# صفن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%81%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صفن

ص ن ف
صنف ، صفن ، نفص ، نصف : مستعملة .
صنف : قال الليث : الصَّنْفُ : طائفةٌ من كلّ شيء ، فكلُّ ضَرْب من الأشياء صَنْفٌ واحد على حِدَة . والتّصنيف : تمييزُ الأشياء بعضِها من بعضٍ .
ابن السكّيت : يقال : صِنْفٌ وصَنْفٌ من المَتاع ، لُغَتان . وعُودٌ صَنْفِيّ للبخور لا غير .
أبو عُبَيْد : صَنِفَةُ الإزار : طُرّتُه .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : صَنِفةُ الثوب : زاوِيَتُه ، وللثوب أربع صَنِفات .
الليث : الصَّنِفَة والصِّنْفة : قِطعةٌ من الثوْب ، وطائفةٌ من القبيلة .
ورَوَى أبو العبَّاس عن سلمة عن الفرَّاء أنّه أنشدَه :
سَقْياً لحُلْوانَ ذي الكروم
وما صُنِّفَ من تينه ومن عِنَبِه
أنشده الفرّاء : صُنِّف وغيرُه رواه صَنَّف .
وقال : صُنِّف : مُيِّز ، وصَنَّفَ : خَرج ورَقُه .
نصف : قال الليث : النِّصف : أحدُ جُزْأَيِ الكمالِ . ونُصْف : لغةٌ رديئة .
الحَرّاني عن ابن السكّيت : أنصَفَ الرجلُ صاحبَه إنصافاً ، وقد أعطاه النّصَفة . ويقال : قد نَصَف النهارُ يَنصُف : إذا انتَصَف .
وقال المسيّب بن عَلَس يصفُ غائصاً في البحر على دُرّة :
نَصفَ النهارُ الماءُ غامِرُهُ
ورَفيقُه بالغَيْب ما يَدرِي
أراد انتَصَف النهارُ والماءُ غامره فانتصَف النهارُ ولم يَخرج من الماء . ويقال : قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه : إذا بلغ نِصفَها ، وأنشد :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفةٍ
أُشمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئْزرِي
وقال ابن ميادة يمدح رجلاً فقال :
تَرى سيْفَه لا يَنصُفُ السَّاقَ نَعْلُه
أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحَامِلُهْ
وقال : نصفَ القومَ يَنصُفُهم إذا خَدَمَهم . والنّاصفُ والمِنصَفُ : الخادم .
ابن الأعرابيّ : نصفتُ الشيء : أخذتُ نِصْفَه . ويقال للخادم : مِنصَف ومَنْصَف . وقد نَصَفْتَه : إذا خدمْتَه ، وتنصَّفْتُه مثله .
قال : والنّصيف : الخمار . والنَّصيف : الخادم . ونَصفَ الشيء : إذا بَلَغ نِصْفَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَنصف الرجل : إذا أَخَذ الحقّ وأَعطَى الحقّ . وأَنصف : إذا سارَ نصفَ النهار . وأَنصف : إذا حَزم سيِّده .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسُبّوا أصحابي فإنّ أحدَكم لو أنفَق ما في الأرض جميعاً ما أَدرَك مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه ) .
قال أبو عُبَيد : العَرَبُ تسمِّي النِّصْف النّصِيفَ ، كما يقولون في العُشر : العَشِير ، وفي الثمن الثمِين ، وأنشد :
لَم يَفْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ
ولا تُمَيْرَاتٌ ولا تَعجيفُ
قال : والنصِيف في غير هذا الخِمار ، ومنه الحديث الآخَر في الحُورِ العِينِ : ( ولَنصِيفُ إحداهنّ على رأسها خيرٌ من الدّنيا وما فيها ) ، ومنه قول النابغة :
سَقَط النَّصيفُ ولم تُرِد أسقاطَه
فتناولْته واتْقتنا باليَدِ
وقال أبو سَعِيد : النَّصيف : ثوبٌ تتجلّل به المرأَة فوق ثيابها كلِّها ؛ سُمِّي نصيفاً لأنه نصَف بين الناس وبينها فحجز أبصارهم عنها .
قال : والدليلُ على صحة ما قاله : سَقَط النّصيف ، لأنّ النّصيفَ إذا جُعِلَ خِماراً فسَقَط فليس لِسِتْرِها وجهَها مع كشفِها شعرَها معنًى . نَصيفُ المرأة : مَجرُها .
