to c_{\max}} D(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ potansiyel eylem ve hareket uzayını, $x$ faili veya varlığı, $f(x) = 0$ failin üzerine vurulan bağlayıcı kısıt fonksiyonunu (صفد) temsil eder. Dışsal bağlama ve zapturapt parametresi olan $c$ değeri maksimum sınıra ($c_{\max}$) ulaştığında, failin serbestlik ve hareket derecesi $D(x)$ sıfıra yaklaşarak mutlak durağanlık ve eylemsizlik meydana gelir. Bu durum, kökün uzuvları kilitleyerek hareketi felç etme yönündeki temel semantik hareketini matematiksel olarak doğrular.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/ayet/14:49.md) — الْأَصْفَادِ

وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ

Meal (IK): O gün; mücrimleri zincirlere vurulmuş olarak görürsün.

### [Sad 38:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/ayet/38:38.md) — الْأَصْفَادِ

وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ

Meal (IK): Demir halkalarla bağlı diğerlerini de.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال والفاء معهما
ص د ف، ف ص د، ص ف د مستعملات
صدف:
الصَّدَفُ: غِشاءٌ خَلْقٍ في البَحرِ تضُمُّه صَدَفَتانِ مَفرُوجتان عن لَحْمٍ فيه رُوحٌ يُسَمّى المَحارَةَ فيه اللُّؤْلُؤُ.
والصُّدُفان: جَبَلان مُتَصادِفان أي مُتلاقِيان بيننا وبين يَأجُوج ومَأْجُوج.
وصادَفْتُ فلاناً: لقِيتُه.
والصُّدُوف: المَيْلُ عن الشيءِ، وأصَدَفني عنه كذا.
والأصْدَفُ: مَن في يده اعِوجاجٌ، والمصدر الصَّدَفُ، وناقة صَدْفاءُ.
فصد:
الفَصْدُ: قَطعُ العُروق.
وافتَصَد فلانٌ: قَطَعَ عِرقَه ففَصَدَ.
والفَصيدُ: دَمٌ جُعِلَ في مِعىً من فَصْدِ عُروق الاِبلِ، ثم شُوِيَ فأُكِلَ.
صفد:
الصَّفَد والصَّفْدُ: العَطاءُ، وتقول: أصفَدَه إِصفاداً.
والصَّفْد، مجزوم، هو الظِّلُّ.
وصَفَدْتُ يَدَه الى عُنُقِه صَفْداً أي أوثَقْتُه، والاسمُ الصِّفاد، والجمع: الصُّفُدُ والأَصفادُ.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الدال** و**الفاء** معهما
**ص د ف**، **ف ص د**، **ص ف د** kullanımdadırlar.

**صدف**:
**الصَّدَفُ**: denizde yaratılışça bir kılıftır; onu, içinde ruh bulunan bir etten ayrılmış iki açılmış **صَدَفَتانِ** bir araya getirir; ona **المَحارَةَ** denir; içinde **اللُّؤْلُؤُ** vardır.
Ve **الصُّدُفان**: iki karşılıklı dağdır; yani bizimle **يَأجُوج** ve **مَأْجُوج** arasında birbirine kavuşan (iki dağ).
Ve “**صادَفْتُ** falancayı”: onunla karşılaştım.
Ve **الصُّدُوف**: bir şeyden meyletmek (yüz çevirmek)tir; “şu, beni ondan **أصَدَفني** etti” (yani beni ondan çevirdi).
Ve **الأصْدَفُ**: elinde eğrilik bulunan kimsedir; mastar **الصَّدَفُ**tur; ve **ناقة صَدْفاءُ** (eğri elli/deve).

**فصد**:
**الفَصْدُ**: damarları kesmektir.
Ve “falanca **وافتَصَد**”: damarını kesti; böylece **ففَصَدَ** (damar kesti).
Ve **الفَصيدُ**: develerin damarlarını **فَصْدِ** etmekten (damar kesmekten) elde edilip bir bağırsak içine konulan kandır; sonra pişirilir de yenir.

**صفد**:
**الصَّفَد** ve **الصَّفْدُ**: bağıştır; “ona **أصفَدَه** **إِصفاداً**” dersin.
Ve **الصَّفْد** (cezmli): gölgedir.
Ve “elini boynuna **صَفَدْتُ** **صَفْداً**”: yani onu sağlamca bağladım; isim **الصِّفاد**dır; çoğulu: **الصُّفُدُ** ve **الأَصفادُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صَفَدَهُ يَصْفِدُهُ صَفْداً، أي شَدَّه وأَوْثَقَه. وكذلك التَصْفيدُ. والصَفَدُ بالتحريك: العَطاءُ. والصَفَدُ أيضاً: الوَثاقُ. وأَصْفَدْتُهُ إصْفاداً، أي أعْطَيْتُهُ مالاً، ووَهبْتُ له عَبْداً. والصِفادُ: ما يوثَقُ به الأسيرُ من قِدٍّ وقَيْدٍ وغُلٍّ. والأَصْفادُ: القُيودُ.

##### Türkçe

**صَفَدَهُ** **يَصْفِدُهُ** **صَفْداً**: yani onu bağladı ve onu sağlamlaştırdı. Aynı şekilde **التَصْفيدُ** de böyledir. **الصَفَدُ** (harekeli): عطا (verme, bağış). **الصَفَدُ** ayrıca: bağ (bağlama, bağ). Ve **أَصْفَدْتُهُ** **إصْفاداً**: yani ona mal verdim ve ona bir köle hibe ettim. **الصِفادُ**: esirin, deri kayıştan ve ayak bağı ve boyunduruk/kelepçeden kendisiyle bağlandığı şey. **الأَصْفادُ**: zincirler/bağlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د ف
صدف ، صفد ، دفص ، فصد : مستعملة .
( دفص ) : أهمل الليث : دفص . وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الدَّوفص : البَصَل .
قلتُ : وهو حرف غريب .
صدف : قال الليث : الصَّدَف : غِشاءُ خَلْقٍ في البَحْر تضمُّه صَدَفَتان مَفرُوجَتان عن لحم فيه روح يسمَّى المَحارَة ، وفي مِثلِه يكون اللّؤلؤ .
وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ ) ( الكهف : 96 ) .
قرىء : ( بين الصَّدَفين ) و ( الصُّدُفَين ) و ( الصُدَفيْن ) . والصَدَفة : الجانب والناحية .
ويقال لجانب الجَبَلين إذا تحاذَيا : صُدُفان وصَدَفان لتَصادفهما ، أي : تَلاقيهما يلاقي هذا الجانبُ الجانبَ الّذي يلاقيه ، وما بينهما فَجٌّ أو شِعْبٌ أو وادٍ ، ومِن هذا يقال : صادفْت فلاناً ، أي : لاقيْتُه .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ابن اليزيديّ لأبي زيد قال : الصُّدُفان : جانبا الجَبَل .
وفي الحديث : ( أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا مَرّ بصَدَف مائلٍ أو هَدَف مائلٍ أَسرَعَ المَشيَ ) .
قال أبو عبيد : الصَّدَف والهَدَف واحد ، وهو كلُّ بناء عظيم مرتفع .
قلتُ : وهو مثل صَدَف الجبل ، شُبّه به .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الصَّدَف : أن يَمِيل خُفُّ البَعير من اليد أو الرِّجل إلى الجانب الوحشيّ ، وقد صَدِفَ صَدَفاً . فإن مَال إلى الجانب الإنسيّ فهو القَفَد وقد قَفِد قَفَداً ، وقولُ الله جلّ وعزّ : ( سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يَصْدِفُونَ ) ( الأنعام : 157 ) ، أي : يُعرضون .
وقال الليث : الصَّدَف : المَيل عن الشيء ، وأَصدَفَني عنه كذا وكذا .
أبو عُبيد : صَدَف ونَكب وكَنف : إذا عَدَل . وقيل في قول الأعشى :
فَلَطْت بحجاب من دُوننا مَصْدُوف
إنه بمعنى مَسْتور .
فصد : قال الليث : الفَصْد : قَطْع العُروق . وافتَصَد فلانٌ : إذا قَطَع عِرْقَه ففَصَد .
قال : والفَصيد : دمٌ كان يُجعَل في مِعى لمن فَصْد عِرْق البعير فيُشْوَى ، كان أهلُ الجاهليّة يأكلونه .
وقال أبو عبيد : من أمثالهم في الّذي يُقضَى له بعضُ حاجته دون تمامه لم يُحرَمْ مَنْ فُصْدَ له بإسكان الصاد وربّما قالوا : فزْدَ له ، مأخوذ من الفِصيد الّذي وَصفه الليث ، يقول : كمَا يتبلّغ المُضْطرّ بالفَصيد ، فاقنع أنتَ بما ارتفع لكَ من قضاءِ حاجتك وإن لم تُقضَ كلُّها .
وفي الحديث : ( أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا نَزَل عليه الوحيُ تَفصَّد عَرَقاً ) .
قال أبو عبيد : المتفصَّد : السائل . يقال : هو يتفَصّد عَرَقاً ، ويتبَضّع عَرَقاً .
وقال ابن شُمَيل : رأيتُ في الأرض تَفْصيداً من السَّيل ، أي : تَشقُّقاً وتخدُّداً .
وقال أبو الدُّقيش : التّفصيد : أن يُنقَع بشيء من ماءٍ قليل .
ويقال : فَصَد له عَطاءً ، أي : قَطَع له وأَمضاه ، يَفصِده فَصْداً .
وقال ابن هاني : قال ابن كثوة : الفَصيدة : تمرٌ يعجَن ويُشابُ بشيء من دَم وهو دَواءٌ يداوَى به الصِّبيان . قاله في تفسير قولهم :
ما حُرِم مَن فُصْدَ له .
صفد : قال الله جلّ وعزّ : ( مُّقَرَّنِينَ فِى الاَصْفَادِ ) ( إبراهيم : 49 ) ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( إذا دخل شهرُ رمضان صُفِّدت الشياطين ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيرُه في قوله : ( صُفِّدَتْ ) يعني شُدَّت بالأغْلال وأُوثقَتْ ، يقال منه : صَفَدْتُ الرحلَ فهو مَصْفود ، وصفَّدْتُه فهو مُصفَّد . وأما أصفَدْته بالألف إصفاداً ، فهو أن تُعطِيَه وتَصِلَه ، والاسم من العطيّة : الصَّفَد ، وكذلك الوثاق ، وقال النابغة :
فلَم أُعرضْ أبَّيْتَ اللَّعْنَ بالصَّفَدِ
يقول : لم أمدَحْك لتُعطِيَني ، والجمع منها أصْفاد .
وقال الأعشى في العطيّة يمدَحُ رجلاً :
تضيّفْتُه يوماً فأكرَمَ مَقْعَدِي
وأصفَدَني على الزَّمانة قائِدَا
يريد : وَهب لي قائداً يَقودني .
قال : والمصدَر من العطيّة : الإصفاد ، ومن الوَثاق : الصَّفْد والتَّصْفيد .
ويقال للشيء الذي يُوثَق به الإنسان : الصِّفاد ، ويكون من نِسْع أو قِدّ ، وأنشد :
هَلاّ مَنَنْتَ على أخيك مُعَبّدٍ
والعامِرِي يَقُودُه بِصِفادِ
وأخبَرَني المنذريّ عن المُفضَّل بن سَلَمة ، عن أبيه عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( مُّقَرَّنِينَ فِى الاَصْفَادِ ) ( إبراهيم : 49 ) ، أي : الأغلال ، واحدها صَفَد .
وقيل : الصَّفَد : القَيْد ، وجمعُه أصفاد .

