# صفن (ص-ف-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Safkan atlar

- Harfler: ص - ف - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصَّافِنَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَاعِلَاتُ | Safkan atlar | 1 | 1 | [38:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/ayet/38:31.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Cûdi
2. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Akşam yemeği demektir
3. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ön dişler demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صفن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md), [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md), [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi topluca büzüp kap içine alma veya atın tek tırnağının ucunu yere koyup üç ayak üzerinde dengeli ve tetikte durması |
| Çekirdek Özet 2 | Hizmete, harekete ve savaşa hazır, asil, disiplinli ve kontrollü intizam duruşu |
| Çekirdek Özet 3 | Gücün taşkınlık ve savurganlıkta değil; toplanmış, dizginlenmiş ve amaca kilitlenmiş sükûnette saklı olması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca alelade bir duruş veya sıradan bir binek vasfı sanılarak, kökteki yüksek teyakkuz, disiplin ve estetik güç potansiyelinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صف | Nesneleri yan yana getirme, düz bir hat veya yüzey oluşturma, yayarak sıralama veya sıkıca birleştirme; [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) (sıraya dizme), [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) (yüzeyini açma/genişletme), [صفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AF.md) (bağlayıp bitiştirme), [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) (arındırıp tortudan ayırma). | ن | Çekirdekteki yan yana getirme ve düzenleme eylemine nun harfinin kattığı içe doğru toplanma, büzülme, kaplama veya bir noktaya odaklanarak durma niteliği eklenmiş; sıralanma hareketi derli toplu bir duruşa veya hazneye dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dağılmayı önleyen, nesneleri bir hat üzerinde tutan ve sıkan bir yöneliş sağlar. |
| ف | Ağız; açıklık, söz, kenar, nefes verme | İçten dışa doğru açılan sınırı, çıkış noktasını veya çevreleyen kenar hattını belirler. |
| ن | Filiz, balık, yılan; canlılık, süreklilik, içsel hareket | Gizli bir potansiyeli, bünyede saklanan hayat enerjisini ve içe kıvrılmayı ifade eder. |
| صفن | Sıkarak çevirme ve içe doğru toplayıp tutma | Dışa doğru taşabilecek büyük bir enerjinin toplanarak tek bir hatta veya bünyede dengeli biçimde hapsedilip hazır kıvamda tutulması hareketini doğurur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın ayaklarını bir hizaya getirip üç ayağı üzerine basarak dördüncü ayağının sadece tırnak ucunu yere değdirmesi; göçebelerin azık, su veya alet koyup ağzını büzdüğü deri torba ya da testis torbası (hayvan ve insan anatomisinde çevreleyici zar). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Ebû Düâd el-İyâdî bir beytinde deri kovayı ifade etmek üzere bu kökü kullanmıştır: هَرَقْتُ في حَوْضِه صُفْناً ليَشْرَبَه / في دائِرٍ خَلَقِ الأَعْضادِ أَهْدامِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Farazdak çöldeki su paylaşımını tasvir ederken şöyle demiştir: فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ / إِلَيَّ غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök صفن, Batı Sami dillerindeki toplanma, büzülme, gizleme ve kaplama semantiğiyle fonetik ve morfolojik paralellikler arz eder. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan aynı konsonant dizilimindeki kök genellikle örtme, gizleme, saklama veya hazneleme fiilleriyle (İbranice tsapan צפן: saklamak, gizlemek, bir hazinede tutmak; kuzey/karanlık bölge tsafon) semantik kesişim gösterir. Arapçada bu kök bir yandan büzülen deri torba ve anatomik koruyucu kılıf anlamında kapalı bir muhafaza ve toplama fikrini korumuş; diğer yandan atın ayaklarını birbirine bitiştirip tek tırnak ucunu yere koyarak içsel bir dinamizmi bekletmesi hareketine ad olmuştur. Fonetik açıdan Arapça sād, fā ve nūn harfleri Sami dillerindeki ıslıklı sert ses ile dudaksıl ve genizsel süreklilik seslerinin denkliğiyle tam bir uyum sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صف çekirdeğinden türeyiş | İki nesneyi birbirine bitiştirme, düzenli durma ve torba gibi toplayıp büzme eylemlerini birleştiren iç semantik gelişim. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tsafan / Arapça صفن | Gizleme, saklama, hazne içine alma ve muhafaza etme anlam alanındaki ortak Sami kökenli anlam tabakası. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik koruma/büzme alanı | İçine alma, kaplama ve toplayıcı bir zar veya torba oluşturma fikrine dayalı morfolojik benzerlikler. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صفن | Anlamlı | Ayakları toplayıp dikilme; büzgülü torba | Atın üç ayak üzerinde durup birini tırnak ucuna basması veya nesneleri toplayan kap. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [صنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | Ayırma, bölme, türlere ayırma | Nesneleri niteliklerine göre kısımlara ve sınıflara ayırma. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü olarak düzenleme ve ayırma içerir. |
| فصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yer almaz. | Kitābü'l-Ayn ve Tahzîb'de mühmeldir. |
| فنص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-Ayn'da mühmeldir. |
| [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) | Anlamlı | Ortadan ikiye bölme; adalet, eşitlik | Bir şeyin tam ortası veya iki taraf arasında denge kurma, hakkaniyet. | Kur'an'da geçer; denge ve ölçü ilişkisi vardır. |
| [نفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B5.md) | Anlamlı | Titreme, sıçrama, ürperme | Soğuktan veya korkudan titreme, sıçrayarak hareket etme. | Kur'an'da geçmez; hareketin dağılması yönüyle hedef kökün sükûnetine zıttır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صفن | Merkez | İntizamlı, dengeli ve tetikte duruş | Atın üç ayağına basıp birini dinlendirerek emir ve harekete hazır vaziyette beklemesi. | Durgun görünen fakat anında patlamaya hazır potansiyel güç hali. |
| [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Sıralanma ve saf tutma | Nesnelerin veya canlıların yan yana gelerek kesintisiz bir sıra oluşturması. | صفن kökü tek bir canlının kendi ayaklarını bitiştirip toplamasıyken, [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) çokluğun sıra oluşturmasıdır. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Ayakta durma ve doğrulma | Genel anlamıyla bir canlının veya insanın dikey konuma gelmesi, dikilmesi. | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) kökünde özel bir estetik ayak pozisyonu veya teyakkuz şartı aranmaz. |
| [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Bağlama, nöbette durma | Savaş atlarını veya nöbetçileri sınır boyunda bağlı ve hazır tutma. | [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) dışsal bir iple bağlama ve mekânsal konuşlanmayı; صفن canlının kendi beden disiplinini anlatır. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sarsılmadan yerinde kalma | Bir noktaya çakılıp direnç gösterme ve kararlılık sergileme. | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) hareketsizlik ve mukavemet eksenliyken, صفن her an ileri fırlayacak bir yay gerginliğindedir. |
| [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) | Zıt | Hızla koşma, atı sürme, kaçışma | Ayakları hızla yere vurarak veya mahmuzlayarak intizamsız ve süratli hareket etme. | صفن kökündeki toplanmış durağanlığın ve disiplinli teyakkuzun tam karşıtı olan kontrolsüz veya kinetik savrulmadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صفن | Ayakları toplayarak hazır durma | Canlının iç enerjisini dizginleyip intizamla beklemesi ve derli toplu duruşu. | Kesin |
| Latince | Statio, compositus | Tetikte duruş, düzenli bekleme | Nöbet mevkisinde intizamla ve her an harekete hazır biçimde durmayı karşılar; atın spesifik duruşunu doğrudan vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Poised standing, alert posture | Dengeli duruş, tetikte bekleme | Harekete geçmeye hazır, gergin ama sakin vücut duruşunu ifade eder; kökteki atın tırnak duruşu özelliğini kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Gefasstes Verharren, Habachtstellung | İntizamlı bekleyiş, hazırda durma | Askeri veya bedensel bir disiplinle emre hazır olma halini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Posture d'alerte, maintien | Tetikte duruş, intizamlı vaziyet | Zarafet ve disiplin barındıran bekleyişi karşılar; kılıf veya torba anlam katmanını kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصَّافِنَاتُ | Üç ayağı üzerine basıp bir tırnağının ucunu yere koyarak tetikte ve intizamla bekleyen seçkin savaş atları | Hz. Süleyman’a ikindi vakti sunulan, savaşa ve Allah yolunda cihada hazır, estetik ve disiplinli atların nitelendiği bağlam (Sâd [38:31](https://lisan.digital/tr/ayet/38:31.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin masumiyeti ve dünya nimetleriyle ilişkisi | Hz. Süleyman kıssasında geçen safinat atlarının ibadeti unutturup unutturmadığı ve onların kurban edilip edilmediği tartışması. | Peygamberin askeri teçhizata ve güce bakışının nefsani bir tutku değil, ilahi nizamın tecellisi oluşuna odaklanma. |
| Fıkıh | Cihad hazırlığı ve namazda kıyam adabı | Namazda ayakların saf düzeni içinde nasıl duracağı veya askeri hazırlık (ribât) kapsamında binek yetiştirme hükümleri. | Hadiste geçen ayakları bitiştirme/hizalama tavsiyeleri ile namazda sükûnet ve ciddiyet hali. |
| Tefsir | Sâd suresindeki kıssanın lafzî ve estetik tahlili | Kelimenin atların duruşundaki asaleti, disiplini ve sürat kabiliyetini gösteren özel bir terim olarak açıklanması. | Üç ayak üzerinde dinlenip bir tırnağıyla yere basan, emre amade safkan at imgesi. |
| Hadis | Cemaatle namazda duruş veya huzurda dikilme yasağı | İnsanların bir hükümdar veya kişi önünde el pençe divan saf halinde dikilmesini (صفونا) yasaklayan rivayetler. | Bir kimsenin önünde kul gibi saygı duruşuna geçilmesinin menedilmesi, bu duruşun yalnızca Allah'a has kılınması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve kulluk bilinci | Saf tutma ve teyakkuz | İbadette bedenin ve zihnin dağılmasını önleyip emre amade olma hali. | Kulun rabbinin huzurunda gereksiz hareketlerden arınmış, toplanmış ve sükûnet içindeki kıyamı. | Güçlü |
| İlmi | Fizik ve mekanik | Potansiyel enerji | Kinetik harekete dönüşmeye hazır depolanmış kuvvet. | Sistemin dağılmadan enerjisini dengeli bir sınır içinde muhafaza etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve ordu | Daimi teyakkuz ve caydırıcılık | Savaşa girmeden gücün varlığıyla nizamı koruma. | Ordunun intizamlı ve anında sefere hazır duruşunun barışı ve caydırıcılığı temin etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi | İhtiyat akçesi ve hazır rezerv | Kriz anında devreye girmek üzere kilitlenmiş likit sermaye. | Savrulmayan, büzgülü bir torbada (صفن) korunan ve ihtiyaç anında hemen kullanılabilen iktisadi güç. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun haldeki potansiyel enerji ve statik denge | Bir cismin kuvvet alanı içinde dengede dururken her an kinetik enerjiye dönüşebilecek iş yapma kapasitesini bünyesinde saklaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri disiplin ve özdenetim | Bireyin veya topluluğun taşkın eylemlere kapılmaksızın kurallara kilitlenerek en yüksek verim anını beklemesi ve iradi kısıtlaması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece "safkan atlar" veya alelade "cins binekler" olarak tercüme edilip, lafızdaki özgül duruş, disiplin, sükûnet ve teyakkuz nüansının silinmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu ifade, askeri gücün gösteriş veya zevk için değil; nizam, cihad, adalet ve her an harekete hazır yüksek bir kurumsal ciddiyet için beslendiğini gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin bağlamı yanlış anlaşıldığında Hz. Süleyman’ın lüks ve hobi düşkünü bir hükümdar gibi algılanması; teyakkuz halindeki meşru devlet gücünün bir zaafiyet veya sapma sanılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kelime seçimindeki olağanüstü isabeti gösterir; sıradan bir at tasviri yerine, gücün doruğunda olup aynı zamanda mutlak bir disiplinle hareketsiz bekleyebilen varlıkların durumunu tek bir kelimeyle (الصَّافِنَاتُ) resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin mülk ve iktidarla imtihanını, cihad hazırlığını ve askeri teçhizatın ilahi rıza doğrultusunda sevk ve idaresini konu edinen kıssa ayetlerinde belirleyicidir (özellikle Sâd suresi 31. ayet). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maneviyatın maddî ve askeri güçten tecerrüd etmek olduğu yanılgısını düzeltir; en üstün peygamberi vasfın, en donanımlı askeri gücü elinde tutup onu ilahi zikir ve adaletin emrine amade kılmak olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Atın üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere koyarak beklemesi; nesneleri toplayan ağzı büzgülü deri kap.
- Soyut anlam: Dağılmayı önleyen yüksek disiplin, toplanmış içsel güç ve anında eyleme geçebilecek teyakkuz hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç potansiyelini kaybetmeksizin dengeli bir eşikte bekletmesi; caydırıcı askeri ve idari hazırlık.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in E \mid \nabla V(x) = 0, \; E_p(x) > 0, \; \frac{d x}{d t} = 0 \implies \left\| \left. \frac{d^2 x}{d t^2} \right|_{t^+} \right\| \gg 0 \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$, sistemin safinat duruşunu (denge ve teyakkuz kümesini); $E$, durum uzayını; $V(x)$, potansiyel fonksiyonunu; $\nabla V(x) = 0$ ve $\frac{dx}{dt} = 0$, sistemin mevcut andaki statik dengesini ve sükûnetini; $E_p(x) > 0$, bünyesinde birikmiş potansiyel enerjiyi; $\left\| \left. \frac{d^2 x}{d t^2} \right|_{t^+} \right\| \gg 0$ ise dışsal bir emir veya tetikleme anında ($t^+$) sistemin üreteceği ani ve yüksek ivmeyi temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/ayet/38:31.md) — الصَّافِنَاتُ

إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ

Meal (IK): Hani ona bir akşam, çalımlı ve cins koşu atları sunulmuştu.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والنون والفاء معهما
ص ن ف، ن ص ف، ص ف ن مستعملات
صنف:
الصِّنْفُ: طائفةٌ من كُلِّ شيءٍ، فكلُّ ضَرْبٍ من الأشياء صِنْفٌ على حِدَةٍ.
والصَّنْفَةُ والصِّنفَةُ: قطعة من الثوب، وطائِفةٌ من القبيلة.
والتَّصنيفُ: تَمييزُ الأشياء بعضِها من بَعضٍ.
نصف:
النِّصفُ: أحَدُ جُزْأَيِ الكَمالِ، والنُّصْفُ لغة رَديئةٌ.
وقَدَحٌ نَصْفانُ: بَلَغ الكَيْلُ نِصْفَه، وشَطرانُ مِثلُه، وقَرْبانُ الى تلك المواضع.
ونَصَفَ الماءُ الشَجَرةَ: بَلَغ نِصفَها، وكلُّ شيءٍ مثلُه، قال:
الى مَلِكٍ لا تَنْصُفُ السّاقُ نَعْلَـه		أَجَلْ لا وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
والناصِفةُ: صَخْرةٌ تكون في مَناصِف أسْنادِ الوادي.
والنَّصَفُ: المرأةُ بين المُسِنّةِ والحَدَثةِ.
والنَّصَفَةُ: اسْمُ الإِنصافِ، وتفسيرُه أن تَعطِيَه من نفسِكَ النِّصْف أي تُعطي من نَفْسِك ما يَسْتَحِقُّ من الحَقِّ كما تأخُذُه.
وانتَصَفتُ منه: أخَذْتُ حَقّي كَملاً حتى صِرتُ وهو على النِّصْفِ سَواء.
والنَّصيفُ: النِّصْفُ.
والنَّصَفَةُ: الخُدّامُ، واحدُهم ناصِفٌ.
وغُلامٌ ناصِفٌ: يَنْصُفُ الملوكَ أي يَخْدُمُهم.
والنَّصيف: الخِمارُ.
والمَنصَفُ من الطريق ومن النَّهْرِ وكلِّ شيءٍ: وَسَطه.
ومُنتَصَفُ اللَّيل والنَّهارِ: وَسَطُه، وانتَصَفَ النهارُ، ونَصَفَ يَنصُفُ.
والمُنَصَّفُ: ما طُبخَ من الشَّرابِ حتى ذَهَبَ منه النِّصفُ.
والنّاصفةُ: مَسيلٌ عظيم يكونُ نِصفَ الوادي.
صفن:
الصَّفْنُ والصَّفَنُ: وعِاءُ الخُصْيَةِ.
وكلُّ دابَّةٍ وخَلْقٍ شِبْهِ زُنْبُورٍ يُنَضِّدُ حولَ مَدْخَلِه وَرَقاً أو حشيشاً أو نحوَ ذلك ثم يُبَيِّتُ في وَسَطه بَيتاً لنفسه أو لفِراخِه فذلك الصَّفَنُ، وفِعْلُه التّصفينُ.
والصافِنُ: عِرْقُ باطِنِ الصُّلْب طولاً مَتَّصِلٌ به نِياطُ القَلْبَ، مُعَلَّقٌ به. ويُسَمّى الأكحَلُ من البَعير: الصّافِن.
والصَّفْنَةُ: دَلْوٌ صغيرٌ لها حَلقةٌ على حِدَه، فاذا عَظُمَتْ فاسمُها الصُّفْنُ، وفِعْلهُ التَّصفينُ.
والصُّفونُ: أن تَصْفِنَ الدابّةُ وتقوم على ثلاثِ قَوائِمَ وترفَعَ قائِمةً عن الأرض، أو ينال سُنبُكُها الأرْضَ لتَسْتَريحَ بذلك، وأكثَرُ ما يَصْفِنُ الخَيْلُ، والصافِنات الخَيْلُ، وقال في العانة: كُلُّ صَبير عانةٍ صُفُونا وقراءة عبدِ اللهِ: "فاذكُروا اسمَ اللهِ عليها صَوافِنَ"، أي مَعْقُولةٌ إحدَى يَدَيْها على ثلاثِ قَوائِمَ، وصَوافَّ قد صَفَّتْ قَدَمَيْها، وصَوافِيَ بالياء يُريد خالصةً لِلّهِ.
وكُلُّ صافٍّ قَدَمَيهِ صافِنٌ.
ويقال: الصّافِنُ الذي يَجْمَعُ يَدَيْهِ ويَثْني طَرَفَ سُنْبُكِ إِحدَى رِجْلَيْهِ.
وقيل: الصافِنُ فوقَ اليَدِ.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **النون** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ص ن ف**، **ن ص ف**، **ص ف ن** kullanılagelenlerdir.

**صنف**:
**الصِّنْفُ**: her şeyden bir taife; böylece eşyadan her bir tür, başlı başına bir **صِنْف**tir.
**الصَّنْفَةُ** ve **الصِّنفَةُ**: elbiseden bir parça; ve kabileden bir taife.
**التَّصنيفُ**: şeyleri bazısını bazısından ayırt etmektir.

**نصف**:
**النِّصفُ**: kemalin iki parçasından biri; **النُّصْفُ** ise kötü bir dildir.
Ve **قَدَحٌ نَصْفانُ**: ölçek onun yarısına ulaştı; ve **شَطرانُ** bunun misli; ve **قَرْبانُ** o yerlere doğrudur.
Ve **نَصَفَ الماءُ الشَجَرةَ**: onun yarısına ulaştı; ve her şey bunun mislidir; dedi ki:
الى مَلِكٍ لا تَنْصُفُ السّاقُ نَعْلَـه		أَجَلْ لا وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
**الناصِفةُ**: vadinin yamacının yarılarında bulunan bir kaya.
**النَّصَفُ**: yaşlı ile genç arasında olan kadın.
**النَّصَفَةُ**: **الإِنصافِ**ın adıdır; onun tefsiri, kendinden ona yarıyı vermendir; yani kendinden, hakkı nasıl alıyorsan, haktan müstahak olduğu şeyi verirsin.
**وانتَصَفتُ منه**: hakkımı tam olarak aldım; ta ki ben ve o, yarı üzerinde eşit oluncaya kadar.
**والنَّصيفُ**: **النِّصْفُ**.
**والنَّصَفَةُ**: hizmetkârlar; onların bir teki **ناصِفٌ**tir.
Ve **غُلامٌ ناصِفٌ**: meliklere **يَنْصُفُ**; yani onlara hizmet eder.
**والنَّصيف**: başörtüsü.
Ve yoldan ve nehirden ve her şeyden **المَنصَفُ**: onun ortası.
**ومُنتَصَفُ اللَّيل** ve **النَّهارِ**: onun ortası; ve **انتَصَفَ النهارُ**; ve **نَصَفَ يَنصُفُ**.
**والمُنَصَّفُ**: içkiden pişirilmiş olan; ondan yarı gidinceye kadar.
**والنّاصفةُ**: vadinin yarısı olan büyük bir akıntı yatağı.

**صفن**:
**الصَّفْنُ** ve **الصَّفَنُ**: husyenin kabı.
Ve her binek hayvanı ve yaratılıştan, girişinin etrafına yaprak yahut ot yahut bunun benzerini dizen, sonra ortasında kendisi için yahut yavruları için bir ev yapan eşekarısı benzeri (şey); işte o **الصَّفَنُ**dir; onun fiili **التّصفينُ**dir.
**والصافِنُ**: belin iç tarafının damarı; uzunlamasına ona bitişik, kalbin bağı ona bağlı, ona asılıdır. Ve deveden **الأكحَلُ**a **الصّافِن** denilir.
**والصَّفْنَةُ**: başlı başına bir halkası olan küçük bir kova; büyüyünce adı **الصُّفْنُ**dur; onun fiili **التَّصفينُ**dir.
**والصُّفونُ**: binek hayvanının **تَصْفِنَ** etmesi; üç ayak üzerinde durup bir ayağını yerden kaldırması; yahut bununla dinlenmek için tırnağının ucu yere değmesi; en çok atlar **يَصْفِنُ** eder; ve **الصافِنات** atlar demektir. Ve **العانة** hakkında dedi ki: كُلُّ صَبير عانةٍ صُفُونا وAbdullah’ın kıraati: "فاذكُروا اسمَ اللهِ عليها صَوافِنَ"، yani bir eli bağlanmış, üç ayak üzerinde (durur)lar; ve **صَوافَّ**: iki ayağını saf saf etmiş; ve **صَوافِيَ** (ياء ile): Allah için hâlis (olsun) ister.
Ve iki ayağını saf eden her (şey) **صافِنٌ**dir.
Ve denilir ki: **الصّافِنُ** o kimsedir ki iki elini toplar ve iki ayağından birinin tırnağının ucunu büker.
Ve denildi: **الصافِنُ** elin üstündedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَفَنُ بالتحريك: جِلدةُ بيضةِ الإنسان، والجمع أَصْفانٌ. ولاصُفْنُ بالضم: وعاءٌ من أَدَمٍ مثل السُفْرَةِ يُستقى بها. وقال الفرَّاء: هو شيءٌ مثل الرِكوة يُتوضَّأ فيه. وقال أبو عمرو: الصُفْنُ: خريطةٌ تكون للراعي، فيها طعامُه وزِنادُه وما يَحتاج إليه. وتَصافَنَ القومُ الماءَ: اقتسموه بالحَصَص، وذلك إنَّما يكون بالمَقْلة، يُسقى الرَّجلُ قدرَ ما يغمُرها. والصافِنُ منا لخيل: القائمُ على ثلاثِ قوائِم، وقد أقامَ الرابعةَ على طرف الحافر. تقول: صَفَنَ الفرس يَصْفَنُ صُفوناً. والصافِنُ: الذي يصُفُّ قَدمَيه. وفي الحديث: كنَّا إذا صلَّينا خَلفَه فرفع رأسَه من الرُّكوعِ قُمنا خلفَه صُفوناً، فإذا سَجَد تَبِعناه، أي قمنا صافِّين أقدامنا.

