# صكك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%83%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%83%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%83%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صكك

الصَّكُّ: الضرب الشديد بالشيء العريض، وقيل: هو الضرب عامة بأيّ شيء كان، صَكَّه يَصُكُّه صَكّاً. الأصمعي: صَكَمْته ولكَمْتُه وصَكَكْتُه ودَكَكْتُه ولكَكْتُه، كأنه إذا دفعته. وصَكَّه أَي ضربه؛ قال مُدْرِك بن حِصْن:
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْيَأَنَّا،
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلما شَنَّا
ومنه قوله تعالى: فَصكّتْ وجهها. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَصُكّ سهماً في رجْله أَي أضربه بسهم؛ ومنه الحديث: فاصْطَكُّوا بالسيوف أَي تضاربوا بها، وهو افْتَعلوا من الصَّكِّ، قلبت التاء طاء لأجل الصاد، وفيه ذكر الصَّكيكِ، وهو الضعيف، فعيل بمعنى مفعول، من الصَّكِّ الضرب أي يُضْرب كثيراً لاستضعافه. وبعير مَصْكوك ومُصَكَّكٌ: مضروب باللحم (* قوله «مضروب
باللحم» قال شارح القاموس: كأن اللحم صك فيه صكاً أي شك). واصْطَكَّ الجِرْمانِ: صَكَّ أَحدهُما الآخر.
والصَّكَكُ: اضطراب الرُّكبتين والعُرقوبين من الإنسان وغيره، والنعت رجل أَصَكُّ، صَكَّ يَصَكُّ صَكَكاً فهو أَصَكُّ ومِصَكّ، وقد صَكِكْتَ يا رجل. أَبو عمرو: كل ما جاء على فَعِلَتْ ساكنة التاء من ذوات التضعيف فهو مدغم نحو صَمَّتِ المرأة وأَشباهه، إلا أَحرفاً جاءت نوادر في إظهار التضعيف: وهو لَحِحَتْ عينه إذا التصقت، وقد مَشِشَت الدابة وصَكِكتْ، وقد ضَبِبَ البلدُ إذا كثر ضِبابُه، وأَلِلَ السِّقاء إذا تغيرت ريحه، وقد قَطِطَ شعره. ابن الأعرابي: في قدميه قَبَلٌ ثم حَنَفٌ ثم فَحَجٌ، وفي ركبتيه صَكَكٌ
وفي فخذيه فَجًى. والمِصَكُّ: القويُّ الشديد من الناس والإبل والحمير؛ وأَنشد يعقوب:
ترى المِصَكَّ يَطْرُد العَواشِيا
جِلَّتَها والأُخَرَ الحَواشِيا
ورجل مِصَكّ: قوي شديد. وفي الحديث: على جمل مِصَكّ، بكسر الميم وتشديد الكاف؛ هو القوي الجسيم الشديد الخَلْق، وقيل: هو من الصَّكِّ احتكاكِ العُرقوبين. والأصَكُّ: كالمِصَكّ؛ قال الفرزدق:
قَبَحَ الإلهُ خُصاكُما، إذ أَنتما
رِدْفانِ، فوق أَصَكَّ كاليَعْفورِ
قال سيبويه: والأُنثى مِصَكَّة، وهو عزيز عنده لأن مِفْعَلاً مِفْعَالاً قلما تدخل الهاء في مؤنثه.
