# صلب (ص-ل-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir

- Harfler: ص - ل - ب
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 7 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَلَأُفَعِّلَنَّكُمْ | Ve kesinlikle sizi astıracağım | 2 | 2 | [20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/20:71.md) |
| [أَصْلَابِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالِكُمْ | Testisleriniz | 1 | 1 | [4:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/4:23.md) |
| [الصُّلْبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8F%D9%91%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%90.md) | الْفُعْلِ | Testis | 1 | 1 | [86:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/86:7.md) |
| [صَلَبُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلُوهُ | Onu astılar | 1 | 1 | [4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/4:157.md) |
| [فَيُصْلَبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A8%D9%8F.md) | فَيُفْعَلُ | Asılır | 1 | 1 | [12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/12:41.md) |
| [لَأُصَلِّبَنَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَأُفَعِّلَنَّكُمْ | Kesinlikle sizi astıracağım | 1 | 1 | [7:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/7:124.md) |
| [يُصَلَّبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يُفَعَّلُوا | Astırılırlar | 1 | 1 | [5:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/5:33.md) |

## Mücavir kökler — 69 mücavir (88 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 31 · Kesinlikle keseceğim
2. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 5 ortak ayet · G² 30 · Half : Ense demektir
3. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 26 · Rical ayak demektir
4. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 21 · El ve kol demektir
5. [نفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sürülürler
6. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Yumruk demektir
7. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
8. [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cezea kütük demektir
9. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
10. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
11. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
12. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
13. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
14. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Boynun üst tarafıdır
15. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Benzeşen
16. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
17. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Harbe mızrak ucu demektir
18. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Oğullar
19. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
20. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Mesih
21. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yaşlı adamdır
22. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
23. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baş demektir
24. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Taş demektir
25. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kepçe, kefe demektir
26. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hurma ağacıdır
27. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
28. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toprak demektir
29. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
30. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
31. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Tayr” kuş demektir
32. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsa
33. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sua’f el çatlamasıdır
34. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
35. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Meryem
36. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kanat demektir
37. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
38. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
39. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Önce
40. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
41. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kadınlar
42. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
43. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
44. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
45. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
46. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hiram keçe demektir
47. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
48. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
49. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
50. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
51. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
52. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
53. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
54. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
55. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
56. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Büyük
57. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
58. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
59. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
60. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صلب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md), [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md), [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Eğilip bükülmeye karşı direnç gösteren sertlik, omurga kemiği ve taşıyıcı mukavemet |
| Çekirdek Özet 2 | Bedensel taşıyıcılık (nesep ve omurga) ile bedeni ahşaba gererek cezalandırma (çarmıha germe) |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapıyı, inancı veya nesli ayakta tutan eğilmez omurga ve bu omurganın zora maruz bırakılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ahşaba germe cezası veya modern anlamıyla haç simgesine indirgenerek nesep ve omurga eksenindeki kurucu ontolojik sertliğin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صل | Katılık, kuruluk, sertleşme ve dış etkilere karşı direnç gösterme; ses çıkaracak derecede kuruyup pekişme durumu ([صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md), [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md), [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md)) | ب | İçe nüfuz eden ve taşıyıcı bir kütle oluşturan kalıcı omurga sertliği, kemik mukavemeti ve yoğunlaşmış iç cevher kazanımı |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki sapı; peşine düşme, dik durma, sıkıştırma | Doğrulma, dikey yönde direnç gösterme ve yapısal dik duruş |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk etme | Bir eksen doğrultusunda hizalama, kontrol altında tutma ve yön verme |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, kapalı alan | İçeride bulunma, gövdeyi içeriden taşıyan mahfaza ve yapısal dayanak |
| صلب | Taşıyıcı bir dikliğin içsel bir mahfaza ve eksen etrafında birleşerek gövdeyi ayakta tutması | Gövdenin içindeki en sert ve eğilmez dikey ekseni (omurgayı) kurarak bütün yapıyı taşıma veya bu ekseni gererek cezalandırma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının gövdesini dik tutan omurga kemiği; eğilip kırılmayan taş, biley taşı ve kemiğin içinde saklı duran koyu ilik/yağ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-A‘şâ ve Nâbiğa ez-Zübyânî’nin şiirlerinde kök, sancak veya dikilmiş bir sütun/alamet anlamında kullanılmıştır: ظلَّتْ أقاطيعُ أنعامٍ مؤبّلةٍ / لدى صَلِيبٍ على الزوراءِ منصوبِ |
| Erken Arapça kullanım | Recez şairi el-Accâc’ın bir kadının omurga yapısını ve dik duruşunu tasvirinde geçmektedir: في صَلَبٍ مثلِ العِنانِ المُؤْدَم |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Accâc.