##### Türkçe

**الصَفَنُ** (harekeli olarak): insanın yumurtasının derisi; çoğulu **أَصْفانٌ**dur. Ve **الصُفْنُ** (ötre ile): **السُفْرَةِ** gibi, onunla su çekilen, deriden bir kap. **الفرَّاء** dedi ki: O, içinde abdest alınan **الرِكوة** gibi bir şeydir. **أبو عمرو** dedi ki: **الصُفْنُ**: çoban için olan bir torbadır; içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunur. Ve **تَصافَنَ القومُ الماءَ**: onu paylar hâlinde bölüştüler; bu ancak **المَقْلة** ile olur; adama, onu kaplayacak kadar içirilir. Ve bizden atlar için **الصافِنُ**: üç ayak üzerinde duran, dördüncüyü de toynağın ucu üzerine dikmiş olandır. Dersin ki: **صَفَنَ** at, **يَصْفَنُ** **صُفوناً**. Ve **الصافِنُ**: iki ayağını bitiştiren kimsedir. Ve hadiste: “Biz, onun arkasında namaz kıldığımızda, rükûdan başını kaldırınca arkasında **صُفوناً** olarak kalkardık; secde edince ona tâbi olurduk”; yani ayaklarımızı bitiştirerek kalkardık.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ن ف
صنف ، صفن ، نفص ، نصف : مستعملة .
صنف : قال الليث : الصَّنْفُ : طائفةٌ من كلّ شيء ، فكلُّ ضَرْب من الأشياء صَنْفٌ واحد على حِدَة . والتّصنيف : تمييزُ الأشياء بعضِها من بعضٍ .
ابن السكّيت : يقال : صِنْفٌ وصَنْفٌ من المَتاع ، لُغَتان . وعُودٌ صَنْفِيّ للبخور لا غير .
أبو عُبَيْد : صَنِفَةُ الإزار : طُرّتُه .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : صَنِفةُ الثوب : زاوِيَتُه ، وللثوب أربع صَنِفات .
الليث : الصَّنِفَة والصِّنْفة : قِطعةٌ من الثوْب ، وطائفةٌ من القبيلة .
ورَوَى أبو العبَّاس عن سلمة عن الفرَّاء أنّه أنشدَه :
سَقْياً لحُلْوانَ ذي الكروم
وما صُنِّفَ من تينه ومن عِنَبِه
أنشده الفرّاء : صُنِّف وغيرُه رواه صَنَّف .
وقال : صُنِّف : مُيِّز ، وصَنَّفَ : خَرج ورَقُه .
نصف : قال الليث : النِّصف : أحدُ جُزْأَيِ الكمالِ . ونُصْف : لغةٌ رديئة .
الحَرّاني عن ابن السكّيت : أنصَفَ الرجلُ صاحبَه إنصافاً ، وقد أعطاه النّصَفة . ويقال : قد نَصَف النهارُ يَنصُف : إذا انتَصَف .
وقال المسيّب بن عَلَس يصفُ غائصاً في البحر على دُرّة :
نَصفَ النهارُ الماءُ غامِرُهُ
ورَفيقُه بالغَيْب ما يَدرِي
أراد انتَصَف النهارُ والماءُ غامره فانتصَف النهارُ ولم يَخرج من الماء . ويقال : قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه : إذا بلغ نِصفَها ، وأنشد :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفةٍ
أُشمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئْزرِي
وقال ابن ميادة يمدح رجلاً فقال :
تَرى سيْفَه لا يَنصُفُ السَّاقَ نَعْلُه
أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحَامِلُهْ
وقال : نصفَ القومَ يَنصُفُهم إذا خَدَمَهم . والنّاصفُ والمِنصَفُ : الخادم .
ابن الأعرابيّ : نصفتُ الشيء : أخذتُ نِصْفَه . ويقال للخادم : مِنصَف ومَنْصَف . وقد نَصَفْتَه : إذا خدمْتَه ، وتنصَّفْتُه مثله .
قال : والنّصيف : الخمار . والنَّصيف : الخادم . ونَصفَ الشيء : إذا بَلَغ نِصْفَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَنصف الرجل : إذا أَخَذ الحقّ وأَعطَى الحقّ . وأَنصف : إذا سارَ نصفَ النهار . وأَنصف : إذا حَزم سيِّده .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسُبّوا أصحابي فإنّ أحدَكم لو أنفَق ما في الأرض جميعاً ما أَدرَك مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه ) .
قال أبو عُبَيد : العَرَبُ تسمِّي النِّصْف النّصِيفَ ، كما يقولون في العُشر : العَشِير ، وفي الثمن الثمِين ، وأنشد :
لَم يَفْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ
ولا تُمَيْرَاتٌ ولا تَعجيفُ
قال : والنصِيف في غير هذا الخِمار ، ومنه الحديث الآخَر في الحُورِ العِينِ : ( ولَنصِيفُ إحداهنّ على رأسها خيرٌ من الدّنيا وما فيها ) ، ومنه قول النابغة :
سَقَط النَّصيفُ ولم تُرِد أسقاطَه
فتناولْته واتْقتنا باليَدِ
وقال أبو سَعِيد : النَّصيف : ثوبٌ تتجلّل به المرأَة فوق ثيابها كلِّها ؛ سُمِّي نصيفاً لأنه نصَف بين الناس وبينها فحجز أبصارهم عنها .
قال : والدليلُ على صحة ما قاله : سَقَط النّصيف ، لأنّ النّصيفَ إذا جُعِلَ خِماراً فسَقَط فليس لِسِتْرِها وجهَها مع كشفِها شعرَها معنًى . نَصيفُ المرأة : مَجرُها .
الليث : قَدَحٌ نَصْفانُ : بلغ الكَيْلُ نِصْفَه ، وشَطْران مثله .
أبو عبيد : قَدَحٌ نَصْفان : بلغَ الكيلُ نِصْفَه . قال : والنَّصف من النِّساء : التي بَلَغتْ خمساً وأربعين ونحوها .
وقال الليث : المرأة بين الحديثة والمُسِنَّة . والنّصفة : اسم الإنصاف ، وتفسيرُه أن تعطيَه من نفسِك النّصف ، أي : تعطيه من الحقّ لنفسك .
ويقال : انتَصفْتُ من فلان ، أي : أخذتُ حقّي كملاً حتى صِرْتُ وهو على النَّصيف سراء .
والنَّصفة : الْخُدّام ، واحدهم ناصِف . والمَنْصفُ من الطريق ومن النَّهار ومن كل شيء وسَطُه .
قال : ومنتصف الليل والنهار : وسطُه ، وانتَصف النهارُ ونَصفَ فهو يَنصف .
قال : والناصفةُ : صَخرةٌ تكون في مَناصِف أسنادِ الوادي ونحو ذلك من المسايل .
أبو عبيد : النّواصف : مَجارِي الماء ، واحدتُها ناصفةُ ، وأنشَد :
خَلايا سَفين بالنَّواصِفِ من دَدِ
شمر عن ابن الأعرابي : النَّاصفة من الأرض : رَحَبة بها شجر ، لا تكون ناصفةً إلاّ ولها شجر .
وقال غيره : تنصّفْتُ السلطانَ ، أي : سألتُه أن يُنصِفني ، وقول ابن هَرْمة :
أنِّي غَرِضْتُ إلى تناصُفِ وجْهِها
غَرَضَ المُحِبُّ إلى الحبيبِ الغائبِ
قال ابن الأعرابي : تَناصُف وجهِها :
محاسنُها ، أي : أنها كلها حَسَنة يَنصِف بعضُها بعضاً .
وقال غيره : كلّ شيء بلغ نِصْفَ غيرِه فقد نصفَه ، وكلُّ شيء بَلَغَ نِصفَ نَفْسِه فقد أنصف .
قلتُ : والقولُ ما قال ابن السكّيت : نَصفَ النهارُ : إذا انتَصف .
ويقال : نصفتُ الشيءَ : إذا أخذتَ نصفَه . والنّصفُ : الإنصاف .
ابن شُميل : إنّ فلانَة لعلَى نَصِفها ، أي : نِصف شَبابها . وأنشد :
إنّ غُلاماً غرَّه جَرْشَبِيّةٌ
على نَصَفها من نَفْسِه لضَعِفُ
قال : الجَرْشَبيَّة : العَجوزُ الكبيرةُ الهَرِمة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنصَف الرجلُ : إذا سارَ نِصفَ النهارِ .
نفص : الليث : أنْفَص الرجلُ ببوْله : إذا رَمَى به .
أبو عبيد عن الأصمعي : أخَذَ الغَنم النُّفَاصُ : وهو أن يأخذها داءٌ فتَنفِصُ بأبوالها ، أي : تَدفَعُها دَفْعاً حتى تموت .
وقال أبو عمرو : نافَصْتُ الرجلَ منافَصةً ، وهو أن تقول له : تَبُول أنت وأبولُ أنا ، فننظرَ أيُّنا أبعَدُ بَوْلاً ، وقد نافَص فنَفَصَ ، وأنشد :
لَعَمرِي لقد نافَصْتَني فَنَفَصْتَني
بذِي مُشْتَفِرَ بَوْلهُ مُتفاوِتُ
أبو عبيد عن الأصمعي : أنْفصَ بالضَّحِك وأنْزَقَ وزهْزَقَ بمعنًى واحد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سَلمة عن الفراء : أنفَص بشَفَتيه كالمُتَرَمِّزِ ، وهو الذي يُشير بشفَتَيه وعيْنَيْه .
صفن : رُوِي عن البراء بن عازب أنه قال : ( كنّا إذا صلّينا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرفَع رأسه من الركوع قُمنا خَلْفَه صُفوناً ) .
قال أبو عبيد : قوله : ( صُفوناً ) يُفسَّر الصافنُ تفسيرين ، فبعضُ الناس يقول : كلّ صاف قَدَميْه قائماً فهو صافِن . والقولُ الثاني : أن الصَّافن من الخيْل : الذي قد قَلَب أحدَ حَوافره وقام على ثلاثِ قوائمَ .
كان ابنُ مسعود وابنُ عباس يقرآن قولَ الله جلّ وعزّ : ( فاذكروا اسمَ اللَّه عليها صوافن ) ( الحج : 36 ) ، بالنون .
فأمَّا ابن عباس ففسَّرها : مَعقولةً إحدى يدَيْها على ثلاثِ قوائم .
وأما ابن مسعود فقال : يعني قياماً .
وروي عن مجاهد نحو قول ابن عباس .
وقال الفراء : رأيتُ العربَ تَجعَل الصافِنَ القائمَ على ثلاثٍ وعلى غير ثلاث .
قال : وأشعارُهم تَدُلّ على أنّ الصُّفُون القيامُ خاصّة ، وأنشد للطّرماح :
وقامَ المَها يُفْفِلْن كلَّ مُكبَّلٍ
كما رُصَّ أيْقاً مُذْهَبِ اللَّون صافِنِ
قال : الصافنُ : القائم . وأما الصائن : فهو القائم على طَرْف حافرِه .
وقال أبو زيد : صفَنَ الفَرَسُ : إذا قامَ على طرف الرابعة . والعَرَب تقول لجميع الصافن : صَوَافن وصافنات وصُفُون .
وفي حديث عمر : لئن بقِيتُ لأُسوِّيَنّ بين الناس حتى يأتيَ الراعيَ حقُّه في صُفْنِه لَم يَعرَق فيه جَبِينُه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الصُّفْنُ : خريطةٌ تكون للرّاعي فيها طَعامُه وزِنادُه وما يَحتاج إليه .
وقال الفراء : هو شيءٌ مثل الرَّكْوة يُتوضَّأ فيه ، وأنشد للهُذَلِيّ :
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِر قِدْحاً عَطُوفَا
قال أبو عبيد : ويمكن أن يكون كما قال أبو عمرو والفراء جمعاً أن يُسْتعمل الصُفْنُ في هذا وفي هذا .
قال : وسمعتُ من يقول : مُصَفن بفتح الصاد ، والصَّفْنة أيضاً بالتأنيث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الصَّفْنة بفَتْح الصاد : هي السُّفْرة التي تُجمَع بالخيط ، ومنه يقال : صَفَن ثيابَه في سَرْجِه : إذا جمعها .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه عوَّذ عليّاً حين رَكِب وصَفَن ثيابه في سرجه ) ، قال : وأمّا الصُّفْن بضم الصاد : فهو الرَّكوة .
قال : الصَّفَنُ : جِلْدُ الأنْثيَين بفتح الفاء والصاد وجمعُه أصفان ، ومنه قولُ جَرِيرٍ :
يَتْرُكْن أَصفانَ الْخُصَى جَلاَجِلا
قلت : والصواب ما قال ابن الأعرابي من الأحرف الثلاثة .
وقال الليث : كلّ دابة . وخَلْق شِبْه زُنْبُور يُنضِّدُ حولَ مَدخَله ورَقاً أو حَشيشاً أو نحو ذلك ، ثم يُبَيِّتُ في وسطه بَيتاً لنفسه أو لِفراخه فذلك الصَّفَن ، وفعلُه التَّصْفِين .
والصافن : عِرْقٌ في باطن الصُّلْب يتّصل به طُولاً ، ونِياطُ القَلْب مُعَلَّق به ويسمّى الأكْحَلُ من البعيد الصافنَ .
وقال غيرُه : الأكحلُ من الدّوابّ الأبْجَل .
وقال أبو الهيثم : الأكْحَل والأبْجَل والصافِن : هي العُروق التي تُفْصَد ، وهي في الرِّجْل صافن وفي اليَدِ أكْحَل .
عَمرو عن أبيه : صَفَنَ الفَرَس برجلِه وبَيْقَرَ بِيَدِه : إذا قام على طرف حافرِهِ .
قال : والصّفَن أيضاً : أن يُقسَمَ الماءُ إذا قلّ بحَصاة القَسْم ، ويقال لها المقْلَةُ ؛ فإِن كانت من ذَهَب أو فِضّة فهِيَ البلد .
أبو عُبَيد عن أبي عَمرو : تَصَافَنَ القومُ تَصَافناً ، وذلك إذا كانوا في سَفَرٍ ولا ماءَ معهم ولا شيءَ يَقْتَسِمُونه على حَصاةٍ يُلْقُونَها في الإناءِ يُصَبُّ فيه من الماءِ قدرَ ما يَغْمُر الحَصاة فيُعطاه كل رجل منهم ،
وقال الفرزدق :
فلمّا تَصافَنَّا الإداوَةَ أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُرَاضِمِ
شَمر عن أبي مَنْحُوف عن أبي عُبَدة : الصَّفْنَةُ كالعَيْبة يكون فيها متاعُ الرجل وأَدَاتُه ، فإذا اطرحتَ الهاءَ قلتَ صُفْن ، وأنشد :
تركتُ بذي الجَنْبَيْنِ صُفْنِي وَقِرْبَتِي
وقَدْ أَلَّبُوا خَلْفِي وقَلَّ المَسَارِبُ
قال : وقال أبو عمرو : الصَّفْن والصَّفْنَةُ : شِقْشِقةُ البَعير .
ابنُ شُميل : الصافِن : عِرْق ضَخْمٌ في باطن الساق حتَّى يَدخُل الفَخذ ، فذلك الصافن .

##### Türkçe

ص ن ف
**صنف** ، **صفن** ، **نفص** ، **نصف** : kullanımdadır.

**صنف** : Leys dedi: **الصَّنْفُ**: her şeyden bir taife; eşyadan her bir tür, başlı başına bir tek صنف’tır. **التّصنيف**: eşyayı birbirinden ayırt etmektir.

İbnü’s-Sikkît: Eşya hakkında **صِنْفٌ** ve **صَنْفٌ** denir; iki lehçedir. Ve buhur için, başkası değil, **عُودٌ صَنْفِيّ** (denir).

Ebû Ubeyd: **صَنِفَةُ الإزار**: onun kenar şeridi (tırresi)dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **صَنِفةُ الثوب**: onun köşesidir; elbisenin dört **صَنِفات**’ı vardır.

Leys: **الصَّنِفَة** ve **الصِّنْفة**: kumaştan bir parça ve kabileden bir taifedir.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti ki ona şu beyti okumuş:
Hulvân’a, üzüm bağları sahibine su (yağsın),
Ve incirinden ve üzümünden **صُنِّفَ** edilen şeye.

Ferrâ okudu: **صُنِّفَ**; başkası onu **صَنَّفَ** diye rivayet etti.

Ve dedi: **صُنِّفَ**: ayırt edildi; **صَنَّفَ**: yaprağı çıktı.

**نصف** : Leys dedi: **النِّصف**: kemalin iki parçasından biridir. **نُصْف**: kötü bir lehçedir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Adam, arkadaşına **أنصَفَ** eder, **إنصافاً**; ona **النّصَفة**yi vermiştir. Ve denir: **قد نَصَف النهارُ يَنصُف**: **إذا انتَصَف** (günün ortası olunca).

Müseyyeb b. ‘Ales, denizde bir inciye dalanı vasfederek dedi:
Günün yarısı oldu; su onu kaplayıcıdır,
Ve arkadaşı gaybda; bilmez.

İstedi ki: gün ortası oldu ve su onu kaplayıcı idi; böylece gün ortası oldu da sudan çıkmadı. Ve denir: **قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه**: onun yarısına ulaştığında; ve şu beyit okundu:
Komşum bir misafirlik için çağırdığında,
Mîzerim baldırın yarısına varıncaya dek sıvarım.

İbn Miyâde bir adamı överek dedi:
Onun kılıcını, nalı baldırın yarısına varmaz görürsün;
Evet, hayır; taşıma kayışları uzun olsa bile.

Ve dedi: **نصفَ القومَ يَنصُفُهم**: onlara hizmet ettiğinde. **النّاصفُ** ve **المِنصَفُ**: hizmetçi.

İbnü’l-A‘râbî: **نصفتُ الشيء**: onun yarısını aldım. Ve hizmetçiye **مِنصَف** ve **مَنْصَف** denir. Ve **قد نَصَفْتَه**: ona hizmet ettiğinde; ve **تنصَّفْتُه** de onun gibidir.

Dedi: **النّصيف**: başörtüsü. Ve **النَّصيف**: hizmetçi. Ve **نَصفَ الشيء**: yarısına ulaştığında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنصف** adam: hakkı aldığında ve hakkı verdiğinde. Ve **أَنصف**: günün yarısını yürüdüğünde. Ve **أَنصف**: efendisini kuşattığında (sıkıca bağladığında).

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şöyle dedi: ( Ashabıma sövmeyin; çünkü sizden biriniz yeryüzünde olanın hepsini infak etse, onların birinin **مُدّ**üne de **نَصِيفَه**’ine de erişemez. )

Ebû Ubeyd dedi: Araplar **النِّصْف**e **النّصِيف** der; tıpkı **العُشر** hakkında **العَشِير** dedikleri gibi, ve **الثمن** hakkında **الثمِين** (dedikleri gibi). Ve şu beyit okundu:
Ne bir müd onu geçti, ne de bir **نَصِيفُ**,
Ne de küçük hurmacıklar, ne de kötü azık.

Dedi: **النصِيف** bunun dışında başörtüsüdür; ondan, **الحُورِ العِينِ** hakkında diğer hadiste: ( Onlardan birinin başındaki **نَصِيفُ** dünyadan ve içindekilerden hayırlıdır. ) Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
**النَّصيفُ** düştü; onu düşürmek istememişti,
Onu aldım; el ile bizden sakındı.

Ebû Sa‘îd dedi: **النَّصيف**: kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbisedir; ona **نصيفاً** denildi, çünkü insanlar ile onun arasında yarı oldu da onların bakışlarını ondan alıkoydu.

Dedi: Onun dediğinin doğruluğuna delil: “**سَقَط النّصيف**”; çünkü **النّصيف** başörtüsü yapılır da düşerse, saçını açmasıyla yüzünü örtmesinin bir anlamı yoktur. **نَصيفُ المرأة**: onun **مَجرُها**’sıdır.

Leys: **قَدَحٌ نَصْفانُ**: ölçek yarısına ulaştı; ve **شَطْران** da onun gibidir.

Ebû Ubeyd: **قَدَحٌ نَصْفان**: ölçek yarısına ulaştı. Dedi: kadınlardan **النَّصف**: kırk beşe ve benzerine ulaşmış olandır.

Ve Leys dedi: kadın, genç ile yaşlı arasında olandır. Ve **النّصفة**: **الإنصاف**ın adıdır; onun tefsiri: kendinden ona yarıyı vermendir; yani: kendin için olan haktan ona verirsin.

Ve denir: **انتَصفْتُ من فلان**; yani: hakkımı tam aldım, ta ki ben ve o, **النَّصيف** üzere (yarı yarıya) sevinç (durumunda) olduk.

Ve **النَّصفة**: hizmetçilerdir; onların teki **ناصِف**tir. Ve **المَنْصف** yolun, gündüzün ve her şeyin ortasıdır.

Dedi: gecenin ve gündüzün ortası: onun ortasıdır. Ve **انتَصف النهارُ** ve **نَصفَ**; o da **يَنصف**.

Dedi: **الناصفةُ**: vadinin yamaçlarının ortalarında ve buna benzer akıntı yataklarında bulunan bir kayadır.

Ebû Ubeyd: **النّواصف**: su yollarıdır; onun teki **ناصفةُ**’dir. Ve şu beyit okundu:
Dedd’den **النَّواصِف**te gemi gözeleri.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **النَّاصفة**: içinde ağaç bulunan genişçe yer; ancak ağaçlı olursa **ناصفةً** olur.

