# صقل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%82%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صقل

الصَّقْلُ: الجِلاءِ. صَقَلَ الشيءَ يَصْقُلُه صَقْلاً وصِقَالاً، فهو مَصْقُولٌ وصَقِيلٌ: جَلاهُ، والاسم الصِّقَالُ، وهو صاقِلٌ والجمع صَقَلَةٌ؛ وقال يزيد بن عمرو بن الصَّعِق:
نَحْنُ رؤوسُ القَوْمِ يومَ جَبَلَه،
يَوْمَ أَتَتْنا أَسَدٌ وحَنْظَله
نَعْلُوهُمُ بقُضُبٍ مُنْتَخَله،
لم تَعْدُ أَنْ أَفْرَشَ عنها الصَّقَله
والمِصْقَلة: التي يُصْقَل بها السيف ونَحوُه.
والصَّيْقَل: شَحَّاذُ السُّيوف وجَلاَّؤها، والجمع صَيَاقِل وصياقِلةٌ، دخلت فيه الهاء لغير علة من العلل الأَربع التي توجب دخول الهاء في هذا الضَّرْب من الجمع، ولكن على حَدِّ دخولها في المَلائِكة والقَشَاعِمة. والصَّقِيلُ: السَّيْف.
وصِقَالُ الفَرَس: صَنْعَتُه وصِيانَتُه، يقال: الفَرسُ في صِقَالِه أَي في صِوَانهِ وصَنْعَته. ويقال: جعَل فلان فَرَسَه في الصِّقَال أَي في الصِّوان والصَّنْعة؛ قال أَبو النجم يَصِف فرساً:
حَتَّى إِذا أَثْنَى جَعَلنا نَصْقُلُه
قال شَمِر: نَصْقُله أَي نُضَمِّره، ويقال نَصْقُله أَي نَصْنَعه بالجِلالِ والعَلَف والقِيَام عليه، وهو صِقَالُ الخيل. وفي حديث أُمِّ مَعْبد: ولم تُزْرِ به صُقْلةٌ: أَي دِقَّة ونُحُول، وقال شمر في قولها لم تُزْرِ به صُقْلَةٌ تريد ضُمْره ودِقَّتَه؛ وقال كثيِّر:
رَأَيْتُ بها العُوجَ اللَّهاميمَ تَغْتَلي،
وقد صُقِلَتْ صَقْلاً وشَلَّتْ لُحومُها
أَبو عمرو: صَقَلْتُ الناقةَ إِذا أَضمرْتَها، وصَقَلَها السيرُ إِذا أَضْمَرها، وشَلَّتْ أَي يَبِست؛ قال: والصُّقْلُ الخاصرة أُخِذَ من هذا؛ وقال غيره: أَرادت أَنه لم يكن مُنتفِخَ الخاصِرة جِدًّا ولا ناحِلاً جِدًّا، ولكن رَجُلاً رَتَلاً، ورواه بعضهم: ولم تَعِبْه ثُجلةٌ ولم تُزْرِ به صَعْلةٌ؛ فالثُّجْلة استرخاء البطن، والصَّعْلة صِغَرُ الرأْس، وبعضهم يَرْويه: لم تَعِبْه نُحْلة، ويروى بالسين على الإِبدال من الصاد سُقْلة. ابن سيده: والصُّقْلة والصُّقْل الخاصِرَة، والصُّقْلانِ القُرْبانِ من الدَّاية وغيرها، وفي التهذيب: من كلّ دابَّة؛ قال ذو الرمة: خَلَّى لها سِرْبَ أُولاها وهَيَّجَها،
مِنْ خَلْفِها، لاحِقُ الصُّقْلَيْن هِمْهِيمُ
والصُّقْل الجَنْب، والصَّقَلُ انهِضام الصُّقْل، والصُّقْل الخفيف من الدواب؛ قال الأَعشى:
نَفَى عنه المَصِيفَ وصارَ صُقْلاً،
وقد كَثُر التَّذَكُّر والفُقُودُ
(* قوله «نفى عنه» تقدم في صعل: نفى عنها بضمير المؤنث).
ويروى: وصارَ صَعْلاً، وقَلَّمَا طالت صُقْلَة فَرَسٍ إِلا قَصْرَ جَنْباهُ، وذلك عَيْبٌ. ويقال: فرس صَقِلٌ بَيِّنُ الصَّقَل إِذا كان طَوِيل الصُّقْلَيْن. أَبو عبيدة: فرس صَقِلٌ إِذا طالت صُقْلَتُه وقَصُرَ جنباه؛ وأَنشد:
لَيْسَ بأَسْفَى ولا أَقنَى ولا صَقِل
ورواه غيره: ولا سَغِل؛ والأُنثى صَقِلَةٌ، والجمع صِقَالٌ، وهو الطويل الصُّقْلة، وهي الطُّفْطَفة، والعرب تُسَمِّي اللَّبَن الذي عليه دُوَايةٌ رقيقة مَصْقول الكِساء. ويقول أَحَدُهُم لصاحبه: هَلْ لك في مَصْقُولِ الكِساء؟ أَي في لَبَنٍ قد دَوَّى؛ قال الراجز:
فَهْو، إِذا اهْتَافَ أَو تَهَيَّفا،
يَنْفِي الدُّوَاياتِ إِذا تَرَشَّفا،
عن كُلِّ مَصْقُول الكِساءِ قد صَفَا
اهْتَاف أَي جاع وعَطِش؛ وأَنشد الأَصمعي:
فباتَ دونَ الصَّبَا، وهي قَرَّةٌ،
لِحَافٌ، ومَصْقُولُ الكِساءِ رَقيقُ
أَي بات له لِباسٌ وطعامٌ؛ هذا قول الأَصمعي، وقال ابن الأَعرابي: أَراد بمَصْقُول الكساء مِلْحَفةً تحت الكساء حمراء، فقيل له: إِن الأَصمعي يقول أَراد به رَغْوَةَ اللَّبَن، فقال: إِنه لَمَّا قاله اسْتَحَى أَن يرجع عنه. أَبو تراب عن الفراء: أَنت في صُقْعٍ خالٍ وصُقْل خالٍ أَي في ناحية خالية، قال: وسَمِعْت شُجاعاً يقول: صَقَعه بالعصا وصَقَلَه وصَقَع به الأَرضَ وصَقَل به الأَرضَ أَي ضَرَب به الأَرضَ.
ومَصْقَلةُ: اسمُ رجل؛ قال الأَخطل:
دَعِ المُغَمَّرَ لا تَسْأَلْ بمَصْرَعِه،
واسْأَلْ بمَصْقَلَة البَكْريِّ ما فَعَلا
وهو مَصْقَلة بن هُبَيْرة من بني ثعلبة بن شيبان
(* قوله «شيبان» هكذا
في الأصل، وفي المحكم: سفيان) والصَّقْلاء: موضع؛ وقوله أَنشده ثعلب: إِذا هُمُ ثاروا، وإِنْ هُمْ أَقْبلوا
أَقْبَلَ مِسْماحٌ أَرِيبٌ مِصْقَلُ
فَسَّره فقال: إِنما أَراد مِصْلَق فقَلَب، وهو الخطيب البليغ، وقد ذكر في موضعه.