##### Türkçe

ص د ف
**صدف** , **صفد** , **دفص** , **فصد** : kullanımdadır.

( **دفص** ) : Leys ihmal etti: **دفص**. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den onun şöyle dediğini rivayet etti: **الدَّوفص** : soğan.
Dedim: O, garip bir harftir.

**صدف** : Leys dedi: **الصَّدَف** : denizde bir yaratılışın örtüsüdür; onu, içinde ruh bulunan bir etten ayrılmış iki **صَدَفَة** bir araya toplar; ona **المَحارَة** denir; ve onun benzerinde inci olur.
Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ( **حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ** ) (Kehf: 96).
Şöyle okunmuştur: ( **بين الصَّدَفين** ) ve ( **الصُّدُفَين** ) ve ( **الصُدَفيْن** ). Ve **الصَدَفة** : yan ve yöndür.
Ve iki dağın yanına, birbirine hizalandıklarında, karşılaşmalarından dolayı **صُدُفان** ve **صَدَفان** denir; yani: buluşmaları; bu yan, karşılaştığı yana karşılaşır; ikisinin arasında ise bir geçit yahut bir yarık yahut bir vadi vardır. Bundan dolayı denir: **صادفْت** falanı; yani: onunla karşılaştım.
Münzirî bana, Ebû Zeyd’e ait olarak İbnü’l-Yezîdî’den haber verdi; dedi ki: **الصُّدُفان** : dağın iki yanı.
Hadiste: (Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) eğik bir **صَدَف** yahut eğik bir **هَدَف** yanından geçtiğinde yürüyüşü hızlandırırdı.)
Ebû ʿUbeyd dedi: **الصَّدَف** ve **الهَدَف** birdir; o, her büyük yüksek bina(dır).
Dedim: O, dağın **صَدَف**’i gibidir; ona benzetilmiştir.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الصَّدَف** : devenin tırnağının, elden yahut ayaktan, vahşî tarafa doğru meyletmesidir; ve **صَدِفَ** **صَدَفاً**. Eğer insî tarafa meylederse o **القَفَد**’dir; ve **قَفِد** **قَفَداً**. Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **سُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يَصْدِفُونَ** ) (Enʿâm: 157), yani: yüz çevirirler.
Leys dedi: **الصَّدَف** : şeyden meyletme(dir); ve beni ondan şu ve şu **أَصدَفَ** etti.
Ebû ʿUbeyd: **صَدَف** ve **نَكب** ve **كَنف** : saptığında. Aʿşâ’nın şu sözü hakkında denildi:
فَلَطْت بحجاب من دُوننا مَصْدُوف
Onun, **مَسْتور** anlamında olduğu(dur).

**فصد** : Leys dedi: **الفَصْد** : damarları kesme(dir). Ve falan **افتَصَد** : damarını kestiğinde; böylece **ففَصَد**.
Dedi: **الفَصيد** : devenin damarını **فَصْد** eden kimse için bir bağırsak içine konulan, sonra kızartılan kandır; cahiliye ehli onu yerdi.
Ebû ʿUbeyd dedi: Atasözlerinden, bir kimsenin ihtiyacının tamamı olmaksızın bir kısmı kendisi için yerine getirilen kimse hakkında: **لم يُحرَمْ مَنْ فُصْدَ له**; **الصاد**’ın sükûnuyla; bazen de: **فزْدَ له** derler. Leys’in vasfettiği **الفِصيد**’den alınmıştır. Der ki: nasıl ki muztar, **الفَصيد** ile geçinir; sen de ihtiyacının giderilmesinden sana yükseltilen (sağlanan) şeye razı ol, her ne kadar hepsi giderilmemiş olsa da.
Hadiste: (Peygamber ( صلى الله عليه وسلم )’e vahiy indiğinde ter olarak **تَفصَّد** ederdi.)
Ebû ʿUbeyd dedi: **المتفصَّد** : akan(dır). Denir: o, ter olarak **يتفَصّد** eder; ve ter olarak **يتبَضّع** eder.
İbn Şümeyl dedi: Yerde selden bir **تَفْصيد** gördüm; yani: yarılma ve oluklanma.
Ebû’d-Dukayş dedi: **التّفصيد** : az bir sudan bir şey ile ıslatılma(dır).
Ve denir: ona bir bağış **فَصَد** etti; yani: onun için kesti ve yürürlüğe koydu; onu **يَفصِده** **فَصْداً**.
İbn Hânî dedi: İbn Kesve dedi: **الفَصيدة** : yoğrulan ve bir miktar kan ile karıştırılan hurmadır; o, çocukların tedavi edildiği bir ilaçtır. Bunu, onların şu sözünün tefsirinde söyledi:
**ما حُرِم مَن فُصْدَ له**.