Ve başkası dedi: **تنصّفْتُ السلطانَ**; yani: ondan beni insafa getirmesini istedim. Ve İbn Hirma’nın sözü:
Onun yüzünün **تناصُف**una yöneldim,
Sevenin, gaip sevgiliye yönelmesi gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَناصُف وجهِها**: onun güzellikleridir; yani: hepsi güzeldir; bir kısmı bir kısmını **يَنصِف** eder.

Ve başkası dedi: her şey, başkasının yarısına ulaşırsa onu **نصفَه** etmiştir; her şey, kendi nefsinin yarısına ulaşırsa **أنصف** etmiştir.

Dedim: söz, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir: **نَصفَ النهارُ**: **إذا انتَصَف**.

Ve denir: **نصفتُ الشيءَ**: yarısını aldığında. Ve **النّصفُ**: **الإنصاف**tır.

İbn Şümeyl: Şüphesiz falanca kadın **لعلَى نَصِفها**’dır; yani: gençliğinin yarısı üzerindedir. Ve şu beyit okundu:
Bir oğlanı, yaşlı bir kadın aldattı;
Kendisinin **نَصَفها**sı üzerinde; elbette zayıftır.

Dedi: **الجَرْشَبيَّة**: büyük, ihtiyar, bunamış kocakarıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنصَف** adam: günün yarısını yürüdüğünde.

**نفص** : Leys: adam, idrarıyla **أنْفَص** etti: onunla fırlattığında.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: koyunları **النُّفَاصُ** aldı; o, onlara bir hastalığın gelmesidir; böylece idrarlarıyla **تَنفِصُ** ederler; yani: onları iterek dışarı atarlar, ta ki ölürler.

Ebû Amr dedi: Adamla **نافَصْتُ** onu **منافَصةً**; o, ona “sen işersin ben de işerim; hangimiz daha uzağa işeriz bakalım” demendir. Ve **قد نافَص** etti de **نَفَصَ** etti. Ve şu beyit okundu:
Hayatıma yemin olsun, benimle **نافَصْتَ** da beni **فَنَفَصْتَ** ettin,
İdrarı farklı farklı olan, bıyıklı bir (şey) ile.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: gülmekle **أنْفصَ** etmek ve **أنْزَقَ** ve **زهْزَقَ** bir tek anlamdadır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan: **أنفَص** etti dudaklarıyla, **كالمُتَرَمِّزِ** gibi; o, dudakları ve iki gözüyle işaret eden kimsedir.

**صفن** : Berâ b. Âzib’den rivayet edildi ki dedi: ( Biz, Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ile namaz kıldığımızda, rükûdan başını kaldırınca arkasında **صُفوناً** olarak dururduk. )

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: ( **صُفوناً** ) — **الصافنُ** iki tefsirle tefsir edilir: insanların bir kısmı der ki: iki ayağını saf edip ayakta duran her kimse o **صافِن**dir. İkinci söz: **الصَّافن** atlardan, toynaklarından birini çevirmiş ve üç ayak üzerinde durmuş olandır.

İbn Mes‘ûd ve İbn Abbâs, Allah’ın عزّ وجلّ sözünü şöyle okurlardı: ( **صوافن** ) (الحج: 36), **بالنون** ile.

İbn Abbâs’a gelince, onu şöyle tefsir etti: bir eli bağlanmış, üç ayak üzerinde.

İbn Mes‘ûd’a gelince, dedi ki: yani ayakta durarak.

Mücâhid’den, İbn Abbâs’ın sözüne yakın (bir söz) rivayet edildi.

Ferrâ dedi: Arapları gördüm; **الصافِن**i, üç üzerinde duran ve üç dışında duran (için) yaparlar.

Dedi: Şiirleri, **الصُّفُون**un özellikle ayakta durmak olduğuna delalet eder. Ve Tırmâh’ın şu beyti okundu:
Ve ceylanlar kalktı; her bağlanmışı ürkütürler,
Sanki altın renkli bir yaban keçisi, dizilmiş, **صافِن**.

Dedi: **الصافنُ**: ayakta duran. Ama **الصائن**: toynağının ucunda ayakta durandır.

Ebû Zeyd dedi: **صفَنَ الفَرَسُ**: dördüncünün ucunda durduğunda. Ve Araplar bütün **الصافن** için **صَوَافن** ve **صافنات** ve **صُفُون** der.

Ömer’in hadisinde: “Eğer kalırsam, insanlar arasında mutlaka eşitleyeceğim; ta ki çobana hakkı, alnı onda terlememiş olarak, **صُفْنِه**’inde gelsin.”

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الصُّفْنُ**: çobanın içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan bir torbadır.

Ferrâ dedi: o, içinde abdest alınan, **الرَّكْوة** gibi bir şeydir. Ve Hüzeli’ye ait şu beyit okundu:
Ve **صُفْنِيَ**mi onun derininde çalkaladım,
Geri dönenin dalışı gibi; eğik bir ok (gibi).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve Ferrâ’nın dediği üzere, ikisinin bir arada olması mümkündür: **الصُفْنُ** bunun için de bunun için de kullanılsın.

Dedi: “**مُصَفن**” diyen işittim; **بفتح الصاد** ile; ve **الصَّفْنة** de dişil olarak.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّفْنة** **بفَتْح الصاد**: ip ile toplanan sofradır; ondan, “**صَفَن ثيابَه في سَرْجِه**” denir: elbiselerini eyerinde topladığında.

Ve Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( Ali’ye, bindiğinde ve elbiselerini eyerinde **صَفَن** ettiğinde, koruyucu dua okudu ). Dedi: ama **الصُّفْن** **بضم الصاد**: o, **الرَّكوة**’dir.

Dedi: **الصَّفَنُ**: **بفتح الفاء والصاد** iki testisin derisidir; çoğulu **أصفان**dır. Ondan Cerîr’in sözü:
Husyenin **أصفان**ını çın çın bırakarak.

Dedim: doğru olan, İbnü’l-A‘râbî’nin üç harf hakkında söylediğidir.

Ve Leys dedi: her binek hayvanı. Ve arı benzeri bir yaratık; girişinin çevresine yaprak yahut ot yahut benzeri şeyleri dizer; sonra onun ortasında kendisi yahut yavruları için bir ev yapar; işte o **الصَّفَن**dir; onun fiili **التَّصْفِين**dir.

Ve **الصافن**: belin iç tarafında, boyuna bitişen bir damardır; kalbin bağı ona asılıdır; uzaktan **الأكْحَلُ**a **الصافنَ** denir.

Ve başkası dedi: binek hayvanlarında **الأكحلُ**: **الأبْجَل**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **الأكْحَل** ve **الأبْجَل** ve **الصافِن**: kan alınan damarlardır; bacakta **صافن**dir, elde **أكْحَل**dir.

Amr, babasından: At, ayağıyla **صَفَنَ** etti ve eliyle **بَيْقَرَ** etti: toynağının ucunda durduğunda.

Dedi: **الصّفَن** ayrıca: su azaldığında, **حَصاة القَسْم** ile suyun paylaştırılmasıdır; ona **المقْلَةُ** denir; eğer altın yahut gümüşten olursa o **البلد**’dir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Kavim **تَصَافَنَ** etti, **تَصَافناً**; bu, seferde olduklarında ve yanlarında su da hiçbir şey de olmadığında, bir taş üzerine paylaştırırlar: onu kaba atarlar; su, taşın üstünü örtecek kadar dökülür; sonra onlardan her adama verilir.

Ferazdak dedi:
Biz, kırbayı **تَصافَنَّا** edince,
Anberî’nin kıvrımları bana doğru hıçkırdı; iri cüsseli.

Şemmer, Ebû Menhûf’tan, Ebû Ubeyde’den: **الصَّفْنَةُ** bir heybe gibidir; adamın eşyası ve aleti onda olur; **الهاء**yı atarsan **صُفْن** dersin. Ve şu beyit okundu:
İki yanlı yerde **صُفْنِي**mi ve kırbamı bıraktım,
Ve arkamda kışkırttılar; geçitler azaldı.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الصَّفْن** ve **الصَّفْنَةُ**: devenin **شِقْشِقةُ**’sıdır.

İbn Şümeyl: **الصافِن**: baldırın iç tarafında, uyluğa girinceye dek (uzanan) iri bir damardır; işte o **الصافن**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والغين وما يثلثهما )
(صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور.
(صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قِلَّةٍ وحقارة. من ذلك الصِّغَر: ضدّ الكِبَر. والصَّغير: خلاف الكبير. والصاغِر: الرَّاضي بالضَّيمِ صُغْراً وصَغاراً. ويقال أصغَرت النَّاقةُ وأكبَرَتْ. والإِصْغار: حنينُها [الخفيض. والإِكبار([1]):] العالي. قالت الخنساء:
* لها حنينان إِصْغارٌ وإِكبارُ([2]) *
(صغل) الصاد والغين واللام ليس بشيء، إِنَّما الصَّغِل السَّيِّئ الغِذاء. والأصل فيه السين: سَغِلٌ. والله أعلم بالصواب.
(صفق) الصاد والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاقاةِ شيءٍ ذي صَفْحةٍ لشيءٍ مثله بقُوَّة. من ذلك صَفَقْتُ الشَّيءَ بيدي، إِذا ضربتَه بباطن يدكِ بقُوّة. والصَّفْقَة: ضربُ اليدِ على اليدِ في البَيْعِ والبَيْعةِ، وتلك عادةٌ جاريةٌ للمتبايِعين. وإذا قيل أصفَق القومُ على الأمر، إِذا اجتمعوا عليه، فهو من ذلك، وإِنَّما شُبِّهوا بالمتصافِقين على البيع.
وممّا حُمِل على ذلك الصَّفَقُ، وهو الماء يُصَبُّ على الأديمِ الجديد فيخرُج مُصْفرَّا.
ومن الباب أيضاً: الشَّراب المصفَّق، وهو أن يُحوَّل من إِناءٍ إلى إِناءٍ، كأنَّه صَفَقَ الإِناءَ إذا لاقاه، وصُفِقَ به الإِناء. ومنه صَفَقَ الإِبلَ، إِذا حوَّلـها مِن مرعَىً إلى مرعَىً.
ثم حُمِل على ذلك فقيل لكلِّ منبسطٍ صَفقٌ وإن لم يُضربْ به على شيء. فيقال لجانِبَي العُنُق صفقانِ، ولكلِّ ناحيةٍ صَفْق وصُفْق([3]). ويقال للجِلدِ الذي يلي سوادَ البطنِ صُفْق.
ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُخرّج له وجه، قولهم: قَوسٌ صَفوقٌ، إِذا كانت ليّنة راجعة.
(صفن) الصاد والفاء والنون أصلانِ صحيحانِ، أحدهما جنسٌ من القيامِ، والآخر وِعاءٌ من الأوعية.
فالأوّل: الصُّفون، وهو أن يقومَ الفرسُ على ثلاثِ قوائمَ ويرفعَ الرَّابعة، إلاَّ أنَّه ينالُ بطرَف سُنْبُكِها الأرض. والصَّافن: الذي يصفُّ قدمَيه. وفي حديث البَرَاء: "قمنا خَلْفَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صُفُوناً". ومنه تَصَافَنَ القومُ [الماء([4])]، وذلك إِذا اقتسموه بالصُّفْن، والصُّفْن: جلدةٌ يُسْتَقَى بها. قال:
فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ  غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])ويقال إنَّ ذلك إِنَّما يكون على المَقْلَة، يُسقى أحدُهم قَدْر ما يغمُرها.
ومما شذَّ عن الأصلين: الصَّافن، وهو عِرْقٌ([6]).
(صفو) الصاد والفاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلوصٍ من كل شَوب. من ذلك الصَّفاءُ، وهو ضدُّ الكَدَرِ؛ يقال صفا يصفو، إذا خَلص. يقال لكَ صَفْوُ هذا الأمرِ وصِفْوته. ومحمَّد صِفوة الله تعالى وخِيرَتُه من خَلْقِه، ومُصْطفاهُ صلَّى الله عليه * وآلهِ وسلّم. والصَّفِيُّ: ما اصطفاه الإمام من المَغْنم([7]) لنفسه، وقد يسمَّى بالهاء الصَّفِيَّة، والجمع الصَّفَايا. قال:
لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])والصَّفِيَّة والصَّفِيّ، وهو بغير الهاء أشهر: النّاقةُ الكثيرة اللّبَن، والنَّخْلة الكثِيرةُ الحَمْل، والجمع الصَّفَايا. وإِنَّما سُمِّيت صفيّاً لأنَّ صاحِبَها يصطفيها.
ومن الباب قولهم: أَصْفت الدَّجاجةُ، إِذا انقطع بيضُها، إِصفاءً. وذلك كأنَّها صَفَتْ أي خَلَصت من البَيْضِ، ثم جُعِلَ ذلك على أَفْعَلتْ فرقاً بينها وبين سائرِ ما في بابها، وشبّه بذلك الشَّاعِرُ إذا انقطع شِعْرُهُ.
ومن الباب الصَّفَا، وهو الحجر الأَمْلَسُ، وهو الصَّفْوانُ، الواحدة صَفوانةٌ، وسمِّيت صفوانَةً لذلك، لأنَّها تَصْفُو من الطِّين والرَّمْل. قال الأصمعيُّ: الصَّفْوان والصَّفْواءُ والصَّفَا، كله واحد. وأنشد:
* كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) *
ويقال يومٌ صفوانُ، إِذا كان صافِيَ الشَّمسِ شديدَ البَرْدِ.
(صفح) الصاد والفاء والحاء أصلٌ صحيحٌ مطَّرد يدلُّ على عَرْض وعِرَض. من ذلك صَُفْح الشَّيء: عُرْضُهُ. ويقال رأس مُصْفَحٌ: عريض. والصفيحة: كلُّ سيفٍ عريض. وصَفْحَتا السَّيف: وَجْهاه. وكلُّ حجرٍ عريضٍ صفيحةٌ، والجمع صَفائِح. والصُّفَّاح: كلُّ حجرٍ عريض. قال النّابغة:
تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])ومن الباب: المُصافحةُ باليد، كأنَّه ألصقَ يدَه بصَفحةِ يدِ ذاك. والصَّفْح: الجنْب. وصَفحا كلِّ شيء: جانباه. فأمَّا قولهم: صَفَح عنه، وذلك إِعْراضُهُ عن ذنْبِهِ، فهو من البابِ؛ لأنَّه إِذا أعرضَ عنه فكأنَّه قد ولاَّه صَفْحتَه وصُفحه، أي عُرضه وجانِبَه، وهو مَثَلٌ.
ومن الباب: صَفحت الرَّجلَ وأصفحتُهُ، إِذا سألك فمنعتَه([11]). وهو من أنّك أريتَه صَفْحَتَك مُعْرِضاً عنه. ويقال: صَفحتُ الإِبلَ على الحوض، إِذا أمررتَها عليه، وكأنَّكَ أَرَيْتَ الحوضَ صَفَحَاتِها، وهي جُنوبُها.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: صفحت الرَّجل صفحاً، إِذا سَقيتَه أيَّ شرابٍ كان ومتى كان.
(صفد) الصاد والفاء والدال أصلان صحيحان: أحدُهما عَطاءٌ، والآخَر شَدٌّ بشيء.
فالأوَّل الصَّفَد؛ يقال أَصفدتُهُ، إِذا أعطيتَه. قال:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])وأمَّا الصَّفْد فالغُلّ، ويقال الصَّفْد التقييد([13]). والأصفاد: الأقْياد. والصِّفاد: القَيد أيضاً. قال:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14]) وفي الحديث:  "إذا دخل شهرُ رمضانَ صُفِّدت الشياطين".
(صفر) الصاد والفاء والراء ستّة أوجه:
فالأصل الأوَّل لونٌ من الألوان. والثاني الشَّيء الخالي. والثالث جوهرٌ من جواهر الأرضِ. والرَّابع صَوت. والخامس زَمان. والسادس نَبْت.
فالأوَّلُ: الصُّفْرة في الألوان. وبنو الأصفر: مُلوكُ الرُّومِ؛ لِصُفْرةٍ اعتَرَتْ أبَاهم. والأصفر: الأسود في قوله:
تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])والأصل الثاني: الشيء الخالي، يقال هو صِفْر. ويقولون في الشتم: ما له صَفِر إِناؤه. أي هلكت ماشيتُهُ. ومن الباب قولُهم للذي به جنونٌ: إنه لفي صُفْرَةٍ وصِفْرة بالضم والكسر، إِذا كان في أيامٍ يزول فيها عقلُهُ. والقياس صحيح؛ لأنه كأنه خالٍ بين عقله.
والأصل الثالث: الصُّفْر من جواهر الأرض، يقال إنَّه النُّحاس. وقد يقال الصِّفْر. وقد أخبرني عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد قال: قال الأصمعي: النُّحاس الطَّبيعة والأصل، والنُّحاس هو الصُّفر الذي تعمل منه الآنية، فقال "الصُّفْر"، بضم الصاد. قال أبو عبيدٍ مثلَهُ، إلاَّ أنَّه قال الصِّفْر، بكسر الصاد.
وأمَّا الرَّابع فالصَّفير للطّائر. وقولهم: ما بها صافرٌ، من هذا، أي كأنَّه يصوِّت.
وأمَّا الزمان فصَفَر: اسم هذا الشهر. قال ابنُ دريد([16]): الصَفَرَانِ * شهرانِ في السَّنة، سمِّي أحدُهما في الإِسلام المحرَّم. والصَّفَريّ، نباتٌ يكون في أوّلِ الخريفِ. والصَّفَريّ في النَّتاج بعد اليقظيّ.
وأمَّا النَّبات فالصَّفَار، وهو نبتٌ، يقال إنَّه يبيس البُهْمَى. قال:
فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])(صفع) الصاد والفاء والعين كلمةٌ واحدة معروفة.
--------------ـــ
([1]) هذه التكملة من المجمل.
([2]) صدره كما في الديوان 42 واللسان (صغر):
* فما عجول على بوٍّ تطيفُ به *
([3]) وصفق أيضاً، بالتحريك، كما في المجمل.
([4]) التكملة من المجمل واللسان.
([5]) البيت للفرزدق في اللسان (صفن، جرضم).
([6]) في اللسان: "عرق في باطن الصلب طولاً، متصل به نياط القلب، ويسمى الأكحل".
([7]) في الأصل: " من الغنم"، وأثبت ما في المجمل.
([8]) البيت لعبد الله بن عنمة الضبي، كما سبق في (ربع)، وهو من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة: (1: 420). وأنشده في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل)، وسيأتي في (نشط).
([9]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كميت يزلُّ اللِّبد عن حال متنه *.
([10]) ديوان النابغة 7 برواية : "وتوقد".
([11]) فرق بينهما ابن الأثير فقال: "يقال صفحته، إذا أعطيته، وأصفحته إذا حرمته".
([12]) للنابغة في ديوانه 27 واللسان (صفد)، والرواية فيهما: "فلم أعرض".
([13]) كذا ضبطت العبارة في المجمل. وفي اللسان بفتح فاء الصفد. والظاهر أن التقييد بسكون الفاء، والغل بفتحها. يؤيده عبارة اللسان: "والاسم من العطية الصفد ـ أي بالتحريك ـ وكذلك من الوثاق".
([14]) البيت لعوف بن عطية التيمي، يعير لقيط من زرارة بموت أخيه معبد في الأسر. اللسان (بدد). وروايته في (بدد): "ألا كررت على ابن أمك معبد". وروايته في (صفد) كروايته هنا، مع تحريف في عجز البيت.
([15]) البيت للأعشى في ديوانه 219، واللسان (صفر).
([16]) الجمهرة (2: 355).
([17]) البيت لأبي دُوَاد الإِيادي، كما في حواشي الجمهرة. وسيأتي منسوباً في (عري).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الغين** وما يثلثهما )
(**صغو/ي**) **الصاد** ve**الغين** ve illetli harf, sahih bir asıldır; meyle delâlet eder. Bundan: “**صِغْو** falanın seninle (beraber)dir” sözleri; yani onun meyli. Ve “**صَغتِ** yıldızlar”: batışlara meyletti. Ve “**أصغى** ona”: işitmesiyle ona doğru meylettiği zaman. Ve “**أَصْغَيت** kabı”: onu eğdim. Ve ondan, adamın ashabından ve yakınlarından onunla beraber meyledenlere söyledikleri: **صاغِيةٌ**. Ve nakledildi: “**صَغَوْتُ** ona, **أَصْغَى**; **صَغْواً** ve **صَغىً**”, maksûr.

(**صغر**) **الصاد** ve**الغين** ve**الراء** sahih bir asıldır; azlığa ve hakirliğe delâlet eder. Bundan **الصِّغَر**: **الكِبَر**’in zıddı. Ve **الصَّغير**: **الكبير**’in hilâfı. Ve **الصاغِر**: zulme razı olan; **صُغْراً** ve **صَغاراً** (olarak). Ve denir: “**أصغَرت** deve” ve “**أكبَرَتْ**”. Ve **الإِصْغار**: onun [alçak. Ve **الإِكبار**([1]):] yüksek (sesli) inlemesi. **الخنساء** dedi:
* لها حنينان **إِصْغارٌ** وإِكبارُ([2]) *

(**صغل**) **الصاد** ve**الغين** ve**اللام** bir şey değildir; ancak **الصَّغِل** kötü gıdadır. Aslı onda **السين**’dedir: **سَغِلٌ**. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

(**صفق**) **الصاد** ve**الفاء** ve**القاف** sahih bir asıldır; yüzeyi olan bir şeyin, benzeri bir şeye kuvvetle temasına delâlet eder. Bundan: “**صَفَقْتُ** şeyi elimle”, yani onu elinin içiyle kuvvetle vurduğun zaman. Ve **الصَّفْقَة**: alışverişte ve biatte elin ele vurulmasıdır; bu, alım-satım yapanlar için yürürlükte olan bir âdettir. Ve “**أصفَق** kavim iş üzerinde” denildiği zaman: onun üzerinde toplandıkları zaman; bu ondandır; ancak onları satış üzerinde birbirine vuranlara benzettiler.
Ve buna hamledilenlerden: **الصَّفَقُ**; o, yeni derinin üzerine dökülen sudur; böylece sararmış olarak çıkar.
Ve babdan ayrıca: **الشَّراب المصفَّق**; o, bir kaptan bir kaba aktarılmasıdır; sanki kaba temas ettiğinde kabı **صَفَقَ** etmiş gibidir; ve onunla kap **صُفِقَ** edilmiştir. Ve ondan: “**صَفَقَ** develeri”, yani onları bir otlaktan bir otlağa naklettiği zaman.
Sonra buna hamledildi; böylece her yayvan olana, bir şeye vurulmamış olsa bile, **صَفقٌ** denildi. Böylece boynun iki yanına **صفقانِ** denir; ve her tarafa **صَفْق** ve **صُفْق**([3]). Ve karnın siyahlığına bitişik olan deriye **صُفْق** denir.
Ve babdan şâz olanlardan—ona bir vech çıkarılabilir—şu sözleridir: “**قَوسٌ صَفوقٌ**”, yani yumuşak, geri dönen olduğu zaman.