الليث : قَدَحٌ نَصْفانُ : بلغ الكَيْلُ نِصْفَه ، وشَطْران مثله .
أبو عبيد : قَدَحٌ نَصْفان : بلغَ الكيلُ نِصْفَه . قال : والنَّصف من النِّساء : التي بَلَغتْ خمساً وأربعين ونحوها .
وقال الليث : المرأة بين الحديثة والمُسِنَّة . والنّصفة : اسم الإنصاف ، وتفسيرُه أن تعطيَه من نفسِك النّصف ، أي : تعطيه من الحقّ لنفسك .
ويقال : انتَصفْتُ من فلان ، أي : أخذتُ حقّي كملاً حتى صِرْتُ وهو على النَّصيف سراء .
والنَّصفة : الْخُدّام ، واحدهم ناصِف . والمَنْصفُ من الطريق ومن النَّهار ومن كل شيء وسَطُه .
قال : ومنتصف الليل والنهار : وسطُه ، وانتَصف النهارُ ونَصفَ فهو يَنصف .
قال : والناصفةُ : صَخرةٌ تكون في مَناصِف أسنادِ الوادي ونحو ذلك من المسايل .
أبو عبيد : النّواصف : مَجارِي الماء ، واحدتُها ناصفةُ ، وأنشَد :
خَلايا سَفين بالنَّواصِفِ من دَدِ
شمر عن ابن الأعرابي : النَّاصفة من الأرض : رَحَبة بها شجر ، لا تكون ناصفةً إلاّ ولها شجر .
وقال غيره : تنصّفْتُ السلطانَ ، أي : سألتُه أن يُنصِفني ، وقول ابن هَرْمة :
أنِّي غَرِضْتُ إلى تناصُفِ وجْهِها
غَرَضَ المُحِبُّ إلى الحبيبِ الغائبِ
قال ابن الأعرابي : تَناصُف وجهِها :
محاسنُها ، أي : أنها كلها حَسَنة يَنصِف بعضُها بعضاً .
وقال غيره : كلّ شيء بلغ نِصْفَ غيرِه فقد نصفَه ، وكلُّ شيء بَلَغَ نِصفَ نَفْسِه فقد أنصف .
قلتُ : والقولُ ما قال ابن السكّيت : نَصفَ النهارُ : إذا انتَصف .
ويقال : نصفتُ الشيءَ : إذا أخذتَ نصفَه . والنّصفُ : الإنصاف .
ابن شُميل : إنّ فلانَة لعلَى نَصِفها ، أي : نِصف شَبابها . وأنشد :
إنّ غُلاماً غرَّه جَرْشَبِيّةٌ
على نَصَفها من نَفْسِه لضَعِفُ
قال : الجَرْشَبيَّة : العَجوزُ الكبيرةُ الهَرِمة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنصَف الرجلُ : إذا سارَ نِصفَ النهارِ .
نفص : الليث : أنْفَص الرجلُ ببوْله : إذا رَمَى به .
أبو عبيد عن الأصمعي : أخَذَ الغَنم النُّفَاصُ : وهو أن يأخذها داءٌ فتَنفِصُ بأبوالها ، أي : تَدفَعُها دَفْعاً حتى تموت .
وقال أبو عمرو : نافَصْتُ الرجلَ منافَصةً ، وهو أن تقول له : تَبُول أنت وأبولُ أنا ، فننظرَ أيُّنا أبعَدُ بَوْلاً ، وقد نافَص فنَفَصَ ، وأنشد :
لَعَمرِي لقد نافَصْتَني فَنَفَصْتَني
بذِي مُشْتَفِرَ بَوْلهُ مُتفاوِتُ
أبو عبيد عن الأصمعي : أنْفصَ بالضَّحِك وأنْزَقَ وزهْزَقَ بمعنًى واحد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سَلمة عن الفراء : أنفَص بشَفَتيه كالمُتَرَمِّزِ ، وهو الذي يُشير بشفَتَيه وعيْنَيْه .
صفن : رُوِي عن البراء بن عازب أنه قال : ( كنّا إذا صلّينا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرفَع رأسه من الركوع قُمنا خَلْفَه صُفوناً ) .
قال أبو عبيد : قوله : ( صُفوناً ) يُفسَّر الصافنُ تفسيرين ، فبعضُ الناس يقول : كلّ صاف قَدَميْه قائماً فهو صافِن . والقولُ الثاني : أن الصَّافن من الخيْل : الذي قد قَلَب أحدَ حَوافره وقام على ثلاثِ قوائمَ .
كان ابنُ مسعود وابنُ عباس يقرآن قولَ الله جلّ وعزّ : ( فاذكروا اسمَ اللَّه عليها صوافن ) ( الحج : 36 ) ، بالنون .
فأمَّا ابن عباس ففسَّرها : مَعقولةً إحدى يدَيْها على ثلاثِ قوائم .
وأما ابن مسعود فقال : يعني قياماً .
وروي عن مجاهد نحو قول ابن عباس .