### Türkçe

**الصَّقْلُ**: parlatma/cilâ. **صَقَلَ** şeyi **يَصْقُلُه** **صَقْلاً** ve **صِقَالاً** (olarak) (yaptı);
o hâlde o **مَصْقُولٌ** ve **صَقِيلٌ**: onu parlattı; isim **الصِّقَالُ**’dır; o **صاقِلٌ**’dir; çoğulu
**صَقَلَةٌ**’dir; Yezîd b. Amr b. es-Sa‘ik dedi:
Biz kavmin başlarıyız, **جَبَلَه** gününde,
Bize **أَسَدٌ** ve **حَنْظَله** geldiği gün,
Onların üstüne seçilmiş çubuklarla çıkarız,
**الصَّقَله**’yi ondan yaymaktan başka (bir şey) aşmaz.
**المِصْقَلة**: kendisiyle kılıç ve benzeri parlatılan (alet).

**الصَّيْقَل**: kılıçların bileyicisi ve parlatıcısı; çoğulu **صَيَاقِل** ve **صياقِلةٌ**’dir;
onda **الهاء** dört illetten (sebebin) bu tür çoğulda **الهاء**’nın girmesini gerektiren
illerden (herhangi) bir illet olmaksızın girmiştir; fakat **المَلائِكة** ve **القَشَاعِمة**’de ona girişinin sınırı üzere.

**الصَّقِيلُ**: kılıç.

**صِقَالُ الفَرَس**: onun yapımı ve bakımı; denir ki: at **في صِقَالِه** yani
onun korunmasında ve yapımında. Ve denir ki: falan kimse atını **في الصِّقَال**’a koydu, yani
korumaya ve yapım(a); Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
Nihayet, eğer (o) ikilediğinde, biz onu **نَصْقُلُه** yaparız.
Şemir dedi: **نَصْقُله** yani onu zayıflatırız (inceltiriz); ve denir: **نَصْقُله** yani onu yaparız
örtülerle, yemle ve onun üzerine (bakım)la; bu, atların **صِقَالُ**’ıdır. Ümmü Ma‘bed hadîsinde:
Ve ona **صُقْلةٌ** ayıp etmedi: yani incelik ve zayıflık; Şemir onun “ona **صُقْلَةٌ** ayıp etmedi” sözünde dedi:
onun zayıflığını ve inceliğini kasteder; Kesîr dedi:
Orada eğri, iri başlıları kaynar hâlde gördüm,
hâlbuki **صُقِلَتْ** **صَقْلاً** (ile) parlatılmış ve etleri kurumuştu.
Ebû Amr: deveyi **صَقَلْتُ** (yaptım) — onu zayıflattığın zaman; ve yürüyüş onu **صَقَلَها** (yaptı) — onu zayıflattığı zaman; ve **شَلَّتْ** yani kurudu; dedi ki: ve **الصُّقْلُ** böğür (yan/kalça)dır, bu(ndan) alınmıştır; başkası dedi: onun böğrü pek şişkin değildi ve pek zayıf da değildi, fakat orta yapılı bir adamdı; bazısı onu şöyle rivayet etti: “Ve ona **ثُجلةٌ** ayıp etmedi ve ona **صَعْلةٌ** ayıp etmedi”; **الثُّجْلة** karın gevşekliğidir, **الصَّعْلة** başın küçüklüğüdür; bazısı onu “ona **نُحْلة** ayıp etmedi” diye rivayet eder; ve **الصاد**’dan **السين**’e ibdâl ile **سُقْلة** (diye) rivayet olunur.

