# صقع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%82%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صقع

صَقَعَه يَصْقَعُه صَقْعاً: ضربه بِبَسْطِ كفِّه. وصَقَع رأْسَه: علاه بأَيِّ شيءٍ كان؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وعَمْرُو بنُ هَمّامٍ صَقَعْنا جَبينَه
بشَنْعاءَ، تَنْهَى نَخْوَةَ المُتَظَلِّمِ
المُتَظَلِّمُ هنا: الظالِمُ. وفي الحديث: من زَنَى مِنَ امْبِكْر فاصْقَعُوه مائة أَي اضربوه، هو من ذلك؛ وقوله مِنَ امْبِكْر لغة أَهل اليمن يُبْدلُون لام التعريف ميماً؛ ومنه الحديث أَيضاً: أَن مُنْقِذاً صُقِعَ آمّةً في الجاهلية أَي شُجَّ شَجَّةً بلغَتْ أُمَّ رأْسِه. وصُقِعَ الرجل آمّةً: وهي التي تبلُغ أُمَّ الدِّماغِ، وقد يُسْتَعارُ ذلك للظهر؛ قال في صفة السيوف:
إِذا اسْتُعِيرَتْ مِنْ جُفُونِ الأَغْماد،
فَقَأْنَ بالصَّقْعِ يَرابِيعَ الصَّاد
أَراد الصيد. وقيل: الصَّقْعُ ضربُ الشيء اليابس المُصْمَتِ بمثله كالحجر بالحجر ونحوه، وقيل: الصَّقْعُ الضربُ على كل شيء يابس؛ قال العجاج:صَقْعاً إِذا صابَ اليَآفِيخَ احْتَقَرْ
وصُقِعَ الرجل: كصُعِقَ، والصاقِعةُ كالصاعِقةِ؛ حكاه يعقوب؛ وأَنشد: يَحْكُونَ، بالمَصْقُولةِ القَواطِعِ،
تَشقُّقَ البَرْقِ عنِ الصَّواقِعِ
ويقال: صَقَعَتْه الصاقِعةُ. قال الفراء: تميم تقول صاقِعةٌ في صاعِقةٍ؛ وأَنشد لابن أَحمر:
أَلم تَرَ أَنَّ المجرمينَ أَصابَهُم
صَواقِعُ، لا بلْ هُنَّ فوقَ الصَّواقِعِ؟
والصقِيعُ: الجلِيدُ؛ قال:
وأَدْرَكَه حُسامٌ كالصَّقِيعِ
وقال:
تَرَى الشَّيبَ، في رأْسِ الفرَزْدَقِ، قد عَلا
لهازِمَ قِرْدٍ رَنَّحَتْه الصَّواقِعُ
وقال الأَخطل:
كأَنَّما كانوا غُراباً واقِعا،
فَطارَ لَمّا أَبْصَرَ الصَّواقِعا
والصقِيعُ: الذي يَسْقُطُ من السماء بالليل شَبيهٌ بالثلج. وصُقِعَتِ الأَرض وأُصْقِعَتْ فهي مصقوعةٌ: أَصابَها الصقِيعُ. ابن الأَعرابي: صُقِعَتِ الأَرضُ وأُصْقِعْنا، وأَرضٌ صَقِعةٌ ومَصْقوعةٌ، وكذلك ضُرِبَتِ الأَرضُوأُضْرِبْنا وجُلِدَت وأُجْلِدَ الناسُ، وقد ضُرِبَ البَقْلُ وجُلِدَ وصُقِعَ، ويقال: أَصْقَعَ الصقِيعُ الشجرَ، والشجرُ صَقِعٌ ومُصْقَعٌ. وأَصبحتِ الأَرضُ صَقِعةً وضَرِبةً.
والصَقَعُ: الضلالُ والهلاكُ.
والصِّقِعُ: الغائبُ البعيدُ الذي لا يُدْرَى أَين هو، وقيل: الذي قد ذهَب فنزل وحده؛ وقوْلُ أَوْس أَنشده ابن الأَعرابي:
أَأَبا دُلَيْجةَ، مَنْ لِحَيٍّ مُفْرَدٍ،
صَقِعٍ من الأَعْداءِ في شَوّالِ؟