**صفد** : Yüce ve aziz Allah dedi: ( **مُّقَرَّنِينَ فِى الاَصْفَادِ** ) (İbrâhîm: 49). Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم )’den rivayet edildi ki o dedi: (Ramazan ayı girdiğinde şeytanlar **صُفِّدت**.)
Ebû ʿUbeyd dedi: Kisâî ve başkası, onun sözü hakkında: ( **صُفِّدَتْ** ) yani: zincirlerle bağlandı ve sağlamlaştırıldı. Ondan denir: **صَفَدْتُ** semeri; o **مَصْفود**’dur; ve onu **صفَّدْتُ**; o **مُصفَّد**’dir. Ama onu **أصفَدْته**; **إصفاداً** ile; o, ona vermen ve onu gözetmen(dir). Ve bağıştan isim: **الصَّفَد**’dir; ve aynı şekilde bağ (pranga) da. Nâbiga dedi:
فلَم أُعرضْ أبَّيْتَ اللَّعْنَ بالصَّفَدِ
Der ki: beni vermen için seni övmedim; bunun çoğulu **أصْفاد**’dır.
Aʿşâ, bağış hakkında bir adamı överek dedi:
تضيّفْتُه يوماً فأكرَمَ مَقْعَدِي
وأصفَدَني على الزَّمانة قائِدَا
İster: bana, beni sevk eden bir kılavuz bağışladı.
Dedi: bağıştan mastar: **الإصفاد**; bağdan (prangadan): **الصَّفْد** ve **التَّصْفيد**.
Ve insanın onunla bağlandığı şeye **الصِّفاد** denir; ve o, kayıştan yahut deriden olur. Ve şu beyit okundu:
هَلاّ مَنَنْتَ على أخيك مُعَبّدٍ
والعامِرِي يَقُودُه بِصِفادِ
Münzirî bana, Mufaddal b. Seleme’den, o da babasından, o da Ebû ʿUbeyde’den, Yüce ve aziz Allah’ın şu sözü hakkında haber verdi: ( **مُّقَرَّنِينَ فِى الاَصْفَادِ** ) (İbrâhîm: 49), yani: zincirler; onun teki **صَفَد**.
Ve denildi: **الصَّفَد** : ayak bağı(dır); onun çoğulu **أصفاد**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والغين وما يثلثهما )
(صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور.
(صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قِلَّةٍ وحقارة. من ذلك الصِّغَر: ضدّ الكِبَر. والصَّغير: خلاف الكبير. والصاغِر: الرَّاضي بالضَّيمِ صُغْراً وصَغاراً. ويقال أصغَرت النَّاقةُ وأكبَرَتْ. والإِصْغار: حنينُها [الخفيض. والإِكبار([1]):] العالي. قالت الخنساء:
* لها حنينان إِصْغارٌ وإِكبارُ([2]) *
(صغل) الصاد والغين واللام ليس بشيء، إِنَّما الصَّغِل السَّيِّئ الغِذاء. والأصل فيه السين: سَغِلٌ. والله أعلم بالصواب.
(صفق) الصاد والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاقاةِ شيءٍ ذي صَفْحةٍ لشيءٍ مثله بقُوَّة. من ذلك صَفَقْتُ الشَّيءَ بيدي، إِذا ضربتَه بباطن يدكِ بقُوّة. والصَّفْقَة: ضربُ اليدِ على اليدِ في البَيْعِ والبَيْعةِ، وتلك عادةٌ جاريةٌ للمتبايِعين. وإذا قيل أصفَق القومُ على الأمر، إِذا اجتمعوا عليه، فهو من ذلك، وإِنَّما شُبِّهوا بالمتصافِقين على البيع.
وممّا حُمِل على ذلك الصَّفَقُ، وهو الماء يُصَبُّ على الأديمِ الجديد فيخرُج مُصْفرَّا.
ومن الباب أيضاً: الشَّراب المصفَّق، وهو أن يُحوَّل من إِناءٍ إلى إِناءٍ، كأنَّه صَفَقَ الإِناءَ إذا لاقاه، وصُفِقَ به الإِناء. ومنه صَفَقَ الإِبلَ، إِذا حوَّلـها مِن مرعَىً إلى مرعَىً.
ثم حُمِل على ذلك فقيل لكلِّ منبسطٍ صَفقٌ وإن لم يُضربْ به على شيء. فيقال لجانِبَي العُنُق صفقانِ، ولكلِّ ناحيةٍ صَفْق وصُفْق([3]). ويقال للجِلدِ الذي يلي سوادَ البطنِ صُفْق.
ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُخرّج له وجه، قولهم: قَوسٌ صَفوقٌ، إِذا كانت ليّنة راجعة.
(صفن) الصاد والفاء والنون أصلانِ صحيحانِ، أحدهما جنسٌ من القيامِ، والآخر وِعاءٌ من الأوعية.
فالأوّل: الصُّفون، وهو أن يقومَ الفرسُ على ثلاثِ قوائمَ ويرفعَ الرَّابعة، إلاَّ أنَّه ينالُ بطرَف سُنْبُكِها الأرض. والصَّافن: الذي يصفُّ قدمَيه. وفي حديث البَرَاء: "قمنا خَلْفَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صُفُوناً". ومنه تَصَافَنَ القومُ [الماء([4])]، وذلك إِذا اقتسموه بالصُّفْن، والصُّفْن: جلدةٌ يُسْتَقَى بها. قال:
فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ  غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])ويقال إنَّ ذلك إِنَّما يكون على المَقْلَة، يُسقى أحدُهم قَدْر ما يغمُرها.
ومما شذَّ عن الأصلين: الصَّافن، وهو عِرْقٌ([6]).
(صفو) الصاد والفاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلوصٍ من كل شَوب. من ذلك الصَّفاءُ، وهو ضدُّ الكَدَرِ؛ يقال صفا يصفو، إذا خَلص. يقال لكَ صَفْوُ هذا الأمرِ وصِفْوته. ومحمَّد صِفوة الله تعالى وخِيرَتُه من خَلْقِه، ومُصْطفاهُ صلَّى الله عليه * وآلهِ وسلّم. والصَّفِيُّ: ما اصطفاه الإمام من المَغْنم([7]) لنفسه، وقد يسمَّى بالهاء الصَّفِيَّة، والجمع الصَّفَايا. قال:
لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])والصَّفِيَّة والصَّفِيّ، وهو بغير الهاء أشهر: النّاقةُ الكثيرة اللّبَن، والنَّخْلة الكثِيرةُ الحَمْل، والجمع الصَّفَايا. وإِنَّما سُمِّيت صفيّاً لأنَّ صاحِبَها يصطفيها.
ومن الباب قولهم: أَصْفت الدَّجاجةُ، إِذا انقطع بيضُها، إِصفاءً. وذلك كأنَّها صَفَتْ أي خَلَصت من البَيْضِ، ثم جُعِلَ ذلك على أَفْعَلتْ فرقاً بينها وبين سائرِ ما في بابها، وشبّه بذلك الشَّاعِرُ إذا انقطع شِعْرُهُ.
ومن الباب الصَّفَا، وهو الحجر الأَمْلَسُ، وهو الصَّفْوانُ، الواحدة صَفوانةٌ، وسمِّيت صفوانَةً لذلك، لأنَّها تَصْفُو من الطِّين والرَّمْل. قال الأصمعيُّ: الصَّفْوان والصَّفْواءُ والصَّفَا، كله واحد. وأنشد:
* كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) *
ويقال يومٌ صفوانُ، إِذا كان صافِيَ الشَّمسِ شديدَ البَرْدِ.
(صفح) الصاد والفاء والحاء أصلٌ صحيحٌ مطَّرد يدلُّ على عَرْض وعِرَض. من ذلك صَُفْح الشَّيء: عُرْضُهُ. ويقال رأس مُصْفَحٌ: عريض. والصفيحة: كلُّ سيفٍ عريض. وصَفْحَتا السَّيف: وَجْهاه. وكلُّ حجرٍ عريضٍ صفيحةٌ، والجمع صَفائِح. والصُّفَّاح: كلُّ حجرٍ عريض. قال النّابغة:
تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])ومن الباب: المُصافحةُ باليد، كأنَّه ألصقَ يدَه بصَفحةِ يدِ ذاك. والصَّفْح: الجنْب. وصَفحا كلِّ شيء: جانباه. فأمَّا قولهم: صَفَح عنه، وذلك إِعْراضُهُ عن ذنْبِهِ، فهو من البابِ؛ لأنَّه إِذا أعرضَ عنه فكأنَّه قد ولاَّه صَفْحتَه وصُفحه، أي عُرضه وجانِبَه، وهو مَثَلٌ.
ومن الباب: صَفحت الرَّجلَ وأصفحتُهُ، إِذا سألك فمنعتَه([11]). وهو من أنّك أريتَه صَفْحَتَك مُعْرِضاً عنه. ويقال: صَفحتُ الإِبلَ على الحوض، إِذا أمررتَها عليه، وكأنَّكَ أَرَيْتَ الحوضَ صَفَحَاتِها، وهي جُنوبُها.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: صفحت الرَّجل صفحاً، إِذا سَقيتَه أيَّ شرابٍ كان ومتى كان.
(صفد) الصاد والفاء والدال أصلان صحيحان: أحدُهما عَطاءٌ، والآخَر شَدٌّ بشيء.
فالأوَّل الصَّفَد؛ يقال أَصفدتُهُ، إِذا أعطيتَه. قال:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])وأمَّا الصَّفْد فالغُلّ، ويقال الصَّفْد التقييد([13]). والأصفاد: الأقْياد. والصِّفاد: القَيد أيضاً. قال:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14]) وفي الحديث:  "إذا دخل شهرُ رمضانَ صُفِّدت الشياطين".
(صفر) الصاد والفاء والراء ستّة أوجه:
فالأصل الأوَّل لونٌ من الألوان. والثاني الشَّيء الخالي. والثالث جوهرٌ من جواهر الأرضِ. والرَّابع صَوت. والخامس زَمان. والسادس نَبْت.
فالأوَّلُ: الصُّفْرة في الألوان. وبنو الأصفر: مُلوكُ الرُّومِ؛ لِصُفْرةٍ اعتَرَتْ أبَاهم. والأصفر: الأسود في قوله:
تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])والأصل الثاني: الشيء الخالي، يقال هو صِفْر. ويقولون في الشتم: ما له صَفِر إِناؤه. أي هلكت ماشيتُهُ. ومن الباب قولُهم للذي به جنونٌ: إنه لفي صُفْرَةٍ وصِفْرة بالضم والكسر، إِذا كان في أيامٍ يزول فيها عقلُهُ. والقياس صحيح؛ لأنه كأنه خالٍ بين عقله.
والأصل الثالث: الصُّفْر من جواهر الأرض، يقال إنَّه النُّحاس. وقد يقال الصِّفْر. وقد أخبرني عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد قال: قال الأصمعي: النُّحاس الطَّبيعة والأصل، والنُّحاس هو الصُّفر الذي تعمل منه الآنية، فقال "الصُّفْر"، بضم الصاد. قال أبو عبيدٍ مثلَهُ، إلاَّ أنَّه قال الصِّفْر، بكسر الصاد.
وأمَّا الرَّابع فالصَّفير للطّائر. وقولهم: ما بها صافرٌ، من هذا، أي كأنَّه يصوِّت.
وأمَّا الزمان فصَفَر: اسم هذا الشهر. قال ابنُ دريد([16]): الصَفَرَانِ * شهرانِ في السَّنة، سمِّي أحدُهما في الإِسلام المحرَّم. والصَّفَريّ، نباتٌ يكون في أوّلِ الخريفِ. والصَّفَريّ في النَّتاج بعد اليقظيّ.
وأمَّا النَّبات فالصَّفَار، وهو نبتٌ، يقال إنَّه يبيس البُهْمَى. قال:
فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])(صفع) الصاد والفاء والعين كلمةٌ واحدة معروفة.
--------------ـــ
([1]) هذه التكملة من المجمل.
([2]) صدره كما في الديوان 42 واللسان (صغر):
* فما عجول على بوٍّ تطيفُ به *
([3]) وصفق أيضاً، بالتحريك، كما في المجمل.
([4]) التكملة من المجمل واللسان.
([5]) البيت للفرزدق في اللسان (صفن، جرضم).
([6]) في اللسان: "عرق في باطن الصلب طولاً، متصل به نياط القلب، ويسمى الأكحل".
([7]) في الأصل: " من الغنم"، وأثبت ما في المجمل.
([8]) البيت لعبد الله بن عنمة الضبي، كما سبق في (ربع)، وهو من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة: (1: 420). وأنشده في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل)، وسيأتي في (نشط).
([9]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كميت يزلُّ اللِّبد عن حال متنه *.
([10]) ديوان النابغة 7 برواية : "وتوقد".
([11]) فرق بينهما ابن الأثير فقال: "يقال صفحته، إذا أعطيته، وأصفحته إذا حرمته".
([12]) للنابغة في ديوانه 27 واللسان (صفد)، والرواية فيهما: "فلم أعرض".
([13]) كذا ضبطت العبارة في المجمل. وفي اللسان بفتح فاء الصفد. والظاهر أن التقييد بسكون الفاء، والغل بفتحها. يؤيده عبارة اللسان: "والاسم من العطية الصفد ـ أي بالتحريك ـ وكذلك من الوثاق".
([14]) البيت لعوف بن عطية التيمي، يعير لقيط من زرارة بموت أخيه معبد في الأسر. اللسان (بدد). وروايته في (بدد): "ألا كررت على ابن أمك معبد". وروايته في (صفد) كروايته هنا، مع تحريف في عجز البيت.
([15]) البيت للأعشى في ديوانه 219، واللسان (صفر).
([16]) الجمهرة (2: 355).
([17]) البيت لأبي دُوَاد الإِيادي، كما في حواشي الجمهرة. وسيأتي منسوباً في (عري).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الغين** ve ikisini üçleyen şey)
(**صغو/ي**) **الصاد** ve **الغين** ve illetli harf, sahih bir asıldır; meyletmeye delâlet eder. Bundan: “**صِغْو** falanın seninle (beraber) olması” sözleri; yani onun meyli. Ve “**صَغتِ** النجوم”: kayboluşlara meyletti. Ve “**أصغى** إليه”, işitmesiyle ona doğru meylettiği zaman. Ve “**أَصْغَيتُ** الإِناءَ”: onu eğdim. Ve ondan, adamın ashabından ve yakınlarından onunla beraber meyledenlere söyledikleri: **صاغِيةٌ**. Ve nakledildi: “**صَغَوْتُ** إليه **أَصْغَى** **صَغْواً** ve **صَغىً**”; maksûr.

(**صغر**) **الصاد** ve **الغين** ve **الراء**, sahih bir asıldır; azlığa ve hakirliğe delâlet eder. Bundan **الصِّغَر**: büyüklüğün zıddı. Ve **الصَّغير**: büyüğün hilâfı. Ve **الصاغِر**: zillete razı olan; **صُغْراً** ve **صَغاراً** (olarak). Ve denir: **أصغَرت** deve ve **أكبَرَتْ**. Ve **الإِصْغار**: onun [alçak. Ve **الإِكبار**([1]):] yüksek (olan) iniltisi. **الخنساء** dedi:
* لها حنينان **إِصْغارٌ** وإِكبارُ([2]) *

(**صغل**) **الصاد** ve **الغين** ve **اللام** bir şey değildir; ancak **الصَّغِل** kötü gıdadır. Aslı onda **السين**’dedir: **سَغِلٌ**. Allah doğruyu daha iyi bilir.

(**صفق**) **الصاد** ve **الفاء** ve **القاف**, sahih bir asıldır; bir **صَفْحة** sahibi bir şeyin, benzeri bir şeye kuvvetle temasına delâlet eder. Bundan: “**صَفَقْتُ** şeyi elimle”, avuç içiyle onu kuvvetle vurduğun zaman. Ve **الصَّفْقَة**: alışverişte ve biatte elin ele vurulmasıdır; bu, alım-satım yapanlar için yürürlükte olan bir âdettir. Ve “**أصفَق** قومُ على الأمر” denildiği zaman: onun üzerinde toplandılar; bu da ondandır; ancak onları, satış üzerine birbirine el çarpanlara benzettiler.
Ve buna hamledilen şeylerden: **الصَّفَق**; o, yeni derinin üzerine dökülen sudur; böylece sararmış olarak çıkar.
Ve babdan da: **الشَّراب المصفَّق**; o, bir kaptan bir kaba aktarılmasıdır; sanki kaba temas ettiğinde kabı **صَفَقَ** etmiş gibidir; ve kap onunla **صُفِقَ** edilmiştir. Ve ondan: “**صَفَقَ** develeri”, onları bir otlaktan bir otlağa naklettiği zaman.
Sonra buna hamledildi de, her yayvan olana, bir şeye vurulmamış olsa bile, **صَفقٌ** denildi. Böylece boynun iki yanına **صفقانِ** denir; ve her tarafa **صَفْق** ve **صُفْق**([3]). Ve karnın siyahlığına bitişik olan deriye **صُفْق** denir.
Ve babdan şâz olan şeylerden, kendisine bir vech çıkarılabilirse: “**قَوسٌ صَفوقٌ**” sözleri; yumuşak, geri dönen olduğu zaman.