### Sami etimolojik katman

Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde kök, hem geometrik-fiziksel olarak «çaprazlama germe, haça/ahşaba germe» hem de «sert ve yoğun olma» alanlarını paylaşır. İbranice ṣ-l-b kökü (ṣālabh) doğrudan «asmak, çarmıha germe biçiminde ağaca germek» eylemini ifade ederken; Ârâmîce ve Süryanice ṣ-l-b (ṣəlabh / ṣlībō) tabakası hem asma/germeyi hem de doğrudan haç ve çarmıh nesnesini bildirir. Arapçada ise kök, yalnızca bu cezalandırma veya sembolik formu değil, kökün daha ilksel fiziksel tabakasını oluşturan «sırt omurgası, kemik sertliği, şiddetli ateş ve kemik iliği» anlamlarını canlı bir biçimde muhafaza etmiştir. Bu durum, Arapçadaki kullanımın Sami gövdesindeki en somut biyolojik ve mekanik sertlik çekirdeğinden türediğini, germe ve asma eyleminin ise bedenin omurgasını bir kütüğe bağlayıp gererek sergileme hareketinden neşet ettiğini gösterir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صل ikili kökünden genişleme | Kuru ve katı olma zemininden omurga kemiğine ve yapısal mukavemete geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice ṣ-l-b | Germe, asma ve çarmıha germe fiillerinde ortak semantik alan | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkada güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Brockelmann.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صلب | Anlamlı | Katılık, omurga, germe | Gövdeyi taşıyan omurga kemiği ve ahşaba germe | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Dökme, boşaltma | Sıvıyı sert ve hızlı biçimde dökme | Kur'an'da geçmez |
| [لصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B5%D8%A8.md) | Anlamlı | Dar dağ yolu, yarık | Kayalık dağdaki dar ve sert geçit | Kur'an'da geçmez; sertlik ilişkili |
| [لبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) | Anlamlı | Soğan, katmanlı yumru | Katman katman sert kabuk bağlayan yumrulu bitki | Kur'an'da geçer (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)) |
| [بلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B5.md) | Anlamlı | Kaçma, sıyrılma | Borçtan veya tutsaktan sıyrılıp kurtulma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صلب | Merkez | Katılık ve omurga | Yapının içsel taşıyıcı sertliği ve eğilmez ekseni | İç mukavemet ve germe |
| [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) | Komşu | İrade sertliği | Zihinsel ve ahlaki kararlılığın eğilmezliği | Niyet ve karardaki omurga |
| [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Kuvvet ve bağ | Dıştan uygulanan veya bağlanan güç yoğunluğu | Kuvvetin gerilim kazanması |
| [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) | Komşu | Sağlam bağ | Çözülmeye karşı emniyet ve taahhüt sağlamlığı | Bağ ve akit güvenliği |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Yumuşaklık | Kolayca eğilip bükülme, esneklik ve sertlik kaybı | Katılık ve omurganın zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صلب | Katılık, omurga, germe | Biyolojik omurga, cismani sertlik ve cezai asılma | Kesin |
| Latince | Rigidus, Spina dorsalis, Crux | Katı/sert, omurga, çarmıh | Latince kavramlar anatomik, mekanik ve cezai anlamı ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Backbone, Spine, Solid, Crucify | Omurga, katı, çarmıha germek | Fiziksel sertlik ile cezai eylem farklı terimlerle bölünür | Güçlü |
| Almanca | Rückgrat, Starr, Kreuzigen | Omurga, eğilmez/katı, çarmıha germek | Biyolojik taşıyıcılık ile cezalandırma ayrışır | Güçlü |
| Fransızca | Épine dorsale, Rigide, Crucifier | Omurga, katı/sert, çarmıha germek | Anlam alanları soyut ve somut düzlemlerde parçalanarak verilir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Çoğul isim (أصلاب) | Biyolojik soy, nesep ve erkek soy hattı | Nikah haramlarının sayıldığı akrabalık bağlamı; Nisâ [4:23](https://lisan.digital/tr/ayet/4:23.md) |
| Tekil isim (صلب) | Bedenin sırt/omurga bölgesi ve döl yatağı ekseni | İnsanın yaratılış biyolojisi ve kemik ekseni bağlamı; Târık [86:7](https://lisan.digital/tr/ayet/86:7.md) |
| Meçhul mazi fiil (صلبوا) | Ağaca veya direğe gerilerek öldürülme | Hz. İsa’nın akıbetine dair iddiaların reddi bağlamı; Nisâ [4:157](https://lisan.digital/tr/ayet/4:157.md) |
| Muzari fiil (يصلب, يصلبوا) | Teşhir edilerek direğe asılma cezası | Rüya tabiri ve yol kesme (hırâbe) cezası bağlamı; Yûsuf [12:41](https://lisan.digital/tr/ayet/12:41.md), Mâide [5:33](https://lisan.digital/tr/ayet/5:33.md) |
| Pekiştirmeli muzari (لأصلبنكم) | Zorbalıkla ibret verici biçimde çarmıha germe tehdidi | Firavun’un iman eden büyücülere yönelik iktidar tehdidi; A‘râf [7:124](https://lisan.digital/tr/ayet/7:124.md), Tâhâ [20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md), Şuarâ [26:49](https://lisan.digital/tr/ayet/26:49.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hz. İsa’nın vefatı ve akıbeti | Çarmıha gerilme (salb) iddiasının kesin bir dille nefyedilmesi ve tevil boyutları | Tarihsel ve teolojik ölüm biçiminin reddi |
| Fıkıh | Hırâbe cezası ve diyet hukuku | Yol kesicilerin asılması (salb) usulü ile omurga kırılması durumunda tam diyet gerekmesi | İbretlik teşhir infazı ve anatomik tazminat |
| Tefsir | Târık suresindeki yaratılış tasviri | Sırt omurgası ile göğüs kafesi arasındaki biyolojik menşe açıklamaları | İnsani tohumun bedensel merkezi |
| Hadis | Dinde sebat ve ibadet tasviri | Dinde tavizsizlik ve omurgalı duruşu ifade eden metaforik rivayetler | İnanç ve ahlakta eğilmezlik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve itikat | Doktrinel omurga | Taşıyıcılık | İnancın eğilip bükülmeyen ve baskılara direnen ana gövdesi | Güçlü |
| İlmi | Anatomi ve embriyoloji | Omurga ve iskelet | Yapı kuruculuk | Canlının dik durmasını sağlayan ve nesil maddesini taşıyan biyolojik merkez | Kesin |
| Siyasi | Tiranlık ve ceza hukuku | İbretlik teşhir ve asma | Caydırıcılık | Otoritenin isyancıları gövdesinden gererek kamusal alanda etkisizleştirmesi | Kesin |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir iktisadi kurum veya terim karşılığı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Taşıyıcı kolon ve mukavemet momenti | Malzeme biliminde ve mekanikte yapının dış yüklere karşı eğilmeden ayakta kalmasını sağlayan rijitlik derecesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif omurga ve kurumsal meşruiyet | Sosyoloji ve siyasette bir toplumun çökmesini engelleyen tavizsiz temel anayasal ve ahlaki ilkeler bütünü | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca Hristiyan teolojisindeki haç sembolüyle veya salt zalimce bir idam yöntemiyle sınırlandırılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün canlının neslini taşıyan sırt omurgasından başlayıp toplum ve inançtaki ana taşıyıcı ilkeye kadar uzanan geniş mukavemet alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın biyolojik kökenine dair ayetlerin yanlış yorumlanması ve salb eyleminin sadece fiziki bir ölüm değil, bedeni ibretle sergileyen yapısal bir germe cezası olduğunun ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insan biyolojisindeki taşıyıcı eksen ile iktidarların insan bedenine uyguladığı en ağır teşhir ve kırma eylemini aynı semantik kökte birleştirmesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hırâbe ayetinde (Mâide [5:33](https://lisan.digital/tr/ayet/5:33.md)), Hz. İsa’nın durumunu bildiren ayette (Nisâ [4:157](https://lisan.digital/tr/ayet/4:157.md)), Firavun’un tehditlerinde ve insanın nutfe öncesi menşeini anlatan ayetlerde (Târık [86:7](https://lisan.digital/tr/ayet/86:7.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Salb cezasını sıradan bir asıp boğma (idam) eylemi sanma yanılgısını düzeltir; eylemin bedeni gererek, teşhir ederek ve omurgayı ahşap üzerinde sabitleyerek gerçekleştirilen kamusal bir ceza olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının dik durmasını ve yük taşımasını sağlayan omurga kemiği; eğilmez sertlik ve nesep maddesini barındıran içsel mukavemet.
- Soyut anlam: Dışarıdan gelen ağır baskılara, tehditlere ve yüklere karşı yapısal bütünlüğü koruyan eğilmezlik; bu eğilmezliğin zorla kütüğe bağlanıp gerilmesi.
- Sistematik karşılık: Hem biyolojik ve ahlaki varoluşun taşıyıcı omurgası hem de tiranlığın veya kamu hukukunun bedeni gererek uyguladığı nihai teşhir yaptırımı.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in B \mid \rho(x) \ge \tau \} \implies T(x) \perp F_{\text{ext}}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B$ bir biyolojik veya kurumsal yapıyı, $x$ bu yapının ana eksenini (omurgayı) temsil eder. $\rho(x)$, eksenin sahip olduğu içsel sertlik ve yoğunluk katsayısı; $\tau$ ise eğilmeme eşik değeridir. Eksenin bu eşiğe eşit veya üstün olması ($S$), onun dışarıdan uygulanan sarsıcı kuvvetlere ($F_{\text{ext}}$) karşı dikliğini ve taşıyıcılığını ($T(x)$) dik açıyla (eğilmeden) muhafaza etmesini modeller.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/4:23.md) — أَصْلَابِكُمْ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, kardeşlerinizin kızları, kız kardeşlerinizin kızları, sizi emziren süt anneleriniz, süt kardeşleriniz, karılarınızın anaları, gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan evlerinizde bulunan üvey kızlarınız, size haram kılındı. Eğer üvey kızlarınızın anaları ile gerdeğe girmemişseniz, onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Öz oğullarınızın karıları ile evlenmeniz ve iki kızkardeşi birlikte nikahlamanız da haramdır. Geçmişte olanlar artık geçmiştir. Şüphesiz ki Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/4:157.md) — صَلَبُوهُ