صَقِع: مُتَنَحٍّ بعِيد من الأَعداء، وذلك أَن الرجل كان إِذا اشتدَّ عليه الشتاء تَنَحَّى لئلا ينزل به ضيف. وقوله في شوّال يعني أَن البَرْد كان في شوّال حين تنحى هذا المُتَنَحِّي. والأَعداءُ: الضَّيفانُ الغُرَباءُ.
وقد صَقِعَ أَي عَدَلَ عن الطريق. والصاقِعُ: الذي يَصْقَعُ في كل النواحي.
وصَوْقَعةُ الثرِيد: وَقْبَتُه، وقيل: أَعلاه. وصَقَعَ الثرِيدَ يَصْقَعُه صَقْعاً: أَكَله من صَوْقَعتِه؛ وصنع رجل لأَعرابيّ ثريدة يأْكلُها ثم قال: لا تَصْقَعْها ولا تَشْرِمْها ولا تَقْعَرْها، قال: فمن أَين آكُل لاأَبا لَك تَشْرِمْها تَخْرِقْها، وتَقْعَرْها تأْكل من أَسْفَلها. وصَوْقَعَ الثريدةَ إِذا سطَحَها، قال: وصَوْمَعَها وصَعْنَبَها إِذا طَوَّلها.
والصَّوْقَعةُ: ما نَتَأَ من أَعلى رأْسِ الإِنسانِ والجبل. والصَّوْقَعَةُ: ما بقي الرأْسَ من العِمامةِ والخِمارِ والرِّداءِ. والصَّوْقَعةُ: خِرْقةٌ تُقْعَدُ في رَأْسِ الهَوّدَجِ يُصَفِّقُها الريحُ. والصَّوْقَعةُ والصِّقاعُ، جميعاً: خِرْقة تكون على رأْس المرأَة تُوَقِّي بها الخِمار من الدُّهْنِ، وربما قيل للبرقع صِقاعٌ. والصَّوْقَعةُ من لبُرْقُع: رأْسُه، ويقال لِكَفِّ عَيْنِ البُرْقُع الضِّرْسُ ولِخَيْطَيْه لشِّبامانِ.والصِّقاعُ: الذي يَلي رأْسَ الفَرَسِ دون البُرْقُعِ الأَكبر. والصِّقاعُ: ما يُشَدُّ به أَنف الناقة إِذا أَرادوا أَن تَرْأَمَ ولدها أَو ولد غيرها؛ قال القطامي:
إِذا رَأْسٌ رَأيْتُ به طِماحاً،
شَدَدْت له الغَمائِمَ والصِّقاعا
قال أَبو عبيد: يقال للخرقة التي تُشَدُّ بها الناقةُ إِذا ظُئِرَتِ الغِمامةُ، والتي يُشَدُّ بها عيناها الصِّقاعُ، وقد ذكر ذلك في ترجمة درج. والصِّقاعُ: صِقاعُ الخِباءِ، وهو أَن يُؤْخَذ حَبْل فيُمدّ على أَعلاه ويُوَتَّرَ ويُشدَّ طرَفاه إِلى وَتِدَيْنِ رُزّا في الأَرض، وذلك إِذا اشتدَّت الريح فخافوا تَقَوُّضَ الخِباء. والعرب تقول: اصْقَعُوا بيتكم فقد عَصَفتِ الريحُ، فَيَصْقَعُونه بالحبْل كما وصفته. والصِّقاعُ: حديدة تكون في موضع الحكَمَةِ من اللِّجامِ؛ قال ربيعة ابن مقروم الضَّبِّي: وخَصْمٍ يَرْكَبُ العَوْصاءَ طاطٍ
عن المُثْلَى، غُناماهُ القِذاعُ
طَمُوحِ الرأْسِ كُنْتُ له لِجاماً،
يُخَيِّسُه له منه صِقاعُ
ويقال: صَقَعْتُه بِكَيٍّ أَي وسَمْتُه على رأْسه أَو وجهه. والأَصْقَعُ من الطير والخيل وغيرهما: ما كان على رأْسه بياض؛ قال: كأَنَّها، حِينَ فاضَ الماءُ واحْتَفَلَتْ
صَقْعاءُ، لاحَ لها بالقَفْرَةِ الذِّيبُ
يعني العُقابَ. وعُقابٌ أَصْقَعُ إِذا كان في رأْسِه بياض؛ قال ذو الرمة:من الزُّرْقِ أَو صُقْعٍ كأَنَّ رُؤُوسَها،