İbn Sîde: **الصُّقْلة** ve **الصُّقْل** böğürdür; **الصُّقْلانِ** ebe ve başkasından (olan) iki yakın (yardımcı)dır; ve Tehzîb’de: her binek hayvandan; Zû’r-Rumme dedi:
Onun için ilk(ler)inin sürüsünü bıraktı ve onu kışkırttı,
arkasından, iki **الصُّقْل**’ün ardına düşen, homurtulu.
Ve **الصُّقْل** yan (böğür); **الصَّقَلُ** **الصُّقْل**’ün içe çökmesidir; **الصُّقْل** binek hayvanlardan hafif (olan)dır; A‘şâ dedi:
Ondan yazı uzaklaştırdı ve **صُقْلاً** oldu,
hâlbuki anma ve yitiriş çoğalmıştı.
(* Onun “**نفى عنه**” sözü: **صعل** maddesinde geçti: dişi zamiriyle “**نفى عنها**”.)
Ve “**وصارَ صَعْلاً**” diye rivayet olunur; ve bir atın **صُقْلَة**’si nadiren uzar da iki yanı kısalmaz; bu ise ayıptır. Ve denir: **فرس صَقِلٌ** açık **الصَّقَل** (sahibi)dir — iki **الصُّقْلَيْن**’i uzun olduğu zaman. Ebû Ubeyde: **فرس صَقِلٌ** — **صُقْلَتُه** uzadığı ve iki yanı kısaldığı zaman; ve (şu beyti) okudu:
Ne **أَسْفَى**’dır ne **أَقنَى**’dır ne **صَقِل**.
Başkası onu “ne **سَغِل**” diye rivayet etti; dişisi **صَقِلَةٌ**’dir; çoğulu **صِقَالٌ**’dır; o, uzun **الصُّقْلة**’lidir; o, **الطُّفْطَفة**’dir. Araplar üzerinde ince bir **دُوَايةٌ** bulunan süte **مَصْقول الكِساء** adını verir. Ve onların birisi arkadaşına der ki: Senin için **مَصْقُولِ الكِساء** var mı? yani mayalanmış bir süt (var mı)? Râciz dedi:
O, acıktığında yahut susadığında,
içtiğinde **الدُّوَاياتِ**’i uzaklaştırır,
her **مَصْقُول الكِساء**’dan; (o) arınmıştı.
**اهْتَاف** yani acıktı ve susadı; Asma‘î (şu beyti) okudu:
Sabâdan beri geceledi, o ise bir soğukluk iken,
bir örtü; ve **مَصْقُولُ الكِساءِ** incedir.
Yani ona bir giysi ve bir yiyecek geceledi; bu, Asma‘î’nin sözüdür. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بمَصْقُول الكساء** ile, örtünün altında kırmızı bir örtüyü kastetti; ona denildi ki: Asma‘î “onunla sütün köpüğünü kastetti” diyor; o dedi ki: onu söylediğinde, ondan dönmeye utandı. Ebû Turâb, Ferrâ’dan: Sen boş bir **صُقْعٍ**’dasın ve boş bir **صُقْل**’dasın, yani boş bir yöredesin; dedi ki: Şücâ‘ın şöyle dediğini işittim: ona sopayla **صَقَعه** ve **صَقَلَه**; ve onunla yere **صَقَع** ve onunla yere **صَقَل**; yani onunla yere vurdu.

**مَصْقَلةُ**: bir adamın adıdır; Ahtal dedi:
Tecrübesizi bırak, onun düşüşünü sorma,
ve Bekrî **مَصْقَلَة**’nin ne yaptığını sor.
O, Şeybân b. Sa‘lebe oğullarından Hubeyre b. **مَصْقَلة**’dir.
(* Onun “**شيبان**” sözü: asılda böyledir; ve Muhkem’de: **سفيان**.) **الصَّقْلاء**: bir yer(adi)dır; ve onun “Sa‘leb okudu” sözü:
Onlar ayaklandıklarında, ve onlar geldiklerinde,
keskin, akıllı, **مِصْقَلُ** bir **مِسْماحٌ** geldi.
Onu açıkladı ve dedi ki: ancak **مِصْلَق**’ı kastetti de ters çevirdi; o, beliğ hatiptir; ve yerinde zikredilmiştir.