(**صفن**) **الصاد** ve**الفاء** ve**النون** iki sahih asıldır: birisi bir tür ayakta duruştur; diğeri kaplardan bir kaptır.
Birincisi: **الصُّفون**; o, atın üç ayak üzerinde durup dördüncüyü kaldırmasıdır; ancak onun toynağının ucuyla yere dokunur. Ve **الصَّافن**: iki ayağını bitiştiren kimsedir. **البراء** hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in arkasında **صُفُوناً** durduk.” Ve ondan: “**تَصَافَنَ** kavim [**الماء**([4])]”; bu, onu **بالصُّفْن** ile paylaştıkları zamandır. Ve **الصُّفْن**: onunla su çekilen bir deridir. Dedi ki:
فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ  غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])
Ve denir ki bu ancak **المَقْلَة** üzerinde olur; onlardan birine, onu kaplayacak kadar su verilir.
Ve iki asıldan şâz olanlardan: **الصَّافن**; o, bir damardır([6]).

(**صفو**) **الصاد** ve**الفاء** ve illetli harf, tek bir asıldır; her türlü karışımdan arınmışlığa delâlet eder. Bundan **الصَّفاءُ**; o, **الكَدَر**’in zıddıdır. Denir: “**صفا يصفو**”, arındığı zaman. Denir: “Senin için bu işin **صَفْوُ**’su ve **صِفْوته**.” Ve Muhammed, Allah تعالى’nın **صِفوة**’si ve yaratıklarından seçkinidir; ve O’nun **مُصْطفاهُ**’dur; صلى الله عليه * وآلهِ وسلّم. Ve **الصَّفِيُّ**: imamın ganimetten([7]) kendisi için seçtiği şeydir; ve **الهاء** ile **الصَّفِيَّة** diye de adlandırılabilir; çoğulu **الصَّفَايا**. Dedi ki:
لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])
Ve **الصَّفِيَّة** ve **الصَّفِيّ**—ki **الهاء**sız olanı daha meşhurdur—çok sütlü deve ve çok yüklü hurma ağacıdır; çoğulu **الصَّفَايا**. Ancak ona **صفيّ** denildi; çünkü sahibi onu seçip ayırır.
Ve babdan: “**أَصْفت** tavuk”, yani yumurtası kesildiği zaman; **إِصفاءً**. Bu, sanki “**صَفَتْ**”, yani yumurtadan arındı gibidir; sonra bunu, babındaki diğerlerinden ayırmak için **أَفْعَلتْ** kalıbına konuldu; ve şair, şiiri kesildiği zaman bununla benzetildi.
Ve babdan **الصَّفَا**: pürüzsüz taştır; o da **الصَّفْوانُ**’dur; tekili **صَفوانةٌ**. Ve buna bu sebeple **صفوانَةً** denildi; çünkü çamurdan ve kumdan arınır. **الأصمعيّ** dedi: **الصَّفْوان** ve **الصَّفْواءُ** ve **الصَّفَا**, hepsi birdir. Ve inşâd etti:
* كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) *
Ve “**يومٌ صفوانُ**” denir; güneşi berrak, soğuğu şiddetli olduğu zaman.

(**صفح**) **الصاد** ve**الفاء** ve**الحاء** sahih, düzenli bir asıldır; عرض ve عِرَض’a delâlet eder. Bundan **صَُفْح** şey: onun eni. Ve “**رأس مُصْفَحٌ**” denir: geniş. Ve **الصفيحة**: her geniş kılıçtır. Ve **صَفْحَتا السَّيف**: onun iki yüzüdür. Ve her geniş taş **صفيحةٌ**’dir; çoğulu **صَفائِح**. Ve **الصُّفَّاح**: her geniş taştır. **النّابغة** dedi:
تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])
Ve babdan: elle **المُصافحةُ**; sanki elini, ötekinin elinin **صَفحة**’sine yapıştırdı. Ve **الصَّفْح**: yan. Ve her şeyin **صَفحا**’sı: iki yanıdır. “**صَفَح عنه**” sözlerine gelince—bu, onun günahından yüz çevirmesidir—o da babdandır; çünkü ondan yüz çevirdiğinde sanki ona **صَفْحتَه** ve **صُفحه**’ni, yani enini ve yanını döndürmüş gibidir; bu bir meseldir.
Ve babdan: “**صَفحت** adamı” ve “**أصفحتُهُ**”, yani senden istedi de sen onu menettiğin zaman([11]). Bu, ondan yüz çevirerek ona **صَفْحَتَك**’ı göstermendir. Ve “**صَفحتُ** develeri havuzun üzerine” denir; yani onları onun üzerinden geçirdiğin zaman; sanki havuza onların **صَفَحَاتِ**ını—ki yanlarıdır—göstermiş gibisin.
Ve babdan şâz olanlardan: “**صفحت** adamı **صفحاً**”, yani ona her ne içecek olursa olsun ve ne zaman olursa olsun içirdin.

(**صفد**) **الصاد** ve**الفاء** ve**الدال** iki sahih asıldır: birisi عطا, diğeri bir şeyle bağlamadır.
Birincisi **الصَّفَد**’dir; “**أَصفدتُهُ**” denir: ona verdiğin zaman. Dedi ki:
هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])
**الصَّفْد** ise **الغُلّ**dür; ve **الصَّفْد**’in bağlama olduğu söylenir([13]). Ve **الأصفاد**: zincirlerdir. Ve **الصِّفاد**: yine bağdır. Dedi ki:
هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14])
Ve hadîste: “Ramazan ayı girdiğinde şeytanlar **صُفِّدت** edilir.”

(**صفر**) **الصاد** ve**الفاء** ve**الراء** altı veçhtir:
Birinci asıl renklerden bir renktir. İkincisi boş olan şeydir. Üçüncüsü yer cevherlerinden bir cevherdir. Dördüncüsü sestir. Beşincisi zamandır. Altıncısı bitkidir.
Birincisi: renklerde **الصُّفْرة**. Ve **بنو الأصفر**: Rum krallarıdır; babalarına arız olan bir sarılıktan dolayı. Ve **الأصفر**: şu sözünde siyah olandır:
تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])
İkinci asıl: boş olan şey; “o **صِفْر**’dir” denir. Ve sövmede derler: “Onun kabı **صَفِر** oldu.” Yani davarı helâk oldu. Ve babdan, deliliği olana söyledikleri: “O, **صُفْرَةٍ** ve **صِفْرة** içindedir”—damme ve kesre ile—aklının gittiği günlerde olduğu zaman. Ve kıyas sahihtir; çünkü sanki aklı ile arasında boşalmış gibidir.
Üçüncü asıl: yer cevherlerinden **الصُّفْر**; onun bakır olduğu söylenir. Ve **الصِّفْر** de denebilir. Bana **عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ**, **عليّ بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den haber verdi; dedi ki: **الأصمعي** dedi: Bakır, tabiat ve asıldır; ve bakır, ondan kapların yapıldığı **الصُّفر**dür; böylece “**الصُّفْر**” dedi, **الصاد**’ı damme ile. **أبو عبيدٍ** de onun benzerini söyledi; ancak o, **الصاد**’ı kesre ile “**الصِّفْر**” dedi.
Dördüncü ise kuşun **الصَّفير**’idir. Ve “Onda **صافرٌ** yoktur” sözleri de bundandır; yani sanki ses çıkarır.
Zamana gelince: **صَفَر** bu ayın adıdır. **ابنُ دريد**([16]) dedi: **الصَفَرَانِ**: yılda iki aydır; bunlardan birine İslâm’da **المحرَّم** adı verildi. Ve **الصَّفَريّ**: güzün başında olan bir bitkidir. Ve **الصَّفَريّ** doğumda, **اليقظيّ**’den sonradır.
Bitkiye gelince: **الصَّفَار**; o bir bitkidir; **البُهْمَى**’nın kurusu olduğu söylenir. Dedi ki:
فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])

(**صفع**) **الصاد** ve**الفاء** ve**العين** tek bir kelimedir; bilinen (bir kelime).

--------------ـــ
([1]) Bu tekmile **المجمل**’dendir.
([2]) İlk mısra, divanda 42 ve **اللسان** (**صغر**)’da olduğu gibidir:
* فما عجول على بوٍّ تطيفُ به *
([3]) **وصفق** da, harekeleme ile, **المجمل**’de olduğu gibi.
([4]) Tekmile **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([5]) Beyit, **اللسان** (**صفن**، **جرضم**)’da **الفرزدق**’undur.
([6]) **اللسان**’da: “Sırtın iç tarafında boyuna bir damar; kalbin bağı ona bitişiktir; ve **الأكحل** diye adlandırılır.”
([7]) Asılda: “**من الغنم**”; **المجمل**’de olan sabit kılındı.
([8]) Beyit, **عبد الله بن عنمة الضبي**’nindir; daha önce (**ربع**)’da geçti; **أبو تمام**’ın **الحماسة**’sinde rivayet ettiği sekiz beyittendir: (1: 420). Ve **اللسان** (**ربع**، **صفا**، **نشط**، **فضل**)’da inşâd etti; ve (**نشط**)’ta gelecektir.
([9]) **امرئ القيس**’in muallakasındandır. İlk mısraı: * كميت يزلُّ اللِّبد عن حال متنه *.
([10]) **ديوان النابغة** 7; rivayet: “**وتوقد**”.
([11]) **ابن الأثير** aralarını ayırdı; şöyle dedi: “**صفحته** denir: ona verdiğin zaman; ve **أصفحته**: onu mahrum ettiğin zaman.”
([12]) **النابغة**’nindir; divanında 27 ve **اللسان** (**صفد**)’da; ikisinde rivayet: “**فلم أعرض**”.
([13]) İbare **المجمل**’de böyle ضبط edildi. Ve **اللسان**’da **الصفد**’in **فاء**’sı fetha iledir. Görünen: bağlama, **الفاء**’nın sükûnu iledir; ve **الغُلّ** onun fethası iledir. Bunu **اللسان**’ın ibaresi destekler: “Ve عطiyyenin adı **الصفد**—yani harekeleme ile—ve aynı şekilde bağdan.”
([14]) Beyit, **عوف بن عطية التيمي**’nindir; **زرارة**’dan **لقيط**’i, kardeşi **معبد**’in esarette ölümüyle ayıplar. **اللسان** (**بدد**). Ve (**بدد**)’de rivayeti: “**ألا كررت على ابن أمك معبد**”. Ve (**صفد**)’de rivayeti, burada olduğu gibidir; beyitin ikinci yarısında tahrif ile.
([15]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında 219 ve **اللسان** (**صفر**)’dadır.
([16]) **الجمهرة** (2: 355).
([17]) Beyit, **أبي دُوَاد الإِيادي**’nindir; **الجمهرة** haşiyelerinde olduğu gibi. Ve (**عري**)’de nispetli olarak gelecektir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصفن: الجمع بين الشيئين ضاما بعضهما إلى بعض. يقال: صفن الفرس قوائمه، قال تعالى: ﴿الصافنات الجياد﴾ [ص/31]، وقرئ: (فاذكروا اسم الله عليها صوافن) (سورة الحج: آية 36، وهي قراءة شاذة)، والصافن: عرق في باطن الصلب يجمع نياط القلب. والصفن: وعاء يجمع الخصية، والصفن: دلو مجموع بحلقة.

##### Türkçe

- **الصفن**: iki şeyi, birini ötekine bitiştirerek bir araya toplamak. Denilir ki: **صفن الفرس قوائمه**: at, ayaklarını (bacaklarını) topladı. Yüce Allah buyurdu: ﴿**الصافنات الجياد**﴾ [ص/31]. Ve şöyle okunmuştur: (**فاذكروا اسم الله عليها صوافن**) (Hac sûresi: âyet 36; ve bu, şâz bir kıraattir). Ve **الصافن**: belkemiğinin iç tarafında, kalbin bağlarını bir araya toplayan bir damardır. Ve **الصفن**: husyeyi toplayan bir kaptır. Ve **الصفن**: bir halka ile toplanmış bir kovadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ف ن
فرس صافن وخيل صفون وقد صفن صفوناً وتفسيره في قوله‏:‏ ألف الصفون فلا يزال كأنه مما يقوم على الثلاث كسيرا وتصافنوا الماء‏:‏ تقاسموه على المقلة وهو من الصفن والصفنة وهي شيء كالركوة يتوضأ فيه‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فلما تصافنّا الإداوة أجهشت إليّ غضون العنبريّ الجراضم وصافن الماء بين القوم فأعطاني صفنة ومقلة‏.‏
قال الطرماح‏:‏ وضربة كف باشرت ببنانها صعيداً كفتها فقد ماء المصافن ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ من أحب أن يقوم الناس له صفوناً فليتبوّأ مقعده من النار ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ص ف ن
**فرس صافن** ve **خيل صفون**; ve **قد صفن صفوناً**. Onun tefsiri onun sözündedir: **ألف الصفون فلا يزال كأنه مما يقوم على الثلاث كسيرا**. Ve **تَصافَنوا الماء**: onu **المقلة** üzere paylaştılar; ve o, **الصفن** ve **الصفنة**’dendir; o, içinde abdest alınan **الركوة** gibi bir şeydir.‏
**قال الفرزدق**: **فلما تصافنّا الإداوة أجهشت إليّ غضون العنبريّ الجراضم وصافن الماء بين القوم فأعطاني صفنة ومقلة**.‏
**قال الطرماح**: **وضربة كف باشرت ببنانها صعيداً كفتها فقد ماء المصافن**. Ve mecazdandır: **" من أحب أن يقوم الناس له صفوناً فليتبوّأ مقعده من النار "**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّفْنُ والصَّفَنُ والصَّفْنَة والصَّفَنَةُ: وِعاء الخُصْية. وفي الصحاح: الصَّفَنُ، بالتحريك، جلدة بيضة الإنسان، والجمع أَصْفانٌ. وصَفَنَه يَصْفِنُه صَفْناً: شق صَفَنَه. والصُّفْنُ: كالسُّفْرة بين العَيْبةِ والقِرْبة يكون فيها المتاع، وقيل: الصُّفْنُ من أَدَم كالسُّفْرة لأَهل البادية يجعلون فيها زادهم، وربما اسْتَقَوْا به الماءَ كالدَّلْوِ؛ ومنه قول أَبي دُواد:
هَرَقْتُ في حَوْضِه صُفْناً ليَشْرَبَه
في دائِرٍ خَلَقِ الأَعْضادِ أَهْدامِ.
ويقال: الصُّفْنُ هنا الماء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: لئن بقيتُ لأُسَوِّيَنَّ بين الناسِ حتى يأْتِيَ الراعِيَ حقُّه في صُفْنِه لم يَعْرَقْ فيه جَبينُه؛ أَبو عمرو: الصُّفْنُ، بالضم، خريطة يكون للراعي فيها طعامه وزِنادُه وما يحتاج إليه؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَهُ
صُفْنٌ، وأَخْراصٌ يَلُحْنَ، ومِسْأَبُ
وقيل: هي السُّفْرة التي تجمع بالخيط، وتضم صادها وتفتح؛ وقال الفراء: هو شيء مثل الدلو أَو الرَّكْوَة يتوضأُ فيه؛ وأَنشد لأَبي صخر الهذلي يصف ماءً ورَدَه:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا
قال أَبو عبيد: ويمكن أَن يكون كما قال أَبو عمرو والفراء جميعاً أَن يُسْتَعْمَلَ الصُّفْنُ في هذا وفي هذا، قال: وسمعت من يقول الصَّفْنُ، بفتح الصاد، والصَّفْنة أَيضاً بالتأْنيث. ابن الأَعرابي: الصَّفْنَةُ، بفتح الصاد، هي السُّفْرة التي تُجْمَع بالخيط؛ ومنه يقال: صَفَنَ ثيابَه في سَرْجه إذا جمعها. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، عَوَّذَ عليّاً حين رَكبَ وصَفَنَ ثيابَه في سَرْجه أَي جمعها فيه. أَبو عبيد: الصَّفْنَةُ كالعَيْبَة يكون فيها متاع الرجل وأَداتُه، فإِذا طرحت الهاء ضممت الصاد وقلت صُفْنٌ، والصُّفْنُ، بضم الصاد: الرَّكْوَةُ. وفي حديث عليّ، عليه السلام: الْحَقْنِي بالصُّفْنِ أَي بالرَّكْوَة. والصَّفَنُ: جلد الأُنثيين، بفتح الفاء والصاد؛ ومنه قول جرير:
يَتْرُكْنَ أَصْفانَ الخُصَى جَلاجِلا.
والصَّفْنَةُ: دلو صغيرة لها حَلقة واحدة، فإِذا عظمت فاسمها الصُّفْنُ، والجمع أَصْفُنٌ؛ قال:
غَمَرْتُها أَصْفُناً من آجِنٍ سُدُمٍ،
كأَنَّ ما ماصَ منه في الفَمِ الصَّبِرُ.
عَدَّى غَمَرت إلى مفعولين لأَنها بمعنى سَقَيْتُ. والصَّافِنُ: عِرْق ينغمس في الذِّراع في عَصَبِ الوَظِيفِ. والصَّافِنانِ: عرقان في الرجلين، وقيل: شُعْبَتان في الفخذين. والصَّافِنُ: عِرْق في باطن الصلب طُولاً متصل به نِياطُ القلب، ويسمى الأَكْحل. غيره: ويسمى الأَكحلُ من البعير الصافنُ، وقيل: الأَكحلُ من الدواب الأَبْجَلُ. وقال أَبو الهيثم: الأَكْحَل والأَبْجَلُ والصافِنُ هي العروق التي تُفصد، وهي في الرِّجْلِ صافِنٌ، وفي اليد أَكْحَلُ. الجوهري: الصَّافِنُ عرق الساق. ابن شميل: الصَّافِنُ عرق ضخم في باطن الساق حتى يَدْخُلَ الفخذَ، فذلك الصافنُ. وصَفَنَ الطائرُ الحشيشَ والوَرَقَ يَصْفِنُه صَفْناً وصَفَّنَه: نَضَّدَه لِفراخه، والصَّفَنُ: ما نَضَّدَه من ذلك . الليث: كل دابة وخَلْق شِبْه زُنْبُورٍ يُنَضِّدُ حولَ مَدْخَله ورَقاً أَو حشيشاً أَو نحو ذلك، ثم يُبَيِّتُ في وسطه بيتاً لنفسه أَو لِفراخه فذلك الصَّفَنُ، وفعله التَّصْفِينُ. وصَفَنَتِ الدابةُ تَصْفِنُ صُفُوناً: قامت على ثلاثٍ وثَنَتْ سُنْبُكَ يدِها الرابعَ. أَبو زيد: صَفَنَ الفرسُ إذا قام على طرف الرابعة. وفي التنزيل العزيز: إذ عُرِضَ عليه بالعَشِيِّ الصافِناتُ الجِيادُ. وصَفَنَ يَصْفِنُ صُفُوناً: صَفَّ قدميه. وخيل صُفُونٌ: كقاعد وقُعُود؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في صفة فرس:
أَلِفَ الصُّفُونَ، فلا يَزالُ كأَنه
مما يَقُومُ على الثلاثِ كسيرا
قوله: مما يقوم، لم يرد من قيامه وإنما أَراد من الجنس الذي يقوم على الثلاث، وجعل كسيراً حالاً من ذلك النوع الزَّمِنِ لا من الفرس المذكور في أَول البيت؛ قال الشيخ: جعل ما اسماً منكوراً. أَبو عمرو: صَفَنَ الرجلُ برجله وبَيْقَرَ بيده إذا قام على طرف حافره. ومنه حديث البَرَاءِ بن عازِبٍ: كنا إذا صَلَّيْنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فرفَع رأْسَه من الركوع قمنا خَلْفَه صُفُوناً، وإِذا سجد تَبِعْناه، أَي واقفين قد صَفَنَّا أَقدامنا؛ قال أَبو عبيد: قوله صُفُوناً يُفَسَّرُ الصافنُ تفسيرين: فبعض الناس يقول كل صافٍّ قدميه قائماً فهو صافِنٌ، والقول الثاني أَن الصَّافِنَ من الخيل الذي قد قَلَب أَحدَ حوافره وقام على ثلاث قوائم. وفي الصحاح: الصَّافِنُ من الخيل القائم على ثلاث قوائم وقد أَقام الرابعة على طرف الحافر، وقد قيل: الصافِنُ القائم على الإطلاق؛ قال الكميت: نُعَلّمُهم بها ما عَلَّمَتْنا
أُبُوَّتُنا جوارِيَ، أَو صُفُونا
وفي الحديث: من سَرَّه أَن يقوم له الناسُ صُفُوناً أَي واقفين. والصُّفُون: المصدر أَيضاً؛ ومنه الحديث: فلما دَنا القومُ صافَنَّاهُم أَي واقَفْناهم وقُمْنا حِذاءَهم. وفي الحديث: نهى عن صلاةِ الصَّافِنِ أَي الذي يجمع بين قدميه، وقيل: هو أَن يَثْنِيَ قدمه إلى ورائه كما يفعل الفرسُ إذا ثَنى حافره. وفي حديث مالك ابن دينار: رأَيتُ عِكْرِمَةَ يُصَلِّي وقد صَفَنَ بين قدميه. وكان ابن عباس وابن مسعود يقرآن: فاذكروا اسمَ الله عليها صَوافِنَ، بالنون، فأَما ابن عباس ففسرها مَعْقُولةً إِحْدى يَدَيْها على ثلاث قوائم، والبعير إذا نحر فعل به ذلك، وأَما ابن مسعود فقال: يعني قِياماً. وقال الفراء: رأَيت العرب تجعل الصَّافِنَ القائمَ على ثلاث وعلى غير ثلاث، قال: وأَشعارهم تدل على أَن الصُّفُونَ القيامُ خاصة؛ وأَنشد:
وقامَ المَها يُقْفِلْنَ كُلَّ مُكَبَّلٍ،
كما رُصَّ أَيْقا مُذْهَبِ اللَّوْنِ صافِنِ.
المَها: البقر يعني النساء، والمُكَبَّلُ: أَراد الهودج، يُقْفِلْنَ: يَسْدُدْنَ، كما رُصَّ: كما قُيِّد وأُلْزِق، والأَيْقُ: الرُّسْغُ، مُذْهَبِ اللون: أَراد فرساً
يعلوه صُفْرَة، صافِن: قائم على ثلاث قوائم، قال: وأَما الصَّائِنُ فهو القائم على طرف حافره من الحَفا، والعرب تقول لجمع الصافِنِ صَوافِن وصافِنَات وصُفُونٌ. وتَصَافَنَ القومُ الماءَ إذا كانوا في سفر فقلَّ عندهم فاقتسموه على الحَصاةِ. أَبو عمرو: تَصَافَنَ القومُ تَصَافُناً، وذلك إذا كانوا في سفر ولا ماء معهم ولا شيء، يقتسمونه على حَصاةٍ يُلْقونها في الإِناء، يُصَبُّ فيه من الماء بقدر ما يَغْمُر الحصاة فيعطاه كل رجل منهم؛ وقال الفرزدق:
فلما تَصَافَنَّا الإدَاوةَ، أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُراضِمِ
الجوهري: تَصَافَنَ القومُ الماء اقتسموه بالحِصَص، وذلك إِنما يكون بالمَقْلَةِ تَسْقي الرجلَ قدر ما يَغْمُرها، فإِن كانت من ذهب أَو فضة فهي البَلَدُ. وصُفَيْنة: قرية كثيرة النخل غَنَّاءُ في سَوادِ الحَرَّةِ؛ قالت الخَنْساء:
طَرَقَ النَّعِيُّ على صُفَيْنَةَ غُدْوَةً،
ونَعَى المُعَمَّمَ من بَني عَمْرِو.
أَبو عمرو: الصَّفْنُ والصَّفْنة الشَّقْشِقَة. وصِفِّينُ: موضع كانت به وقعة بين علي، عليه السلام، ومعاوية، رضي الله عنه، قال ابن بري: وحقه أَن يذكر في باب الفاء في ترجمة صفف، لأَن نونه زائدة بدليل قولهم صِفُّون، فيمن أَعربه بالحروف. وفي حديث أَبي وائل: شَهِدْتُ صِفِّينَ وبِئْسَتِ الصِّفُّونَ، وفيها وفي أَمثالها لغتان: إِحداهما إِجراء الإعراب على ما قبل النون وتركها مفتوحة كجمع السلامة كما قال أَبو وائل، والثانية أَن تجعل النون حرف الإِعراب وتقرّ الياء بحالها فنقول: هذه صِفِّينُ ورأَيت صِفِّينَ ومررت بصفِّينَ، وكذلك تقول في قِنَّسْرِينَ وفِلَسْطِينَ ويَبْرِينَ.

