# صقل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%82%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صقل

صقله، يصقله، صقلا، وصقالا: جلاه فهو مصقول، وصقيل، والاسم الصقال، ككتاب، وهو صاقل، ج: صقلة، ككتبة، قال السندري بن يزيد بن شريح بن عمرو ابن الأحوص بن جعفر بن كلاب، وليس ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما ذكر السيرافي:
  نحن رؤوس القوم يوم جبله
  يوم أتتنا أسد وحنظله
  نعلوهم بقضب منتخله
  لم تعد أن أفرش عنها الصقله وصقل الناقة: إذا أضمرها، وكذا صقلها السير، إذا أضمرها، قاله أبو عمرو، وأنشد لكثر:
  رأيت بها العوج اللهاميم تغتلـي                      وقد صقلت صقلا وشلت لحومها قال: والصقل: الخاصرة، أخذ من هذا. وصقل به الأرض، وصقع به: أي ضرب به الأرض، رواه أبو تراب، عن شجاع السلمي، وصقله بالعصا، وصقعه: ضربه، عن شجاع، زاد الزمخشري: وأدبه، قال: وهو مجاز. والمصقلة، كمكنسة: خرزة يصقل بها السيف، ونحوه، كالمرآة، والثوب، والورق. والصيقل، كحيدر: شحاذ السيوف وجلاؤها، ج: صياقل، وصياقلة، دخلت فيه الهاء في هذا الضرب من الجمع، على حد دخولها في الملائكة، والقشاعمة. والصقال، ككتاب: البطن. ومن المجاز: صقال الفرس، صنعته، وصيانته، يقال: جعل فلان فرسه في الصقال، قال أبو النجم يصف فرسا:
  حتى إذا أثنى جعلنا نصقله أي نصنعه بالجلال، والعلف، والقيام عليه، وقال شمر: أي نضمره. والصقل، بالضم: الجنب. وأيضا: الخفيف من الدواب، قال الأعشى:
  نفى عنه المصيف وصار صقلا                      وقد كثر التذكـر والـفـقـود وأيضا: الخاصرة، كالصقلة، بالهاء، قال ذو الرمة:
  خلى لها سرب أولاها وهيجهـا                      من خلفها لاحق الصقلين همهيم والصقل، ككتف: المختلف المشي من الرجال، عن ابن عباد، وقد صقل، كفرح. وهو أيضا: القليل اللحم من الخيل، طال صقله، أو قصر، وقلما طالت صقلة فرس إلا قصر جنباه، وذلك عيب، ويقال: فرس صقل بين الصقل، إذا كان طويل الصقلين، وقال أبو عبيد: فرس صقل، إذا طالت صقلته وقصر جنباه، وأنشد:
  ليس بأسفى ولا أقنى ولا صقل ورواه غيره: ولا سغل: والأنثى صقلة: والجمع صقال. وصقل، كزفر: سيف عروة بن زيد الخيل، وهو القائل فيه:
  أضربـهـم ولا أبـل
  بالسيف ذو يدعى صقل
  ضرب غريبات الإبـل
  ما خالف المرء الأجل ومصقلة، كمسلمة: اسم، قال الأخطل:
  دع المغمر لا تسأل بمصرعهواسأل بمصقلة البكري ما فعلا وهو مصقلة بن هبيرة، من بني ثعلبة ابن شيبان، وولده رقبة بن مصقلة، من المحدثين.