(**صفن**) **الصاد** ve **الفاء** ve **النون**, iki sahih asıldır: birisi ayakta durmanın bir cinsi, diğeri kaplardan bir kaptır.
Birincisi: **الصُّفون**; atın üç ayak üzerinde durup dördüncüyü kaldırmasıdır; ancak onun tırnağının ucuyla yere dokunur. Ve **الصَّافن**: iki ayağını bitiştiren (dizip birleştiren) kimsedir. **البراء** hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in arkasında **صُفُوناً** durduk.” Ve ondan: “**تَصَافَنَ** القومُ [**الماء**([4])]”; bu, onu **بالصُّفْن** ile paylaştıkları zamandır. Ve **الصُّفْن**: onunla su çekilen bir deridir. Dedi ki:
فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ  غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])
Ve denir ki bu ancak **المَقْلَة** üzere olur; onlardan birine, onu kaplayacak kadar su verilir.
Ve iki asıldan şâz olan şeylerden: **الصَّافن**; o, bir damardır([6]).

(**صفو**) **الصاد** ve **الفاء** ve illetli harf, tek bir asıldır; her türlü karışımdan arınmışlığa delâlet eder. Bundan **الصَّفاءُ**; o, bulanıklığın zıddıdır; “**صفا يصفو**” denir, arındığı zaman. “Bu işin **صَفْوُ**’su ve **صِفْوته**’si senindir” denir. Ve Muhammed, Allah تعالى’nın **صِفوة**’si ve yaratıklarından seçkinidir; ve O’nun **مُصْطفاهُ**’sıdır صلى الله عليه * وآلهِ وسلّم. Ve **الصَّفِيُّ**: imamın ganimetten([7]) kendisi için seçtiği şeydir; ve **الهاء** ile **الصَّفِيَّة** diye de adlandırılabilir; çoğulu **الصَّفَايا**. Dedi ki:
لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])
Ve **الصَّفِيَّة** ve **الصَّفِيّ**—ki **الهاء**sız olanı daha meşhurdur—çok sütlü deve ve çok yüklü hurma ağacıdır; çoğulu **الصَّفَايا**. Ancak ona **صفيّ** denilmiştir; çünkü sahibi onu seçip ayırır.
Ve babdan: “**أَصْفت** tavuk”, yumurtası kesildiği zaman; **إِصفاءً** (olarak). Bu, sanki “**صَفَتْ**” yani yumurtadan arındı gibi; sonra bunu, babındaki diğerlerinden ayırmak için **أَفْعَلتْ** üzerine kılındı; ve şair, şiiri kesildiği zaman bununla benzetildi.
Ve babdan **الصَّفَا**: kaygan taş; o da **الصَّفْوانُ**’dır; tekili **صَفوانةٌ**. Ve buna bu sebeple **صفوانَةً** denildi; çünkü çamurdan ve kumdan arınır. **الأصمعيُّ** dedi: **الصَّفْوان** ve **الصَّفْواءُ** ve **الصَّفَا**, hepsi birdir. Ve inşâd etti:
* كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) *
Ve “**يومٌ صفوانُ**” denir; güneşi berrak, soğuğu şiddetli olduğu zaman.

(**صفح**) **الصاد** ve **الفاء** ve **الحاء**, sahih, düzenli bir asıldır; عرض ve عِرَض’a delâlet eder. Bundan **صَُفْح** الشيء: onun eni. Ve “**رأس مُصْفَحٌ**” denir: geniş. Ve **الصفيحة**: her geniş kılıçtır. Ve kılıcın iki **صَفْحَتا**’sı: iki yüzüdür. Ve her geniş taş **صفيحةٌ**’dır; çoğulu **صَفائِح**. Ve **الصُّفَّاح**: her geniş taştır. **النّابغة** dedi:
تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])
Ve babdan: elle **المُصافحةُ**; sanki elini, ötekinin elinin **صَفحة**’sine yapıştırdı. Ve **الصَّفْح**: yan. Ve her şeyin iki **صَفحا**’sı: iki yanıdır. “**صَفَح عنه**” sözlerine gelince; bu, onun günahından yüz çevirmesidir; o babdandır. Çünkü ondan yüz çevirdiğinde sanki ona **صَفْحتَه**’sini ve **صُفحه**’sini, yani enini ve yanını döndürmüş gibidir; bu bir meseldir.
Ve babdan: “**صَفحتُ** adamı ve **أصفحتُهُ**”, senden istedi de sen onu menettiğin zaman([11]). Bu, ondan yüz çevirerek ona **صَفْحَتَك**’i göstermendir. Ve “**صَفحتُ** develeri havuzun üzerine”, onları onun üzerinden geçirdiğin zaman; sanki havuza onların **صَفَحَاتِها**’sını—ki onlar yanlarıdır—göstermiş gibisin.
Ve babdan şâz olan şeylerden: “**صفحتُ** adamı **صفحاً**”, ona her hangi bir içeceği, her ne zaman olursa olsun, içirdiğin zaman.

(**صفد**) **الصاد** ve **الفاء** ve **الدال**, iki sahih asıldır: birisi عطا, diğeri bir şeyle bağlamadır.
Birincisi **الصَّفَد**; “**أَصفدتُهُ**” denir, ona verdiğin zaman. Dedi ki:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])
**الصَّفْد** ise **الغُلّ**dür; ve **الصَّفْد**’in bağlama olduğu söylenir([13]). Ve **الأصفاد**: bağlardır. Ve **الصِّفاد**: yine bağdır. Dedi ki:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14])
Ve hadîste: “Ramazan ayı girdiğinde şeytanlar **صُفِّدت** edilir.”

(**صفر**) **الصاد** ve **الفاء** ve **الراء** altı vech:
Birinci asıl renklerden bir renktir. İkincisi boş olan şeydir. Üçüncüsü yerin cevherlerinden bir cevherdir. Dördüncüsü sestir. Beşincisi zamandır. Altıncısı bitkidir.
Birincisi: renklerde **الصُّفْرة**. Ve **بنو الأصفر**: Rum krallarıdır; babalarına arız olan bir sarılıktan dolayı. Ve **الأصفر**: şu sözde siyah (demektir):
تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])
İkinci asıl: boş olan şey; “o **صِفْر**dür” denir. Ve sövmede derler ki: “**صَفِر** onun kabı”; yani davarı helâk oldu. Ve babdan, deliliği olan kimse için sözleri: “O, **صُفْرَةٍ** ve **صِفْرة** içindedir”—damme ve kesre ile—aklının zail olduğu günlerde olduğu zaman. Kıyas sahihdir; çünkü sanki aklı ile arasında boşalmış gibidir.
Üçüncü asıl: yerin cevherlerinden **الصُّفْر**; onun bakır olduğu söylenir. Ve **الصِّفْر** de denebilir. Bana **عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ**, **عليّ بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den haber verdi; dedi ki: **الأصمعي** dedi: bakır tabiat ve asıldır; ve bakır, kapların yapıldığı **الصُّفر**dur; böylece “**الصُّفْر**” dedi, **الصاد**’ı damme ile. **أبو عبيدٍ** de onun benzerini söyledi; ancak o, **الصاد**’ı kesre ile “**الصِّفْر**” dedi.
Dördüncüye gelince: kuşun **الصَّفير**’i. Ve “**ما بها صافرٌ**” sözleri, bundan (dır); yani sanki ses çıkarıyor.
Zamana gelince: **صَفَر** bu ayın adıdır. **ابنُ دريد**([16]) dedi: **الصَفَرَانِ**: yılda iki aydır; bunlardan birine İslâm’da **المحرَّم** adı verildi. Ve **الصَّفَريّ**: güzün başında olan bir bitkidir. Ve **الصَّفَريّ** doğumda, **اليقظيّ**’den sonradır.
Bitkiye gelince: **الصَّفَار**; o bir bitkidir; onun **البُهْمَى**’nın kurusu olduğu söylenir. Dedi ki:
فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])

(**صفع**) **الصاد** ve **الفاء** ve **العين**, bilinen tek bir kelimedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصفد والصفاد: الغل، وجمعه أصفاد. والأصفاد: الأغلال. قال تعالى: ﴿مقرنين في الأصفاد﴾ [إبراهيم/49]، والصفد: العطية اعتبارا بما قيل: أنا مغلول أياديك، وأسير نعمتك (انظر: البصائر 3/423)، ونحو ذلك من الألفاظ الواردة عنهم في ذلك.

##### Türkçe

- **الصفد** ve **الصفاد**: bukağıdır; çoğulu **أصفاد**’dır. Ve **الأصفاد**: bukağılardır. Yüce Allah dedi ki: ﴿مقرنين في **الأصفاد**﴾ [İbrahim/49]. Ve **الصفد**: bağış (atıye)dir; “Ben senin ellerinin bukağılısıyım ve senin nimetinin esiriyim” denildiği dikkate alınarak (bkz.: **البصائر** 3/423) ve bunun gibi, bu hususta onlardan vârid olan lafızlardan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ف د
رأيته يرسف في الصفد والصفاد وقرنوا في الأصفاد وصفده وصفّده‏:‏ أوثقه بالحديد‏.‏
وصفده وأصفده‏:‏ أعطاه‏.‏
وتقول‏:‏ إن أفدتني حرفاً فقد أصفدتني ألفاً‏:‏ وتقول‏:‏ الصفد صفد أي العطاء قيد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ صفدته بكلامي تصفيداً إذا غلبته‏.‏