##### Türkçe

**الصَّفْنُ** ve **الصَّفَنُ** ve **الصَّفْنَة** ve **الصَّفَنَةُ**: husyenin kabı.

Ve **الصحاح**’ta: **الصَّفَنُ**, harekeli olarak, insanın yumurtasının derisi; çoğulu **أَصْفانٌ**.

Ve **صَفَنَه يَصْفِنُه صَفْناً**: onun **صَفَن**’ini yardı. Ve **الصُّفْنُ**: **السُّفْرة** gibi, **العَيْبةِ** ile **القِرْبة** arasında, içinde eşya bulunan (şey); ve denildi ki: **الصُّفْنُ** deridendir, bedevî halkı için **السُّفْرة** gibi; içine azıklarını koyarlar, bazen de onunla su çekerler, **الدَّلْوِ** gibi; bundan Ebû Duvâd’ın sözü:

هَرَقْتُ في حَوْضِه صُفْناً ليَشْرَبَه
في دائِرٍ خَلَقِ الأَعْضادِ أَهْدامِ.

Ve denilir: burada **الصُّفْنُ** sudur. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Eğer kalırsam, insanlar arasında mutlaka eşitleyeceğim; öyle ki çobanın hakkı, onun **صُفْن**’inde kendisine gelsin; onda alnı terlememiş (olsun).” Ebû Amr: **الصُّفْنُ**, zamme ile, çobanın içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan bir torbadır; Sâide b. Cüeyye dedi ki:

معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَهُ
صُفْنٌ، وأَخْراصٌ يَلُحْنَ، ومِسْأَبُ

Ve denildi ki: o, ip ile toplanan **السُّفْرة**’dir; **صاد**’ı zamme yapılır ve fetha yapılır. Ve Ferrâ dedi ki: o, içinde abdest alınan, kova yahut **الرَّكْوَة** gibi bir şeydir; Ebû Sahr el-Hüzelî’den, vardığı bir suyu vasfederken, şu okundu:

فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr ve Ferrâ’nın ikisinin dediği gibi olması mümkündür: **الصُّفْنُ** bunun için de bunun için de kullanılır; dedi ki: “**الصَّفْنُ**, **صاد**’ın fethasıyla” diyen ve ayrıca müennes olarak **الصَّفْنة** diyen kimseyi işittim. İbnü’l-A‘râbî: **الصَّفْنَةُ**, **صاد**’ın fethasıyla, ip ile toplanan **السُّفْرة**’dir; bundan “elbiselerini eğerinde topladı” denilir: **صَفَنَ ثيابَه في سَرْجه**; yani onları orada topladı. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Ali’yi, bindiği ve elbiselerini eğerinde topladığı zaman, yani onları onda topladığı zaman, koruma duası ile korudu. Ebû Ubeyd: **الصَّفْنَةُ**, içinde adamın eşyası ve aleti bulunan **العَيْبَة** gibidir; **هاء**’yı attığında **صاد**’ı zamme yaparsın ve **صُفْنٌ** dersin. Ve **الصُّفْنُ**, **صاد**’ın zammeyle: **الرَّكْوَةُ**’dir. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “Bana **الصُّفْن** ile yetiş” yani **الرَّكْوَة** ile. Ve **الصَّفَنُ**: iki testisin derisi; **فاء** ve **صاد**’ın fethasıyla; bundan Cerîr’in sözü:

يَتْرُكْنَ أَصْفانَ الخُصَى جَلاجِلا.

Ve **الصَّفْنَةُ**: tek halkası olan küçük bir kova; büyüdüğünde adı **الصُّفْنُ**’dür; çoğulu **أَصْفُنٌ**; dedi ki:

غَمَرْتُها أَصْفُناً من آجِنٍ سُدُمٍ،
كأَنَّ ما ماصَ منه في الفَمِ الصَّبِرُ.

**غَمَرْتُ**’ü iki mef‘ûle geçişli kıldı; çünkü o, “**سَقَيْتُ**” manasındadır. Ve **الصَّافِنُ**: **الوَظِيفِ** sinirinde, kolda batıp giden bir damardır. Ve **الصَّافِنانِ**: iki bacakta iki damar; ve denildi ki: iki uylukta iki şubedir. Ve **الصَّافِنُ**: belin iç tarafında boyuna bir damar; kalbin bağı ona bitişiktir; **الأَكْحل** diye adlandırılır. Başkası: deveye ait **الأَكْحل**’e **الصافنُ** denilir; ve denildi ki: binek hayvanlarında **الأَكْحل** **الأَبْجَل**’dir. Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأَكْحَل** ve **الأَبْجَلُ** ve **الصافِنُ**, kan alınan damarlardır; o, bacakta **صافِنٌ**, elde ise **أَكْحَلُ**’dır. Cevherî: **الصَّافِنُ** baldır damarıdır. İbn Şümeyl: **الصَّافِنُ**, baldırın iç tarafında uyluğa girinceye kadar (uzanan) iri bir damardır; işte o **الصافنُ**’dür.

Ve kuş, otu ve yaprağı **صَفَنَ** eder: **يَصْفِنُه صَفْناً**; ve **صَفَّنَه**: yavruları için onu dizdi; ve **الصَّفَنُ**: bundan dizdiği şeydir. Leys: her binek hayvanı ve yaratılışça eşekarısına benzer (her şey), girişinin etrafına yaprak yahut ot yahut buna benzer şeyler dizer; sonra ortasında kendisi yahut yavruları için bir ev yapar; işte o **الصَّفَنُ**’dir; fiili **التَّصْفِينُ**’dir.

Ve hayvan **صَفَنَتِ**: **تَصْفِنُ صُفُوناً**; üç (ayak) üzerinde durdu ve dördüncü elinin tırnağını büktü. Ebû Zeyd: at **صَفَنَ** eder; dördüncünün ucunda durduğu zaman. Ve aziz tenzilde: “Akşamleyin ona, **الصافِناتُ الجِيادُ** arz olunduğu zaman.” Ve **صَفَنَ يَصْفِنُ صُفُوناً**: ayaklarını saf yaptı. Ve **خيل صُفُونٌ**: **قاعد** ve **قُعُود** gibi; İbnü’l-A‘râbî, bir atın sıfatında şu şiiri okudu:

أَلِفَ الصُّفُونَ، فلا يَزالُ كأَنه
مما يَقُومُ على الثلاثِ كسيرا

Onun sözü: “**مما يقوم**”; kendi duruşundan kastetmedi; ancak üç üzerinde duran cins(ten) kastetti; ve **كسيراً**’ı, beytin başında zikredilen attan değil, o sakat türden hâl kıldı; Şeyh dedi ki: **ما**’yı nekre isim kıldı. Ebû Amr: adam, ayağıyla **صَفَنَ** etti ve eliyle **بَيْقَرَ** etti; tırnağının ucunda durduğu zaman. Bundan Berâ b. Âzib’in hadîsi: “Biz, Resûlullah ile, sallallahu aleyhi ve sellem, namaz kıldığımızda, rükûdan başını kaldırınca arkasında **صُفُوناً** dururduk; secde edince ona tâbi olurduk”; yani ayakta, ayaklarımızı **صَفَنَّا** etmiş olarak. Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü **صُفُوناً**, **الصافنُ** iki tefsirle tefsir edilir: insanların bir kısmı der ki: ayakta iki ayağını saf eden her kimse **صافِنٌ**’dir; ikinci söz: **الصَّافِنَ** atlardan, toynaklarından birini çevirmiş ve üç ayak üzerinde durmuş olandır.

Ve **الصحاح**’ta: **الصَّافِنُ** atlardan, üç ayak üzerinde duran ve dördüncüyü toynağın ucuna dikendir; ve denilmiştir: **الصافِنُ** mutlak olarak duran (kimsedir); Kümeyt dedi ki:

نُعَلّمُهم بها ما عَلَّمَتْنا
أُبُوَّتُنا جوارِيَ، أَو صُفُونا

Ve hadîste: “İnsanların kendisi için **صُفُوناً** durmasından hoşlanan kimse...” yani ayakta duranlar olarak. Ve **الصُّفُون**: masdardır da; bundan hadîs: “Kavim yaklaşınca onları **صافَنَّاهُم**” yani onlarla karşı karşıya durduk ve hizalarında durduk. Ve hadîste: **صلاةِ الصَّافِنِ**’den nehyetti; yani iki ayağını birleştiren (kimsenin namazı); ve denildi ki: o, atın toynağını büktüğü gibi ayağını arkasına doğru bükmesidir. Mâlik b. Dînâr’ın hadîsinde: “İkrime’yi namaz kılarken gördüm; iki ayağı arasında **صَفَنَ** etmişti.” İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd okurlardı: “Üzerlerine Allah’ın adını **صَوافِنَ** olarak anın” **نون** ile; İbn Abbâs’a gelince, onu “üç ayak üzerinde, iki elinden biri bağlanmış” diye tefsir etti; deve boğazlandığında ona böyle yapılır; İbn Mes‘ûd’a gelince dedi ki: yani ayakta durarak. Ferrâ dedi ki: Arapları gördüm; **الصَّافِنَ**’i üç üzerinde duran için de üç dışında duran için de yaparlar; dedi ki: şiirleri, **الصُّفُونَ**’un özellikle ayakta durmak olduğuna delâlet eder; ve şu şiiri okudu:

وقامَ المَها يُقْفِلْنَ كُلَّ مُكَبَّلٍ،
كما رُصَّ أَيْقا مُذْهَبِ اللَّوْنِ صافِنِ.

**المَها**: sığırdır; yani kadınlar. Ve **المُكَبَّلُ**: hedeci kastetti. **يُقْفِلْنَ**: kapatırlar. **كما رُصَّ**: bağlanıp yapıştırıldığı gibi. Ve **الأَيْقُ**: bilektir. **مُذْهَبِ اللون**: sarılık üstünde olan bir atı kastetti. **صافِن**: üç ayak üzerinde duran. Dedi ki: **الصَّائِنُ** ise, **الحَفا**’dan, toynağının ucunda duran kimsedir. Ve Araplar, **الصافِن**’in cem‘i için **صَوافِن** ve **صافِنَات** ve **صُفُونٌ** derler.

Ve kavim, yolculukta olup yanlarında azaldığında, suyu çakıl taşı üzerine paylaştıkları zaman, suyu **تَصَافَنَ** ettiler. Ebû Amr: kavim **تَصَافَنَ** eder, **تَصَافُناً**; bu, yolculukta olup yanlarında su ve hiçbir şey bulunmadığında; onu bir çakıl taşı üzerine paylaştırırlar: taşı kaba atarlar; su, taşın üstünü örtecek kadar kaba dökülür; sonra onlardan her adama verilir. Ferazdak dedi ki:

فلما تَصَافَنَّا الإدَاوةَ، أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُراضِمِ

Cevherî: kavim suyu **تَصَافَنَ** etti; onu paylar hâlinde paylaştılar; bu ancak **بالمَقْلَةِ** ile olur: adama, onu örtecek kadar içirir; eğer altın yahut gümüşten olursa o **البَلَدُ**’dur.

Ve **صُفَيْنة**: hurması çok, yeşil-bereketli bir köy; **الحَرَّةِ**’nin **سَواد**’ındadır; Hansâ dedi ki:

طَرَقَ النَّعِيُّ على صُفَيْنَةَ غُدْوَةً،
ونَعَى المُعَمَّمَ من بَني عَمْرِو.

Ebû Amr: **الصَّفْنُ** ve **الصَّفْنة** **الشَّقْشِقَة**’dır.

Ve **صِفِّينُ**: Ali, عليه السلام, ile Muâviye, Allah ondan razı olsun, arasında bir vakanın olduğu yer. İbn Berrî dedi ki: hakkı, **صفف** maddesinde, **فاء** babında zikredilmesidir; çünkü **نون**’u zâiddir; bunun delili, onu harflerle i‘râb eden kimse hakkında söyledikleri **صِفُّون** sözüdür. Ebû Vâil’in hadîsinde: “**صِفِّينَ**’e şahit oldum; ve **الصِّفُّونَ** ne kötü!”; bunda ve benzerlerinde iki lugat vardır: birincisi, i‘râbı **نون**’dan önce olana yürütmek ve onu, sâlim cem‘ gibi, fethalı bırakmaktır; Ebû Vâil’in dediği gibi. İkincisi: **نون**’u i‘râb harfi yapman ve **ياء**’yı hâli üzere bırakmandır; böylece deriz: “bu **صِفِّينُ**’dür”, “**صِفِّينَ**’i gördüm”, “**صفِّينَ**’den geçtim”; aynı şekilde **قِنَّسْرِينَ** ve **فِلَسْطِينَ** ve **يَبْرِينَ** hakkında da söylersin.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ف ن * * الصُّفْنُ * بالضم خريطة تكون للراعي فيها طعامه وزناده وما يحتاج إليه و * الصَّافِنُ * من الخيل القائم على ثلاث قوائم وقد أقام الرابعة على طرف الحافر وقد * صَفَنَ * الفرس من باب جلس و * الصَافِنُ * الذي يصف قدميه وجمعه * صُفونٌ * وهو في الحديث و * صِفِّينُ * موضع كانت به وقعة

##### Türkçe

* ص ف ن * * **الصُّفْنُ** * (ضمme ile): çoban için içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan bir torba; ve * **الصَّافِنُ** * atlardan, üç ayak üzerinde duran, dördüncüyü ise toynağın ucu üzerine dikmiş olan. Ve at * **صَفَنَ** * (fiili) **جلس** bâbındandır. Ve * **الصَافِنُ** *: iki ayağını (ön ayaklarını) birbirine yaklaştırıp bitiştiren; çoğulu * **صُفونٌ** *dur; ve bu, hadistedir. Ve * **صِفِّينُ** *: orada bir vâkıa (savaş) olmuş bir yer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الصَّفْنُ ) ، بالفتْحِ : ( وِعاءُ الخُصْيَةِ ، ويُحَرَّكُ ) .
وفي الصِّحاحِ : الصَّفَنُ ، بالتَّحْرِيكِ : جلْدَةُ بَيْضَة الإِنْسانِ ، والجَمْعُ أصْفَانٌ .
قُلْتُ : ومنه قَوْلُ جَريرٍ :
يَتْرُكْنَ أَصْفانَ الخُصَى جَلاجِلا وظاهِرُ سِياقِ المصنِّفِ ، رحِمَه الّلهُ تعالى ، أنَّ التَّحرِيكَ مَرْجوحٌ وليسَ كذلِكَ ، بل هو الرَّاجِحُ والفتْحُ لُغَةٌ فيه .
( و ) الصَّفْنُ : ( السُّفْرَةُ ) وشبهها بينَ العَيْبَةِ والقِرْبَة .
( و ) قالَ أَبو عَمْرٍ و : الصَّفْنُ : ( الشِّقْشِقَةُ ، كالصَّفْنَةِ فيهما ) ؛ عن أَبي عَمْرٍ و وابنِ الأَعْرابيِّ .
قالَ ابنُ الأعْرابيِّ : الصَّفْنَةُ هي السُّفْرَةُ التي تُجْمَعُ بالخيطِ .
( و ) الصُّفْنُ ، ( بالضَّمِّ : كالرَّكْوَةِ يُتَوَضَّأُ فيها ) ؛ عن الفرَّاءِ ، وأَنْشَدَ لأبي صَخْر الهُذَليّ يَصِفُ ماءً وَرَدَه :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِخِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفاوفي حدِيثِ عليَ : ( ألْحَقْنِي بالصُّفْنِ ) ، أَي بالرَّكْوَةِ .

( و ) الصُّفْنُ : ( خَرِيطَةٌ ) مِن أَدَمٍ ( لطَعامِ الرَّاعِي وزِنادِهِ وأدَاتِه ) ، ورُبَّما اسْتَقَوْا به الماءَ كالدَّلْوِ : وأَنْشَدَ أَبو عَمْرٍ و لساعدة بن جُؤَيَّة :
معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَهُصُفْنٌ وأَخْراصٌ يَلُحْنَ ومِسْأَبُ ( كالصَّفْنةِ ، بالفتْحِ ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : الصَّفْنَةُ كالعَيْبَةِ يكونُ فيها مَتَاعُ الرَّجُلِ وأدَاتُه ، فإذا طَرَحْت الهاءَ ضَمَمْت الصَّاد .
وقالَ غيرُهُ : الصَّفْنَةُ : دَلْوٌ صغيرَةٌ لها حَلقة واحِدَةٌ ، فإذا عَظُمَتْ فاسْمُها الصُّفْنُ ، والجَمْعُ أَصْفُنٌ ؛ قالَ :
غَمَرْتُها أَصْفُناً من آجِنٍ سُدُمٍ كأَنَّ ما ماصَ منه في الفَمِ الصَّبِرُ ( وتَصافَنُوا الماءَ : اقْتَسَمُوه بالحِصَصِ ) ، وذلِكَ إنَّما يكونُ بالمَقْلَةِ تَسْقِي الرَّجلَ بقدْرِ ما يَغْمُرُها ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ أَبو عَمْرٍ و : تَصافَنَ القَوْمُ الماءَ إذا كانوا في سَفَرٍ ولا ماءَ مَعَهم ، ولا شيءَ ، يَقْتَسمُونَه على حَصاةٍ يُلْقونَها في الإِناءِ يُصَبُّ فيه مِن الماءِ قدْر ما يَغْمُرُ الحَصاةَ فيُعْطاه كلَّ واحِدٍ منهم ؛ قالَ الفَرَزْدقُ :
فلمَّا تَصَافَنَّا الإِدَاوَةَ أَجْهَشَتْإليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُراضِمِ ( وصَفَنَ الفَرَسُ يَصْفِنُ صُفوناً قامَ على ثَلاثِ قوائِمَ وطَرَفِ حافِرِ الرَّابعةِ ) دُونَ قيْدٍ بيدٍ أو رجْلٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ في صفَةِ فَرَسٍ :
أَلِفَ الصُّفُونَ فلا يزَالُ كأَنَّهمما يَقُومُ على الثلاثِ كسِيراأَرادَ مِن الجنْسِ الذي يقومُ على الثلاثِ .
وقالَ أَبو زَيْدٍ : صَفَنَ

الفَرَسُ : قامَ على طَرَفِ الرَّابعَةِ .
وقالَ غيرُهُ : قامَ على ثلاثٍ وثَنَى سُنْبُكَ يدِه الرابعَ . وهو صافِنٌ مِن خَيْلٍ صَوافِنٍ وصُفُونٍ وصافِنَاتٍ .
وفي الصِّحاحِ : الصافِنُ مِن الخَيْلِ : القائِمُ على ثلاثِ قوائِمَ وقد أَقامَ الرابعَةَ على طَرَفِ الحافِرِ . وفي التنْزِيلِ العَزيزِ : ﴿إذ عُرِضَ عليه بالعَشِيِّ الصافِناتُ الجِيادُ﴾ .
وكانَ ابنُ عبَّاس وابنُ مَسْعودٍ يَقْرآن : ﴿فاذْكُروا اسمَ الّلهِ عليها صَوافِنَ﴾ بالنُّونِ ، فأمَّا ابن عبَّاسٍ ففَسَّرَها مَعْقُولةً إحْدى يَدَيْها على ثلاثِ قوائِمَ ، والبَعيرُ إذ نُحِرَ فُعِل به ذلِكَ ، وأَمَّا ابنُ مَسْعودٍ ، رضِيَ الّله تعالى عنه فقالَ : يعْنِي قِياماً .
( و ) يقالُ : صَفَنَ ( الرَّجلُ ) : إذا ( صَفَّ قَدَمَيْهِ ) ؛ ومنه حدِيثُ عِكْرِمَةَ : رأَيْتُ عِكْرِمَةَ يُصَلِّي وقد صَفَنَ قَدَمَيْه .
وفي حدِيثٍ آخَر : نَهَى عن صَلاةِ الصَّافِنِ ، أَي الذي يَجْمَعُ بينَ قَدَمَيْه ؛ وقيلَ : هو أَنْ يَثْنِيَ قَدَمَه إلى ورَائِه كما يَفْعَلُه الفَرَسُ إذا ثَنَى حافِرَهُ وفي حدِيثِ البرَّاءِ : ( قمْنَا خَلْفَه صُفُوناً ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : يُفَسَّرُ الصَّافِنُ تَفْسِيرَيْن : فبعضُ الناسِ يقولُ كلّ صافَ قَدَمَيْه قائِماً فهو صافِنٌ ؛ والقولُ الثاني : الصاَّفِنُ مِن الخَيْلِ الذي قد قَلَبَ أَحدَ حَوافِرِه وقامَ على ثلاثٍ .
وقالَ الفرَّاءُ : رأَيْتُ العَرَبَ تَجْعَلُ الصَّافِنَ القائِمَ على ثلاثٍ ، وعلى غيرِ ثلاثٍ ؛ قالَ : وأَشْعارُهُم تدلُّ على أنَّ الصُّفُونَ القِيامُ خاصَّةً .
قالَ : وأَمَّا الصَّافِنُ