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا

Meal (IK): Ve Allah elçisi Meryem oğlu İsa Mesihi öldürdük, demelerinden. Oysa onu öldürmediler ve asmadılar. Ancak onlara (İsa’ya) benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşerler. Ondan yana şüphe içindedirler. Bu husustaki bilgileri ancak zanna dayanmaktan ibarettir. Onu gerçekten öldürememişlerdir.

### [Maide 5:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/5:33.md) — يُصَلَّبُوا

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah ve Rasulü ile savaşanların ve yeryüzünde fesada koşanların cezası; ancak öldürülmek, asılmak, çaprazvari el ve ayakları kesilmek veya yerlerinden sürülmektir. Bu, onlara dünyada rüzvaylıktır. Onlara ahirette de büyük bir azab vardır.

### [Araf 7:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/7:124.md) — لَأُصَلِّبَنَّكُمْ

لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Elbette ve elbette ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim. Sonra da hepinizi asacağım.

### [Yusuf 12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/12:41.md) — فَيُصْلَبُ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; biriniz efendisine şarab içirecek, diğeri de asılacak, kuşlar onun başından yiyecektir. İşte sorduğunuz iş, böylece olup bitmiştir.

### [Taha 20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/20:71.md) — وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى

Meal (IK): Dedi ki: Ben size izin vermeden mi O’na inandınız? Doğrusu o size büyü öğreten büyüğünüzdür. Öyleyse ben de ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama olarak keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha çetin ve devamlı olduğunu bileceksiniz.

### [Şuara 26:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/26:49.md) — وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Ben size izin vermezden önce mi ona inandınız? Şüphesiz size büyü öğreten büyüğünüzdür. Şimdi bileceksiniz; elbette ben, ellerinizi ve ayaklarınızı andolsun ki çaprazlama kestireceğim ve hepinizi astıracağım, dedi.

### [Tarık 86:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/ayet/86:7.md) — الصُّلْبِ

يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ

Meal (IK): Bel kemiği ile göğüslerin arasından çıkar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد واللام والبائ معهما
ص ل ب، ل ص ب، ب ص ل مستعملات
صلب:
الصَّلْبُ لغةٌ في الصُّلْبِ، وقد يُقرَأُ: بين الصَّلْبِ والتَّرائبِ.
والصُّلْبُ: الظَّهر، وهو عَظمُ الفَقارِ المتصِّل في وَسَطِ الظَّهْرِ والصُّلْبُ من الجَريِ ومن الصَّهيل: الشديد، وقال: ذو مَيعَةٍ اذا تَرامَى صُلْبُهُ ورُبَّما جاء في معنى الصُلَّب كالحُوّل والقُوَّل والقُلَّب أي المُحتال، والقُوَّل من القَوْل.
ورجلٌ صُلْبٌ: ذو صَلابةٍ، وقد صَلُبَ.
والصَّلابة من الأرض: ما غَلُظَ واشتدَّ فهو صُلْبٌ، والجميع الصِّلِبَةُ.
والصُّلْبُ: مَوضِعٌ بالصَّمّان أرضُه حِجارةٌ.
والصُّلْبُ: حِجارةُ المِسَنِّ، يقال: سِنانٌ مُصَلَّبٌ أي قد سُنَّ على المِسَنِّ.
ويقال: الصُّلْبَةُ حجارة المَسانِّ، وهو عريضٌ.
والصَّليبُ: المَصلُوبُ.
والصَّليبُ: ما يَتَّخِذُه النَّصارَى.
والصَّليبُ: وَدَكُ الجِيفةِ.
والتّصليبُ: خِمْرةٌ للمرأةِ، ويُكْرَهُ للرجلِ أنْ يَصَلِّيَ في تَصليب العِمامةِ حتى يجعَلَه كَوْراً بعضَه فوقَ بعضٍ. وقد قيلَ: إنه التَّخاصُر دون كَوَرْ العِمامةِ، ولكلٍّ وَجهٌ.
وتَصَلَّب لك فلانٌ أي تَشدَّدَ.
والصّالِبُ: الحُمَّى التي لا تَنْفُضُ، يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ، وتقول: أخَذَتْه الحُمَّى الصّالِبُ.
والصَّوْلَبُ والصَّوْليبُ: البَذْرُ الذي يُنثَرُ على الأرض ثمَّ يُكرَبُ عليه.
لصب:
اللِّصْبُ مَضيقُ الوادي، وجمعُه: لُصُوبٌ.
ويقال: لَصِبَ السيفَ لَصَباً اذا نَشِبَ في الغِمْد فلم يخرُجْ، وهو سَيفٌ مِلصابٌ اذا كان كذلك.
ورجل لَحِزٌ لَصِبٌ: لا يعطي شيئاً.
وطريق مُلْتَصِبٌ: ضيِّقٌ.
بصل:
البَصَلُ معروف، والبَصَلةُ بَيْضَةُ الرأس من حديد، وهي المُحَدَّدَةُ الوسَطَ، شُبِّهَت بالبَصَلة، قال لبيد: قُرْدَ مانيا وتَرْكاً كالبَصَل

##### Türkçe

باب **الصاد** و**اللام** و**البائ** معهما
**ص ل ب**، **ل ص ب**، **ب ص ل** müstamel(=kullanılan)dırlar.