##### Türkçe

ص ف د
Onu **الصفد** ve **الصفاد** içinde sürünürken gördüm; ve **الأصفاد** içinde bağladılar. **صفده** ve **صفّده**: onu demirle sağlamca bağladı.
Ve **صفده** ve **أصفده**: ona verdi.
Ve dersin ki: “Eğer bana bir harf fayda verirsen, gerçekten bana bin (harf) **أصفدتني**.” Ve dersin ki: **الصفد** **صفد** yani bağış, bir bağdır.
Mecazdan: **صفدته** sözümle **تصفيداً**; onu yendiğim zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّفَدُ والصَّفْدُ: العَطاءُ، وقد أَصْفَدَهُ، ويُعَدَّى إِلى مفعولين؛ قال الأَعشى في العطِية يَمْدح رجلاً:
تضَيَّفْتُه يَوْماً فَقَرَّبَ مَقْعَدِي،
وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائِدا
يُريد وهَبَ لي قائداً يَقُودُني. والصَّفْد والصَّفادُ: الشَّدُّ. وفي حديث عمر: قال له عبد الله بن أَبي عمار: لقَدْ أَرَدْتُ أَن آتيَ به مَصْفُوداً أَي مُقَيَّداً. وفي الحديث: نَهى عن صلاة الصَّافِدِ؛ هُوَ أَنْ يَقْرُنَ بين قَدَمَيْهِ معاً كأَنهما في قَيد.
وصَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً وصَفَّدَه: أَوْثَقَه وشده وقَيَّده في الحديث وغيره، ويكون من نِسْع أَو قِدٍّ؛ وأَنشد: هلا كرَرتَ على ابن أُمِّك مَعْبَدٍ،
والعامريُّ يقوده بصِفادِ
وكذلك التَّصفِيد. والصَّفد: الوَثاقُ، والاسم الصَّفادُ. والصِّفادُ: حَبْلٌ يُوثَقُ به أَو غُلٌّ، وهو الصَّفْد والصَّفَدُ، والجمع الأَصْفادُ؛ قال ابن سيده: لا نعلمه كُسِّر على غير ذلك، قصروه على بناء أَدنى العدد. وفي التنزيل العزيز: وآخَرين مُقَرَّنِين في الأَصْفاد، قيل: هي الأَغلال، وقيل: القيود، واحدها صَفَد. يقال: صَفَدْتُه بالحديد وفي الحديد وصَفَّدْتُه، مخفف ومثقل؛ وقيل: الصَّفَد القيد، وجمعها أَصفاد. الجوهري: الصِّفادُ ما يُوثَقُ به الأَسير من قِدٍّوقَيْدٍ وغُلٍّ. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: إِذا دخل شهر رمضان صُفِّدَت الشياطين؛ صُفِّدَت يعني شُدَّت وأُوثِقَت بالأَغْلال. يقال منه: صَفَدْت الرجل، فهو مَصْفود، وصَفَّدْته فهو مُصَفَّد، فأَما أَصْفَدْته، بالأَلف، إِصْفاداً فهو أَن تُعْطِيَه وتَصِلَه، والاسم من العطية الصَّفَد وكذلك من الوَثاق؛ قال النابغة:
فَلَمْ أُعَرِّضْ، أَبَيْتَ اللَّعْنَ، بالصَّفَدِ
يقول: لم أَمْدَحْك لتُعطِيَني، والجمع منها أَصْفاد، والمصدر من العَطِيَّةِ الإِصْفاد، ومن الوَثاق الصَّفْد والتَّصْفيدُ. وأَصْفَدْته إِصْفاداً أَي أَعْطَيْتُه مالاً أَو وَهَبْت له عبداً؛ وقول الشاعر يصف روضة:وبَدا لكَوْكَبِها سَعِيطٌ، مِثْلَ ما
كُبِسَ العَبِيرُ على المَلابِ الأَصْفَد
قال: إِنما أَراد الإِصْفَنْط

##### Türkçe

**الصَّفَدُ** ve **الصَّفْدُ**: عطâ (verme); ve onu **أَصْفَدَهُ**; ve iki mef‘ûle geçişli kılınır; **الأَعشى** عطiyye hakkında bir adamı överken dedi:

Bir gün onu misafir ettim de oturuş yerimi yaklaştırdı,
ve bana, sakatlık üzerine, bir kılavuz verdi

Yani: bana beni sevk eden bir kılavuz bağışladı. Ve **الصَّفْد** ve **الصَّفادُ**: sıkma/bağlama. **عمر** hadîsinde: **عبد الله بن أَبي عمار** ona dedi: “Onu **مَصْفُوداً** getirmeyi istemiştim”, yani bağlanmış. Ve hadîste: **صلاة الصَّافِدِ**’den nehyetti; o, iki ayağını birlikte birleştirmesidir; sanki ikisi bir bağ içinde.

Ve onu **صَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً** ve **صَفَّدَه**: onu sağlamca bağladı ve sıktı ve hadîste ve başkasında onu kayıtladı; ve bir **نِسْع**’dan yahut bir **قِدّ**’den olur; ve şu beyit okundu:

Keşke annenin oğlu **مَعْبَد**’e tekrar saldıraydın,
hâlbuki **العامريُّ** onu bir **صِفادِ** ile sevk ediyor

Ve bunun gibi **التَّصفِيد**. Ve **الصَّفد**: bağ (bağlama aracı); isim **الصَّفادُ**’dur. Ve **الصِّفادُ**: onunla bağlanan bir ip yahut bir bukağıdır; o, **الصَّفْد** ve **الصَّفَدُ**’dir; çoğulu **الأَصْفادُ**’dır; **ابن سيده** dedi: bunun dışında bir şeye kırılıp çoğul yapıldığını bilmiyoruz; onu en az sayı kalıbına hasrettiler. Aziz tenzîlde: “Ve başkalarını **الأَصْفاد** içinde birbirine bağlanmış”; denildi: onlar zincirlerdir; ve denildi: kayıtlardır; tekili **صَفَد**’dir. Denir: onu demirle **صَفَدْتُه** ve demirde **صَفَّدْتُه**; hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış; ve denildi: **الصَّفَد** kayıttır; çoğulu **أَصفاد**’dır. **الجوهري**: **الصِّفادُ**, esirin **قِدّ** ve **قَيْد** ve **غُلّ**’den onunla bağlandığı şeydir. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki dedi: “Ramazan ayı girdiği zaman şeytanlar **صُفِّدَت**”; **صُفِّدَت** yani zincirlerle sıkıca bağlandı ve sağlamca bağlandı. Ondan denir: adamı **صَفَدْت**; o **مَصْفود**’dur; ve onu **صَفَّدْت**; o **مُصَفَّد**’dir. Ama onu elif ile **أَصْفَدْته**; **إِصْفاداً** ise, o, ona vermendir ve onu gözetmendir; عطiyyenin adı **الصَّفَد**’dir; ve bağdan da böyledir; **النابغة** dedi:

Ben **بالصَّفَدِ** ile (sebebiyle) yönelmedim, ey lânetten uzak olan,

Yani: bana veresin diye seni övmedim; onun çoğulu **أَصْفاد**’dır; عطiyyeden masdar **الإِصْفاد**’dır; bağdan ise **الصَّفْد** ve **التَّصْفيدُ**. Ve onu **أَصْفَدْته إِصْفاداً**: yani ona mal verdim yahut ona bir köle bağışladım; ve şairin bir çayırı vasfederken sözü:

Ve onun yıldızına bir **سَعِيطٌ** göründü; tıpkı
**العَبِيرُ**’in **المَلابِ الأَصْفَد** üzerine bastırılması gibi

Dedi: ancak **الإِصْفَنْط**’ı kastetti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ف د * * صفَدَهُ * شده وأوثقه من باب ضرب وكذا * صَفَّدَهُ تَصْفِيداً * و * الصَّفَدُ * بفتحتين و * الصِّفَادُ * بالكسر ما يوثق به الأسير من قد وقيد وغل و * الأَصْفادُ * القيود واحدها * صَفَد

##### Türkçe

* ص ف د * **صفَدَهُ**: onu sıktı ve onu sağlamlaştırdı; **ضرب** bâbından; bunun gibi **صَفَّدَهُ تَصْفِيداً**. Ve **الصَّفَدُ** iki fetha ile; ve **الصِّفَادُ** kesre ile: esiri bağlamak için kendisiyle sağlamlaştırılan şey; (yani) bağlanmış ve prangalanmış olan. Ve **الأَصْفادُ**: kayıtlar (zincirler); onun bir teki **صَفَد**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صفده يصفده بالكسر صفدا وصفودا شده وقيده، وأوثقه في الحديد وغيره، كأصفده، وهذه عن الصاغاني، وصفده تصفيدا. والاسم الصفاد. وصفدته بالحديد. وفي الحديد، وصفدته، مخفف، ومثقل. وفي الحديث:  إذا دخل شهر رمضان صفدت الشياطين  يعني: شدت وأوثقت بالأغلال، يقال منه: صفدت الرجل فهو مصفود، وصفدته فهو مصفد. وفي حديث عمر: قال له عبد الله بن أبي عمار: لقد أردت أن آتي به مصفودا، أي مقيدا. والصفد، محركة، وقد روى بالتسكين أيضا: العطاء، وقد أصفده: أعطاه ووصله، ويعدى إلى مفعولين قال الأعشى في العطية يمدح رجلا:
  وأصفدني على الزمانة قائدا يريد: وهب لي قائدا يقودني. والصفد، بالتحريك والتسكين: الوثاق وعلى التسكين قال أمية بن أبي الصلت، في قصة الذبيح، وجرى على أنه إسحاق، كما ذهب إليه أهل الكتابين: واشدد الصفد أن أحيد من السك_ين حيد الأسير ذي الأغلال وقال ناظم الفصيح:
  ورجلا أصفدت فهو مصفد
  أعطيته مالا وذاك الصفد
  وآخرا صفدته بغل
  وصار مصفودا: لأجل غل وجعل بعضهم الإصفاد من الأضداد ويقال: المصدر من العطية الإصفاد، ومن الوثاق الصفد. وصفد، بلا لام: د، بالشام من جبل لبنان، منه المؤرخ صلاح الدين خليل بن أيبك بن عبد الله الصفدي، وآخرون. والصفاد، ككتاب:ما يوثق به الأسير من قد، بكسر القاف، أو قيد من حديد، أو غل، والجمع: الاصفاد. وهي القيود، قال ابن سيده: لا نعلمه كسر على غير ذلك، قصروه على بناء أدنى العدد. وفي التنزيل العزيز:  وآخرين مقرنين في الأصفاد  قيل: هي الأغلال. و قيل: القيود، واحدها صفد وصفد وصفاد، وتقول: إن أفدتني حرفا، فقد أصفدتني ألفا. أي أعطيتني، وتقول: الصفد صفد، أي العطاء قيد، وفي الحديث:  نهى عن صلاة الصافد  هو أن يقرن بين قدميه معا، كأنهما في قيد. ومن المجاز: صفدته بكلامي تصفيدا، إذا غلبته.

##### Türkçe

**صفده** onu kesre ile **يصفده**; **صفدا** ve **صفودا** (olarak): onu sıktı ve bağladı; ve onu demirde ve başkasında sağlamca bağladı; **كأصفده** gibi. Bu, صاغاني’dendir. Ve **صفده**’yi **تصفيدا** (olarak yaptı). İsim **الصفاد**’dır. Ve onu demirle **صفدته**.

Demirde de; ve onu **صفدته**; hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış (şekliyle).

Hadiste: “Ramazan ayı girince şeytanlar **صفدت**” yani: zincirlerle sıkıca bağlandı ve sağlamca bağlandı. Ondan denilir: **صفدت** adamı; o da **مصفود**’dur; ve onu **صفدته**; o da **مصفد**’dir.

Ömer’in hadisinde: Abdullah b. Ebî Ammâr ona dedi ki: “Onu **مصفودا** olarak getirmek istedim”; yani bağlı olarak.

Ve **الصفد**, harekeli; sükûn ile de rivayet edilmiştir: عطية (bağış). Ve onu **أصفده**: ona verdi ve ona ulaştırdı; iki mef‘ûle geçişli olur. A‘şâ, عطية hakkında bir adamı överek dedi:

  Ve beni sakatlık üzerine bir kılavuz olarak **أصفدني**
  İster: bana beni sevk eden bir kılavuz bağışladı.

Ve **الصفد**, hareke ve sükûn ile: bağ; sükûn üzere Ümeyye b. Ebî’s-Salt, ذبيح kıssasında—ve onu İshak olduğuna göre yürüttü, iki kitab ehlinin gittiği gibi—dedi:

  Ve **الصفد**’i sıkılaştır ki bıçaktan sapmayayım
  Zincirli esirin sapması gibi sapma.