فهو القائِمُ على طَرَفِ حافِرِهِ مِن الحَفَا كما سَيَأْتي .
( و ) صَفَنَ ( به الأرْضَ ) يَصْفنُه صَفناً : ( ضَرَبَهُ .
( والصَّفَنُ ، محرَّكةً : ما فيه السُّنْبُلَةُ مِن الزَّرْعِ ) ، على التَّشْبيهِ .
( و ) أَيْضاً : ( بَيْتٌ يُنَضِّدُهُ الزُّنْبُورُ ونحْوُه ) مِن حَشِيشٍ ووَرَقٍ ( لنفْسِه أَو لفِراخِه ) قالَ اللَّيْثُ : ( وفِعْلُه التَّصْفِينُ .
( وصَفَنَةُ محرَّكةً : ع بالمدينةِ ) بينَ بَنِي عَمْرِو بنِ عَوْف وجبلي ( 12
ع ) ، وضَبَطَه نَصْر بالفتْحِ .
( و ) صُفَيْنَةُ ، ( كجُهَيْنَةَ : د بالعاليةِ في دِيارِ بَني سُلَيْمٍ ) على يَوْمَيْن مِن مكَّةَ ، ذُو نخْلٍ ومَزَارِعَ وأَهْلٍ كَثيرٍ ، عن نَصْر .
وقالَ غيرُهُ : قَرْيةٌ غنَّاءُ في سَوَادِ الحِيرَةِ ( 13 ) ، قالتِ الخَنْساءُ :
طَرَقَ النَّعِيُّ على صُفَيْنَةَ غُدْوَةًونَعَى المُعَمَّمَ من بَني عَمْرِو ( والصَّافِنُ : فَرَسُ مالِكِ بنِ خُزَيمٍ الهَمْدانِيِّ .
( وصِفِّينُ ، كسِجِّينٍ : ع قُرْبَ الرَّقَّةِ بشاطِىءِ الفُراتِ ، كانتْ به الوقْعَةُ العُظْمَى بينَ عليَ ومُعاوِيَةَ ) ، رضِي اللهاُ تعالى عنهما ، ( غُرَّةَ ) شَهْرِ ( صَفَرَ سَنَةَ 37 ) مِن الهُجْرةِ الشَّريفَةِ ، ( فَمِنْ ثَمَّ احْتَرَزَ النَّاسُ السَّفَرَ في صَفَرَ ) .
قالَ شيْخُنا ، رَحِمَه اللهاُ تعالى : كأَنَّه ضمَّنَه معْنَى تَوَقَّى ولذلِكَ عَدَّاهُ بنفْسِه ، وإلاَّ فالاحْترازُ يَتَعَدَّى بمِنْ أَو عَنْ ؛ قالَ : ولا اعْتِدادَ بفِعْل الناسِ واحْتِرازِهم ، فلا يعتبرُ مع وُرُودِ الخَبَرِ بقوْلِه ، عليه السلامَّ : لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا صَفَرَ .
قالَ ابنُ بَرِّي : وحقُّ صفِّين أَنْ يُذْكَرَ في بابِ الفاءِ لأَنَّ نُونَه زَائِدَةٌ

بدِليلِ قوْلِهم صِفُّون فيمَنْ أعْرَبَه بالحُرُوفِ . وفي حدِيثِ أَبي وائِلٍ : ( شَهدْتُ صِفِّين وبِئْسَتِ الصِّفُّونَ ) .
وفي تَقْريبِ المَطالِعِ : الأَغْلَبُ عليه التَّأْنِيث .
وفي إعْرابِه أَرْبَعُ لُغاتٍ : إعْرابُ جَمْع المذكَّرِ السالِمِ ، وإعْرابُ عربون ، وإعْرابُ غسلين ، ولزوم الواو مع فتْحِ النّونِ ، وأَصْلُه في المشارِقِ لعياضٍ رحِمَه اللهاُ تعالى .
قالَ شيْخُنا : وبقي عليه إعْرابُ ما لا يَنْصرفُ للعِلْمِيّة والتأْنِيثِ أَو شِبْه الزِّيادَةِ ، كما قالَهُ عياضٌ وغيرُهُ .
وفي المِصْباحِ في صَفّ : هو فعْلِيْن مِن الصَّفّ أَو فَعِيل مِن الصّفون ، فالنُّون أَصْلِيَّة على الثاني ، وكلُّ ذلِكَ واجِبُ الذّكْر ، وقد تَرَكَه المصنِّفُ ، رحِمَه الّلهُ تعالى :
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الصُّفْنُ ، بالضمّ : الماءُ ؛ وبه فُسِّرَ قوْلُ أبي دُوَاد :
هَرَقْتُ في حَوْضِه صُفْناً ليَشْرَبَهفي داثِرٍ خَلَقِ الأَعْضادِ أَهْدامِوصَفَنَ ثِيابَه في سَرْجِه أَي جَمَعَها فيه .
وصَفَنَ الطائِرُ الحشِيشَ صَفْناً : نَضَّدَ حَوْلَ مَدْخَلِه .
والصَّافِنُ : عِرْقٌ ينْغَمِسُ في الذِّراعِ في عَصَبِ الوَظِيفِ .
وقيلَ : الصَّافِنانِ : شعبان في الفَخذَيْن .
وقيلَ : هو عِرْقٌ في باطِنِ الصُّلْبِ طَويلٌ يَتّصِلُ به نِياطُ القَلْبِ ، ويُسَمَّى الأكْحلُ ؛ وذَكَرَه المصنِّفُ رحِمَه اللهاُ تعالى في سَفَنَ ، وهذا محلُّ ذِكْرِه .
وفي الصِّحاحِ : الصَّافِنُ : عِرْقُ النَّسَا .

والصُّفُونُ : الوُقوفُ .
والمُصافَنَةُ : المُواقَفَةُ بحِذَاء القوْمِ .
وصافَن الماءَ بينَ القوْمِ فأَعْطاني صفنة أَي مَقْلَةً .
وصَفِينَةُ ، كَسَفِينَةٍ : موْضِعٌ بالمدِينَةِ بينَ بَني سالِمٍ وقبا ؛ عن نَصْر .
وأُصفونٌ ، بالضَّمِّ : قَرْيَةٌ بالصَّعِيدِ الأَعْلَى على شاطِىءِ غَرْبي النَّيْل تحْتَ اسنا ، وهي على تلَ عالَ .

##### Türkçe

: (**الصَّفْنُ**), fetih ile: (**وِعاءُ الخُصْيَةِ ، ويُحَرَّكُ**).
Ve **الصِّحاح**’ta: **الصَّفَنُ**, hareke ile: insanın yumurtasının derisi; çoğulu **أصْفَانٌ**.
Dedim: ve ondandır Cerîr’in sözü:
يَتْرُكْنَ أَصْفانَ الخُصَى جَلاجِلا
Ve musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, siyakının zahiri: harekelemenin mercûh olduğu; öyle değildir; bilakis o râcihtir, fetih ise onda bir lugattır.

( Ve ) **الصَّفْنُ**: (**السُّفْرَةُ**) ve onun benzeri; **العَيْبَةِ** ile **القِرْبَة** arasında.

( Ve ) Ebû Amr dedi: **الصَّفْنُ**: (**الشِّقْشِقَةُ ، كالصَّفْنَةِ فيهما**)؛ Ebû Amr’dan ve İbnü’l-A‘râbî’den.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَّفْنَةُ** ip ile toplanan **السُّفْرَةُ**’dir.

( Ve ) **الصُّفْنُ**, (zamme ile: içinde abdest alınan **الرَّكْوَةِ** gibi); Ferrâ’dan. Ve Ebû Sahr el-Hüzelî’ye, vardığı bir suyu vasfederken, inşâd etti:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِخِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا
Ve Ali’nin hadîsinde: (**ألْحَقْنِي بالصُّفْنِ**), yani **الرَّكْوَةِ** ile.

( Ve ) **الصُّفْنُ**: (**خَرِيطَةٌ**) deriden; (çobanın yiyeceği, çakmağı ve aleti için); bazen onunla suyu kova gibi çekerler. Ebû Amr, Sa‘ade b. Cu’eyye’ye inşâd etti:
معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَهُصُفْنٌ وأَخْراصٌ يَلُحْنَ ومِسْأَبُ
(**الصَّفْنةِ** gibi, fetih ile).
Ebû Ubeyd dedi: **الصَّفْنَةُ** **العَيْبَةِ** gibidir; içinde adamın eşyası ve aleti olur; hâ’yı atınca **الصَّاد**’ı zamme yaparsın.
Başkası dedi: **الصَّفْنَةُ** tek halkası olan küçük bir kovadır; büyüyünce adı **الصُّفْنُ** olur; çoğulu **أَصْفُنٌ**; dedi ki:
غَمَرْتُها أَصْفُناً من آجِنٍ سُدُمٍ كأَنَّ ما ماصَ منه في الفَمِ الصَّبِرُ
( **تَصافَنُوا الماءَ**: onu paylar hâlinde bölüştüler); bu ancak **المَقْلَةِ** ile olur: adamı, onu doldurduğu miktar kadar sular; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ebû Amr dedi: kavim yolculukta olup yanlarında su ve hiçbir şey yoksa **تَصافَنَ القَوْمُ الماءَ**: onu bir çakıl taşına göre paylaştırırlar; taşı kaba atarlar; içine, taşı örtecek kadar su dökülür; sonra onlardan her birine verilir; Ferazdak dedi:
فلمَّا تَصَافَنَّا الإِدَاوَةَ أَجْهَشَتْإليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُراضِمِ
( **وصَفَنَ الفَرَسُ يَصْفِنُ صُفوناً**: üç ayak üzerinde ve dördüncünün nalının ucunda durdu); elde veya ayakta bağ olmaksızın. İbnü’l-A‘râbî, bir atın sıfatında inşâd etti:
أَلِفَ الصُّفُونَ فلا يزَالُ كأَنَّهمما يَقُومُ على الثلاثِ كسِيراأَرادَ مِن الجنْسِ الذي يقومُ على الثلاثِ
Üç üzerinde duran cinsden olanı kastetti.
Ebû Zeyd dedi: **صَفَنَ الفَرَسُ**: dördüncünün ucunda durdu.
Başkası dedi: üç üzerinde durdu ve dördüncü elinin tırnağını büktü. O, **صافِنٌ**’dir; **خَيْلٍ صَوافِنٍ** ve **صُفُونٍ** ve **صافِنَاتٍ**’tandır.
Ve **الصِّحاح**’ta: atlardan **الصافِنُ**: üç ayak üzerinde duran ve dördüncüyü nalın ucunda dikmiş olandır. Ve aziz tenzîlde: ﴿إذ عُرِضَ عليه بالعَشِيِّ الصافِناتُ الجِيادُ﴾.
İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd şöyle okurlardı: ﴿فاذْكُروا اسمَ الّلهِ عليها صَوافِنَ﴾ nûn ile. İbn Abbâs’a gelince: onu, bir elinin biri bağlanmış olarak üç ayak üzerinde (durur hâlde) tefsir etti; deve boğazlanınca ona böyle yapılır. İbn Mes‘ûd’a gelince, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi ki: yani ayakta durarak.

( Ve ) denir: **صَفَنَ ( الرَّجلُ )**: (**صَفَّ قَدَمَيْهِ**) olduğu zaman; ondandır İkrime hadîsi: İkrime’yi namaz kılarken gördüm; hâlbuki **صَفَنَ قَدَمَيْه**.
Başka bir hadîste: **صَلاةِ الصَّافِنِ**’den nehyetti; yani iki ayağını birleştiren. Denildi ki: atın nalını bükmesi gibi, ayağını arkasına bükmesidir. Ve Berâ hadîsinde: (**قمْنَا خَلْفَه صُفُوناً**).
Ebû Ubeyd dedi: **الصَّافِنُ** iki tefsirle tefsir olunur: insanların bir kısmı der ki: iki ayağını saf edip ayakta duran her kimse **صافِنٌ**’dir; ikinci söz: atlardan **الصاَّفِنُ**, nallarından birini çevirmiş ve üç üzerinde durmuş olandır.
Ferrâ dedi: Arapları gördüm; **الصَّافِنَ**i üç üzerinde duran ve üç dışında (duran) için yaparlar; dedi ki: şiirleri, **الصُّفُونَ**’un özellikle ayakta durmak olduğuna delâlet eder.
Dedi ki: **الصَّافِنُ** ise, ileride geleceği üzere, **الحَفَا**dan nalının ucunda duran kimsedir.

( Ve ) **صَفَنَ ( به الأرْضَ )** onu **صَفناً** olarak **يَصْفنُه**: (**ضَرَبَهُ**.
( **والصَّفَنُ** , harekeli: ekinden başağın içinde bulunduğu şey), teşbih üzere.

( Ve ) ayrıca: (**بَيْتٌ يُنَضِّدُهُ الزُّنْبُورُ ونحْوُه**) ottan ve yapraktan; (kendisi için yahut yavruları için). Leys dedi: (onun fiili **التَّصْفِينُ**’dür).

( **وصَفَنَةُ** harekeli: Medine’de bir yer) Benî Amr b. Avf ile iki dağ arasında ( 12 ع ) ; Nasr onu fetih ile ضبط etti.

( Ve ) **صُفَيْنَةُ**, ( **جُهَيْنَةَ** gibi: **د**; **العالية**’de, Benî Süleym diyarında) Mekke’den iki gün (mesafede); hurmalıkları, ekinleri ve çok halkı vardır; Nasr’dan.
Başkası dedi: Hîre’nin sevâdında ( 13 ) bereketli bir köy. Hansa dedi:
طَرَقَ النَّعِيُّ على صُفَيْنَةَ غُدْوَةًونَعَى المُعَمَّمَ من بَني عَمْرِو

( **والصَّافِنُ**: Mâlik b. Huzeym el-Hemdânî’nin atı).

( **وصِفِّينُ** , **سِجِّينٍ** gibi: Fırat kıyısında Rakka yakınında bir yer; Ali ile Muâviye arasında büyük vak‘a orada oldu), Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, ( **غُرَّةَ** ) ( **صَفَرَ سَنَةَ 37** ) hicrî şerîf senesinde; (bundan dolayı insanlar **صَفَرَ**’da yolculuktan sakındılar).
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: sanki ona **تَوَقَّى** manasını tazmîn etti; bu yüzden onu bizzat kendisiyle geçişli kıldı; yoksa **الاحْترازُ** **مِنْ** yahut **عَنْ** ile geçişli olur. Dedi ki: insanların fiiline ve sakınmalarına itibar yoktur; haberin vürûduyla birlikte, onun sözüyle, عليه السلامَّ: لا عَدْوَى ولا طِيَرَةَ ولا صَفَرَ, itibar edilmez.
İbn Berrî dedi: **صفِّين**’in hakkı, **الفاءِ** babında zikredilmesidir; çünkü onun nûnu zâiddir.

**صِفُّون** sözleriyle delil olarak; onu harflerle i‘rab eden kimse hakkında. Ve Ebû Vâil’in hadisinde: “( **صِفِّين**’e şahit oldum; **الصِّفُّونَ** ne kötü!)”.

Ve **تَقْريبِ المَطالِعِ**’de: onda galip olan te’nistir.

Ve onun i‘rabında dört lugat vardır: müzekker sâlim cem‘ i‘rabı, **عربون** i‘rabı, **غسلين** i‘rabı, ve **النّون**’un fethasıyla birlikte **الواو**’nun lüzumu; ve onun aslı, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, İyâz’ın **المشارِقِ**’indedir.

Şeyhimiz dedi: Üzerinde, ilmiyye ve te’nîs sebebiyle yahut ziyâdeye benzerlik sebebiyle munsarif olmayanın i‘rabı kaldı; İyâz ve başkalarının dediği gibi.

Ve **المِصْباحِ**’ta **صَفّ** hakkında: o, **الصَّفّ**’dan **فعْلِيْن**’dir yahut **الصّفون**’dan **فَعِيل**’dir; ikinciye göre **النُّون** aslîdir; bütün bunlar zikri vaciptir; musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, onu terk etmiştir:

Onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الصُّفْنُ** (damme ile): su; ve bununla Ebû Duvâd’ın sözü tefsir edilmiştir:
“Havuzuna **صُفْناً** döktüm ki onu içsin;
Kolları eskiyip yıpranmış, elbiseleri paçavra olmuş bir (şey) içinde.”
Ve **وصَفَنَ** elbiselerini eyerinde; yani onları orada topladı.

Ve kuş, otu **صَفْناً** **وصَفَنَ**: girişinin etrafında dizdi.

Ve **الصَّافِنُ**: kolda, **الوَظِيفِ** sinirinde batan bir damardır.

Ve denildi: **الصَّافِنانِ**: iki uylukta iki şubedir.

Ve denildi: o, belin iç tarafında uzun bir damardır; kalbin **نِياطُ**’ı ona bağlanır; ve **الأكْحلُ** diye adlandırılır; musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, onu **سَفَنَ**’da zikretti; hâlbuki burası onun zikredilme yeridir.

Ve **الصِّحاحِ**’ta: **الصَّافِنُ**: **النَّسَا** damarıdır.

Ve **الصُّفُونُ**: durmaktır.

Ve **المُصافَنَةُ**: kavmin hizasında karşı karşıya durmaktır.

Ve suyu kavmin arasında **صافَن** etti de bana **صفنة** verdi; yani bir göz bebeği.

Ve **صَفِينَةُ**, **سَفِينَةٍ** gibi: Medine’de Benî Sâlim ile Kubâ arasında bir yerdir; Nasr’dan.

Ve **أُصفونٌ** (damme ile): Yukarı Saîd’de, Nil’in batı kıyısında, İsnâ’nın altında bir köydür; ve yüksek bir tepe üzerindedir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَفَنَ
1 صَفَنَ ذ , aor. صَفِنَ , inf. n. صُفُونٌ, said of a horse, He stood upon three legs and the extremity of the hoof of the fourth leg; (AZ, * S, K, TA;) [thus expl.] without restriction to a fore leg or a hind leg: (TA:) or he stood upon three legs, and turned back the extremity of the fore part of the fourth hoof, that of his fore leg: (M, TA:) [or he stood upon three legs, and otherwise: (see صَافِنٌ:)] accord. to Fr, the poems of the Arabs indicate that صُفُونٌ signifies peculiarly, or specially, [or simply,] the act of standing, or standing still. (TA.) ― -b2- Also, (M, Msb, K,) aor. and inf. n. as above, (M, Msb,) said of a man, (K,) or صَفَنَ قَدَمَيْهِ, (TA, from a trad.,) meaning صَفَّ قَدَمَيْهِ [He set his feet evenly, side by side], (M, Msb, K, TA,) standing, (Msb,) and praying. (TA.) [Or, said of a man standing in prayer, it signifies, or in this case it signifies also, He put his feet close together: or he turned one of his feet backward, like as the horse turns one hoof when standing upon three legs: see, again, صَافِنٌ.] -A2- صَفَنَ الحَشِيشَ (M, TA) وَالوَرَقَ, aor. صَفِنَ , (M,) inf. n. صَفْنٌ, said of a bird, or flying thing, It compacted the dry herbage (M, TA) and the leaves, [to make a habitation,] for its young ones, (M,) or around its place of entrance [into its habitation]; (TA;) and ↓ صفّنهُ signifies the same: (M:) ↓ تَصْفِينٌ as the act of the hornet and the like is the compacting for itself, or for its young ones, a habitation (K, TA) of dry herbage and of leaves: so says Lth. (TA.) ― -b2- And صَفَنَ ثِيَابَهُ He collected together his clothes (JM, TA) فِى سَرْجِهِ [upon his saddle], (TA,) or فِى السَّرْجِ وَنَحْوِهِ [upon the saddle and the like thereof]. (JM.) ― -b3- صَفَنَ بِهِ الأَرْضَ, (K, TA,) aor. صَفِنَ , inf. n. صَفْنٌ, (TA,) He flung him, or it, upon the ground. (K, TA.) -A3- And صَفَنَهُ, aor. صَفِنَ , inf. n. صَفْنٌ, He rent, or slit, his صَفَن, i. e. scrotum. (M.)

صفّن
2 صفّن ذ , and its inf. n.: see 1, in two places.

مُصَافَنَةٌ
3 مُصَافَنَةٌ ذ The standing confronting a people, or party. (TA.) -A2- [Also The dividing of water among a people, or party, in the manner described in the next paragraph:] one says, صَافَنَ المَآءَ بَيْنَ ↓ القَوْمِ فَأَعْطَانِى صَفْنَةً i. e. مَقْلَةً [for جُرْعَةَ مَقْلَةٍ, the meaning being He divided the water in that manner among the people, or party, and gave me a gulp as much as would cover a pebble in the bottom of a vessel]. (TA.)

تصافنوا المَآءَ
6 تصافنوا المَآءَ ذ , (AA, S, M, K,) said of people in a journey and having little water, (M,) They divided the water among themselves (AA, S, M, K) by shares, (S, K,) by means of the pebble, (AA, S, M,) which they threw into the vessel to pour the water into it, (AA,) giving to each of them as much as would cover the pebble. (AA, S.) See also 6 in art. حذى.

صَفْنٌ
صَفْنٌ ذ [if not a mistake for صُفْنٌ, q. v.,] signifies The [round piece of skin, or leather, in which food is put, and upon which people eat; commonly called] سُفْرَة; as also ↓ صَفْنَةٌ: (K:) the latter is expl. by AA and IAar as a سُفْرَة that is gathered together by a [running] string [near the edge, by means of which it is converted into a bag, agreeably with a modern custom]. (TA.) ― -b2- And The [bursa faucium, or faucial bag, of the camel; commonly called] شِقْشِقَة; as also ↓ صَفْنَةٌ: (K:) so expl. by AA. (TA.) ― -b3- See also صَفَنٌ.