وقال الفراء : رأيتُ العربَ تَجعَل الصافِنَ القائمَ على ثلاثٍ وعلى غير ثلاث .
قال : وأشعارُهم تَدُلّ على أنّ الصُّفُون القيامُ خاصّة ، وأنشد للطّرماح :
وقامَ المَها يُفْفِلْن كلَّ مُكبَّلٍ
كما رُصَّ أيْقاً مُذْهَبِ اللَّون صافِنِ
قال : الصافنُ : القائم . وأما الصائن : فهو القائم على طَرْف حافرِه .
وقال أبو زيد : صفَنَ الفَرَسُ : إذا قامَ على طرف الرابعة . والعَرَب تقول لجميع الصافن : صَوَافن وصافنات وصُفُون .
وفي حديث عمر : لئن بقِيتُ لأُسوِّيَنّ بين الناس حتى يأتيَ الراعيَ حقُّه في صُفْنِه لَم يَعرَق فيه جَبِينُه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الصُّفْنُ : خريطةٌ تكون للرّاعي فيها طَعامُه وزِنادُه وما يَحتاج إليه .
وقال الفراء : هو شيءٌ مثل الرَّكْوة يُتوضَّأ فيه ، وأنشد للهُذَلِيّ :
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِر قِدْحاً عَطُوفَا
قال أبو عبيد : ويمكن أن يكون كما قال أبو عمرو والفراء جمعاً أن يُسْتعمل الصُفْنُ في هذا وفي هذا .
قال : وسمعتُ من يقول : مُصَفن بفتح الصاد ، والصَّفْنة أيضاً بالتأنيث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الصَّفْنة بفَتْح الصاد : هي السُّفْرة التي تُجمَع بالخيط ، ومنه يقال : صَفَن ثيابَه في سَرْجِه : إذا جمعها .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه عوَّذ عليّاً حين رَكِب وصَفَن ثيابه في سرجه ) ، قال : وأمّا الصُّفْن بضم الصاد : فهو الرَّكوة .
قال : الصَّفَنُ : جِلْدُ الأنْثيَين بفتح الفاء والصاد وجمعُه أصفان ، ومنه قولُ جَرِيرٍ :
يَتْرُكْن أَصفانَ الْخُصَى جَلاَجِلا
قلت : والصواب ما قال ابن الأعرابي من الأحرف الثلاثة .
وقال الليث : كلّ دابة . وخَلْق شِبْه زُنْبُور يُنضِّدُ حولَ مَدخَله ورَقاً أو حَشيشاً أو نحو ذلك ، ثم يُبَيِّتُ في وسطه بَيتاً لنفسه أو لِفراخه فذلك الصَّفَن ، وفعلُه التَّصْفِين .
والصافن : عِرْقٌ في باطن الصُّلْب يتّصل به طُولاً ، ونِياطُ القَلْب مُعَلَّق به ويسمّى الأكْحَلُ من البعيد الصافنَ .
وقال غيرُه : الأكحلُ من الدّوابّ الأبْجَل .
وقال أبو الهيثم : الأكْحَل والأبْجَل والصافِن : هي العُروق التي تُفْصَد ، وهي في الرِّجْل صافن وفي اليَدِ أكْحَل .
عَمرو عن أبيه : صَفَنَ الفَرَس برجلِه وبَيْقَرَ بِيَدِه : إذا قام على طرف حافرِهِ .
قال : والصّفَن أيضاً : أن يُقسَمَ الماءُ إذا قلّ بحَصاة القَسْم ، ويقال لها المقْلَةُ ؛ فإِن كانت من ذَهَب أو فِضّة فهِيَ البلد .
أبو عُبَيد عن أبي عَمرو : تَصَافَنَ القومُ تَصَافناً ، وذلك إذا كانوا في سَفَرٍ ولا ماءَ معهم ولا شيءَ يَقْتَسِمُونه على حَصاةٍ يُلْقُونَها في الإناءِ يُصَبُّ فيه من الماءِ قدرَ ما يَغْمُر الحَصاة فيُعطاه كل رجل منهم ،
وقال الفرزدق :
فلمّا تَصافَنَّا الإداوَةَ أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُرَاضِمِ
شَمر عن أبي مَنْحُوف عن أبي عُبَدة : الصَّفْنَةُ كالعَيْبة يكون فيها متاعُ الرجل وأَدَاتُه ، فإذا اطرحتَ الهاءَ قلتَ صُفْن ، وأنشد :
تركتُ بذي الجَنْبَيْنِ صُفْنِي وَقِرْبَتِي
وقَدْ أَلَّبُوا خَلْفِي وقَلَّ المَسَارِبُ
قال : وقال أبو عمرو : الصَّفْن والصَّفْنَةُ : شِقْشِقةُ البَعير .
ابنُ شُميل : الصافِن : عِرْق ضَخْمٌ في باطن الساق حتَّى يَدخُل الفَخذ ، فذلك الصافن .