من القِهْزِ والقُوهِيِّ، بِيضُ المَقانِعِ
وظليم أَصْقَعُ: قد ابْيَضَّ رأْسُه. ونعامة صَقْعاءُ: في وسط رأْسها بياض على أَيّةِ حالاتِها كانت. والأَصْقَعُ: طائر كالعُصْفور في ريشه ورأْسه بياض، وقيل: هو كالعصفور في ريشه خُضْرةٌ ورأْسه أَبيض، يكون بِقُرْبِ الماءِ، إِن شِئت كسَّرته تكسيرَ الأَسماء لأَنه صفة غابة، وإِن شئت كسرته على الصفة لأَنها أَصله، وقيل: الأَصْقَعُ طائر وهو الصُّفارِيّةُ؛ قاله قطرب.وقال أَبو حاتم: الصَّقْعاءُ دُخَّلةٌ كَدْراءُ اللَّوْنِ صغيرة رأْسها أَصفر قصيرةُ الزِّمِكَّى. أَبو الوازع: الصُّقْعَةُ بياض في وسط رأْس الشاة السوداء ومَوْضِعُها من الرأْس الصَّوْقَعةُ. وصَقَعْتُه: ضربته على صَوْقَعَتِه؛ قال رؤبة:
بالمَشْرَفِيَّاتِ وطَعْنٍ وَخْزِ،
والصَّقْعِ من خابِطَةٍ وجُرْزِ
وفرسٌ أَصقَعُ: أَبيضُ أَعلى الرأْسِ. والأَصْقَعُ من الفرس: ناصِيَتُه، وقيل: ناصيته البيضاء.
والصَّقْعُ: رَفْعُ الصوْتِ. وصَقَعَ بصوته يَصْقَعُ صَقْعاً وصُقاعاً: رفَعه. وصَقْعُ الدِّيكِ: صوْتُه، والصقِيعُ أَيضاً صوتُه. وقد صَقَعَ الدِّيكُ يَصْقَعُ أَي صاح.
والصُّقْعُ: ناحيةُ الأَرضِ والبيت. وصُقْعُ الرَّكِيّةِ: ما حَوْلَها وتحتها من نواحيها، والجمع أَصْقاعٌ؛ وقوله:
قُبِّحْتِ من سالِفةٍ ومن صُدُغْ،
كأَنَّها كُشْيَةُ ضَبٍّ في صُقُعْ
إِنما معناه في ناحية، وجمع بين العين والغين لتقارب مخرجيهما، وبعضهم يرويه في صُقُغ، بالغين؛ قال ابن سيده: فلا أَدْرِي أَهو هَرَبٌ من الإِكْفاءِ أَم الغين في صُقُغ وضع، وزعم يونس أَن أَبا عمرو بن العلاء رواه كذلك وقال، أَعني أَبا عمرو: لولا ذلك لم أَروِها، قال ابن جني: فإِذا كان الأَمر على ما رواه أَبو عمرو فالحال ناطقة بأَن في صُقع لغتين: العين والغين جميعاً، وأَن يكون إِبدال الحرف للحرف. وفلان من أَهل هذا الصُّقْعِ أَي من أَهل هذه الناحية.
وخَطِيبٌ مِصْقَعٌ: بَلِيغٌ؛ قال قيس بن عاصم:
خُطَباءُ حِينَ يَقُومُ قائِلُنا،
بِيضُ الوُجُوهِ، مَصاقِعٌ لُسن
قيل: هو من رَفْعِ الصَّوْتِ، وقيل: يذهب في كل صُقْعٍ من الكلام أَي ناحية، وهو للفارسي. ابن الأَعرابي: الصَّقْعُ البلاغة في الكلام والوُقُوعُ على المعاني. والصَّقْعُ: رَفْعُ الصَّوْتِ؛ قال الفرزدق: وعُطارِدٌ وأَبوه مِنْهم حاجِبٌ،
والشَّيْخُ ناجِيةُ الخِضَمُّ المِصْقَعُ
وفي حديث حذيفة بن أُسَيْدٍ: شَرُّ الناسِ في الفِتْنةِ الخطيبُ المِصْقَعُ أَي البلِيغُ الماهِرُ في خطبته الداعي إِلى الفِتَن الذي يُحرِّضُ الناس عليها، وهو مِفْعَلٌ من الصَّقْعِ رَفْعِ الصَّوْتِ ومُتابَعَتِه، ومِفْعَلٌ من أَبنية المبالغة.