  قلت: ومن ولد أخيه زكريا بن مصقلة، الإمام المحدث الصوفي أبو الحسن علي بن شجاع بن محمد بن علي مسهر بن عبد العزيز بن شليل ابن عبد الله بن زكريا، مات سنة 442.
 وصقلية، بكسرات مشددة اللام، هكذا ضبطه الصاغاني، وغيره من العلماء، وبه جزم الرشاطي، وضبطه ابن خلكان بفتح الصاد والقاف، قال ابن السمعاني: كذا رأيته بخط عمر الرواسي، وبه جزم الشهاب في شرح الشفاء، قال: وكسر صادها خطأ: جزيرة مشهورة بالمغرب، بين إفريقية والأندلس، وقال ابن خلكان: هي في بحر المغرب قرب إفريقية، وقال الرشاطي: بالبحر الشامي، موازية لبعض بلاد إفريقية، طولها سبعة أيام، وعرضها خمسة.
 قلت: وهي مشتملة على قرى كثيرة، قد ذكر أكثرها المصنف في مواضع من كتابه هذا، وقد اطلعت على تاريخ لها خاصة، للشريف أبي القاسم الإدريسي، ألفه لملكها أجار الإفرنجي، وكان محبا لأهل العلم، محسنا إليهم، وقد تخرج منها جماعة من الأعلام في كل فن، منهم أبو الفضل العباس بن عمرو بن هارون الكناني الصقلي، خرج منها إلى القيروان، ثم قدم الأندلس، وكان حسن المحاضرة، خبيرا بالرد على أصحاب المذاهب، حدث عن أحمد ابن سعيد الصقلي، وأبي بكر الدينوري، وتوفي سنة 279، قاله ابن الفرضي، ومنهم أبو الحسن علي بن الفرج بن عبد الرحمن الصقلي، قاضي مكة، عن أبي بكر محمد بن سعد الإسفرايني، صاحب أبي بكر الإسماعيلي، وأبي ذر الهروي، وعنه الحافظ أبو القاسم هبة الله بن عبد الوارث الشيرازي، وأبو بكر محمد بن عبد الباقي الأنصاري، قاله ابن الأثير، ومنهم أبو محمد عبد الجبار بن أبي بكر بن محمد بن حمديس الصقلي الشاعر، وله أبيات يتشوق فيها إلى بلده صقلية، منها:
  ذكرت صقلـية والأسـا                      يجدد للنفس تذكـارهـا
  فإن أك أخرجت من جنة                      فإني أحدث أخبـارهـا
  ولو لا ملوحة ماء البكـا                      حسبت دموعي أنهارها ترجمه ابن بسام في الذخيرة، قال: ودخل الأندلس، ومدح المعتمد بن عباد، وله ديوان مشهور، توفي سنة 527، نقله شيخنا. وصقليان أيضا، أي بكسرات مشددة اللام: ع، بالشام، كما في العباب. والصقلاء: ع، عن ابن دريد. وخطيب مصقل: أي مصلق، وهو البليغ، وأنشد ثعلب:
  إذا هم ثاروا وإن هم أقبلوا
  أقبل ممساح أريب مصقل فسره فقال: إنما أراد مصلق، فقلب. ومما يستدرك عليه: الصقيل: السيف. والصقلة، بالضم: الضمور والدقة، ومنه حديث أم معبد الخزاعية: لم تزر به صقلة، ولم تعبه ثجلة، أي: دقة ونحول، وقال بعضهم: أرادت أنه لم يكن منتفخ الخاصرة جدا، ولا ناحلا جدا، ويروى بالسين، على الإبدال، ويروى، صعلة، وقد ذكر. والصقل، محركة: انهضام الصقل. ويقول أحدهم لصاحبه: هل لك في مصقول الكساء? أي في لبن قد دوى دواية رقيقة، قال الراجز:
  فهو إذا ما اهتاف أو تـهـيفـا
  يبقي الـدوايات إذا تـرشـفـا
  عن كل مصقول الكساء قد صفا اهتاف: أي جاع وعطش. وأنشد الأصمعي لعمرو بن الأهتم المنقري:

  فبات له دون الصفا وهي قرة                      لحاف ومصقول الكساء رقيق أي بات له لباس وطعام، هذا قول الأصمعي، وأجراه ابن الأعرابي على ظاهره، فقال: أراد بمصقول الكساء، ملحفة تحت الكساء حمراء، فقيل له: إن الأصمعي، يقول: أراد به رغوة اللبن، فقال: إنه لما قاله استحى أن يرجع عنه. وروى أبو تراب عن الفراء: أنت في صقع خال، وصقل خال، أي في ناحية خالية. وصقيل، كأمير: قرية بمصر، نسب إليها بعض المحدثين، والعامة تقول بكسر الصاد، ومنهم من يقول: اسقيل، وقد ذكرت.

### Türkçe

**صقله**، **يصقله**، **صقلا** ve **صقالا**: onu cilaladı; o hâlde o **مصقول**dur, ve **صقيل**dir. İsim **الصقال**dır, **كتاب** gibi; ve o **صاقل**tir; çoğulu: **صقلة**dır, **كتبة** gibi. Sündurî b. Yezîd b. Şurayh b. Amr b. el-Ahvas b. Ca‘fer b. Kilâb dedi; Sîrâfî’nin zikrettiği gibi Amr b. es-Sa‘k’ın oğlu Yezîd’e ait değildir:
  Biz kavmin başlarıyız, **جبله** günü,
  **أسد** ve **حنظله** bize geldiği gün;
  onları seçilmiş kamışlarla yükseliriz;
  ondan **الصقله**yi yaymamdan geri kalmadı.

Ve **صقل الناقة**: onu zayıflatıp incelttiği zaman; aynı şekilde **صقلها السير**: onu zayıflatıp incelttiği zaman; bunu Ebû Amr söyledi. Ve Kuseyr’e ait olarak şu beyit okundu:
  Orada eğri, iri develeri gördüm, gizlice yürürler;                      hâlbuki **صقلت** (onu) **صقلا** ile ve etlerini kaldırdım.