### Türkçe

ص ن ف
**صنف** ، **صفن** ، **نفص** ، **نصف** : kullanımdadır.

**صنف** : Leys dedi: **الصَّنْفُ**: her şeyden bir taife; eşyadan her bir tür, başlı başına bir tek صنف’tır. **التّصنيف**: eşyayı birbirinden ayırt etmektir.

İbnü’s-Sikkît: Eşya hakkında **صِنْفٌ** ve **صَنْفٌ** denir; iki lehçedir. Ve buhur için, başkası değil, **عُودٌ صَنْفِيّ** (denir).

Ebû Ubeyd: **صَنِفَةُ الإزار**: onun kenar şeridi (tırresi)dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **صَنِفةُ الثوب**: onun köşesidir; elbisenin dört **صَنِفات**’ı vardır.

Leys: **الصَّنِفَة** ve **الصِّنْفة**: kumaştan bir parça ve kabileden bir taifedir.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti ki ona şu beyti okumuş:
Hulvân’a, üzüm bağları sahibine su (yağsın),
Ve incirinden ve üzümünden **صُنِّفَ** edilen şeye.

Ferrâ okudu: **صُنِّفَ**; başkası onu **صَنَّفَ** diye rivayet etti.

Ve dedi: **صُنِّفَ**: ayırt edildi; **صَنَّفَ**: yaprağı çıktı.

**نصف** : Leys dedi: **النِّصف**: kemalin iki parçasından biridir. **نُصْف**: kötü bir lehçedir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Adam, arkadaşına **أنصَفَ** eder, **إنصافاً**; ona **النّصَفة**yi vermiştir. Ve denir: **قد نَصَف النهارُ يَنصُف**: **إذا انتَصَف** (günün ortası olunca).

Müseyyeb b. ‘Ales, denizde bir inciye dalanı vasfederek dedi:
Günün yarısı oldu; su onu kaplayıcıdır,
Ve arkadaşı gaybda; bilmez.

İstedi ki: gün ortası oldu ve su onu kaplayıcı idi; böylece gün ortası oldu da sudan çıkmadı. Ve denir: **قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه**: onun yarısına ulaştığında; ve şu beyit okundu:
Komşum bir misafirlik için çağırdığında,
Mîzerim baldırın yarısına varıncaya dek sıvarım.

İbn Miyâde bir adamı överek dedi:
Onun kılıcını, nalı baldırın yarısına varmaz görürsün;
Evet, hayır; taşıma kayışları uzun olsa bile.