والعرب تقول: صَهْ صاقِعُ تَقوله للرجل تَسْمَعُه يَكْذِبُ أَي اسكُتْ يا كَذَّابُ فقد ضَلَلْتَ عن الحقِّ. والصاقِعُ: الكَذَّابُ. وصَقَع في كل النَّواحِي يَصْقَعُ: ذَهَبَ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: وعَلِمْتُ أَني إِنْ أُخِذْتُ بِحِيلَةٍ،
نَهِشَتْ يَدايَ إِلى وَجَى لَمْ يَصْقَعِ
(* قوله«نهشت يداي إِلى وجى كذا بالأصل ولعله بهشت.)
هو من هذا أَي لم يذهب عن طريق الكلام. ويقال: ما أَدْرِي أَين صَقَعَ وبَقَعَ أَي ما أَدْرِي أَينَ ذَهَبَ، قَلَّما يُتكلم به إِلاَّ بحرف النفي. وما أَدري أَين صَقَعَ أَي ما أَدري أَين توجه؛ قال: و صُعْلُوكٌ تَشَدَّدَ هَمُّه
عليه، وفي الأَرض العَرِيضةِ مَصْقَعُ
أَي مُتَوَجَّه. وصَقَعَ فلانٌ نحو صُقْعِ كذا وكذا أَي قَصَدَه. وصَقِعَتِ الرَّكيَّةُ تَصْقَعُ صَقَعاً: انهارت كصَعِقَتْ. والصَّقَعُ: القَزَعُ في الرأْس، وقيل: هو ذَهابُ الشعر، وكل صاد وسين تجيءُ قبل القاف فللعرب فيها لغتان: منهم من يجعلها سيناً، ومنهم من يجعلها صاداً، لا يبالون متصلة كانت بالقاف أَو منفصلة، بعد أَن تكونا في كلمة واحدة، إِلاَّ أَنَّ الصاد في بعض أَحْسَنُ والسين في بعض أَحسن.
والصَّقَعِيُّ: الذي يُولَدُ في الصَّفَرِيَّة. ابن دريد: الصَّقَعِيُّ الحُوار الذي يُنْتَجُ في الصَّقِيعِ وهو من خير النِّتاجِ؛ قال الراعي: خَراخِرُ تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ، حتى
يَظَلّ يَقُرّه الرَّاعِي سِجالا
الخَراخِرُ: الغَزِيراتُ، الواحِدةُ خِرْخِرةٌ، يعني أَنَّ اللبن يكثر حتى يأْخذه الراعي فيصبه في سقائه سجالاً سجالاً. قال: والإِحْسابُ الإِكْفاءُ. وقال أَبو نصر: الصَّقَعِيُّ أَوَّلُ النِّتاج، وذلك حين تَصْقَعُ الشمسُ فيه رؤُوسَ البَهْمِ صَقْعاً، قال: وبعض العرب تسميه الشَّمْسِيّ والقَيْظِيَّ ثم الصَّفَرِيُّ بعد الصَّقَعِيّ، وأَنشد بيت الراعي. قال أَبو حاتم: سمعت طائِفِيّاً يقول لِزُنْبُورٍ عندهم: الصقيعُ والصَّقِعُ كالغَمِّ يأْخذ بالنفْس من شدَّة الحر؛ قال سويد بن أَبي كاهل: في حُرُورٍ يَنْضَجُ اللحمُ بها،
يأْخُذُ السائِرَ فيها كالصَّقَعْ
والصَّقْعاءُ: الشمس. قالت ابنة أَبي الأَسود الدُّؤَليّ لأَبيها في يوم شديد الحر: يا أَبت ما أَشدُّ الحر؛ قال: إِذا كانت الصَّقْعاءُ من فوْقِكِ والرَّمْضاءُ من تحتِك، فقالت: أَرَدْتُ أَن الحرَّ شديدٌ، قال: فقولي ما أَشدَّ الحر فحينئذ وضع باب التعجب.