Ve **الفصيح**’in nâzımı dedi:

  Ve bir adamı **أصفدت**; o da **مصفد**’dir
  Ona mal verdim; işte o **الصفد**’dir
  Ve bir başkasını bir pranga ile **صفدته**
  Ve **مصفودا** oldu: bir pranga sebebiyle.

Bazıları **الإصفاد**’ı zıt anlamlılardan kıldı. Ve denilir: bağıştan masdar **الإصفاد**’dır; bağdan ise **الصفد**’dir.

Ve **صفد**, lâm’sız: **د**; Şam’da Lübnan Dağı’ndan (bir yer); ondan tarihçi Selâhaddîn Halîl b. Eybek b. Abdullah **الصفدي** ve başkalarıdır.

Ve **الصفاد**, **ككتاب** gibi: esirin kendisiyle sağlamca bağlandığı, **قد**’dan (deriden) bir şey; **القاف**’ın kesresiyle; yahut demirden bir bağ; yahut bir pranga. Çoğulu: **الاصفاد**. Ve onlar bağlardır. İbn Sîde dedi ki: bunun dışında bir kırık çoğulunu bilmiyoruz; onu en az sayı binasına has kıldılar.

Aziz تنزيل’de: “Ve başkaları **الأصفاد** içinde birbirine bağlanmışlar.” Denildi: onlar prangalardır. Ve denildi: bağlardır; bir teki **صفد** ve **صفد** ve **صفاد**’dır.

Ve dersin: “Eğer bana bir harf **أفدتني** ise, bana bir ألف **أصفدتني**.” Yani bana verdin.

Ve dersin: “**الصفد** **صفد**’dir”; yani bağış bir bağdır.

Hadiste: “**الصافد**’in namazı yasaklandı.” O, iki ayağını birlikte birbirine bağlamasıdır; sanki ikisi bir bağ içindedir.

Mecazdan: **صفدته** onu sözümle **تصفيدا**; eğer ona galip geldiysem.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَفَدَهُ
1 صَفَدَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, K,) aor. صَفِدَ , (S, M, Mgh, K,) inf. n. صَفْدٌ (S, M, Mgh) and صُفُودٌ; (M;) He bound him, bound him fast or made him fast, (S, M, A, Mgh, K,) shackled him, or fettered him, in iron &c., (M,) or with iron, (A,) or with a [collar of iron put upon the neck or around the neck and hands together, such as is called] غُلّ; (L;) and ↓ صفّدهُ, (M, K,) inf. n. تَصْفِيدٌ, (S,) signifies the same; (S, M, K;) and so ↓ اصفدهُ, (K,) or this last has a different signification from the two other verbs mentioned above, as expl. below. (L.)

2 صَفَّدَ see above. ― -b2- [Hence,] one says, صَفَّدْتُهُ, بِكَلَامِى, inf. n. تَصْفِيدٌ I overcame him by my speech. (A, TA.)

اصفدهُ
4 اصفدهُ ذ , (S, M, A, L,) inf. n. اـِصْفَادٌ, (S,) He gave him; (S, M, A, L;) gave him freely, or gratuitously; (L;) property, or a slave: (S:) it is doubly trans. (M.) One says, اـِنْ أَفَدْتَنِى حَرْفًا فَقَدْ أَصْفَدْتَنِى أَلْفًأ [If thou teach me a word, verily thou givest me what is worth a thousand dirhems]. (A, TA.) -A2- See also 1.

صَفْدٌ
صَفْدٌ ذ : see the next paragraph, in three places.

صَفَدٌ
صَفَدٌ ذ A bond; (S, K, TA;) as also ↓ صَفْدٌ: (TA:) or, (M, A,) as also ↓ صَفْدٌ, (M,) i. q. ↓ صِفَادٌ, (M, A,) which signifies a rope, (M,) or a thong, (S, K,) or a shackle, or fetter, (S, A, K,) or a [collar of iron which is put upon the neck or around the neck and hands together, such as is called] غُلّ, (S, M, A,) with which one is made fast, (M,) or with which a captive is made fast: (S, A, K:) pl. أَصْفَادٌ, [expl. in the S and A and K as signifying shackles, or fetters,] the only known pl., though of the form of a pl. of pauc. (M.) ― -b2- Also A gift; (S, M, A, K;) [said to be] so called because he upon whom it is conferred is bound thereby; (Ksh and Bd in xxxviii. 37;) and so ↓ صَفْدٌ: (M:) pl. as above. (L.) One says, الصَّفَدُ صَفَدٌ The gift is a shackle, or fetter. (A.) ― -b3- And i. q. ثَنَآءٌ [which generally means Praise, eulogy, or commendation; but is said by some to mean also the contr.]. (M.)

صِفَادٌ
صِفَادٌ ذ : see the next preceding paragraph.

نَهِىَ عَنْ صَلَاةِ الصَّافِدِ
نَهِىَ عَنْ صَلَاةِ الصَّافِدِ ذ The praying of him who puts his feet together as though they were fettered is forbidden. (L, from a trad.)

اـِصْفِدٌ
اـِصْفِدٌ ذ is used by a poet for اـِصْفِنْطٌ [q. v.]. (M.)

##### Türkçe

**صَفَدَهُ**
1 **صَفَدَهُ** ذ , (S, M, A, Mgh, K,) muzâri‘ı **صَفِدَ** , (S, M, Mgh, K,) mastar ismi **صَفْدٌ** (S, M, Mgh) ve **صُفُودٌ**; (M;) onu bağladı, onu sıkıca bağladı yahut onu sağlam kıldı, (S, M, A, Mgh, K,) onu demirde vb. prangaya vurdu yahut zincire vurdu, (M,) yahut demir ile, (A,) yahut [boyna yahut boyun ve ellerin birlikte etrafına konulan, **غُلّ** diye adlandırılan türden] bir demir halka ile; (L;) ve aşağıdaki **صفّدهُ**, (M, K,) mastar ismi **تَصْفِيدٌ**, (S,) aynı mânaya gelir; (S, M, K;) ve yine bunun gibi aşağıdaki **اصفدهُ**, (K,) yahut bu sonuncunun, aşağıda açıklandığı üzere, yukarıda zikredilen öteki iki fiilden farklı bir mânası vardır. (L.)

2 **صَفَّدَ** yukarıya bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **صَفَّدْتُهُ**, **بِكَلَامِى**, mastar ismi **تَصْفِيدٌ**: onu sözümle yendim. (A, TA.)

**اصفدهُ**
4 **اصفدهُ** ذ , (S, M, A, L,) mastar ismi **اـِصْفَادٌ**, (S,) ona verdi; (S, M, A, L;) ona serbestçe yahut karşılıksız verdi; (L;) mal, yahut bir köle: (S:) iki mef‘ûle geçişlidir. (M.) Şöyle denir: **اـِنْ أَفَدْتَنِى حَرْفًا فَقَدْ أَصْفَدْتَنِى أَلْفًأ** [Eğer bana bir harf öğretirsen, muhakkak bana değeri bin dirhem olanı vermiş olursun]. (A, TA.) -A2- 1’e de bak.

**صَفْدٌ**
**صَفْدٌ** ذ : üç yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**صَفَدٌ**
**صَفَدٌ** ذ Bir bağ; (S, K, TA;) bunun gibi aşağıdaki **صَفْدٌ**: (TA:) yahut, (M, A,) bunun gibi aşağıdaki **صَفْدٌ**, (M,) aşağıdaki **صِفَادٌ** ile aynı mânada, (M, A,) ki bu, bir ip mânasına gelir, (M,) yahut bir kayış, (S, K,) yahut bir pranga yahut zincir, (S, A, K,) yahut [boyna yahut boyun ve ellerin birlikte etrafına konulan, **غُلّ** diye adlandırılan türden] bir demir halka, (S, M, A,) onunla bir kimsenin sağlam kılındığı, (M,) yahut onunla bir esirin sağlam kılındığı: (S, A, K:) çoğulu **أَصْفَادٌ**, [S ve A ve K’da prangalar yahut zincirler mânasında açıklanmıştır,] bilinen tek çoğuldur; her ne kadar azlık çoğulu vezninde ise de. (M.) ― -b2- Ayrıca bir bağış; (S, M, A, K;) [denilmiştir ki] böyle adlandırılmıştır; çünkü kendisine verildiği kimse bununla bağlanmış olur; (Ksh ve Bd xxxviii. 37’de;) ve bunun gibi aşağıdaki **صَفْدٌ**: (M:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (L.) Şöyle denir: **الصَّفَدُ صَفَدٌ** Bağış bir prangadır yahut zincirdir. (A.) ― -b3- Ve **ثَنَآءٌ** ile aynı mânada. (M.)

**صِفَادٌ**
**صِفَادٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**نَهِىَ عَنْ صَلَاةِ الصَّافِدِ**
**نَهِىَ عَنْ صَلَاةِ الصَّافِدِ** ذ Ayaklarını, sanki prangalanmış gibi, birbirine bitiştiren kimsenin namazı yasaklanmıştır. (L, bir rivayetten.)

**اـِصْفِدٌ**
**اـِصْفِدٌ** ذ bir şair tarafından **اـِصْفِنْطٌ** yerine kullanılır [bkz.]. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صفَدَ
صفَدَ I ( n. ac. صَفْد 1 ,  صُفُوْد 27 ),
a.  Bound, fettered, shackled.

أَصْفَدَ
أَصْفَدَ IV ,
a.  see I .

b.  Gave gratuitously.

صَفَد
صَفَد 4 , ( pl. أَصْفَاْد 38 ),
a.  Bond; fetter.

b.  Gift.

صِفَاْد
صِفَاْد 23 ,
a.  see 4 (a) .

##### Türkçe

صفَدَ
صفَدَ I (isim mastar: **صَفْد** 1, **صُفُوْد** 27),
a. Bağladı, prangaya vurdu, zincire vurdu.

أَصْفَدَ
أَصْفَدَ IV,
a. I’e bak.

b. Karşılıksız verdi.

صَفَد
صَفَد 4, (çoğul: **أَصْفَاْد** 38),
a. Bağ; pranga; köstek.

b. Hediye.