Ve dedi: **نصفَ القومَ يَنصُفُهم**: onlara hizmet ettiğinde. **النّاصفُ** ve **المِنصَفُ**: hizmetçi.

İbnü’l-A‘râbî: **نصفتُ الشيء**: onun yarısını aldım. Ve hizmetçiye **مِنصَف** ve **مَنْصَف** denir. Ve **قد نَصَفْتَه**: ona hizmet ettiğinde; ve **تنصَّفْتُه** de onun gibidir.

Dedi: **النّصيف**: başörtüsü. Ve **النَّصيف**: hizmetçi. Ve **نَصفَ الشيء**: yarısına ulaştığında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنصف** adam: hakkı aldığında ve hakkı verdiğinde. Ve **أَنصف**: günün yarısını yürüdüğünde. Ve **أَنصف**: efendisini kuşattığında (sıkıca bağladığında).

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şöyle dedi: ( Ashabıma sövmeyin; çünkü sizden biriniz yeryüzünde olanın hepsini infak etse, onların birinin **مُدّ**üne de **نَصِيفَه**’ine de erişemez. )

Ebû Ubeyd dedi: Araplar **النِّصْف**e **النّصِيف** der; tıpkı **العُشر** hakkında **العَشِير** dedikleri gibi, ve **الثمن** hakkında **الثمِين** (dedikleri gibi). Ve şu beyit okundu:
Ne bir müd onu geçti, ne de bir **نَصِيفُ**,
Ne de küçük hurmacıklar, ne de kötü azık.

Dedi: **النصِيف** bunun dışında başörtüsüdür; ondan, **الحُورِ العِينِ** hakkında diğer hadiste: ( Onlardan birinin başındaki **نَصِيفُ** dünyadan ve içindekilerden hayırlıdır. ) Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
**النَّصيفُ** düştü; onu düşürmek istememişti,
Onu aldım; el ile bizden sakındı.

Ebû Sa‘îd dedi: **النَّصيف**: kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbisedir; ona **نصيفاً** denildi, çünkü insanlar ile onun arasında yarı oldu da onların bakışlarını ondan alıkoydu.

Dedi: Onun dediğinin doğruluğuna delil: “**سَقَط النّصيف**”; çünkü **النّصيف** başörtüsü yapılır da düşerse, saçını açmasıyla yüzünü örtmesinin bir anlamı yoktur. **نَصيفُ المرأة**: onun **مَجرُها**’sıdır.

Leys: **قَدَحٌ نَصْفانُ**: ölçek yarısına ulaştı; ve **شَطْران** da onun gibidir.

Ebû Ubeyd: **قَدَحٌ نَصْفان**: ölçek yarısına ulaştı. Dedi: kadınlardan **النَّصف**: kırk beşe ve benzerine ulaşmış olandır.

Ve Leys dedi: kadın, genç ile yaşlı arasında olandır. Ve **النّصفة**: **الإنصاف**ın adıdır; onun tefsiri: kendinden ona yarıyı vermendir; yani: kendin için olan haktan ona verirsin.

Ve denir: **انتَصفْتُ من فلان**; yani: hakkımı tam aldım, ta ki ben ve o, **النَّصيف** üzere (yarı yarıya) sevinç (durumunda) olduk.

Ve **النَّصفة**: hizmetçilerdir; onların teki **ناصِف**tir. Ve **المَنْصف** yolun, gündüzün ve her şeyin ortasıdır.

Dedi: gecenin ve gündüzün ortası: onun ortasıdır. Ve **انتَصف النهارُ** ve **نَصفَ**; o da **يَنصف**.

Dedi: **الناصفةُ**: vadinin yamaçlarının ortalarında ve buna benzer akıntı yataklarında bulunan bir kayadır.

Ebû Ubeyd: **النّواصف**: su yollarıdır; onun teki **ناصفةُ**’dir. Ve şu beyit okundu:
Dedd’den **النَّواصِف**te gemi gözeleri.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **النَّاصفة**: içinde ağaç bulunan genişçe yer; ancak ağaçlı olursa **ناصفةً** olur.