### Türkçe

**صَقَعَه** **يَصْقَعُه** **صَقْعاً**: Elinin ayasını açarak ona vurdu. Ve **صَقَع** başını: her ne ile olursa olsun onu üstten vurdu; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

Ve ‘Amr b. Hemmâm’ın alnına vurduk
çirkin bir şeyle; mazlumluk taslayan(ın) kibirlenmesini engeller

Buradaki **المُتَظَلِّمُ**: zalimdir. Ve hadiste: “Kim **مِنَ امْبِكْر**’den zina ederse onu yüz (defa) **فاصْقَعُوه**” yani onu dövün; bu ondandır; ve “**مِنَ امْبِكْر**” sözü Yemen ehlinin dilidir; **لام**-ı tarif’i **ميماً** ile değiştirirler; ve ondan hadiste de: “Münqiz cahiliyede **صُقِعَ آمّةً**” yani başının anasına ulaşan bir yarıkla yarıldı. Ve adam **صُقِعَ آمّةً**: o, beynin anasına ulaşandır; ve bu sırt için de mecazen kullanılabilir; kılıçların vasfında dedi ki:

Kınların gözkapaklarından ödünç alındığında,
**بالصَّقْعِ** ile avın yer tavşanlarını yardılar

Avı kastetti. Ve denildi: **الصَّقْعُ** kuru, katı (ses çıkarmayan) şeyin benzeriyle vurulmasıdır; taşın taşla (vurulması) ve benzeri gibi. Ve denildi: **الصَّقْعُ** her kuru şey üzerine vuruştur; el-‘Accâc dedi:

**صَقْعاً**; bıngıldağa isabet ettiğinde küçümsedi

Ve **صُقِعَ** adam: **كصُعِقَ** gibi; ve **الصاقِعةُ** **كالصاعِقةِ** gibidir; bunu Ya‘kūb nakletti; ve inşad etti:

Parlatılmış kesicilerle,
şimşeğin **الصَّواقِعِ**’den (yıldırımlardan) yarılışını taklit ederler

Ve denilir: **صَقَعَتْه الصاقِعةُ**. el-Ferrâ dedi: Temîm, **صاعِقةٍ** yerine **صاقِعةٌ** der; ve İbn Ahmer’den inşad etti:

Görmedin mi ki suçlulara isabet etti
**صَواقِعُ**; hayır, onlar **الصَّواقِعِ**’in üstündedir

Ve **الصقِيعُ**: buz; dedi ki:

Ona bir kılıç, **كالصَّقِيعِ** gibi yetişti

Ve dedi ki:

Ferazdak’ın başında ak saçın yükseldiğini görürsün;
maymunun çenesini kıran (şey) için, onu **الصَّواقِعُ** salladı

Ve el-Ahtal dedi:

Sanki onlar konmuş bir karga idi,
**الصَّواقِعا**’yı görünce uçtu

Ve **الصقِيعُ**: geceleyin gökten düşen, kara benzeyen (şey)dir.

Ve yer **صُقِعَتِ** ve **أُصْقِعَتْ**; o hâlde o **مصقوعةٌ**’dur: ona **الصقِيعُ** isabet etti. İbnü’l-A‘râbî: yer **صُقِعَتِ** ve biz **أُصْقِعْنا**; ve **أَرضٌ صَقِعةٌ** ve **مَصْقوعةٌ**; aynı şekilde yer **ضُرِبَتِ** ve biz **أُضْرِبْنا**; ve **جُلِدَت** ve insanlar **أُجْلِدَ**; ve **البَقْلُ** **ضُرِبَ** ve **جُلِدَ** ve **صُقِعَ** olmuştur; ve denilir: **أَصْقَعَ الصقِيعُ الشجرَ**; ve ağaç **صَقِعٌ** ve **مُصْقَعٌ**’dır. Ve yer **صَقِعةً** ve **ضَرِبةً** olarak sabahladı.

Ve **الصَقَعُ**: sapıklık ve helâk.

Ve **الصِّقِعُ**: nerede olduğu bilinmeyen, uzak kayıp; ve denildi: gidip tek başına inen (kimse)dir; ve Evs’in sözü, İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti:

Ey Ebâ Duleyce, tek bir kabile için kim var,
düşmanlardan **صَقِعٍ** (olan) için Şevvâl’de?

**صَقِع**: düşmanlardan uzaklaşmış, uzak (kimse); bu, adamın kış ona şiddetli geldiğinde, kendisine misafir inmesin diye uzaklaşması sebebiyledir. Ve “Şevvâl’de” sözü: bu uzaklaşanın uzaklaştığı sırada soğuğun Şevvâl’de olduğunu kasteder. Ve **الأَعداءُ**: yabancı iki misafirdir.