صُفْنٌ
صُفْنٌ ذ A thing like the سُفْرَة [described in the next preceding paragraph], and between the عَيْبَة and the قِرْبَة, in which are [put] goods or utensils or the like: or it is of skin, or leather, (M,) [i. e.] a receptacle of skin, or leather, (S, in which it is expressly said to be with damm,) like the سُفْرَة, (S, M,) pertaining to the people of the desert, in which they put their travelling-provisions, and (M) with which (S, M) sometimes (M) water is drawn, (S, M,) like [as is done with] the دَلْو: (M:) occurring in a verse of Sakhr El-Hudhalee [cited in art. خض]: (S:) or a thing like the [small bucket, or small drinking-vessel, of skin or leather, called] رَكْوَة, (Fr, Mgh, K,) in which the ablution termed وُضُوْء is performed: (Fr, K:) or it signifies, (Mgh,) or signifies also, (K,) accord. to AA, (S,) a [pouch such as is called] خَرِيطَة, pertaining to the pastor, in which are [put] his food, and his زِنَاد [for producing fire], (S, Mgh, K,) and his other utensils or apparatus, (K,) or what other things he requires; (S, Mgh;) and sometimes water is drawn with it, like [as is done with] the دَلْو; (TA;) as also ↓ صَفْنَةٌ: (K:) or, accord. to A'Obeyd, ↓ صَفْنَةٌ signifies a thing like the عَيْبَة, in which are [put] a man's goods or utensils, and his [other] apparatus; and when the ة is elided, it is pronounced with damm [i. e. صُفْنٌ]: (TA:) or ↓ صَفْنَةٌ, (TA,) or ↓ صُقْنَةٌ, (so in a copy of the M,) signifies a small دَلْو [or leathern bucket], having a single حَلْقَة [or ring]; and when it is large, it is called صُفْنٌ: and the pl. is أَصْفُنٌ. (M, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Water [app. considered as contained in the vessel thus called]: so expl. as used in the saying of Aboo-Du-لd,
هَرَقْتُ فِى حَوْضِهِ صُفْنًا لِيَشْرَبَهُ
[I poured into his drinking-trough water that he might drink it]. (TA.) ― -b3- See also what next follows.

صَفَنٌ
صَفَنٌ ذ The scrotum (S, M, Msb, K) of a man; (S, Msb;) as also ↓ صُفْنٌ, (M,) or ↓ صَفْنٌ, (K,) and ↓ صَفْنَةٌ and ↓ صُفْنَةٌ: (M:) pl. أَصْفَانٌ (S, M, Msb) and صُفْنَانٌ. (Msb.) ― -b2- And (tropical:) The envelope of the ear of corn: (K, TA:) so called by way of comparison [to the scrotum]. (TA.) ― -b3- And The habitation that is compacted (M, * K, TA) by a bird, or flying thing, (M,) or by the hornet and the like, (K, TA,) of dry herbage and of leaves, (M, TA,) for its young ones, (M, K, TA,) or for itself. (K, TA.)

صَفْنَةٌ
صَفْنَةٌ ذ : see صَفْنٌ, in two places: ― -b2- and صُفْنٌ, in three places: ― -b3- and صَفَنٌ: ― -b4- and see also 3.

صُفْنَةٌ
صُفْنَةٌ ذ : see صُفْنٌ, latter part: ― -b2- and صَفَنٌ.

صَافِنٌ
صَافِنٌ ذ A horse standing upon three legs and the extremity of the hoof of the fourth leg: (A'Obeyd, * S, TA:) or standing upon three legs, and turning back the extremity of the fore part of the fourth hoof, that of his fore leg: (M, TA:) or standing upon three legs, and otherwise: thus, says Fr, I have found the Arabs use the word: (TA: [see 1, first sentence:]) pl. صُفُونٌ (M, TA) and صَوَافِنُ and [the pl. of صَافِنَةٌ is] صَافِنَاتٌ. (TA.) صَافِنَاتٌ occurs in the Kur xxxviii. 30. (M, TA.) And in the same, xxii. 37, I'Ab and Ibn-Mes-'ood used to read صَوَافِنَ [instead of صَوَافَّ]; the former explaining it as meaning Having the shank of one fore leg tied up to the arm; for thus is done with the camel when he is slaughtered: the latter, as meaning standing, or standing still. (TA.) ― -b2- And applied to a man, it means صَافٌّ قَدَمَيْهِ [setting his feet evenly, side by side], (A'Obeyd, M, TA, and the like is said in the S and Msb,) standing. (A'Obeyd, Msb, TA.) It is said in a trad., (S, M, Msb, TA,) referring to the Prophet mentioned as praying, (S, M,) قُمْنَا خَلْفَهُ صُفُونًا [app. meaning We stood behind him setting our feet evenly, side by side; for so the context seems to indicate]. (S, M, Msb, K.) [But] in another trad., صَلٰوةُ الصَّافِنِ is said to be forbidden; meaning [The praying] of him who puts his feet close together: or, as some say, of him who turns back his foot [i. e. one of his feet] like as the horse turns his hoof [i. e. one of his hoofs, when standing upon three legs]. (TA.) -A2- الصَّافِنُ signifies [The saphena, or crural vein; so in the present day; i. e.] the vein of the سَاق: (S: [see أَبْهَرُ, and see also النَّسَا:]) or a vein lying deep in the arm (الذِّرَاع) [and] amid the sinews of the [fore] shank of a beast: or the صَافِنَانِ are two veins penetrating into the interior of the two shanks: or two veins in the legs: or two branches [of veins] in the two thighs: and the صافن is [strangely said to be] a vein in the interior of the back bone, extending lengthwise, uniting with the نِيَاط [q. v.] of the heart, also called the أَكْحَل. (M.)

##### Türkçe

**صَفَنَ**
1 **صَفَنَ** ذ, muzâri‘i **صَفِنَ**, mastar ismi **صُفُونٌ**, bir at hakkında söylenir: Üç ayak ve dördüncü ayağın tırnağının ucu üzerinde durdu; (AZ, * S, K, TA;) [şöyle açıklanır:] ön ayak yahut arka ayakla kayıtlanmaksızın: (TA:) yahut üç ayak üzerinde durdu ve dördüncü tırnağın ön kısmının ucunu, yani ön ayağınınkini, geri çevirdi: (M, TA:) [yahut üç ayak üzerinde durdu ve başka türlü: (bk. **صَافِنٌ**:)] Fr’ye göre, Arapların şiirleri **صُفُونٌ**’un özellikle yahut hususen, [yahut sırf,] durma yahut durup kalma fiilini ifade ettiğine delâlet eder. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (M, Msb, K,) muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (M, Msb,) bir adam hakkında söylenir, (K,) yahut **صَفَنَ قَدَمَيْهِ**, (TA, bir rivayetten,) mânâsı **صَفَّ قَدَمَيْهِ** [iki ayağını eşitçe, yan yana koydu], (M, Msb, K, TA,) ayakta durarak, (Msb,) ve namaz kılarak. (TA.) [Yahut, namazda ayakta duran bir adam hakkında söylenince, mânâsı, yahut bu durumda ayrıca mânâsı: ayaklarını birbirine yaklaştırdı: yahut, üç ayak üzerinde dururken atın bir tırnağı çevirmesi gibi, ayaklarından birini geri çevirdi: yine bk. **صَافِنٌ**.] -A2- **صَفَنَ الحَشِيشَ** (M, TA) **وَالوَرَقَ**, muzâri‘i **صَفِنَ**, (M,) mastar ismi **صَفْنٌ**, bir kuş yahut uçan bir şey hakkında söylenir: kuru otu (M, TA) ve yaprakları, [bir mesken yapmak için,] yavruları için, (M,) yahut meskenine giriş yerinin çevresinde, (TA;) sıkıştırıp topladı; ve ↓ **صفّنهُ** aynı mânâyı ifade eder: (M:) eşekarısı ve benzerinin fiili olarak ↓ **تَصْفِينٌ**, kendisi için yahut yavruları için, kuru ot ve yapraktan bir meskeni sıkıştırıp toplamasıdır: Lth böyle der. (TA.) ― -b2- Ve **صَفَنَ ثِيَابَهُ**: elbiselerini (JM, TA) **فِى سَرْجِهِ** [eyerinin üzerinde] topladı, (TA,) yahut **فِى السَّرْجِ وَنَحْوِهِ** [eyer ve benzeri üzerinde]. (JM.) ― -b3- **صَفَنَ بِهِ الأَرْضَ**, (K, TA,) muzâri‘i **صَفِنَ**, mastar ismi **صَفْنٌ**, (TA,) onu yahut onu (şeyi) yere fırlattı. (K, TA.) -A3- Ve **صَفَنَهُ**, muzâri‘i **صَفِنَ**, mastar ismi **صَفْنٌ**: onun **صَفَن**’ini, yani torbasını (skrotumunu) yırttı yahut yardı. (M.)

**صفّن**
2 **صفّن** ذ, ve onun mastar ismi: 1’e, iki yerde, bak.

**مُصَافَنَةٌ**
3 **مُصَافَنَةٌ** ذ: bir kavme yahut topluluğa karşı karşıya durma. (TA.) -A2- [Ayrıca, bir kavim yahut topluluk arasında suyu, bir sonraki paragrafta anlatılan tarz üzere, paylaştırma:] şöyle denir: **صَافَنَ المَآءَ بَيْنَ** ↓ **القَوْمِ فَأَعْطَانِى صَفْنَةً** yani **مَقْلَةً** [**جُرْعَةَ مَقْلَةٍ** yerine; mânâ: suyu o tarz üzere kavim yahut topluluk arasında paylaştırdı ve bana, kabın dibindeki bir çakıl taşını örtecek kadar bir yudum verdi]. (TA.)

**تصافنوا المَآءَ**
6 **تصافنوا المَآءَ** ذ, (AA, S, M, K,) yolculukta olup suyu az bulunan insanlar hakkında söylenir, (M,) suyu aralarında (AA, S, M, K) paylar hâlinde, (S, K,) çakıl taşı vasıtasıyla, (AA, S, M,) ki onu suyu içine dökmek için kaba atarlardı, (AA,) her birine çakıl taşını örtecek kadar vererek, paylaştırdılar. (AA, S.) Ayrıca حذى maddesinde 6’ya bak.

**صَفْنٌ**
**صَفْنٌ** ذ [eğer **صُفْنٌ**’ün bir hatası değilse; ona bak,] mânâsı: [yemeğin içine konduğu ve insanların üzerinde yediği yuvarlak deri yahut kösele parçası; yaygın adıyla] **سُفْرَة**; bunun gibi ↓ **صَفْنَةٌ**: (K:) ikincisi, AA ve IAar tarafından, [kenara yakın bir yerde, modern bir âdete uygun olarak, onu torbaya çeviren] bir [çekilen] ip ile toplanan bir **سُفْرَة** diye açıklanır. (TA.) ― -b2- Ve [devenin boğaz kesesi yahut yutak kesesi; yaygın adıyla] **شِقْشِقَة**; bunun gibi ↓ **صَفْنَةٌ**: (K:) AA tarafından böyle açıklanır. (TA.) ― -b3- Ayrıca **صَفَنٌ**’e bak.

**صُفْنٌ**
**صُفْنٌ** ذ: [bir önceki paragrafta anlatılan] **سُفْرَة** gibi bir şey; ve **عَيْبَة** ile **قِرْبَة** arasında; içine eşya yahut alet edevat yahut benzeri konulan: yahut deridendir yahut köseledendir, (M,) [yani] deri yahut köseleden bir kap, (S; onda bunun damme ile olduğu açıkça söylenir,) **سُفْرَة** gibi, (S, M,) çöl halkına ait; içine yol azığı koyarlar; ve (M) onunla (S, M) bazen (M) su çekilir, (S, M,) **دَلْو** ile yapıldığı gibi: (M:) Sakhr El-Hudhalee’nin bir beytinde vârid olmuştur [خض maddesinde zikredilmiştir]: (S:) yahut [deri yahut köseleden küçük kova yahut küçük içme kabı denilen] **رَكْوَة** gibi bir şeydir, (Fr, Mgh, K,) içinde **وُضُوْء** denilen abdest yapılır: (Fr, K:) yahut mânâsı, (Mgh,) yahut ayrıca mânâsı, (K,) AA’ya göre, (S,) çobana ait, içinde yiyeceği ve **زِنَاد**’ı [ateş çıkarmak için], (S, Mgh, K,) ve diğer alet edevatı yahut takımı bulunan, (K,) yahut ihtiyaç duyduğu başka şeyler bulunan; (S, Mgh;) ve bazen onunla su çekilir, **دَلْو** ile yapıldığı gibi; (TA;) bunun gibi ↓ **صَفْنَةٌ**: (K:) yahut, A‘Obeyd’e göre, ↓ **صَفْنَةٌ**, **عَيْبَة** gibi bir şeydir; içine bir adamın eşyası yahut alet edevatı ve [diğer] takımı konur; ve ة düşürüldüğünde damme ile okunur [yani **صُفْنٌ**]: (TA:) yahut ↓ **صَفْنَةٌ**, (TA,) yahut ↓ **صُقْنَةٌ**, (M’nin bir nüshasında böyle,) tek bir **حَلْقَة**’si [yahut halkası] olan küçük bir **دَلْو** [yahut deri kova] demektir; büyük olunca ona **صُفْنٌ** denir: çoğulu **أَصْفُنٌ**’dür. (M, TA.) ― -b2- Ve (mecazen:) su [görünüşe göre bu adla anılan kapta bulunan su]: Aboo-Du-لd’nin şu sözünde kullanıldığı üzere böyle açıklanır:
**هَرَقْتُ فِى حَوْضِهِ صُفْنًا لِيَشْرَبَهُ**
[Onun içme yalakına, içsin diye su döktüm]. (TA.) ― -b3- Ayrıca, şimdi gelen şeye de bak.

**صَفَنٌ**
**صَفَنٌ** ذ: bir adamın torbası (S, M, Msb, K); (S, Msb;) bunun gibi ↓ **صُفْنٌ**, (M,) yahut ↓ **صَفْنٌ**, (K,) ve ↓ **صَفْنَةٌ** ve ↓ **صُفْنَةٌ**: (M:) çoğulu **أَصْفَانٌ** (S, M, Msb) ve **صُفْنَانٌ**’dır. (Msb.) ― -b2- Ve (mecazen:) başağın kulağı (kılıfı): (K, TA:) benzetme yoluyla böyle adlandırılmıştır [torbaya benzetilerek]. (TA.) ― -b3- Ve kuru ot ve yapraktan (M, * K, TA) bir kuş yahut uçan bir şey tarafından, (M,) yahut eşekarısı ve benzeri tarafından, (K, TA,) yavruları için, (M, K, TA,) yahut kendisi için, (K, TA,) sıkıştırılıp yapılan mesken.

**صَفْنَةٌ**
**صَفْنَةٌ** ذ: **صَفْنٌ**’e, iki yerde, bak: ― -b2- ve **صُفْنٌ**’e, üç yerde: ― -b3- ve **صَفَنٌ**’e: ― -b4- ve ayrıca 3’e de bak.

**صُفْنَةٌ**
**صُفْنَةٌ** ذ: **صُفْنٌ**’ün son kısmına bak: ― -b2- ve **صَفَنٌ**’e.

**صَافِنٌ**
**صَافِنٌ** ذ: üç ayak ve dördüncü ayağın tırnağının ucu üzerinde duran at: (A'Obeyd, * S, TA:) yahut üç ayak üzerinde durup dördüncü tırnağın ön kısmının ucunu, yani ön ayağınınkini, geri çeviren: (M, TA:) yahut üç ayak üzerinde durup başka türlü: Fr der ki, Arapların kelimeyi böyle kullandığını buldum: (TA: [1’in ilk cümlesine bak:]) çoğulu **صُفُونٌ** (M, TA) ve **صَوَافِنُ**’dur; ve [**صَافِنَةٌ**’nin çoğulu] **صَافِنَاتٌ**’tır. (TA.) **صَافِنَاتٌ** Kur’ân’da xxxviii. 30’da vârid olmuştur. (M, TA.) Ve aynı yerde, xxii. 37’de, I'Ab ve Ibn-Mes-'ood **صَوَافِنَ** [**صَوَافَّ** yerine] okurlardı; birincisi onu, bir ön bacağın incik kısmının kola bağlanmış olması diye açıklardı; zira deve kesilirken böyle yapılır: ikincisi ise, ayakta duran yahut durup kalan diye açıklardı. (TA.) ― -b2- Ve bir adama uygulanınca, mânâsı **صَافٌّ قَدَمَيْهِ** [iki ayağını eşitçe, yan yana koyan], (A'Obeyd, M, TA; ve benzeri S ve Msb’de söylenmiştir,) ayakta duran. (A'Obeyd, Msb, TA.) Bir rivayette denir ki, (S, M, Msb, TA,) namaz kılarken zikredilen Peygamber’e dair, (S, M,) **قُمْنَا خَلْفَهُ صُفُونًا** [görünüşe göre mânâ: onun arkasında ayaklarımızı eşitçe, yan yana koyarak durduk; zira bağlam bunu gösteriyor gibidir]. (S, M, Msb, K.) [Fakat] başka bir rivayette, **صَلٰوةُ الصَّافِنِ**’in yasaklandığı söylenir; mânâsı: ayaklarını birbirine yaklaştıranın [namazı]: yahut bazılarına göre, üç ayak üzerinde dururken atın tırnağını çevirmesi gibi, ayağını [yani ayaklarından birini] geri çevirenin. (TA.) -A2- **الصَّافِنُ** mânâsı: [bugün kullanıldığı üzere safen yahut uyluk toplardamarı; yani] **سَاق**’ın damarı: (S: [**أَبْهَرُ**’e bak; ayrıca **النَّسَا**’ya da bak:]) yahut kolun (**الذِّرَاع**) içinde derinde bulunan ve bir hayvanın [ön] incik sinirleri arasında olan bir damar: yahut **صَافِنَانِ**, iki incik içine nüfuz eden iki damardır: yahut bacaklarda iki damar: yahut iki uylukta iki dal [damar dalı]: ve **صافن**, [tuhaf biçimde] omurga içinde, boyuna uzanan, kalbin **نِيَاط**’ı [ona bak] ile birleşen, ayrıca **أَكْحَل** diye de adlandırılan bir damardır. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَفَنَ
صَفَنَ I ( n. ac. صُفُوْن 27 ),
a.  Rested one foot ( horse ).

b.  Put his feet close together; stood still; was lost in thought, in astonishment; meditated.

صَفَّنَ
صَفَّنَ II ,
a.  Made a nest ( hornet ).

تَصَاْفَنَ
تَصَاْفَنَ VI ,
a.  Shared ( water ).

صَفْن
صَفْن 1 , ( pl. صُفُن 10 ,  صُفْنَاْن 35 ,  أَصْفَاْن 38 ),
a.  Leather cloth; tray.

b.  Faucial bag.

صُفْن
صُفْن 3 ,
a.  Leather drinking-vessel; pouch, wallet, scrip.

صَفَن
صَفَن 4 , ( pl. صُفْنَاْن 35 ,  أَصْفَاْن 38 ),
a.  The scrotum.

b.  Nest ( of wasps &  c. ).

صَاْفِن
صَاْفِن 21 , ( pl. صَوَاْفِنُ 41 ),
a.  Horse resting one leg.

b.  [ art. ], The crural vein.

##### Türkçe

**صَفَنَ**
**صَفَنَ** I (mastar: **صُفُوْن** 27),
a. Bir ayağını dinlendirdi (at).

b. Ayaklarını birbirine yakın koydu; hareketsiz durdu; düşünceye dalmış olarak, hayret içinde kaldı; tefekkür etti.

**صَفَّنَ**
**صَفَّنَ** II,
a. Yuva yaptı (eşekarısı).

**تَصَاْفَنَ**
**تَصَاْفَنَ** VI,
a. (Suyu) paylaştı.

**صَفْن**
**صَفْن** 1, (çoğulu: **صُفُن** 10, **صُفْنَاْن** 35, **أَصْفَاْن** 38),
a. Deri bez; tepsi.

b. Yutak kesesi.

**صُفْن**
**صُفْن** 3,
a. Deri içki kabı; kese, cüzdan, torba.

**صَفَن**
**صَفَن** 4, (çoğulu: **صُفْنَاْن** 35, **أَصْفَاْن** 38),
a. Skrotum.

b. Yuva (arıların ve benzerlerinin).