صِفَاْد
صِفَاْد 23,
a. 4 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صفد
صَفَدَ - يَصْفِدُ - صَفَد - أَصْفَاد
صَفَدَ - يَصْفِدُ + كائن + كائناً أو شيئاً + بشيء أو إلى شيء: أوثقه وشده وقيده إليه، وخاصة بالسلاسل والجنازير من الحديد
صَفَد: على وزن " فـَعـَل" : اسم فعل بمعنى مفعول من " صَفَدَ - يَصْفِدُ ": اسم آلة منه: القيد من حديد أو حبل، والذي يترك للمقيد به جزءاً من القدرة على الحركة، فيمكنه العمل رغم القيد
أَصْفَاد: جمع " صَفَد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الربط والعقد والوثاق لجمع كائنين أو أكثر، ومنع الانفلات والهروب والتحرك بعيداً" وهي:
صَفَدَ - يَصْفِدُ، غَلَّ - يَغُلُّ، وثَقَ - يَثِقُ، عَقَدَ - يَعْقِدُ، رَبَطَ - يَرْبِطُ، عَرَا - يَعْرُو
الأصفاد
 	﴿وترى المجرمين يومئذ مقرنين في الأصفاد(49)﴾ إبراهيم ﴿وآخرين مقرنين في الأصفاد(38)﴾ ص
مختار الصحاح
● [صفد] ص ف د: صفَدَهُ شده وأوثقه من باب ضرب وكذا صَفَّدَهُ تَصْفِيداً و الصَّفَدُ بفتحتين و الصِّفَادُ بالكسر ما يوثق به الأسير من قد وقيد وغل و الأَصْفادُ القيود واحدها صَفَد
الراغب
صفد
- الصفد والصفاد: الغل، وجمعه أصفاد. والأصفاد: الأغلال. قال تعالى: }مقرنين في الأصفاد{ [إبراهيم/49]، والصفد: العطية اعتبارا بما قيل: أنا مغلول أياديك، وأسير نعمتك (انظر: البصائر 3/423)، ونحو ذلك من الألفاظ الواردة عنهم في ذلك.
ملخص اللسان
1.     الصَّفَدُ والصَّفْدُ: العَطاءُ، فأَما أَصْفَدْته، بالأَلف، إِصْفاداً  فهو أَن تُعْطِيَه وتَصِلَه، والاسم من العطية الصَّفَد
2.     والصَّفْد والصَّفادُ: الشَّدُّ.
3.     وصَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً وصَفَّدَه: أَوْثَقَه وشده وقَيَّده ،والصَّفد: الوَثاقُ، والاسم الصَّفادُ. والصِّفادُ:حَبْلٌ يُوثَقُ به أَو غُلٌّ، وهو الصَّفْد والصَّفَدُ، والجمع  الأَصْفادُ؛ يقال: صَفَدْتُه بالحديد وفي الحديد وصَفَّدْتُه،
لسان العرب
● - صفد: الصَّفَدُ والصَّفْدُ: العَطاءُ، وقد أَصْفَدَهُ، ويُعَدَّى إِلى  مفعولين؛ قال الأَعشى في العطِية يَمْدح رجلاً:  تضَيَّفْتُه يَوْماً فَقَرَّبَ مَقْعَدِي،  وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائِدا  يُريد وهَبَ لي قائداً يَقُودُني. والصَّفْد والصَّفادُ: الشَّدُّ. وفي  حديث عمر: قال له عبد الله بن أَبي عمار: لقَدْ أَرَدْتُ أَن آتيَ به  مَصْفُوداً أَي مُقَيَّداً. وفي الحديث: نَهى عن صلاة الصَّافِدِ؛ هُوَ أَنْ  يَقْرُنَ بين قَدَمَيْهِ معاً كأَنهما في قَيد.  وصَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً وصَفَّدَه: أَوْثَقَه وشده  وقَيَّده في الحديث وغيره، ويكون من نِسْع أَو قِدٍّ؛ وأَنشد:  هلا كرَرتَ على ابن أُمِّك مَعْبَدٍ،  والعامريُّ يقوده بصِفادِ  وكذلك التَّصفِيد. والصَّفد: الوَثاقُ، والاسم الصَّفادُ. والصِّفادُ:  حَبْلٌ يُوثَقُ به أَو غُلٌّ، وهو الصَّفْد والصَّفَدُ، والجمع  الأَصْفادُ؛ قال ابن سيده: لا نعلمه كُسِّر على غير ذلك، قصروه على بناء أَدنى  العدد. وفي التنزيل العزيز: وآخَرين مُقَرَّنِين في الأَصْفاد، قيل: هي  الأَغلال، وقيل: القيود، واحدها صَفَد. يقال: صَفَدْتُه بالحديد وفي الحديد  وصَفَّدْتُه، مخفف ومثقل؛ وقيل: الصَّفَد القيد، وجمعها أَصفاد. الجوهري:  الصِّفادُ ما يُوثَقُ به الأَسير من قِدٍّوقَيْدٍ وغُلٍّ. وروي عن النبي،  صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: إِذا دخل شهر رمضان صُفِّدَت الشياطين؛  صُفِّدَت يعني شُدَّت وأُوثِقَت بالأَغْلال. يقال منه: صَفَدْت الرجل، فهو  مَصْفود، وصَفَّدْته فهو مُصَفَّد، فأَما أَصْفَدْته، بالأَلف، إِصْفاداً  فهو أَن تُعْطِيَه وتَصِلَه، والاسم من العطية الصَّفَد وكذلك من  الوَثاق؛ قال النابغة:  فَلَمْ أُعَرِّضْ، أَبَيْتَ اللَّعْنَ، بالصَّفَدِ  يقول: لم أَمْدَحْك لتُعطِيَني، والجمع منها أَصْفاد، والمصدر من  العَطِيَّةِ الإِصْفاد، ومن الوَثاق الصَّفْد والتَّصْفيدُ. وأَصْفَدْته  إِصْفاداً أَي أَعْطَيْتُه مالاً أَو وَهَبْت له عبداً؛ وقول الشاعر يصف  روضة:وبَدا لكَوْكَبِها سَعِيطٌ، مِثْلَ ما  كُبِسَ العَبِيرُ على المَلابِ الأَصْفَد  قال: إِنما أَراد الإِصْفَنْط
مقاييس اللغة:
(صفد) الصاد والفاء والدال أصلان صحيحان: أحدُهما عَطاءٌ، والآخَر شَدٌّ بشيء.
فالأوَّل الصَّفَد؛ يقال أَصفدتُهُ، إِذا أعطيتَه. قال:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])
وأمَّا الصَّفْد فالغُلّ، ويقال الصَّفْد التقييد([13]). والأصفاد: الأقْياد. والصِّفاد: القَيد أيضاً. قال:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14])
وفي الحديث:  "إذا دخل شهرُ رمضانَ صُفِّدت الشياطين".
القاموس المحيط:
صَفَدَه يَصْفِدُه شَدَّه، وأوثَقَه، كأَصْفَدَه وصَفَّدَهُ. والصَّفَدُ، محرَّكةً العَطاءُ، والوَثاقُ، وبِلا لامٍ د بالشَّامِ. وككِتابٍ ما يُوثَقُ به الْأَسيرُ من قِدٍّ أو قَيْدٍ. والْأَصْفادُ القُيودُ.
تاج العروس:
ص - ف - د
صَفَدَه يَصْفِدُهُ بالكسر صَفْداً وصُفُوداً شَدَّه وقَيَّده وأَوْثَقَه في الحديد وغيره كأَصْفَدَه وهذه عن الصاغانيّ وصَفَّدَه تَصْفيداً . والاسم الصَّفَادُ . وصَفَدْتُه بالحَديد . وفي الحديد وصَفَّدْته مُخَفَّفٌ ومُثَقَّل . وفي الحديث : " إِذا دَخَلَ شَهْرُ رَمضانَ صُفِّدَت الشَّيَاطينُ " يعني : شُدَّتْ وأُوثِقَتْ بالأَغلال يقال منه : صَفَدْت الرَّجلَ فهو مَصْفودٌ وصَفَّدته فهو مُصَفَّد . وفي حديث عمر : قال له عبد الله بن أبي عمارٍ : لقد أردْتُ أن آتيّ به مُصْفُوداً أي مُقَيَّداً . والصَّفَدُ محرَّكَةً وقد روى بالتسكين أَيضاً : العَطَاءُ وقد أَصْفَدَه : أَعطاهُ ووَصَلَه ويُعَدَّى إلى مفعولين قال الأعشى في العَطيّة يمدح رجلاً :
" وأَصْفَدَني عَلى الزَّمانَة قائدَا يريد : وَهَبَ لي قائداً يَقُودُني . والصَّفَدُ بالتحريك والتسكين : الوثاقُ وعلى التسكين قال أميةُ بن أبي الصَّلْت في قصة الذَّبيح وجَرَى على أَنه إسحاق كما ذَهَبَ إليه أَهلُ الكِتابَيْن : واشْدُدِ الصَّفْدَ أَن أَحيدَ من السِّكِّ - ين حَيْدَ الأَسير ذي الأَغْلالِ وقال ناظم الفصيح :
" ورَجُلاً أَصْفَدْتَ فهو مُصْفَدُ
" أَعطيتَه مالاً وذاكَ الصَّفَدُ
" وآخراً صَفَدْتَه بغُلِّ
" وصار مَصْفُوداً : لأَجْل غِلِّ وجعل بعضهم الإصفاد من الأَضداد ويقال : المصدَرُ من العَطيَّة الإصفادُ ومن الوَثاق الصَّفْد . وصَفَدُ بلاَ لامٍ : د بالشام من جَبَل لُبنانَ منه المُؤرِّخُ صلاحُ الدين خَليلُ بن أَيْبَكَ بن عبد الله الصَّفَديُّ وآخرون . والصِّفَادُ ككِتَاب : ما يُوثَقُ به الأَسيرُ من قِدٍّ بكسر القاف أَو قَيْد من حَديدٍ أَو غُلٍّ والجمع : الاَصفاد . وهي القُيُودُ قال ابن سيده : لا نعلَمه كُسِّر على غير ذلك قَصَروه على بناءِ أَدْنَى العَدَد . وفي التنزيل العزيز : " وآخَرِينَ مُقَرَّنينَ في الأَصْفَاد " قيل : هي الأَغلالُ . و قيل : القُيودُ واحدُهَا صَفَدٌ وَصَفْدٌ وصِفَادٌ وتقول : إِنْ أَفَدْتَني حَرْفاً فقد أَصْفَدتَني أَلْفاً . أَي أَعطيتًني وتقول : الصَّفَدُ صَفَدٌ أَي العطاءُ قَيْدٌ وفي الحديث : " نَهَى عن صلاة الصافد " هو أن يَقْرِن بَيْنَ قَدَمَيْه مَعاً كأَنَّهُمَا في قَيْد . ومن المجاز : صَفَّدته بكلامي تَصْفيداً إذا غَلَبْتَه

##### Türkçe

صفد
**صَفَدَ** - **يَصْفِدُ** - **صَفَد** - **أَصْفَاد**
Cuma, 11 Şubat/Februari 2011 07:17 yazar: Administrator
**صَفَدَ** - **يَصْفِدُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi + bir şey ile veya bir şeye: onu sağlamca bağladı, sıktı ve ona bağlayıp kayıtladı; özellikle demirden zincirler ve prangalarla.
**صَفَد**: “فـَعـَل” vezninde: **صَفَدَ** - **يَصْفِدُ**’den “mef‘ûl mânasında ism-i fiil”: ondan ism-i âlet: demirden veya ipten kayıt; ve kendisiyle kayıtlanana hareket kabiliyetinin bir kısmını bırakan; böylece kayıt rağmen çalışabilir.
**أَصْفَاد**: **صَفَد**’ın çoğulu.
Ve lafız, “iki varlığı veya daha fazlasını bir araya getirmek için bağlama, düğümleme ve sağlam bağ; çözülüp kaçmayı ve uzaklaşarak hareket etmeyi engelleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَفَدَ** - **يَصْفِدُ**، **غَلَّ** - **يَغُلُّ**، **وثَقَ** - **يَثِقُ**، **عَقَدَ** - **يَعْقِدُ**، **رَبَطَ** - **يَرْبِطُ**، **عَرَا** - **يَعْرُو**

**الأصفاد**
﴿Ve o gün suçluları **الأصفاد** içinde birbirine bağlanmış görürsün (49)﴾ İbrahim ﴿ve başkalarını da **الأصفاد** içinde birbirine bağlanmış (38)﴾ ص

Muhtâr es-Sıhâh
● [**صفد**] ص ف د: **صفَدَهُ** onu sıktı ve sağlamca bağladı; “darabe” bâbındandır; yine **صَفَّدَهُ**’dur, **تَصْفِيداً**. Ve **الصَّفَدُ** iki fetha ile, ve **الصِّفَادُ** kesra ile: esiri sağlamca bağlamaya yarayan şey; deriden kayıştan ve kayıttan ve prangadan. Ve **الأَصْفادُ** kayıtlar; onun teki **صَفَد**’dır.

er-Râgıb
**صفد**
- **الصفد** ve **الصفاد**: pranga; onun çoğulu **أصفاد**’dır. Ve **الأصفاد**: prangalar. Yüce Allah dedi ki: ﴿**مقرنين في الأصفاد**﴾ [İbrahim/49]. Ve **الصفد**: bağış; “Ben senin ellerinin prangalıyım ve nimetinin esiriyim” denildiği dikkate alınarak (bk. el-Basâir 3/423) ve bunun gibi, onlardan bu hususta vârid olan lafızlar.