Ve **صَقِعَ**: yoldan saptı, yani yoldan döndü. Ve **الصاقِعُ**: her yönde **يَصْقَعُ** (giden)dir.

Ve **صَوْقَعةُ الثرِيد**: onun çukuru; ve denildi: onun üstü. Ve **صَقَعَ الثرِيدَ** **يَصْقَعُه** **صَقْعاً**: onu **صَوْقَعتِه**’nden yedi; bir adam bir bedevîye bir **ثريدة** yaptı, onu yiyordu; sonra dedi: “Onu **لا تَصْقَعْها** ve **لا تَشْرِمْها** ve **لا تَقْعَرْها**”; dedi: “Öyleyse nereden yiyeyim, babasız kalasın; **تَشْرِمْها** onu delersin; ve **تَقْعَرْها** onu altından yersin.”

Ve **صَوْقَعَ الثريدةَ**: onu yaydığında/düzlediğinde; dedi ki: ve **صَوْمَعَها** ve **صَعْنَبَها**: onu uzattığında.

Ve **الصَّوْقَعةُ**: insanın ve dağın başının üstünden kabaran şey.

Ve **الصَّوْقَعَةُ**: sarığın, başörtüsünün ve ridânın baştan artan kısmı. Ve **الصَّوْقَعةُ**: hevdicin başına oturtulan bir bez parçasıdır; rüzgâr onu çırpar. Ve **الصَّوْقَعةُ** ve **الصِّقاعُ**, ikisi birlikte: kadının başında bulunan, başörtüsünü yağdan koruduğu bir bez parçasıdır; bazen **البرقع**’a **صِقاعٌ** denir. Ve **الصَّوْقَعةُ** (burqu‘dan): onun başıdır; ve **لِكَفِّ عَيْنِ البُرْقُع**’a **الضِّرْسُ** denir; ve iki ipine **لشِّبامانِ** denir. Ve **الصِّقاعُ**: atın başına bitişik olan, büyük **البُرْقُعِ**’dan aşağıda olan (kısım)dır.

Ve **الصِّقاعُ**: deveyi yavrusunu yahut başka bir yavruyu benimsemeye yöneltmek istediklerinde, onun burnunu bağladıkları şeydir; el-Kutâmî dedi:

Bir baş gördüğümde onda bir diklenme (olsa),
ona **الغَمائِمَ**’i ve **الصِّقاعا**’yı bağladım

Ebû ‘Ubeyd dedi: Deveye sütanne yapıldığında onunla bağlanan bez parçasına **الغِمامةُ** denir; gözlerini bağladıkları şeye **الصِّقاعُ** denir; bunu “درج” tercümesinde zikretmiştir.

Ve **الصِّقاعُ**: çadırın **صِقاعُ**’ı; o da, bir ipin alınıp üstüne uzatılması, gerilmesi ve iki ucunun yere çakılmış iki kazığa bağlanmasıdır; bu, rüzgâr şiddetlendiğinde ve çadırın yıkılmasından korktuklarında (yapılır). Araplar der ki: “**اصْقَعُوا** evinizi; rüzgâr şiddetle esti”; onu, anlattığım gibi iple **فَيَصْقَعُونه**.

Ve **الصِّقاعُ**: dizginin **الحكَمَةِ** yerinde bulunan bir demirdir; Rabî‘a b. Mukarrim ed-Dabbî dedi:

Ve bir düşman ki sarp yola biner, (başını) eğer,
en üstünlükten (uzak); onun iki koyunu (vardır), (onlar) cılız (dır)

Baş(ı) dik; ona ben bir dizgin oldum,
ona ondan bir **صِقاعُ** onu alçaltır

Ve denilir: **صَقَعْتُه بِكَيٍّ**: yani başı yahut yüzü üzerine onu dağlayarak işaretledim.