Ve başkası dedi: **تنصّفْتُ السلطانَ**; yani: ondan beni insafa getirmesini istedim. Ve İbn Hirma’nın sözü:
Onun yüzünün **تناصُف**una yöneldim,
Sevenin, gaip sevgiliye yönelmesi gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَناصُف وجهِها**: onun güzellikleridir; yani: hepsi güzeldir; bir kısmı bir kısmını **يَنصِف** eder.

Ve başkası dedi: her şey, başkasının yarısına ulaşırsa onu **نصفَه** etmiştir; her şey, kendi nefsinin yarısına ulaşırsa **أنصف** etmiştir.

Dedim: söz, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir: **نَصفَ النهارُ**: **إذا انتَصَف**.

Ve denir: **نصفتُ الشيءَ**: yarısını aldığında. Ve **النّصفُ**: **الإنصاف**tır.

İbn Şümeyl: Şüphesiz falanca kadın **لعلَى نَصِفها**’dır; yani: gençliğinin yarısı üzerindedir. Ve şu beyit okundu:
Bir oğlanı, yaşlı bir kadın aldattı;
Kendisinin **نَصَفها**sı üzerinde; elbette zayıftır.

Dedi: **الجَرْشَبيَّة**: büyük, ihtiyar, bunamış kocakarıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنصَف** adam: günün yarısını yürüdüğünde.

**نفص** : Leys: adam, idrarıyla **أنْفَص** etti: onunla fırlattığında.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: koyunları **النُّفَاصُ** aldı; o, onlara bir hastalığın gelmesidir; böylece idrarlarıyla **تَنفِصُ** ederler; yani: onları iterek dışarı atarlar, ta ki ölürler.

Ebû Amr dedi: Adamla **نافَصْتُ** onu **منافَصةً**; o, ona “sen işersin ben de işerim; hangimiz daha uzağa işeriz bakalım” demendir. Ve **قد نافَص** etti de **نَفَصَ** etti. Ve şu beyit okundu:
Hayatıma yemin olsun, benimle **نافَصْتَ** da beni **فَنَفَصْتَ** ettin,
İdrarı farklı farklı olan, bıyıklı bir (şey) ile.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: gülmekle **أنْفصَ** etmek ve **أنْزَقَ** ve **زهْزَقَ** bir tek anlamdadır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan: **أنفَص** etti dudaklarıyla, **كالمُتَرَمِّزِ** gibi; o, dudakları ve iki gözüyle işaret eden kimsedir.

**صفن** : Berâ b. Âzib’den rivayet edildi ki dedi: ( Biz, Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ile namaz kıldığımızda, rükûdan başını kaldırınca arkasında **صُفوناً** olarak dururduk. )

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: ( **صُفوناً** ) — **الصافنُ** iki tefsirle tefsir edilir: insanların bir kısmı der ki: iki ayağını saf edip ayakta duran her kimse o **صافِن**dir. İkinci söz: **الصَّافن** atlardan, toynaklarından birini çevirmiş ve üç ayak üzerinde durmuş olandır.

İbn Mes‘ûd ve İbn Abbâs, Allah’ın عزّ وجلّ sözünü şöyle okurlardı: ( **صوافن** ) (الحج: 36), **بالنون** ile.

İbn Abbâs’a gelince, onu şöyle tefsir etti: bir eli bağlanmış, üç ayak üzerinde.

İbn Mes‘ûd’a gelince, dedi ki: yani ayakta durarak.

Mücâhid’den, İbn Abbâs’ın sözüne yakın (bir söz) rivayet edildi.

Ferrâ dedi: Arapları gördüm; **الصافِن**i, üç üzerinde duran ve üç dışında duran (için) yaparlar.

Dedi: Şiirleri, **الصُّفُون**un özellikle ayakta durmak olduğuna delalet eder. Ve Tırmâh’ın şu beyti okundu:
Ve ceylanlar kalktı; her bağlanmışı ürkütürler,
Sanki altın renkli bir yaban keçisi, dizilmiş, **صافِن**.

Dedi: **الصافنُ**: ayakta duran. Ama **الصائن**: toynağının ucunda ayakta durandır.