والصَّكَّةُ: شدَّة الهاجرة. يقال: لقيته صَكَّةَ عُمَيٍّ وصَكَّةَ أَعْمَى، وهو أَشد الهاجرة حرّاً، قال بعضهم: عُمَيٌّ اسم رجل من العماليق أَغار على قوم في وقت الظهيرة فاجتاحهم، فجرى به المثل؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
صَكَّ بها عين الظهيرة غائراً
عُمَيٌّ، ولم يَنْعَلْنَ إلاّ ظِلالَها
ويقال: هو تصغير أَعمى مرخماً. وفي الحديث: كان يُسْتظل بظل جَفْنة عبد الله بن جُدْعانَ صَكَّةَ عُمَيٍّ، يريد في الهاجرة، والأصل فيها أَن عميّاً مصغَّراً مرخم كأنه تصغير أعمى، وقيل إن عميّاً اسم رجل من عَدَوانَ كان يُفيض بالحج عند الهاجرة وشدة الحر، وقيل: إنه أَغار على قومه في حرّ الظهيرة فضرب به المثل فيمن يخرج في شدة الحر، يقال: لقيته صَكَّةَ عُمَيٍّ، وهذه الجَفْنة كانت لابن جدعان في الجاهلية يُطعم فيها الناس وكان يأكل منها القائم والراكب لعظمها، وكان له منادٍ ينادي: هَلُمَّ إلى الفالوذِ، وربما حضر طعامَه سيدُنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم.وظَليم أَصَكُّ: لتقارب ركبتيه يُصيب بعضُها بعضاً إذا عدا؛ قال الشاعر: إنَّ بَني وَقْدانَ قومٌ سُكُّ،
مثْلُ النَّعامِ، والنَّعامُ صُكُّ
الجوهري: ظَليم أَصَكُّ لأنه أَرَحُّ طويل الرجلين ربما أَصاب لتَقاربِ ركبتيه بعضُها بعضاً إذا مشى. وفي الحديث: مَرَّ بجَدْيٍ أَصَكَّ ميِّتٍ؛ الصَّكَكُ: أَن تضرب إحدى الركبتين الأُخرى عند العدْو فتؤثر فيها أثراً، كأَنه لما رآه ميتاً قد تقلَّصت ركبتاه وصفه بذلك، أَو كأَنَّ شعر ركبتيه قد ذهب من الاصْطكاك وانْجَرَدَ فعرَّفه به، ويروى بالسين؛ ومنه كتاب عبد الملك إلى الحجاج: قاتلك الله، أُخَيْفِشَ العينين أَصَكٌّ وصُكُوكٌ وصِكَاك؛ قال أَبو منصور: والصك الذي يُكتبُ للعُهدة، معرَّب أَصله حَكَّ، ويُجمَعُ صِكَاكاً وصُكوكاً، وكانت الأرزاق تسمى صِكاكاً لأنها كانت تُخْرَجُ مكتوبة؛ ومنه الحديث في النهي عن شراء الصِّكاك والقُطُوط، وفي حديث أَبي هريرة: قال لمَرْوانَ أَحْلَلْتَ بيع الصِّكاك؛ هي جمع صَكٍّ وهو الكتاب، وذلك أَن الأُمراء كانوا يكتبون للناس بأرزاقهم وأَعْطياتهم كتباً فيبيعون ما فيها قبل أن يقبضوها مُعَجَّلاً، ويُعطُون المشتري الصَّكَّ ليمضي ويقبضه، فنُهوا عن ذلك لأنه بيع ما لم يُقْبَض. وصَكَّ البابَ صَكّاً: أَغلقه، وصَكَكْتُه: أَطبقته. والمِصَكُّ: المغلاق. والصَّكِيكُ: الضعيف؛ عن ابن الأنباري، حكاه الهرويّ في الغريبين. أَبو عمرو: كان عبد الصمد بن عليّ قُعْدُداً وكانت فيه خَصْلة لم تكن في هاشميّ: كانت أَسنانه وأَضراسه كلها ملتصقة؛ قال: وهذا يسمى أَصَكَّ، قال الأَزهري: ويقال له الأَلَصُّ أَيضاً.