Ve kuşlardan, atlardan ve başkalarından **الأَصْقَعُ**: başında beyazlık olan (şey)dir; dedi ki:

Sanki o, su taştığında ve toplandığında,
**صَقْعاءُ**; çölde ona kurt göründü

Kartalı kasteder. Ve başında beyazlık olduğunda kartal **أَصْقَعُ**’dır; Zû’r-Rumme dedi:

Mavilerden yahut **صُقْعٍ**’dan; sanki onların başları,
**القِهْزِ** ve **القُوهِيِّ**’den, beyaz örtülerdir

Ve devekuşu erkeği **أَصْقَعُ**: başı beyazlamıştır. Ve dişi devekuşu **صَقْعاءُ**: hangi hâlde olursa olsun başının ortasında beyazlık vardır. Ve **الأَصْقَعُ**: serçe gibi bir kuştur; tüyünde ve başında beyazlık vardır; ve denildi: tüyünde yeşillik vardır ve başı beyazdır; suya yakın olur; istersen onu, sıfat-ı gâlibe olduğu için isimlerin kırmasıyla kırarsın; istersen onu sıfat üzere kırarsın, çünkü aslı odur. Ve denildi: **الأَصْقَعُ** bir kuştur; o **الصُّفارِيّةُ**’dir; bunu Kutrub söyledi. Ebû Hâtim dedi: **الصَّقْعاءُ** küçük, rengi külrengi olan bir kuştur; başı sarıdır; **الزِّمِكَّى**’sı kısadır. Ebû’l-Vâzi‘: **الصُّقْعَةُ** siyah koyunun başının ortasındaki beyazlıktır; baştan onun yeri **الصَّوْقَعةُ**’dır. Ve **صَقَعْتُه**: onu **على صَوْقَعَتِه** vurdum; Ru’be dedi:

Meşrefî kılıçlarla ve delici saplamayla,
ve bir **خابِطَةٍ** ve **جُرْزِ**’den **الصَّقْعِ** ile

Ve at **أَصقَعُ**: başın üstü beyazdır. Ve attan **الأَصْقَعُ**: onun perçemidir; ve denildi: beyaz perçemidir.

Ve **الصَّقْعُ**: sesin yükseltilmesidir. Ve **صَقَعَ** sesiyle **يَصْقَعُ** **صَقْعاً** ve **صُقاعاً**: onu yükseltti. Ve horozun **صَقْعُ**’ı: onun sesidir; ve **الصقِيعُ** da onun sesidir. Ve horoz **صَقَعَ** **يَصْقَعُ**: yani öttü.

Ve **الصُّقْعُ**: yerin ve evin tarafı. Ve kuyunun **صُقْعُ**’ı: çevresi ve altı, onun taraflarından olan (kısım)dır; çoğulu **أَصْقاعٌ**’dır; ve şu sözü:

Ön perçemden ve şakaktan çirkinleşesin,
sanki o, bir kelerin kalçası, bir **صُقُعْ** içinde

Ancak manası “bir tarafta”dır; **العين** ile **الغين**’i, çıkış yerlerinin yakınlığından dolayı birleştirdi; bazısı onu **صُقُغ** diye, **بالغين** ile rivayet eder. İbn Sîde dedi: Bilmiyorum; bu, **الإِكْفاءِ**’dan kaçış mıdır, yoksa **صُقُغ**’daki **الغين** bir vaz‘ mıdır. Yûnus, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’nın onu böyle rivayet ettiğini iddia etti; ve (yani Ebû ‘Amr) dedi: “Bu olmasaydı onu rivayet etmezdim.” İbn Cinnî dedi: İş, Ebû ‘Amr’ın rivayet ettiği üzere olunca, hâl şunu söyler: **صُقع**’da iki dil vardır: **العين** ve **الغين** birlikte; ve harfin harfe بدل edilmesi (vardır). Ve falan, bu **الصُّقْعِ** ehlindendir: yani bu tarafın ehlindendir.

Ve **خَطِيبٌ مِصْقَعٌ**: beliğdir; Kays b. Âsım dedi:

Hatipleriz; sözcümüz kalktığında,
yüzleri beyaz, dilleri **مَصاقِعٌ**

Denildi: bu, sesin yükseltilmesindendir; ve denildi: sözün her **صُقْعٍ**’ına, yani tarafına gider; bu, el-Fârisî’nindir. İbnü’l-A‘râbî: **الصَّقْعُ** sözde belâgat ve manalara vâkıf olmadır. Ve **الصَّقْعُ**: sesin yükseltilmesidir; el-Ferazdak dedi:

Ve ‘Utârid; babası onlardan bir hâcibdir,
ve ihtiyar Nâciye, derin (deniz gibi) **المِصْقَعُ**

Ve Huzeyfe b. Useyd hadîsinde: “Fitnede insanların en şerlisi **الخطيبُ المِصْقَعُ**’dır” yani hutbesinde beliğ, mahir; fitnelere çağıran, insanları ona karşı kışkırtan; o, sesin yükseltilmesi ve onun sürdürülmesi olan **الصَّقْعِ**’dan **مِفْعَلٌ**’dır; ve **مِفْعَلٌ**, mübalağa kalıplarındandır.