**صلب**:
**الصَّلْبُ** dilde **الصُّلْبِ** hakkında bir lugattır; ve şöyle okunabilir: **بين الصَّلْبِ والتَّرائبِ**.
Ve **الصُّلْبُ**: sırt; o, sırtın ortasında bitişik olan omur(ga) kemiğidir. Ve **الصُّلْبُ** koşudan ve kişnemeden: şiddetli(olan)dır. Ve dedi: **ذو مَيعَةٍ اذا تَرامَى صُلْبُهُ**. Ve belki **الصُّلْبُ** mânâsında **الصُلَّب** gibi gelir: **الحُوّل** ve **القُوَّل** ve **القُلَّب** yani hilekâr; ve **القُوَّل** **القَوْل**’dendir.
Ve **رجلٌ صُلْبٌ**: **صَلابةٍ** sahibi; ve muhakkak **صَلُبَ**.
Ve yerden **الصَّلابة**: kalınlaşıp şiddetlenen şeydir; o hâlde o **صُلْبٌ**’dür; ve hepsi **الصِّلِبَةُ**’dir.
Ve **الصُّلْبُ**: **الصَّمّان**’da bir mevki‘dir; toprağı taşlardır.
Ve **الصُّلْبُ**: bileği taşlarıdır; denir: **سِنانٌ مُصَلَّبٌ** yani bileği üzerinde bilenmiş.
Ve denir: **الصُّلْبَةُ** bileği taşlarıdır; ve o geniştir.
Ve **الصَّليبُ**: asılmış(olan)dır.
Ve **الصَّليبُ**: Hristiyanların edindikleri şeydir.
Ve **الصَّليبُ**: leşin yağıdır.
Ve **التّصليبُ**: kadın için bir başörtüsüdür; ve erkeğe, sarığın **تَصليب**’inde namaz kılması mekruh görülür; tâ ki onu, bir kısmını bir kısmı üstüne olacak şekilde bir **كَوْر** yapsın. Ve denilmiştir: muhakkak o, sarığın **كَوَرْ**’u olmaksızın belini bükmektir; ve her biri için bir vech vardır.
Ve **تَصَلَّب** sana falan kimse, yani sertleşti.
Ve **الصّالِبُ**: titremesi geçmeyen hummadır; müzekker de yapılır müennes de; ve dersin: **أخَذَتْه الحُمَّى الصّالِبُ**.
Ve **الصَّوْلَبُ** ve **الصَّوْليبُ**: yere saçılan, sonra üzerine çapalanan tohumdur.

**لصب**:
**اللِّصْبُ** vadinin dar geçididir; ve onun cem‘i: **لُصُوبٌ**.
Ve denir: **لَصِبَ** kılıcı **لَصَباً**; kınına saplanıp çıkmadığı zaman; ve o, böyle olduğu zaman **سَيفٌ مِلصابٌ**’dır.
Ve **رجل لَحِزٌ لَصِبٌ**: hiçbir şey vermez.
Ve **طريق مُلْتَصِبٌ**: dar.

**بصل**:
**البَصَلُ** mâlûmdur. Ve **البَصَلةُ**: demirden başın yumurtasıdır; o, ortası sivriltilmiş olandır; **البَصَلة**’ye benzetilmiştir. Lebîd dedi: **قُرْدَ مانيا وتَرْكاً كالبَصَل**