### Türkçe

**الصَّكُّ**: geniş şey ile şiddetli vurmadır; ve denildi: o, her ne şey olursa olsun herhangi bir şeyle vurmaktır; **صَكَّه يَصُكُّه صَكّاً**. el-Asmaʿî: **صَكَمْته** ve **لَكَمْتُه** ve **صَكَكْتُه** ve **دَكَكْتُه** ve **لَكَكْتُه**; sanki onu ittiğin zaman. Ve **صَكَّه** yani ona vurdu; Müdrik b. Ḥiṣn dedi:
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْيَأَنَّا،
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلما شَنَّا
Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: **فَصكّتْ وجهها**. Ve İbn el-Ekvaʿ hadîsinde: “Ben bir oku onun bacağına **فأَصُكّ**” yani ona bir ok ile vururum; ve ondan hadîs: “kılıçlarla **فاصْطَكُّوا**” yani onlarla birbirinize vuruştunuz; ve o, **الصَّكِّ**’ten **افْتَعلوا**’dur; **الصاد** sebebiyle **التاء** **طاء**’a çevrildi. Ve onda **الصَّكيكِ** zikri vardır; o, zayıftır; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir; **الصَّكِّ** (vurma)dan, yani zayıf sayıldığı için çokça vurulur. Ve **بعير مَصْكوك** ve **مُصَكَّكٌ**: et ile vurulmuş
(* “et ile vurulmuş” sözü hakkında Kāmûs şârihi dedi: sanki et onda bir **صكّ** ile **صك** edildi, yani saplandı). Ve **اصْطَكَّ الجِرْمانِ**: ikisinden biri ötekini **صَكَّ** etti.

Ve **الصَّكَكُ**: insandan ve başkasından dizlerin ve topukların çalkalanmasıdır; ve sıfat: **رجل أَصَكُّ**; **صَكَّ يَصَكُّ صَكَكاً**; o hâlde o **أَصَكُّ** ve **مِصَكّ**’tır; ve “ey adam, sen **صَكِكْتَ**” (oldun). Ebû ʿAmr: ikizleme sahiplerden **فَعِلَتْ** vezninde, **التاء**’sı sâkin olarak gelen her şey idğamlıdır; **صَمَّتِ المرأة** ve benzerleri gibi; ancak, ikizlemenin izhârında nâdir olarak gelen harfler müstesnâ: o da **لَحِحَتْ عينه** (yapıştı) olduğu zaman; ve binek **مَشِشَت** ve **صَكِكتْ**; ve belde **ضَبِبَ** (sisleri çoğaldı) olduğu zaman; ve kırba **أَلِلَ** (kokusu değişti) olduğu zaman; ve onun saçı **قَطِطَ**. İbn el-Aʿrâbî: ayaklarında **قَبَلٌ** sonra **حَنَفٌ** sonra **فَحَجٌ** vardır; ve dizlerinde **صَكَكٌ**
ve uyluklarında **فَجًى** vardır. Ve **المِصَكُّ**: insanlardan, develerden ve eşeklerden güçlü, şiddetli olandır; Yaʿkūb inşâd etti:
ترى المِصَكَّ يَطْرُد العَواشِيا
جِلَّتَها والأُخَرَ الحَواشِيا
Ve **رجل مِصَكّ**: güçlü, şiddetli. Ve hadîste: “mîm’i kesreli, kâf’ı şeddeli olarak **جمل مِصَكّ** üzerinde”; o, güçlü, iri, yaratılışı şiddetli olandır; ve denildi: o, **الصَّكِّ**’tendir, yani topukların sürtünmesidir. Ve **الأصَكُّ**: **كالمِصَكّ**; el-Ferazdak dedi:
قَبَحَ الإلهُ خُصاكُما، إذ أَنتما
رِدْفانِ، فوق أَصَكَّ كاليَعْفورِ
Sîbeveyh dedi: dişisi **مِصَكَّة**’dir; ve bu, onun yanında azdır; çünkü **مِفْعَلاً مِفْعَالاً**’ın müennesine **الهاء** nadiren girer.