Ve Araplar der ki: “**صَهْ صاقِعُ**”; bunu, onu yalan söylerken işittiğin adama söylersin: yani “Sus ey yalancı; haktan sapmışsın.” Ve **الصاقِعُ**: yalancıdır. Ve **صَقَع** her taraflarda **يَصْقَعُ**: gitti; ve şu sözü, İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti:

Bildim ki ben bir hileyle yakalanırsam,
ellerim bir acıya (doğru) ısırdı; (o) **لَمْ يَصْقَعِ**

(* “**نهشت يداي إِلى وجى**” sözü asılda böyledir; belki “**بهشت**”tir.)

Bu ondandır: yani söz yolundan gitmedi. Ve denilir: “Bilmiyorum nerede **صَقَعَ** ve **بَقَعَ**”: yani nereye gittiğini bilmiyorum; çoğu kez ancak nefy harfiyle konuşulur. Ve “Bilmiyorum nerede **صَقَعَ**”: yani nereye yöneldiğini bilmiyorum; dedi ki:

Ve bir serseri ki derdi şiddetlendi,
ona karşı; geniş yerde bir **مَصْقَعُ** (vardır)

Yani yöneliş yeri. Ve falan, **صُقْعِ** falan falana doğru **صَقَعَ**: yani onu kastetti.

Ve kuyu **صَقِعَتِ** **تَصْقَعُ** **صَقَعاً**: **صَعِقَتْ** gibi çöktü. Ve **الصَّقَعُ**: baştaki **القَزَعُ**’dır; ve denildi: saçın gitmesidir. Ve **القاف**’tan önce gelen her **صاد** ve **سين** için Araplarda iki dil vardır: onlardan kimi onu **سين** yapar, kimi onu **صاد** yapar; **القاف** ile bitişik olsun yahut ayrı olsun aldırmazlar; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصاد** bazısında daha güzel, **السين** bazısında daha güzeldir.

Ve **الصَّقَعِيُّ**: **الصَّفَرِيَّة**’de doğan (şey)dir. İbn Düreyd: **الصَّقَعِيُّ**, **الصَّقِيعِ**’de doğurtulan deve yavrusudur; o, doğumların en hayırlısındandır; er-Râ‘î dedi:

Bolluklar; **الصَّقَعِيَّ**’yi sanırsın; ta ki
çoban onu, kovalar kovalar (sağarak) akıtır

**الخَراخِرُ**: sütü bol olanlar; tekili **خِرْخِرةٌ**; yani süt çoğalır, ta ki çoban onu alır da kırbasına kovalar kovalar döker. Dedi ki: ve **الإِحْسابُ** **الإِكْفاءُ**’dır. Ebû Nasr dedi: **الصَّقَعِيُّ** doğumun ilki (olan)dır; bu, güneşin onda kuzu(lar)ın başlarını **صَقْعاً** olarak vurduğu zamandır. Dedi ki: Arapların bazısı ona **الشَّمْسِيّ** ve **القَيْظِيَّ** der; sonra **الصَّفَرِيُّ**, **الصَّقَعِيّ**’den sonra (gelir); ve er-Râ‘î’nin beytini inşad etti. Ebû Hâtim dedi: Tâifli birini, yanlarında bir **زُنْبُورٍ** için şöyle derken işittim: “**الصقيعُ** ve **الصَّقِعُ** gam gibi, şiddetli sıcaktan nefsi tutar”; Süveyd b. Ebî Kâhil dedi:

Öyle sıcaklarda ki et pişer onunla,
onda yürüyeni **كالصَّقَعْ** gibi tutar

Ve **الصَّقْعاءُ**: güneştir. Ebû’l-Esved ed-Düelî’nin kızı, şiddetli sıcak bir günde babasına dedi: “Ey babacığım, sıcak ne kadar şiddetli!” Dedi: “Üstünde **الصَّقْعاءُ** ve altında **الرَّمْضاءُ** olduğunda.” O dedi: “Sıcağın şiddetli olduğunu kastettim.” Dedi: “Öyleyse ‘**ما أَشدَّ الحر**’ de.” Böylece taaccüb باب’ını o vakit koydu.