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ل ب
صلب ، صبل ، بلص ، بصل ، لصب : مستعملة .
صبل : أهمله الليث . ورَوَى أبو تراب الكسائي : يقال : هذه الصِّئْبِل للدّاهية .
قال : وهي لغةٌ لبني ضَبّة .
قال : وهي بالضاد أعرَف .
قلتُ : وأبو عُبَيْد رواه الضِّئْبِل بالضاد ، ولم أسمعْه بالصّاد إلا ما جاء به أبو تراب .
بلص : شَمِر عن الرّياشيّ عن الأصمعي قال : قال الخليل بن أحمد لأعرابي : ما اسمُ هذا الطائر ؟
قال : البَلَصوص . قلتُ : ما جمعُه ؟
قال : البَلَنْصى . قال : فقال الخليل أو قال قائل :
كالبَلَصُوصِ يَتبَعُ البَلَنْصَى
قال : ونحو ذلك قال ابن شميل .
أبو عُبيد عن أبي زيد : بلأَصَ الرجلُ بَلأَصَةً : إذا فَرّ .
لصب : أبو زيد : لَصب الجِلْدُ باللحم يَلصَب لصَباً : إذا لصقَ به من الهُزال .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : اللِّصْبُ : الشِّعبُ الصغير في الجَبَل ، وجمعُه لُصوب .
وقال الليث : اللِّصْبُ : مَضِيق الوادِي . ويقال : لَصِبَ السيفُ لَصَباً : إذا نَشِب في الغِمْد فلَم يَخرُج ، وهو سيفٌ مِلْصاب إذا كان كذلك .
ورجل لَحِزٌ لَصبٌ : لا يُعطِي شيئاً . وطريقٌ مُلْتَصِبٌ : ضيّق .
بصل : البَصَلُ معروف . والبَصَل : بَيْضة الرأس من حديد ، وهي المحدَّدة الوسَطِ ، شُبّهتْ بالبَصَلِ .
وقال ابن شُمَيل : البَصَلة إنما هي سَقيفةٌ واحدة ، وهي أكبر من التَّرْك . وقِشْرٍ متبصِّلٌ : كثيف كثيرُ القُشور ، وقال لبيد :
قُرْدَمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
صلب : الحرّاني عن ابن السكّيت : الصَّلْبُ : مَصْدَرُ صَلَبَه يَصْلُبُه صَلْباً ، وأصلُه من الصَّلِيب ، وهو الوَدَك .
قال الهُذَليّ وَذَكر عُقاباً :
جَريمة ناهِضِ في رأسِ نِيقٍ
تَرَى لِعظامِ ما جَمعتْ صَلِيبا
أي : وَدَكاً . ويقال : قد اصْطَلَبَ الرجلُ : إِذا جَمَع العظامَ ليَطبُخها ، فيُخرِج وَدَكَها ويأتَدِم بها ، وقال الكُميت :
واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّتاءِ مَنْزِلَهُ
وباتَ شيخُ العِيال يَصْطَلِبُ
قال : والصَّلَب : الصُّلب ، قال العجاج :
في صَلَبٍ مِثلِ العِنانِ المؤدَمِ
إِلى سَوَاءٍ قَطَنٍ مُؤَكمِ
وقال شَمِر : الصَّلَب نحو الحَزِيزِ ، وجمعُه صِلَبة ، حكاه عن الأصمعيّ . قال : وقال غيره : الصَّلَب من الأرض : أَسْنادُ الآكام والرَّوابي ، وجمعُه أَصْلاب ، قال رُؤبة :
تَغْشَى قُرًى عارِيةً أَقراؤُهُ
تَحْبو إلى أَصْلابه أَمْعاؤُهُ
الأصمعيّ : الأصْلاب هي من الأرْض . الصَّلَب : الشديد المُنْقاد وقولُه تَحبو ، أي : تَدْنو .
وقال ابن الأعرابيّ : الأصْلابُ : ما صَلُب من الأرض وارتفع ، وأمعاؤُه : ما لان منه وانخَفض .
وقال الليث : الصُّلْبُ من الجرْي ومِن الصَّهِيل : الشديد ، وأنشَد :
ذو مَيْعَةٍ إذا تَرامَى صُلْبُهُ
ورجلٌ صُلَّبٌ : صُلْبٌ ، مثل القُلّب الحُوَّل . ورجُل صُلْب صَلِيب : ذو صَلابة ، قد صَلُب . وأرضٌ صُلْبة ، والجميعُ صِلَبة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الصَّلَب نَحْوٌ من الحَزِيز الغليظِ المنقاد ، وجمعُه صِلَبَة مثل عِنَبَة . والصُّلْب : موضعٌ بالصَّمان أرضُه حجارة ، وبَيْن ظهرانَي الصُّلْب وقِفَافِه رياضٌ وقِيعانٌ عَذْبة المنابت ، كثيرةُ العُشْب .
قال الليث : الصَّليب : ما يتّخِذه النّصارى قِبلةً . قال : والتَّصليب : خِمْرَةٌ للمرأة ، ويُكرَه للرّجل أن يصلِّي في تَصلِيب العِمامة حتّى يجعلَه كَوراً بعضَه فوق بعض .
ويقال : قد تصلّب لك فلانٌ ، أي : تَشدَّد .
أبو عبيد عن الكسائي : إذا كانت الحُمَّى صَالِباً قيل : صَلَبَتْ عليه ، فهو مَصْلُوبٌ عليه .
وقال غيره : الصَّالِبُ : التي معها حَرٌّ شديد وليس معها بَرْد .
وقال الليث : يقال : أخذتْه الحُمَّى بصالِب .
وقال غيرُه : يقال : أَخَذَتْه حُمَّى صالِبٌ ، وأخذتْه بصالِب .
وقال الليث : الصَّوْلَب والصَّوْليب : هو البَذْر التي يُنثَر على الأرض ، ثم يُكرَبُ عليه .
قلتُ : وما أراه عربياً ، وأما قولُ العبّاس بن عبد المطّلب يَمدَح النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم )
تُنقَل من صالَبٍ إلى رَحِمٍ
إذا مضى عالم بَدَا طَبَق
قيل : أراد بالصالب الصُّلْب . يقال : للظَّهْر صُلْبٌ وصَلَبٌ وصالَبٌ ، وقال :
كأنّ حُمَّى بك مَغْرِيَّه
بين الحيازِيمِ إلى الصَّالَب
وفي حديث عائشة : ( أن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا رأى التَّصليبَ في ثوبٍ قَضيَه ) ، أي : قَطَع
موضع التَّصليب منه .
وقال أبو عُبَيد : الصُّلّبُ : المِسَنُّ ، وهو الصُّلَّبيّ ، وقال امرؤ القيس :
كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبيّ النّحِيضِ
أراد بالسِّنان المِسَنّ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا بلغ الرُّطَب اليُبْس فذلك التَّصْليب ، وقد صَلَّب ، وأنشَد المازنيُّ في صفة التَّمَر :
مُصَلَّبَةٌ من أَوْتَكى القَاعِ كُلَّما
زَهَتْها النُّعامَى خِلتَ من لَبَنٍ صَخْرا
أَوتَكَى : تَمر الشِّهْرِيز ولَبَنُ : اسمُ جبل بعينه .
وقال شمر : يقال : صلبَتْه الشمسُ تَصْلِبُه صَلْباً : إذ أحرَقَتْه ، فهو مصلوبٌ مُحْرَق . وقال أبو ذؤيب :
مستوقِدٌ في حَصاة الشمسُ تَصلُّبُه
كأنّه عَجَمٌ بالبِيدِ مَرْضُوحُ
وقال النّضر : الصَّليب : مِيسَمٌ في الصُّدْغ وفي العُنُق ، خَطَّان أحدُهما على الآخر ، يقال : بَعِيرٌ مَصْلوب ، وإبل مُصَلَّبة .
أبو عَمْرو : أصلبَتِ الناقةُ إصلاباً : إذا قامت ومدَّتْ عنقَها نحوَ السماء لتدِرَّ لوالدِها جَهْدَها إذا رَضَعَها ، وربّما صَرّمها ذلك ، أي : قَطَع لَبنَها .
أبو عمرو : الصُّلَّبيُّ : حِجَارَةُ المِسَنّ . ويقال : الصُّلَّبيّ : الّذي جُلِيَ وسُحِك بحجارةِ الصُّلْب ، وهي حجارة يُتّخذ منها المَسانّ ، وقال الشّماخ :
وكأنّ شَفْرَة خَطْمِه وجَبِينِه
لمّا تَشَرْفَ صُلَّبٌ مَفْلوقَ
والصُّلْب : الشديد من الحجارة وأشدُّهما صلابَةً .

##### Türkçe

ص ل ب
**صلب** , **صبل** , **بلص** , **بصل** , **لصب** : kullanımdadır.

**صبل** : onu Leys ihmal etti. Ebû Turâb el-Kisâî rivayet etti: denir ki: bu **الصِّئْبِل** musibete (dehşetli belâya) (denir).
Dedi: ve o, Benî Dabbe için bir dildir.
Dedi: ve o, **الضاد** ile daha bilinir.
Ben dedim: Ebû Ubeyd onu **الضِّئْبِل** olarak **الضاد** ile rivayet etti; onu **الصاد** ile ancak Ebû Turâb’ın getirdiği şey dışında işitmedim.

**بلص** : Şemir, er-Riyâşî’den, o da el-Asmaî’den (rivayetle) dedi ki: Halîl b. Ahmed bir bedevîye dedi: bu kuşun adı nedir?
Dedi: **البَلَصوص**. Dedim: onun çoğulu nedir?
Dedi: **البَلَنْصى**. Dedi: bunun üzerine Halîl —yahut bir söyleyen— dedi:
kıta:
كالبَلَصُوصِ يَتبَعُ البَلَنْصَى
Dedi: buna benzerini İbn Şümeyl söyledi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adam **بلأَصَ** **بَلأَصَةً** : kaçtığı zaman (denir).

**لصب** : Ebû Zeyd: deri etle **لَصب** eder, **يَلصَب** **لصَباً** : zayıflıktan dolayı ona yapıştığı zaman.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **اللِّصْبُ** : dağdaki küçük geçittir; çoğulu **لُصوب**’dur.
Leys dedi: **اللِّصْبُ** : vadinin darlığıdır. Ve denir: kılıç **لَصِبَ** **لَصَباً** : kına takılıp çıkmadığı zaman; o, böyle olduğunda **مِلْصاب** bir kılıçtır.
Ve **لَحِزٌ** **لَصبٌ** bir adam: hiçbir şey vermez. Ve **مُلْتَصِبٌ** bir yol: dardır.