Dedi ki: ve **الصقل**: böğür (yan taraf); bu bundan alınmıştır. Ve **صقل به الأرض** ve **صقع به**: yani onunla yere vurdu; bunu Ebû Turâb, Şücâ‘ es-Sülemî’den rivayet etti. Ve **صقله بالعصا** ve **صقعه**: ona vurdu; Şücâ‘dan. Zemahşerî artırdı: ve onu terbiye etti; dedi ki: bu mecazdır. Ve **المصقلة**, **مكنسة** gibi: kılıcın ve benzerinin, ayna, elbise ve kâğıt gibi şeylerin onunla cilalandığı boncuk. Ve **الصيقل**, **حيدر** gibi: kılıçların bilenicisi ve parlatıcısı; çoğulu: **صياقل** ve **صياقلة**; bu tür çoğulda **الهاء** ona dâhil edilmiştir; **الملائكة** ve **القشاعمة**ye dâhil oluşu ölçüsünce. Ve **الصقال**, **كتاب** gibi: karın.

Ve mecazdan: **صقال الفرس**: onun yapımı ve bakımı; “falanca, atını **الصقال**a koydu” denir. Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
  Nihayet eğdiği zaman, onu **نصقله** yaparız;

yani onu örtülerle, yemle ve onun başında durmakla yaparız. Şemmer dedi: yani onu zayıflatıp inceltir. Ve **الصقل** (ötre ile): yan (böğür). Ve ayrıca: binek hayvanlarından hafif olan; A‘şâ dedi:
  Yazlığı ondan uzaklaştırdı ve **صقلا** oldu;                      hâlbuki anma ve yitiriş çoğalmıştı.

Ve ayrıca: böğür; **الصقلة** gibi, **الهاء** ile; Zü’r-Rumme dedi:
  Ona bir sürü bıraktı; onu önceledi ve onu kışkırttı;                      arkasından iki **الصقل**in bitişiği, hızlı yürüyen.

Ve **الصقل**, **كتف** gibi: erkeklerden yürüyüşü farklı olan; İbn Abbâd’dan. Ve **صقل** etti, **فرح** gibi. Ve o ayrıca: atlardan eti az olan; onun **صقله**si uzadı yahut kısaldı; ve bir atın **صقلة**si uzadığı nadirdir ki iki yanı kısalmasın; bu bir ayıptır. Ve “**فرس صقل بين الصقل**” denir: iki **الصقل**i uzun olduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: “**فرس صقل**”: **صقلته**si uzayıp iki yanı kısaldığı zaman. Ve şu beyit okundu:
  Ne **أسفى**dır, ne **أقنى**dır, ne de **صقل**.

Başkası onu “ve ne **سغل**” diye rivayet etti. Dişisi **صقلة**dır; çoğul **صقال**dır. Ve **صقل**, **زفر** gibi: Urve b. Zeyd el-Hayl’in kılıcıdır; o, onun hakkında şöyle diyendir:
  Onlara vururum ve aldırmam;
  kılıçla, adı **صقل** diye çağrılan,
  yabancı develerin vuruşu gibi;
  kişi ecele muhalefet etmedi.

Ve **مصقلة**, **مسلمة** gibi: bir isimdir; Ahtal dedi:
  **المغمر**i bırak; öldürülüşünü sorma; ve **مصقلة البكري**nin ne yaptığını sor.

O, Şeybân oğlu Sa‘lebe’den **مصقلة بن هبيرة**dir; ve onun evladı **رقبة بن مصقلة** hadis ehlindendir.

Ben dedim: ve onun kardeşinin evladından **زكريا بن مصقلة**nin evladından, imam muhaddis sûfî Ebû’l-Hasen Ali b. Şücâ‘ b. Muhammed b. Ali Musehher b. Abdülazîz b. Şelîl b. Abdullâh b. Zekeriyyâ; 442 yılında öldü.

Ve **صقلية**, şeddeli **اللام** ile kesrelerle: Sâğânî ve diğer âlimler onu böyle ضبط etti; Reşâtî de bununla kesin hüküm verdi. İbn Hallikân onu **الصاد** ve **القاف**ın fethasıyla ضبط etti. İbnü’s-Sem‘ânî dedi: Ömer er-Ruvâsî’nin hattıyla böyle gördüm; Şihâb, Şifâ şerhinde bununla kesin hüküm verdi; dedi ki: **صاد**ını kesrelemek hatadır. Mağrib’de meşhur bir adadır; İfrîkıyye ile Endülüs arasındadır. İbn Hallikân dedi: Mağrib denizindedir, İfrîkıyye’ye yakındır. Reşâtî dedi: Şâm denizindedir; İfrîkıyye beldelerinin bir kısmına paraleldir; uzunluğu yedi gün, genişliği beştir.