**صَاْفِن**
**صَاْفِن** 21, (çoğulu: **صَوَاْفِنُ** 41),
a. Bir bacağını dinlendiren at.

b. [edat], Baldır damarı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صفن
صَفَنَ - يَصْفِنُ - صَافِن - صَافِنَة - صَافِنَات
صَفَنَ - يَصْفِنُ + الكائن: يقف منتصباً هادئاً ساكناً من غير حراك: يقف منتصباً هادئاً ساكناً  مستنداً بثقله إلى أحد قائمتيه المضمومتين إلى بعضهما بعضاً (في البشر) أو إلى ثلاث قوائم ويثني الرابعة (في الجياد): وهي كناية الهمود والهدوء باتجاه التوقف عن الفعل العقلي أو الجسمي
ومنه التعبير العامي: يصفن: أي يسكن في مكانه بدون حراك شارد الذهن
صَافِن: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَفَنَ - يَصْفِنُ "
صَافِنَة: مؤنث " صَافِن": وهي كذلك فاعل مرة: وصف لنوع خاص من الكائنات التي تتميز "بالصفن " وهي الخيول الجياد
صَافِنَات - الصافنات: جمع " صَافِنَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تراجع وتيرة الفعل باتجاه التوقف"، وهي:
خَبَا - يَخْبُوْ، خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ)، طَفِئَ - يَطْفَأُ، فَتَر - يَفْتُرُ، حَقِبَ - يَحْقَبُ، صَفَنَ - يَصْفِنُ
الصافنات
 	﴿إذ عرض عليه بالعشي الصافنات الجياد(31)﴾ ص
مختار الصحاح
● [صفن] ص ف ن: الصُّفْنُ بالضم خريطة تكون للراعي فيها طعامه وزناده وما يحتاج إليه و الصَّافِنُ من الخيل القائم على ثلاث قوائم وقد أقام الرابعة على طرف الحافر وقد صَفَنَ الفرس من باب جلس و الصَافِنُ الذي يصف قدميه وجمعه صُفونٌ وهو في الحديث و صِفِّينُ موضع كانت به وقعة
معجم الفرائد القرآنية:
ص ف ن
"الصَّافِنَاتُ " في قوله تعالى :" إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ " (31) ص.
الصَّفْن : الجمع بين شيئين ضاماً بعضهما إلى بعض، والصافن من الخيل القائم على ثلاث قوائم، وقد أقام الرابعة على طرف الحافر.
الراغب
صفن
- الصفن: الجمع بين الشيئين ضاما بعضهما إلى بعض. يقال: صفن الفرس قوائمه، قال تعالى: }الصافنات الجياد{ [ص/31]، وقرئ: (فاذكروا اسم الله عليها صوافن) (سورة الحج: آية 36، وهي قراءة شاذة)، والصافن: عرق في باطن الصلب يجمع نياط القلب. والصفن: وعاء يجمع الخصية، والصفن: دلو مجموع بحلقة.
ملخص اللسان:
1.     الصَّفْنُ والصَّفَنُ والصَّفْنَة والصَّفَنَةُ: وِعاء الخُصْية.جلدة بيضة الإنسان،
2.     وصَفَنَه يَصْفِنُه صَفْناً: شق صَفَنَه.
3.     والصُّفْنُ: كالسُّفْرة بين العَيْبةِ والقِرْبة يكون فيها المتاع،
4.     الصَّفْنَةُ،هي السُّفْرة التي تُجْمَع بالخيط؛ومنه يقال: صَفَنَ ثيابَه في سَرْجه إذا جمعها.
5.     والصُّفْنُ: الرَّكْوَةُ.
6.     والصَّافِنُ: عِرْق ينغمس في الذِّراع في عَصَبِ الوَظِيفِ.
7.     الصافنُ: الأَكحلُ من الدواب الأَبْجَلُ.
8.     وصَفَنَتِ الدابةُ تَصْفِنُ صُفُوناً: قامت على ثلاثٍ وثَنَتْ سُنْبُكَ يدِها الرابعَ.
9.     كل صافٍّ قدميه قائماً فهو صافِنٌ، والقول الثاني أَن الصَّافِنَ من الخيل الذي قد قَلَب أَحدَ حوافره وقام على ثلاث قوائم.
لسان العرب
● - صفن: الصَّفْنُ والصَّفَنُ والصَّفْنَة والصَّفَنَةُ: وِعاء الخُصْية.       وفي الصحاح: الصَّفَنُ، بالتحريك، جلدة بيضة الإنسان، والجمع أَصْفانٌ.       وصَفَنَه يَصْفِنُه صَفْناً: شق صَفَنَه. والصُّفْنُ: كالسُّفْرة بين       العَيْبةِ والقِرْبة يكون فيها المتاع، وقيل: الصُّفْنُ من أَدَم كالسُّفْرة       لأَهل البادية يجعلون فيها زادهم، وربما اسْتَقَوْا به الماءَ كالدَّلْوِ؛       ومنه قول أَبي دُواد:       هَرَقْتُ في حَوْضِه صُفْناً ليَشْرَبَه       في دائِرٍ خَلَقِ الأَعْضادِ أَهْدامِ.       ويقال: الصُّفْنُ هنا الماء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: لئن بقيتُ       لأُسَوِّيَنَّ بين الناسِ حتى يأْتِيَ الراعِيَ حقُّه في صُفْنِه لم       يَعْرَقْ فيه جَبينُه؛ أَبو عمرو: الصُّفْنُ، بالضم، خريطة يكون للراعي فيها       طعامه وزِنادُه وما يحتاج إليه؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:       معه سِقاءٌ لا يُفَرِّطُ حَمْلَهُ       صُفْنٌ، وأَخْراصٌ يَلُحْنَ، ومِسْأَبُ       وقيل: هي السُّفْرة التي تجمع بالخيط، وتضم صادها وتفتح؛ وقال الفراء:       هو شيء مثل الدلو أَو الرَّكْوَة يتوضأُ فيه؛ وأَنشد لأَبي صخر الهذلي يصف       ماءً ورَدَه:       فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ،       خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا       قال أَبو عبيد: ويمكن أَن يكون كما قال أَبو عمرو والفراء جميعاً أَن       يُسْتَعْمَلَ الصُّفْنُ في هذا وفي هذا، قال: وسمعت من يقول الصَّفْنُ،       بفتح الصاد، والصَّفْنة أَيضاً بالتأْنيث. ابن الأَعرابي: الصَّفْنَةُ، بفتح       الصاد، هي السُّفْرة التي تُجْمَع بالخيط؛ ومنه يقال: صَفَنَ ثيابَه في       سَرْجه إذا جمعها. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، عَوَّذَ       عليّاً حين رَكبَ وصَفَنَ ثيابَه في سَرْجه أَي جمعها فيه. أَبو عبيد:       الصَّفْنَةُ كالعَيْبَة يكون فيها متاع الرجل وأَداتُه، فإِذا طرحت الهاء       ضممت الصاد وقلت صُفْنٌ، والصُّفْنُ، بضم الصاد: الرَّكْوَةُ. وفي حديث       عليّ، عليه السلام: الْحَقْنِي بالصُّفْنِ أَي بالرَّكْوَة. والصَّفَنُ: جلد       الأُنثيين، بفتح الفاء والصاد؛ ومنه قول جرير:       يَتْرُكْنَ أَصْفانَ الخُصَى جَلاجِلا.       والصَّفْنَةُ: دلو صغيرة لها حَلقة واحدة، فإِذا عظمت فاسمها الصُّفْنُ،       والجمع أَصْفُنٌ؛ قال:       غَمَرْتُها أَصْفُناً من آجِنٍ سُدُمٍ،       كأَنَّ ما ماصَ منه في الفَمِ الصَّبِرُ.       عَدَّى غَمَرت إلى مفعولين لأَنها بمعنى سَقَيْتُ. والصَّافِنُ: عِرْق       ينغمس في الذِّراع في عَصَبِ الوَظِيفِ. والصَّافِنانِ: عرقان في الرجلين،       وقيل: شُعْبَتان في الفخذين. والصَّافِنُ: عِرْق في باطن الصلب طُولاً       متصل به نِياطُ القلب، ويسمى الأَكْحل. غيره: ويسمى الأَكحلُ من البعير       الصافنُ، وقيل: الأَكحلُ من الدواب الأَبْجَلُ. وقال أَبو الهيثم:       الأَكْحَل والأَبْجَلُ والصافِنُ هي العروق التي تُفصد، وهي في الرِّجْلِ       صافِنٌ، وفي اليد أَكْحَلُ. الجوهري: الصَّافِنُ عرق الساق. ابن شميل:       الصَّافِنُ عرق ضخم في باطن الساق حتى يَدْخُلَ الفخذَ، فذلك الصافنُ. وصَفَنَ       الطائرُ الحشيشَ والوَرَقَ يَصْفِنُه صَفْناً وصَفَّنَه: نَضَّدَه       لِفراخه، والصَّفَنُ: ما نَضَّدَه من ذلك . الليث: كل دابة وخَلْق شِبْه       زُنْبُورٍ يُنَضِّدُ حولَ مَدْخَله ورَقاً أَو حشيشاً أَو نحو ذلك، ثم يُبَيِّتُ       في وسطه بيتاً لنفسه أَو لِفراخه فذلك الصَّفَنُ، وفعله التَّصْفِينُ.       وصَفَنَتِ الدابةُ تَصْفِنُ صُفُوناً: قامت على ثلاثٍ وثَنَتْ سُنْبُكَ       يدِها الرابعَ. أَبو زيد: صَفَنَ الفرسُ إذا قام على طرف الرابعة. وفي       التنزيل العزيز: إذ عُرِضَ عليه بالعَشِيِّ الصافِناتُ الجِيادُ. وصَفَنَ       يَصْفِنُ صُفُوناً: صَفَّ قدميه. وخيل صُفُونٌ: كقاعد وقُعُود؛ وأَنشد ابن       الأَعرابي في صفة فرس:       أَلِفَ الصُّفُونَ، فلا يَزالُ كأَنه       مما يَقُومُ على الثلاثِ كسيرا       قوله: مما يقوم، لم يرد من قيامه وإنما أَراد من الجنس الذي يقوم على       الثلاث، وجعل كسيراً حالاً من ذلك النوع الزَّمِنِ لا من الفرس المذكور في       أَول البيت؛ قال الشيخ: جعل ما اسماً منكوراً. أَبو عمرو: صَفَنَ الرجلُ       برجله وبَيْقَرَ بيده إذا قام على طرف حافره. ومنه حديث البَرَاءِ بن       عازِبٍ: كنا إذا صَلَّيْنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فرفَع رأْسَه       من الركوع قمنا خَلْفَه صُفُوناً، وإِذا سجد تَبِعْناه، أَي واقفين قد       صَفَنَّا أَقدامنا؛ قال أَبو عبيد: قوله صُفُوناً يُفَسَّرُ الصافنُ       تفسيرين: فبعض الناس يقول كل صافٍّ قدميه قائماً فهو صافِنٌ، والقول الثاني أَن       الصَّافِنَ من الخيل الذي قد قَلَب أَحدَ حوافره وقام على ثلاث قوائم.       وفي الصحاح: الصَّافِنُ من الخيل القائم على ثلاث قوائم وقد أَقام الرابعة       على طرف الحافر، وقد قيل: الصافِنُ القائم على الإطلاق؛ قال الكميت:       نُعَلّمُهم بها ما عَلَّمَتْنا       أُبُوَّتُنا جوارِيَ، أَو صُفُونا       وفي الحديث: من سَرَّه أَن يقوم له الناسُ صُفُوناً أَي واقفين.       والصُّفُون: المصدر أَيضاً؛ ومنه الحديث: فلما دَنا القومُ صافَنَّاهُم أَي       واقَفْناهم وقُمْنا حِذاءَهم. وفي الحديث: نهى عن صلاةِ الصَّافِنِ أَي الذي       يجمع بين قدميه، وقيل: هو أَن يَثْنِيَ قدمه إلى ورائه كما يفعل الفرسُ       إذا ثَنى حافره. وفي حديث مالك ابن دينار: رأَيتُ عِكْرِمَةَ يُصَلِّي وقد       صَفَنَ بين قدميه. وكان ابن عباس وابن مسعود يقرآن: فاذكروا اسمَ الله       عليها صَوافِنَ، بالنون، فأَما ابن عباس ففسرها مَعْقُولةً إِحْدى       يَدَيْها على ثلاث قوائم، والبعير إذا نحر فعل به ذلك، وأَما ابن مسعود فقال:       يعني قِياماً. وقال الفراء: رأَيت العرب تجعل الصَّافِنَ القائمَ على ثلاث       وعلى غير ثلاث، قال: وأَشعارهم تدل على أَن الصُّفُونَ القيامُ خاصة؛       وأَنشد:       وقامَ المَها يُقْفِلْنَ كُلَّ مُكَبَّلٍ،       كما رُصَّ أَيْقا مُذْهَبِ اللَّوْنِ صافِنِ.       المَها: البقر يعني النساء، والمُكَبَّلُ: أَراد الهودج، يُقْفِلْنَ:       يَسْدُدْنَ، كما رُصَّ: كما قُيِّد وأُلْزِق، والأَيْقُ: الرُّسْغُ،       مُذْهَبِ اللون: أَراد فرساً       يعلوه صُفْرَة، صافِن: قائم على ثلاث قوائم، قال: وأَما الصَّائِنُ فهو       القائم على طرف حافره من الحَفا، والعرب تقول لجمع الصافِنِ صَوافِن       وصافِنَات وصُفُونٌ. وتَصَافَنَ القومُ الماءَ إذا كانوا في سفر فقلَّ عندهم       فاقتسموه على الحَصاةِ. أَبو عمرو: تَصَافَنَ القومُ تَصَافُناً، وذلك       إذا كانوا في سفر ولا ماء معهم ولا شيء، يقتسمونه على حَصاةٍ يُلْقونها في       الإِناء، يُصَبُّ فيه من الماء بقدر ما يَغْمُر الحصاة فيعطاه كل رجل       منهم؛ وقال الفرزدق:       فلما تَصَافَنَّا الإدَاوةَ، أَجْهَشَتْ       إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُراضِمِ       الجوهري: تَصَافَنَ القومُ الماء اقتسموه بالحِصَص، وذلك إِنما يكون       بالمَقْلَةِ تَسْقي الرجلَ قدر ما يَغْمُرها، فإِن كانت من ذهب أَو فضة فهي       البَلَدُ. وصُفَيْنة: قرية كثيرة النخل غَنَّاءُ في سَوادِ الحَرَّةِ؛       قالت الخَنْساء:       طَرَقَ النَّعِيُّ على صُفَيْنَةَ غُدْوَةً،       ونَعَى المُعَمَّمَ من بَني عَمْرِو.       أَبو عمرو: الصَّفْنُ والصَّفْنة الشَّقْشِقَة. وصِفِّينُ: موضع كانت به       وقعة بين علي، عليه السلام، ومعاوية، رضي الله عنه، قال ابن بري: وحقه       أَن يذكر في باب الفاء في ترجمة صفف، لأَن نونه زائدة بدليل قولهم       صِفُّون، فيمن أَعربه بالحروف. وفي حديث أَبي وائل: شَهِدْتُ صِفِّينَ وبِئْسَتِ       الصِّفُّونَ، وفيها وفي أَمثالها لغتان: إِحداهما إِجراء الإعراب على ما       قبل النون وتركها مفتوحة كجمع السلامة كما قال أَبو وائل، والثانية أَن       تجعل النون حرف الإِعراب وتقرّ الياء بحالها فنقول: هذه صِفِّينُ ورأَيت       صِفِّينَ ومررت بصفِّينَ، وكذلك تقول في قِنَّسْرِينَ وفِلَسْطِينَ       ويَبْرِينَ.
مقاييس اللغة:
(صفن) الصاد والفاء والنون أصلانِ صحيحانِ، أحدهما جنسٌ من القيامِ، والآخر وِعاءٌ من الأوعية.
فالأوّل: الصُّفون، وهو أن يقومَ الفرسُ على ثلاثِ قوائمَ ويرفعَ الرَّابعة، إلاَّ أنَّه ينالُ بطرَف سُنْبُكِها الأرض. والصَّافن: الذي يصفُّ قدمَيه. وفي حديث البَرَاء: "قمنا خَلْفَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صُفُوناً". ومنه تَصَافَنَ القومُ [الماء([4])]، وذلك إِذا اقتسموه بالصُّفْن، والصُّفْن: جلدةٌ يُسْتَقَى بها. قال:
فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ  غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])
ويقال إنَّ ذلك إِنَّما يكون على المَقْلَة، يُسقى أحدُهم قَدْر ما يغمُرها.
ومما شذَّ عن الأصلين: الصَّافن، وهو عِرْقٌ([6]).
القاموس المحيط:
الصَّفْنُ وعاء الخُصْيَةِ، ويُحَرَّكُ، والسُّفْرَةُ، والشِقْشِقَةُ، كالصَّفْنَةِ فيهما، وبالضم كالرَّكْوَةِ يُتَوَضَّأُ فيها، وخَريطَةٌ لِطَعامِ الرَّاعي وزِنادِهِ وأدَاتِهِ، كالصَّفْنَةِ، بالفتحِ. وتَصافَنُوا الماء اقْتَسَمُوهُ بالحِصَصِ. وصَفَنَ الفَرَسُ يَصْفِنُ صُفوناً قامَ على ثلاثِ قوائِمَ وطَرَفِ حافِرِ الرابعةِ،
و الرجُلُ: صَفَّ قَدَمَيْهِ، و به الأرضَ: ضَرَبَهُ. والصَّفَنُ، محرَّكةً: ما فيه السُّنْبُلَةُ من الزَّرْعِ، وبَيْتٌ يُنَضِّدُهُ الزُّنْبُورُ ونحوهُ لنفسِهِ أو لفِراخِهِ، وفِعْلُهُ: التَّصْفِينُ. وصَفَنَةُ، محرَّكةً: ع بالمدينةِ. وكجُهَيْنَةَ: د بالعاليةِ في دِيارِ بَنِي سُلَيْمٍ. والصَّافِنُ: فَرَسُ مالِكِ بنِ خُزَيْمٍ الهَمْدَانِيِّ.
وصِفِّينُ، كسِجِّينٍ: ع قُرْبَ الرَّقَّةِ بِشاطىء الفُراتِ، كانت به الوَقْعَةُ العُظْمَى بينَ عَلِيٍّ ومُعَاوِيَةَ، غُرَّةَ صَفَرَ سَنَةَ 37، فَمِنْ ثَمَّ احْتَرَزَ الناسُ السَّفَرَ في صَفَرَ.
تاج العروس:
( الصفن ) بالفتح ( وعاء الخصية ويحرك ) وفي الصحاح الصفن بالتحريك جلدة بيضة الانسان والجمع اصفان قلت ومنه قول جرير * يتركن اصفان الخصى جلا جلا * وظاهر سياق المصنف رحمه الله تعالى ان التحريك مرجوح وليس كذلك بل هو الراحج والفتح لغة فيه ( و ) الصفن ( السفرة ) وشبهها بين العيبة والقربة ( و ) قال أبو عمرو الصفن ( الشقشقة كالصفنة فيهما ) عن ابى عمرو وابن الاعرابي قال ابن الاعرابي الصفنة هي السفرة التى تجمع بالخيط ( و ) الصفن ( بالضم كالركوة يتوضا فيها ) عن الفراء وانشد لابي صخر الهذلى يصف ماء ورده فخضخضت صفنى في جمه * خياض المدابر قدحا عطوفا وفي حديث على الحقنى بالصفن أي بالركوة ( و ) الصفن ( خريطة ) من ادم ( لطعام الراعى وزناده واداته ) وربما استقوا به الماء كالدلو وانشد أبو عمرو لساعدة بن جوية معه سقاء لا يفرط حمله * صفن واخراص يلحن ومساب ( كالصفنة بالفتح ) قال أبو عبيد الصفنة كالعيبة يكون فيها متاع الرجل واداته فإذا طرحت الهاء ضممت الصاد وقال غيره الصفنة دلو صغيرة لها حلقة واحدة فإذا عظمت فاسمها الصفن والجمع اصفن قال غمرتها اصفنا من آجن سدم * كان ما ماص منه في الفم الصبر ( وتصافنوا الماء اقتسموه بالحصص ) وذلك انما يكون بالمقلة تسقى الرجل بقدر ما يغمرها كما في الصحاح وقال أبو عمرو تصافن القوم الماء إذا كانوا في سفر ولا ماء معهم ولا شئ يقتسمونه على حصاة يلقونها في الاناء يصب فيه من الماء قدر ما يغمر الحصاة فيعطاه كل واحد منهم قال الفرزدق فلما تصافنا الادارة اجهشت * الى غضون العنبري الجراضم ( وصفن الفرس يصفن صفونا قام على ثلاث قوائم وطرف حافر الرابعة ) دون قيد بيد أو رجل وانشد ابن الاعرابي في صفة فرس الف الصفون فلا يزال كانه * مما يقوم على الثلاث كسيرا اراد من الجنس الذى يقوم على الثلاث وقال أبو زيد صفن الفرس قام على طرف الرابعة وقال غيره قام على ثلاث وثنى سنبك يده الرابع وهو صافن من خيل صوافن وصفون وصافنات وفي الصحاح الصافن من الخليل القائم على ثلاث قوائم وقد اقام الرابعة على
طرف الحافر وفي التنزيل العزيز إذ عرض عليه بالعشى الصافنات الجياد وكان ابن عباس وابن مسعود يقرآن فاذكروا اسم الله عليها صوافن بالنون فاما ابن عباس ففسرها معقولة احدى يديها على ثلاث قوائم والبعير إذا نحر فعل به ذلك واما ابن مسعود رضى الله تعالى عنه فقال يعنى قياما ( و ) يقال صفن ( الرجل ) إذا ( صف قدميه ) ومنه حديث عكرمة رايت عكرمة يصلى وقد صفن قدميه وفي حديث آخر نهى عن صلاة الصافن أي الذى يجمع بين قدميه وقيل هو ان يثنى قدمه الى ورائه كما يفعله الفرس إذا ثنى حافره وفي حديث البراء قنا خلفه صفونا قال أبو عبيد يفسر الصافن تفسيرين فبعض الناس يقول كل صاف قدميه قائما فهو صافن والقول الثاني الصافن من الخيل الذى قد قلب احد حوافره وقام على ثلاث وقال الفراء رايت العرب تجعل الصافن القائم على ثلاث وعلى غير ثلاث قال واشعارهم تدل على ان الصفون القيام خاصة قال واما الصائن فهو القائم على طرف حافره من الحفا كما سيأتي ( و ) صفن ( به الارض ) يصفنه صفنا ( ضربه والصفن محركة ما فيه السنبلة من الزرع ) على التشبيه ( و ) ايضا ( بيت ينضده الزنبور ونحوه من حشيش وورق ( لنفسه أو لفراخه ) قال الليث ( وفعله التصفين وصفنه محركة ع بالمدينة ) بين بنى عمرو ابن عوف وجبلي وضبطه نصر بالفتح ( و ) صفينة ( كجهينة د بالعالية في ديار بنى سليم ) على يومين من مكة ذو نخل ومزارع واهل كثير عن نصر وقال غيره قرية غناء في سواد الحيرة قالت الخنساء طرق النعى على صفينة غدوة * ونعى المعمم من بنى عمرو ( والصافن فرس مالك بن خزيم الهمداني وصفين كسجين ع قرب الرقة بشاطئ الفرات كانت به الوقعة العظمى بين على ومعاوية )
رضى الله تعالى عنهما ( غرة ) شهر ( صفر سنة 37 ) من الهجرة الشريفة ( فمن ثم احترز لاناس السفر في صفر ) قال شيخنا رحمه الله تعالى كانه ضمنه معنى توقى ولذلك عداه بنفسه والا قالا حتراز يتعدى بمن أو عن قال ولا اعتداد بفعل الناس واحترازهم فلا يعتبر مع ورود الخبر بقوله عليه السلام لا عدوى ولا ظيرة ولا صفر قال ابن برى وحق صفين ان يذكر في باب الفاء لان نونه زائدة بدليل قولهم صفون فيمن اعربه بالحروف وفى حديث ابى وائل شهدت صفين وبئست الصفون وفى تقريب المطالع الاغلب عليه التأنيث وفى اعرابه اربع لغات اعراب جمع المذكر السالم واعراب عربون واعراب غسلين ولزوم الواو مع فتح النون واصله في المشارق لعياض رحمه الله تعالى قال شيخنا وبقى عليه اعراب ما لا ينصرف للعلمية والتانيت أو شبه الزيادة كما قاله عياض وغيره وفى المصباح في صف هو فعلين من الضف أو فعيل من الصفون فالنون اصلية على الثاني وكل ذلك واجب الذكر وقد تركه المصنف رحمه الله تعالى * ومما يستدرك عليه الصفن بالضم الماء وبه فسر قول ابى دواد هرقت في حوضه صفنا ليشربه * في داثر خلق الاعضاد اهدام وصفن ثيابه في سرجه أي جمعها فيه وصفن الطائر الحشيش صفنا نضد حول مدخله والصافن عرق ينغمس في الذراع في عصب الوظيف وقيل الصافنان شعبان في الفخذين وقيل هو عرق في باطن الصلب يتصل به نياط القلب ويسمى الاكحل وذكره المصنف رحمه الله تعالى في سفن وهذا محل ذكره وفى الصحاح الصافن عرق النسا والصفون الوقوف والمصافنة المواقفة بحذاء القوم وصافن الماء بين القوم فاعطاني صفنة أي مقلة وصفينة كسفينة موضع بالمدينة بين بنى سالم وقبا عن نصروا صفون بالضم قرية بالصعيد الاعلى على شاطئ غربي النيل تحت اسنا وهى على تل عال

_Türkçe çeviri henüz yok_