**بصل** : **البَصَلُ** bilinir. Ve **البَصَل**: demirden baş topuzudur; ortası sivriltilmiş olandır; **البَصَل**’e benzetilmiştir.
İbn Şümeyl dedi: **البَصَلة** ancak tek bir saçaktır; ve o, **التَّرْك**’ten daha büyüktür. Ve **قِشْرٍ متبصِّلٌ** : kabuğu çok, kabukları çok olan, yoğundur. Lebîd dedi:
قُرْدَمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ

**صلب** : el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **الصَّلْبُ** : **صَلَبَه يَصْلُبُه صَلْباً**’ın mastarıdır; aslı **الصَّلِيب**’dendir; o da iç yağdır.
el-Hüzelî bir kartalı anarak dedi:
جَريمة ناهِضِ في رأسِ نِيقٍ
تَرَى لِعظامِ ما جَمعتْ صَلِيبا
yani: iç yağ. Ve denir: adam **اصْطَلَبَ** : kemikleri pişirmek için topladığı zaman; böylece onların iç yağını çıkarır ve onunla katık edinir. el-Kümeyt dedi:
واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّتاءِ مَنْزِلَهُ
وباتَ شيخُ العِيال يَصْطَلِبُ

Dedi: ve **الصَّلَب** : **الصُّلب**’dür. el-Accec dedi:
في صَلَبٍ مِثلِ العِنانِ المؤدَمِ
إِلى سَوَاءٍ قَطَنٍ مُؤَكمِ

Şemir dedi: **الصَّلَب** **الحَزِيز** gibidir; çoğulu **صِلَبة**’dir; onu el-Asmaî’den nakletti. Dedi: ve başkası dedi: yerden **الصَّلَب**: tepeciklerin ve tümseklerin yamaçlarıdır; çoğulu **أَصْلاب**’dır. Rü’be dedi:
تَغْشَى قُرًى عارِيةً أَقراؤُهُ
تَحْبو إلى أَصْلابه أَمْعاؤُهُ

el-Asmaî: **الأصْلاب** yerden olanlardır. **الصَّلَب** : şiddetli, boyun eğen (yumuşakça inen)dir. Ve onun sözü **تَحْبو**: yani yaklaşır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأصْلابُ** : yerden sertleşen ve yükselen şeylerdir; ve **أمعاؤُه**: ondan yumuşayan ve alçalan şeylerdir.

Leys dedi: koşudan ve kişnemeden **الصُّلْبُ** : şiddetli olandır. Ve inşâd etti:
ذو مَيْعَةٍ إذا تَرامَى صُلْبُهُ

Ve **صُلَّبٌ** bir adam: **صُلْبٌ** (dır); **القُلّب الحُوَّل** gibi. Ve **صُلْب صَلِيب** bir adam: sertlik sahibi; sertleşmiştir. Ve **صُلْبة** bir yer; hepsi **صِلَبة**’dir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الصَّلَب** kalın, boyun eğen **الحَزِيز** türünden bir türdür; çoğulu **صِلَبة**’dir, **عِنَبَة** gibi. Ve **الصُّلْب**: es-Sammân’da bir yerdir; toprağı taşlardır; ve **الصُّلْب**’ün iki yanı ile onun kayalıkları arasında, bitkisi tatlı, çok otlu çayırlar ve düzlükler vardır.

Leys dedi: **الصَّليب** : Hristiyanların kıble edindikleri şeydir. Dedi: ve **التَّصليب** : kadın için bir başörtüsüdür; erkeğin sarığın **تَصلِيب**’inde namaz kılması, onu bir kısmını bir kısmı üstüne gelecek şekilde bir sarım (kûr) yapıncaya kadar mekruh görülür.
Ve denir: falan sana **تصلّب** etti; yani: sertleşti.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: humma **صَالِباً** olduğu zaman “ona **صَلَبَتْ**” denir; o da onun üzerinde **مَصْلُوبٌ**’dur.
Başkası dedi: **الصَّالِبُ** : yanında şiddetli sıcak olan ve yanında soğuk olmayan (hummadır).
Leys dedi: denir: humma onu **بصالِب** ile yakaladı.
Başkası dedi: denir: onu **حُمَّى صالِبٌ** yakaladı; ve onu **بصالِب** yakaladı.

Leys dedi: **الصَّوْلَب** ve **الصَّوْليب**: yere serpilen, sonra üzerine sürülen (toprakla örtülen) tohumdur.
Ben dedim: onu Arapça görmüyorum. Abbas b. Abdülmuttalib’in Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) övdüğü söze gelince:
تُنقَل من صالَبٍ إلى رَحِمٍ
إذا مضى عالم بَدَا طَبَق
denildi ki: **صالَب** ile **الصُّلْب**’ü kastetti. Denir: sırt için **صُلْبٌ** ve **صَلَبٌ** ve **صالَبٌ**. Ve dedi:
كأنّ حُمَّى بك مَغْرِيَّه
بين الحيازِيمِ إلى الصَّالَب

Âişe hadîsinde: (Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) bir elbisede **التَّصليبَ** gördüğü zaman onu **قَضيَه** olduğu) (vardır); yani: ondan **التَّصليب** yerini kesti.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّلّبُ** : bileğidir; o da **الصُّلَّبيّ**’dir. İmru’ül-Kays dedi:
كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبيّ النّحِيضِ
**السِّنان** ile bileği kastetti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: yaş hurma kuruluğa ulaştığı zaman işte o **التَّصْليب**’dir; ve **صَلَّب** (olmuştur). el-Mâzinî hurmanın vasfında inşâd etti:
مُصَلَّبَةٌ من أَوْتَكى القَاعِ كُلَّما
زَهَتْها النُّعامَى خِلتَ من لَبَنٍ صَخْرا
**أَوتَكَى**: eş-Şehrîz hurmasıdır; **لَبَنُ**: bizzat bir dağın adıdır.

Şemir dedi: denir: güneş onu **صلبَتْه** **تَصْلِبُه** **صَلْباً** : onu yaktığı zaman; o da yanmış **مصلوبٌ**’dur. Ebû Züeyb dedi:
مستوقِدٌ في حَصاة الشمسُ تَصلُّبُه
كأنّه عَجَمٌ بالبِيدِ مَرْضُوحُ

en-Nadr dedi: **الصَّليب** : şakakta ve boyunda bir dağlamadır; biri ötekinin üzerine iki çizgidir. Denir: **بَعِيرٌ مَصْلوب** ve **إبل مُصَلَّبة**.

Ebû Amr: dişi deve **أصلبَت** **إصلاباً** : kalkıp boynunu göğe doğru uzattığı zaman; yavrusu onu emdiğinde ona bütün gücünü akıtsın diye; ve bazen bu onu **صَرّمها** eder; yani: sütünü keser.