Ebû Zeyd dedi: **صفَنَ الفَرَسُ**: dördüncünün ucunda durduğunda. Ve Araplar bütün **الصافن** için **صَوَافن** ve **صافنات** ve **صُفُون** der.

Ömer’in hadisinde: “Eğer kalırsam, insanlar arasında mutlaka eşitleyeceğim; ta ki çobana hakkı, alnı onda terlememiş olarak, **صُفْنِه**’inde gelsin.”

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الصُّفْنُ**: çobanın içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan bir torbadır.

Ferrâ dedi: o, içinde abdest alınan, **الرَّكْوة** gibi bir şeydir. Ve Hüzeli’ye ait şu beyit okundu:
Ve **صُفْنِيَ**mi onun derininde çalkaladım,
Geri dönenin dalışı gibi; eğik bir ok (gibi).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve Ferrâ’nın dediği üzere, ikisinin bir arada olması mümkündür: **الصُفْنُ** bunun için de bunun için de kullanılsın.

Dedi: “**مُصَفن**” diyen işittim; **بفتح الصاد** ile; ve **الصَّفْنة** de dişil olarak.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّفْنة** **بفَتْح الصاد**: ip ile toplanan sofradır; ondan, “**صَفَن ثيابَه في سَرْجِه**” denir: elbiselerini eyerinde topladığında.

Ve Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( Ali’ye, bindiğinde ve elbiselerini eyerinde **صَفَن** ettiğinde, koruyucu dua okudu ). Dedi: ama **الصُّفْن** **بضم الصاد**: o, **الرَّكوة**’dir.

Dedi: **الصَّفَنُ**: **بفتح الفاء والصاد** iki testisin derisidir; çoğulu **أصفان**dır. Ondan Cerîr’in sözü:
Husyenin **أصفان**ını çın çın bırakarak.

Dedim: doğru olan, İbnü’l-A‘râbî’nin üç harf hakkında söylediğidir.

Ve Leys dedi: her binek hayvanı. Ve arı benzeri bir yaratık; girişinin çevresine yaprak yahut ot yahut benzeri şeyleri dizer; sonra onun ortasında kendisi yahut yavruları için bir ev yapar; işte o **الصَّفَن**dir; onun fiili **التَّصْفِين**dir.

Ve **الصافن**: belin iç tarafında, boyuna bitişen bir damardır; kalbin bağı ona asılıdır; uzaktan **الأكْحَلُ**a **الصافنَ** denir.

Ve başkası dedi: binek hayvanlarında **الأكحلُ**: **الأبْجَل**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **الأكْحَل** ve **الأبْجَل** ve **الصافِن**: kan alınan damarlardır; bacakta **صافن**dir, elde **أكْحَل**dir.

Amr, babasından: At, ayağıyla **صَفَنَ** etti ve eliyle **بَيْقَرَ** etti: toynağının ucunda durduğunda.

Dedi: **الصّفَن** ayrıca: su azaldığında, **حَصاة القَسْم** ile suyun paylaştırılmasıdır; ona **المقْلَةُ** denir; eğer altın yahut gümüşten olursa o **البلد**’dir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Kavim **تَصَافَنَ** etti, **تَصَافناً**; bu, seferde olduklarında ve yanlarında su da hiçbir şey de olmadığında, bir taş üzerine paylaştırırlar: onu kaba atarlar; su, taşın üstünü örtecek kadar dökülür; sonra onlardan her adama verilir.

Ferazdak dedi:
Biz, kırbayı **تَصافَنَّا** edince,
Anberî’nin kıvrımları bana doğru hıçkırdı; iri cüsseli.

Şemmer, Ebû Menhûf’tan, Ebû Ubeyde’den: **الصَّفْنَةُ** bir heybe gibidir; adamın eşyası ve aleti onda olur; **الهاء**yı atarsan **صُفْن** dersin. Ve şu beyit okundu:
İki yanlı yerde **صُفْنِي**mi ve kırbamı bıraktım,
Ve arkamda kışkırttılar; geçitler azaldı.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الصَّفْن** ve **الصَّفْنَةُ**: devenin **شِقْشِقةُ**’sıdır.

İbn Şümeyl: **الصافِن**: baldırın iç tarafında, uyluğa girinceye dek (uzanan) iri bir damardır; işte o **الصافن**dir.