Ben dedim: o, çok sayıda köyü ihtiva eder; müellif onların çoğunu bu kitabının yerlerinde zikretmiştir. Ve ona özel bir tarih kitabına muttali oldum; şerif Ebû’l-Kâsım el-İdrîsî’nindir; onu kralı **أجار الإفرنجي** için telif etti; ilim ehline muhib, onlara ihsanda bulunan idi. Ve ondan her فن’da bir cemaat a‘lâm yetişmiştir; onlardan: Ebû’l-Fadl el-Abbâs b. Amr b. Hârûn el-Kinânî **الصقلي**; oradan Kayrevân’a çıktı, sonra Endülüs’e geldi; güzel muhâdara sahibi idi, mezhep sahiplerine reddetmede haberdar idi; Ahmed b. Sa‘îd **الصقلي** ve Ebû Bekr ed-Dîneverî’den hadis rivayet etti; 279 yılında vefat etti; bunu İbnü’l-Faradî söyledi. Ve onlardan: Ebû’l-Hasen Ali b. el-Ferec b. Abdirrahmân **الصقلي**; Mekke kadısı; Ebû Bekr Muhammed b. Sa‘d el-İsferâînî’den; Ebû Bekr el-İsmâ‘îlî’nin ve Ebû Zer el-Herevî’nin arkadaşı; ondan hâfız Ebû’l-Kâsım Hibetullâh b. Abdilvâris eş-Şîrâzî ve Ebû Bekr Muhammed b. Abdilbâkî el-Ensârî rivayet etti; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve onlardan: şair Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Hamdîs **الصقلي**; onun, beldesi **صقلية**ye özlem duyduğu beyitleri vardır; onlardan:
  **صقلـية**yi ve kederi andım;                      onun anılması nefse yeniler.
  Eğer bir cennetten çıkarılmış isem,                      ben onun haberlerini anlatırım.
  Ve ağlamanın suyunun tuzluluğu olmasaydı,                      gözyaşlarımı onun ırmakları sanırdım.

İbn Bessâm onu **الذخيرة**de tercüme etti; dedi ki: Endülüs’e girdi ve el-Mu‘temid b. Abbâd’ı övdü; meşhur bir divanı vardır; 527 yılında vefat etti; şeyhimiz nakletti. Ve **صقليان** da: yani şeddeli **اللام** ile kesrelerle: Şâm’da bir yer; **العباب**da olduğu gibi. Ve **الصقلاء**: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **خطيب مصقل**: yani **مصلق**; o, beliğ olandır. Sa‘leb şu beyiti okudu:
  Onlar kalkıştıklarında ve onlar geldiklerinde,
  bilge, **مصقل** bir timsah gelir.

Onu açıkladı ve dedi ki: ancak **مصلق**ı kastetti; sonra çevirdi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الصقيل**: kılıç. Ve **الصقلة** (ötre ile): zayıflık ve incelik; ondan Ümm Ma‘bed el-Huzâ‘iyye hadisi: “Onda **صقلة** yoktu ve onu **ثجلة** ayıplamadı”; yani: incelik ve zayıflık. Bazıları dedi ki: onun kastı, böğrü çok şişkin değildi ve çok zayıf da değildi. Ve **السين** ile, بدل yoluyla rivayet edilir; ve **صعلة** diye de rivayet edilir; zikredilmiştir. Ve **الصقل** (harekeli): **الصقل**in çökmesi. Ve birisi arkadaşına der ki: “**مصقول الكساء**da senin için var mı?” yani ince bir دواية ile ekşimiş bir süt içinde. Râciz dedi:
  O, açlık yahut susuzluk olduğunda,
  içtiği zaman **الدوايات**ı bırakır;
  her **مصقول الكساء**dan, gerçekten arınmış.

**اهتاف**: yani acıktı ve susadı. Ve Asma‘î, Amr b. el-Ehtem el-Munkarî’ye ait olarak şu beyiti okudu:

  Safânın altında ona geceledi; o ise serinliktir;                      bir örtü ve **مصقول الكساء** ince.

Yani ona elbise ve yiyecek geceledi; bu, Asma‘î’nin sözüdür. İbnü’l-A‘râbî onu zahiri üzere yürüttü ve dedi ki: **مصقول الكساء** ile kastı, örtünün altında kırmızı bir ملحفةdır. Ona denildi ki: Asma‘î, onunla sütün köpüğünü kastetti, diyor. Dedi ki: onu söylediğinde, ondan dönmeye utandı. Ve Ebû Turâb, Ferrâ’dan rivayet etti: “Sen **صقع خال**dasın ve **صقل خال**dasın”; yani boş bir taraftasın. Ve **صقيل**, **أمير** gibi: Mısır’da bir köy; bazı muhaddisler ona nisbet edilmiştir; avam **الصاد**ın kesresiyle söyler; onlardan kimi de “**اسقيل**” der; zikredilmiştir.