Lisân’ın özeti
1. **الصَّفَدُ** ve **الصَّفْدُ**: bağış; **أَصْفَدْته** ise, elif ile, **إِصْفاداً**; o, ona vermen ve onu gözetip ulaştırmandır; bağıştan isim **الصَّفَد**’dır.
2. Ve **الصَّفْد** ve **الصَّفادُ**: sıkma/bağlama.
3. Ve **صَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً وصَفَّدَه**: onu sağlamca bağladı, sıktı ve kayıtladı; ve **الصَّفد**: sağlam bağ; ve isim **الصَّفادُ**’dır. Ve **الصِّفادُ**: kendisiyle bağlanan ip veya pranga; o, **الصَّفْد** ve **الصَّفَدُ**’dır; çoğul **الأَصْفادُ**; denir ki: **صَفَدْتُه بالحديد وفي الحديد وصَفَّدْتُه**.

Lisânü’l-ʿArab
● - **صفد**: **الصَّفَدُ** ve **الصَّفْدُ**: bağış; ve onu **أَصْفَدَهُ**; ve iki mef‘ûle geçişli kılınır. el-Aʿşâ, bağışta bir adamı överken dedi:
تضَيَّفْتُه يَوْماً فَقَرَّبَ مَقْعَدِي،
وأَصْفَدَني على الزَّمانةِ قائِدا
“Bana bir kılavuz bağışladı ki beni götürsün” demek ister. Ve **الصَّفْد** ve **الصَّفادُ**: sıkma/bağlama. Ömer’in hadisinde: Abdullah b. Ebî Ammâr ona dedi ki: “Onu **مَصْفُوداً** yani kayıtlı olarak getirmeyi istemiştim.” Ve hadiste: **الصَّافِدِ**’in namazı yasaklandı; o, iki ayağını birlikte birleştirmesidir; sanki ikisi bir kayıtta gibidir. Ve **صَفَده يَصْفِدُه صَفْداً وصُفُوداً وصَفَّدَه**: onu sağlamca bağladı, sıktı ve kayıtladı; hadiste ve başkasında; ve bu, deri kayıştan veya deriden olabilir. Ve şu beyit okundu:
هلا كرَرتَ على ابن أُمِّك مَعْبَدٍ،
والعامريُّ يقوده بصِفادِ
Ve yine **التَّصفِيد** böyledir. Ve **الصَّفد**: sağlam bağ; ve isim **الصَّفادُ**’dır. Ve **الصِّفادُ**: kendisiyle bağlanan ip veya pranga; o, **الصَّفْد** ve **الصَّفَدُ**’dır; çoğul **الأَصْفادُ**. İbn Sîde dedi ki: bunun dışında bir çoğul kırılması bilmiyoruz; onu en az sayı binasına hasrettiler. Aziz tenzilde: ﴿وآخَرين مُقَرَّنِين في الأَصْفاد﴾ denildi; “onlar prangalardır” denildi; ve “kayıtlardır” denildi; onun teki **صَفَد**’dır. Denir ki: **صَفَدْتُه بالحديد وفي الحديد وصَفَّدْتُه**; hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış. Ve denildi ki: **الصَّفَد** kayıttır; onun çoğulu **أَصفاد**’dır. el-Cevherî: **الصِّفادُ** esiri deriden kayıştan, kayıttan ve prangadan bağlamaya yarayan şeydir. Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi: “Ramazan ayı girince şeytanlar **صُفِّدَت**”; **صُفِّدَت** yani prangalarla sıkıca bağlandı ve sağlamca bağlandı. Ondan denir: **صَفَدْت الرجل**; o **مَصْفود**’dur; ve **صَفَّدْته**; o **مُصَفَّد**’dir. Ama **أَصْفَدْته** ise, elif ile, **إِصْفاداً**; o, ona vermen ve onu gözetip ulaştırmandır; bağıştan isim **الصَّفَد**’dır; sağlam bağdan da böyledir. Nâbiga dedi ki:
فَلَمْ أُعَرِّضْ، أَبَيْتَ اللَّعْنَ، بالصَّفَدِ
der ki: bana vermen için seni övmedim; onun çoğulu **أَصْفاد**’dır. Bağıştan masdar **الإِصْفاد**; sağlam bağdan **الصَّفْد** ve **التَّصْفيدُ**. Ve **أَصْفَدْته إِصْفاداً** yani ona mal verdim veya ona bir köle bağışladım. Ve şairin, bir bahçeyi vasfederken sözü:
وبَدا لكَوْكَبِها سَعِيطٌ، مِثْلَ ما
كُبِسَ العَبِيرُ على المَلابِ الأَصْفَد
dedi ki: ancak **الإِصْفَنْط**’ı kastetti.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**صفد**) **الصاد** ve **الفاء** ve **الدال** iki sahih asıldır: birisi bağıştır, diğeri bir şeyle sıkıca bağlamadır.
Birincisi **الصَّفَد**’dır; denir ki: **أَصفدتُهُ**; ona verdiğin zaman. Dedi ki:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])
Ama **الصَّفْد** prangadır; ve denir ki **الصَّفْد** kayıtlamadır([13]). Ve **الأصفاد**: kayıtlar. Ve **الصِّفاد**: yine kayıttır. Dedi ki:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14])
Ve hadiste: “Ramazan ayı girince şeytanlar **صُفِّدت**.”

el-Kâmûsü’l-muhît:
**صَفَدَه يَصْفِدُه**: onu sıktı ve sağlamca bağladı; **أَصْفَدَه** ve **صَفَّدَهُ** gibi. Ve **الصَّفَدُ**, harekeli olarak: bağış ve sağlam bağ; ve lamsız olarak, Şam’da bir belde. Ve “kitap” gibi: esiri deriden kayıştan veya kayıttan sağlamca bağlamaya yarayan şey. Ve **الْأَصْفادُ**: kayıtlar.

Tâcü’l-ʿArûs:
ص - ف - د
**صَفَدَه يَصْفِدُهُ** kesra ile, **صَفْداً** ve **صُفُوداً**: onu sıktı, kayıtladı ve demirde ve başkasında sağlamca bağladı; **أَصْفَدَه** gibi; bu, es-Sâğânî’dendir. Ve **صَفَّدَه تَصْفيداً**. Ve isim **الصَّفَادُ**’dır. Ve **صَفَدْتُه بالحَديد**. Ve “demirde” ve **صَفَّدْته**; hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış. Ve hadiste: “Ramazan ayı girince şeytanlar **صُفِّدَت**”; yani prangalarla sıkıldı ve sağlamca bağlandı. Ondan denir: **صَفَدْت الرَّجلَ**; o **مَصْفودٌ**’dur; ve **صَفَّدته**; o **مُصَفَّد**’dir. Ve **الصَّفَدُ** harekeli olarak, ve sükûn ile de rivayet edilmiştir: bağış; ve onu **أَصْفَدَه**: ona verdi ve onu gözetip ulaştırdı; ve iki mef‘ûle geçişli kılınır. el-Aʿşâ, bağışta bir adamı överken dedi:
" وأَصْفَدَني عَلى الزَّمانَة قائدَا
“Bana bir kılavuz bağışladı ki beni götürsün” demek ister. Ve **الصَّفَدُ** hareke ve sükûn ile: sağlam bağ; ve sükûn üzere Ümeyye b. Ebî’s-Salt, kurbanlık kıssasında—ve bunun İshak olduğu üzere yürüdü, Kitap ehlinin iki grubunun gittiği gibi—dedi:
واشْدُدِ الصَّفْدَ أَن أَحيدَ من السِّكِّ - ين حَيْدَ الأَسير ذي الأَغْلالِ
Ve el-Fasîh’in nâzımı dedi ki:
" ورَجُلاً أَصْفَدْتَ فهو مُصْفَدُ
" أَعطيتَه مالاً وذاكَ الصَّفَدُ
" وآخراً صَفَدْتَه بغُلِّ
" وصار مَصْفُوداً : لأَجْل غِلِّ
Ve bazısı **الإصفاد**’ı zıt anlamlılardan kıldı. Ve denir ki: bağıştan masdar **الإصفادُ**; sağlam bağdan **الصَّفْد**. Ve **صَفَدُ** lamsız: Şam’da Lübnan dağından bir belde; ondan tarihçi Salahuddin Halîl b. Aybek b. Abdullah **الصَّفَديُّ** ve başkaları. Ve **الصِّفَادُ** “kitap” gibi: esiri deriden kayıştan—kafın kesrası ile—veya demirden kayıttan veya prangadan sağlamca bağlamaya yarayan şey; çoğul: **الاَصفاد**. Ve o, kayıtlardır. İbn Sîde dedi ki: bunun dışında bir çoğul kırılması bilmiyoruz; onu en az sayı binasına hasrettiler. Aziz tenzilde: "وآخَرِينَ مُقَرَّنينَ في الأَصْفَاد" denildi; “onlar prangalardır” denildi; ve “kayıtlardır” denildi; onun teki **صَفَدٌ** ve **صَفْدٌ** ve **صِفَادٌ**. Ve dersin ki: “Eğer bana bir harf fayda verdiysen, bana bin harf **أَصْفَدتَني**”; yani bana verdin. Ve dersin ki: **الصَّفَدُ صَفَدٌ** yani bağış bir kayıttır. Ve hadiste: "**نَهَى عن صلاة الصافد**"; o, iki ayağını birlikte birleştirmesidir; sanki ikisi bir kayıtta gibidir. Ve mecazdan: **صَفَّدته بكلامي تَصْفيداً**; onu yendiğim zaman.