Ebû Amr: **الصُّلَّبيُّ** : bileği taşıdır. Ve denir: **الصُّلَّبيّ** : **الصُّلْب** taşlarıyla parlatılan ve sürtülüp aşındırılan şeydir; o, ondan bileğilerin yapıldığı taşlardır. eş-Şemmâh dedi:
وكأنّ شَفْرَة خَطْمِه وجَبِينِه
لمّا تَشَرْفَ صُلَّبٌ مَفْلوقَ

Ve **الصُّلْب** : taşlardan şiddetli (sert) olandır; ve onların sertlikçe en şiddetlisidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد واللام وما يثلثهما)
(صلم) الصاد واللام والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قطع واستئصال. يقال صَلَمَ أُذُنَه، إذا استأصَلها. واصْطُلِمَت الأُذُن. أنشد الفرّاء:
مثل النَّعامةِ كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتَّى زَهَاهَا الحَيْنُ والجُبُنُ([1])جاءت لتشرِيَ قَرناً أو تعوِّضَه *** والدّهر فيه رَبَاحُ البيع والغَبَنُ
فقيل أُذْناكِ ظَلْمٌ ثُمّت اصطُلِمَتْ  *** إلى الصِّماخ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
والصَّيْلم: الدَّاهِية، والأمر العظيم، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه يَصْطَلِم. فأمَّا الصَّلامَة، ويقال بالكسر الصِّلاَمة، فهي الفِرقة من النّاس، وسمّيت بذلك لانقطاعِها عن الجماعة الكثيرة. قال:
لأمِّكم الويلاتُ أنّى أتيتُم *** وأنتم صَِـلاَماتٌ كثيرٌ عديدُها([2])(صلي) الصاد واللام والحرف المعتل أصلان: أحدهما النار وما أشبهها من الحُمَّى، والآخر جنسٌ من العبادة.
فأمَّا الأوّل فقولهم: صَلَيْتُ العُودَ بالنار([3]). والصَّلَى صَلَى النّار. واصطّليتُ بالنَّار. والصِّلاَء: ما يُصْطَلَى بِهِ وما يُذكَى به النَّار ويُوقَد. وقال([4]):
تَجْعَلُ العودَ واليَلَنْجُوجَ والرَّنْـ *** ـدَ صِلاَءً لَها على الكَانونِ([5])وأمَّا الثاني : فالصَّلاَةُ وهي الدُّعاء. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِذا دُعِيَ أحدُكم إلى طَعامٍ فليُجِبْ، فإِنْ كان مفطراً فليأكلْ، وإِنْ كانَ صائماً فليصلّ"، أي فليَدْعُ لهم بالخير والبركة. قال الأعشى:
تقول بِنْتي وقد قرَّبتُ مُرْتَحَلاً *** ياربِّ جنِّبْ أبي الأوصابَ والوَجَعَا([6])عليكِ مثلُ الذي صَلَّيتِ فاغتَمِضِي *** نوماً فإنَّ لِجَنْبِ المرءِ مُضْطَجَعا
وقال في صفة الخمر:
وقابَلَها الرِّيحُ في دَنِّها *** وصلَّى على دَنِّها وارتَسمْ([7])والصلاة هي التي جاء بها الشَّرع من الركوع والسُّجود وسائرِ حدودِ الصلاة. فأمَّا الصَّلاة من الله تعالى فالرَّحمة، ومن ذلك الحديث: "اللهمَّ صلِّ على آل أبي أوْفى". يريد بذلك الرَّحمة.
ومما شذَّ عن الباب كلمةٌ جاءت في الحديث: "إنَّ للشّيطان فُخوخاً وَمَصَالِيَ"، قال: هي الأشراك، واحدتها مِصْلاَةٌ.
(صلب) الصاد واللام والباء أصلان: أحدهما يدلُّ على الشدّة والقوّة، والآخر جنس من الوَدَك.
فالأوَّل الصُّلب، وهو الشيء الشَّديد. وكذلك سُمِّيَ الظَّهر صُلْباً لقوّته. ويقال إنَّ الصَّلَبَ الصُّلْبُ. ويُنشَد:
* في صَلَبٍ مثلِ العِنانِ المُؤْدَم([8]) *
ومن ذلك الصَّالب من الحُمَّى، وهيَ الشَّديدة. قال:
وماؤُكما العذب الذي لو شربتُهُ *** وبي صالبُ الحمَّى إِذاً لَشَفَاني([9])وحكى الكسائيّ: صَلَبَتْ عليه الحمَّى، إذا دامت عليه واشتدَّت، فهو مصلوبٌ عليه.
ومن الباب الصُّلّبيَّة: حجارة المِسَنّ([10])، يقال سِنان مصَلَّبٌ، أي مسنون. ومنه التّصليب، وهو* بلوغ الرُّطَب اليُبس؛ يقال صَلَّبَ. ومن الباب الصَّليب، وهو العَلَم. قال النابغة:
ظلَّتْ أقاطيعُ أنعامٍ مؤبّلةٍ  *** لدى صَلِيبٍ على الزوراءِ منصوبِ([11])وأما الأصل الآخر فالصَّليب، وهو وَدَك العَظْم. يقال اصطَلَبَ الرجُل، إِذا جَمَع العظامَ فاستخرج وَدَكها ليأْتدِم به. وأنشد:
* وباتَ شَيخ العِيال يَصطَلِبُ([12]) *
قالوا: وسمِّيَ المصلوبُ بذلك كأنَّ السِّمَن يجري على وجهه.([13])[والصليب: المصلوب]، ثمَّ سمِّي الشيء الذي يُصلَب عليه صَليباً على المجاورة. وثوب مُصَلَّبٌ، إذا كان عليه نقشُ صَليب. وفي الحديث في الثوب المصلَّب، أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "كان إِذا رآه في ثوبٍ قَضَبه"، أي قَطَعَه. فأمَّا الذي يقال، إنَّ الصَّولَبَ البَذْر يُنْثَر على وجه الأرض ثم يُكرَبُ عليه، فمن الكلام المولّد الذي لا أصلَ له.
(صلت) الصاد واللام والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بروزِ الشيء ووضوحه. من ذلك الصُّلْت، وهو الجبين الواضح؛ يقال صَلْت الجبين، يُمدَح بذلك. قال كُثَيِّر:
صَلْت الجبين إِذا تبسَّم ضاحكاً *** غلِقَتْ لِضَحْكَتِهِ رقابُ المالِ
وهذا مأخوذٌ من السَّيف الصَّلْت والإِصليت، وهو الصَّقيل. يقال: أَصْلَتَ فلانٌ سيفَهُ، إِذا شامَهُ من قِرابِهِ.
ومن الباب الصُّلت([14]) وهو السّكّين، وجمعه أصلات. ويقال: ضَرَبَهُ بالسيف صَلْتاً وصُلْتاً. ومن الباب: الحمار الصَّلَتان، كأنَّه إذا عدا انصلت، أي تبرَّز وظَهَرَ. ومن الباب قولهم: جاء بمرَق يَصْلِت، إِذا كان قليلَ الدَّسَمِ كثيرَ الماءِ. وإِنَّما قيل ذلك  لبُروزِ مائِهِ وظُهورهِ، من قلّة الدَّسَمِ على وجهه.