Ve **الصَّكَّةُ**: öğle sıcağının şiddetidir. Denilir: “ona **صَكَّةَ عُمَيٍّ** ve **صَكَّةَ أَعْمَى** (vaktinde) rastladım”; ve o, öğle sıcağının en şiddetli hararetidir. Bazıları dedi: **عُمَيٌّ** ʿAmâlîk’ten bir adamın adıdır; öğle vaktinde bir kavme baskın yaptı da onları silip süpürdü; böylece onunla mesel yürüdü. İbn el-Aʿrâbî inşâd etti:
صَكَّ بها عين الظهيرة غائراً
عُمَيٌّ، ولم يَنْعَلْنَ إلاّ ظِلالَها
Ve denilir: o, **أَعمى**’nın küçültmesi olup terhîm edilmiştir. Ve hadîste: “ʿAbdullâh b. Cudʿân’ın çanağının gölgesiyle **صَكَّةَ عُمَيٍّ** (vaktinde) gölgelenilirdi”; öğle sıcağında demek ister. Ve aslında, **عميّاً** küçültülmüş, terhîm edilmiş olup sanki **أعمى**’nın küçültmesidir. Ve denildi: **عميّاً** ʿAdwân’dan bir adamın adıdır; hacda öğle sıcağında ve hararetin şiddetinde ifâza ederdi. Ve denildi: öğle sıcağının hararetinde kavmine baskın yaptı; böylece şiddetli sıcakta çıkan kimse hakkında mesel yapıldı; denilir: “ona **صَكَّةَ عُمَيٍّ** (vaktinde) rastladım.” Ve bu çanak, câhiliyede İbn Cudʿân’a aitti; onda insanlara yemek yedirirdi; büyüklüğünden dolayı ayakta olan da binekli olan da ondan yerdi. Ve onun bir münâdîsi vardı, “**هَلُمَّ إلى الفالوذِ**” diye seslenirdi. Ve bazen, Efendimiz Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onun yemeğine حاضر olurdu. Ve **وظَليم أَصَكُّ**: dizlerinin yakınlığından dolayı; koştuğu zaman bir kısmı bir kısmına isâbet eder; şair dedi:
إنَّ بَني وَقْدانَ قومٌ سُكُّ،
مثْلُ النَّعامِ، والنَّعامُ صُكُّ
el-Cevherî: **ظَليم أَصَكُّ**; çünkü o, bacakları uzun, dizleri gevşek olandır; yürüdüğü zaman dizlerinin yakınlığından dolayı bir kısmı bir kısmına isâbet edebilir. Ve hadîste: “ölü **جَدْيٍ أَصَكَّ**’ın yanından geçti”; **الصَّكَكُ**: koşarken dizlerden birinin ötekine vurması ve onda bir iz bırakmasıdır; sanki onu ölü görüp dizleri büzülmüş olduğundan onu bununla vasfetti; yahut sanki dizlerinin kılları **الاصْطكاك**tan gitmiş ve sıyrılmıştır da onunla onu tanıttı. Ve **بالسين** ile rivayet olunur. Ve ondan, ʿAbdülmelik’in el-Ḥaccâc’a mektubu: “Allah seni öldürsün; iki gözleri hafif kısık, **أَصَكٌّ** ve **صُكُوكٌ** ve **صِكَاك**!” Ebû Manṣûr dedi: ve zimmet için yazılan **الصك**; Arapçalaştırılmıştır, aslı **حَكَّ**’tır; ve **صِكَاكاً** ve **صُكوكاً** olarak cem‘ olunur. Ve rızıklar **صِكاكاً** diye adlandırılırdı; çünkü yazılı olarak çıkarılırdı. Ve ondan, **الصِّكاك** ve **القُطُوط** satın almayı yasaklama hadîsi. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: Mervân’a dedi: “**بيع الصِّكاك**’ı helâl kıldın”; o, **صَكٍّ**’ın cem‘idir; ve o, kitaptır. Bu, şundandır: emirler insanlara rızıkları ve atıyyeleri hakkında yazılar yazarlardı; onlar da içindekini kabzetmeden önce peşin olarak satarlardı; ve alıcıya **الصَّكَّ** verirlerdi ki gitsin ve onu kabzetsin; bundan nehy olundular; çünkü o, kabzedilmemiş şeyin satımıdır. Ve **صَكَّ البابَ صَكّاً**: onu kapattı; ve **صَكَكْتُه**: onu sıkıca kapattım. Ve **المِصَكُّ**: kilit.

Ve **الصَّكِيكُ**: zayıf; İbn el-Enbârî’den; el-Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. Ebû ʿAmr: ʿAbdü’ṣ-Ṣamed b. ʿAlî **قُعْدُداً** idi ve onda bir hâslet vardı ki bir Hâşimî’de yoktu: dişleri ve azı dişlerinin hepsi bitişikti; dedi: ve buna **أَصَكَّ** denir. el-Ezherî dedi: ona **الأَلَصُّ** da denilir.