(صلج) الصاد واللام والجيم ليس بشيءٍ، لقلّة ائتلافِ الصاد مع الجيم. وحكيت فيه كلماتٌ لا أصل لها في قديم كلام العرب. من ذلك الصَّولَج، وهي فيما زعموا الفضَّة الجيدة. يقال هذه فضَّةٌ صوْلج. ومنه الصَّولَجان. ويقال: الأصلج: الأملس الشَّديد. وكلُّ ذلك لا معنى له.
(صلح) الصاد واللام والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِلاف الفَساد. يقال صلُحَ الشَّيءُ يصلُحُ صلاحاً. ويقال صَلَح بفتح اللام. وحكى ابنُ السكِّيت صلَحَ وصلُح. ويقال صَلَح صُلوحاً. قال:
وكيف بأطْرافي  إِذا ما شتمتَني *** وما بعد شَتْم الوالِدَينِ صُلوحُ([15])وقال بعض أهل العلم: إنَّ مكة تسمَّى صَلاحاً([16]).
(صلخ) الصاد واللام والخاء فيه كلمة واحدة. يقال إنَّ الأَصلَخَ الأصمّ. قال سَلَمَة: قَال الفرّاء: "كان الكميتُ أصمَّ أَصْلَخَ".
(صلد) الصاد واللام والدال أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على صلابةٍ ويُبْس. من ذلك الحجر الصَّلْد، وهو الصُّلْب. ثم يُحْمَل [عليه] قولُهم: صَلِدَ الزّندُ، إِذا صلع
لم يُخرِج نارَه. وأصْلَدته أنا. ومنه الرّأسُ الصَّلْد الذي لا يُنبِتُ شعراً، كالأرضِ التي لا تُنبِتُ شيئاً. قال رؤبة:
* برّاقَ أصلادِ الجبينِ الأجلهِ([17]) *
ويقال للبخيل أَصْلَد، فهو إمَّا من المكان الذي لا يُنبِت، أو الزَّنْد الذي لا يُورِي. ويقال ناقةٌ صلودٌ، أي بكِيئَةٌ قليلة اللّبَن غليظةُ جلدِ الضَّرع. ومنه الفَرسُ الصَّلُود، وهو الذي لا يَعرَق. فإِذا نُتِجَت النّاقةُ ولم يكن لها لبنٌ قيل ناقة مِصلادٌ.
(صلع) الصاد واللام والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاسةٍ. من ذلك الصَّلَع في الرّأْس، وأصله مأخوذٌ من الصُّلاَّع، وهو العريض من الصَّخر الأملس، الواحد صُلاَّعة. وجبلٌ [صليع([18])]: أملس لا ينبت شيئاً. قال عمرو بن معد يكرب:
[وزَحفُ كتيبةٍ للقاء أخرى  *** كأنَّ زهاءَها رأسٌ صليع]([19])ويقال للعُرفُطةِ إِذا سقطت رؤوسُ أغصانِها: صَلْعَاء. وتسمَّى الداهية صلعاء، أي بارزة ظاهرة لا يَخْفَى أمرُها. والصَّلْعة([20]): موضع الصَّلَع من الرَّأْس. والصَّلْعاء من الرمال: ما لا يُنبِتُ شيئاً من نَجْم ولا شجر. ويقال * لجنسٍ من الحيات: الأُصَيْلِع، وهو مثل الذي جاء في الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدهم يومَ القيامة شجاعاً أَقْرَع([21])". ويريد بذلك الذي انمارَ ([22]) شعَر رأسه، لكثرة سِمَنه. قال الشاعر:
قَرَى السُّمَّ حتَّى انمارَ فروةُ رأسِهِ *** عن العظم صِلٌّ فاتكُ اللَّسْعِ ماردُ([23])(صلغ) الصاد واللام والغين ليس بأصلٍ؛ لأنّه من باب الإِبدال. يقال للذي تَمَّ سِنُّه من الضَّأنِ في السَّنةِ الخامسة: صالغ. وقد صَلَغ صُلُوغاً.
(صلف) الصاد واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وكَزازة.  من ذلك الصَّلَف، وهو قِلّة نَزَلِ الطّعام([24]). ويقولون في الأمثال: "صَلَفٌ تحت الرّاعِدة"، يقال ذلك لمن يُكثِر كلامه ويَمدح نفسَه ولا خير عنده.
ومن الباب: قولهم: صَلِفَت المرأةُ عند زوجها، إِذا لم تَحْظَ عنده. وهي بيِّنة الصَّلَف. قال:
* وآبَ إِليها الحزْنُ والصَّلَفُ([25]) *
قال الشيبانيّ: يقال للمرأة : أَصلَفَ اللهُ رُفْغَها([26]). وذلك أن يبغّضَها إلى زوجها.
والأصل في هذا الباب قولهم للأرض الصُّلْبَة صَلْفاء، وللمكان الصُّلب أصلف. والصَّلِيفُ([27]): عُرْض العُنُق، وهو صلْبٌ. والصَّلِيفان: عُودانِ يعترضانِ على الغَبيطِ تَشَدُّ بهما المَحامِل. قال:
* أقبُّ كأنَّ هادِيَهُ الصَّليفُ([28]) *
فأمّا الرَّجل الصَّلِف فهو من هذا، وهو من الكَزازة وقِلّة الخير. وكان الخليل يقول: الصَّلف مجاوزة قدر الظَّرف، والادِّعاءُ فوق ذلك.
(صلق) الصاد واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على صيحةٍ بقوّة وصَدْمةٍ وما أشبَهَ ذلك. فالصَّلْق: الصوت الشَّديد. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ليس مِنَّا مَنْ صَلَقَ أو حَلَقَ". يريد شدّة الصِّياح عند المصيبةِ تَنْزِل. والصَّلاَّق والمِصلاق: الشديد الصوت. والصَّلْقة: الصَّدْمة والوقعة المُنكَرة. قال لبيد:
فصَلَقْنا  في مُرادٍ  صَلْقةً *** وصُداءٍ ألحَقَتْهم بالثَّلَلْ([29])قال الكسائي: الصَّلْقة الصِّياح، وقد أصلَقُوا إصلاقاً. واحتجَّ بهذا البيت. وقال أبو زيد: صَلَقَه بالعصا: ضَرَبَه. والصَّلْق : صَدم الخَيل في الغارة. ويقال صَلَقَ بنو فلانٍ بني فلان، إِذا أوقعوا بهم فقتلوهم قتلاً ذَريعاً. ويقال تصلَّقت الحاملُ، إِذا أخذها الطَّلْق فألقت بنفسها [على] جَنْبَيْها([30]) مرَّةً كذا ومرَّة كذا. والفحل يُصْلِق بنابه إِصلاقاً، وذلك صَريفُهُ. والصَّلَقات: أنياب الإِبل التي تَصْلِق. قال:
لم تَبْكِ حولك نِيبُها وتقاذفَتْ *** صَلَقاتُها كَمَنابتِ الأشجارِ([31])فأمَّا القاع المستدير فيقال لـه الصَّلَق، وليس هو من هذا، لأنَّه من باب الإبدال وفيه يقال السَّلَق، وقد مضى ذِكره. وينشد بيت أبي دؤاد بالسين والصاد:
تَرى فاه إذا أقبـ *** ـل مثل الصَّلَقِ الجَدْبِ([32])ولا انكر أن يكون هذا البابُ كلُّه محمولاً على الإِبدال. فأمَّا الصَّلائق فيقال هو الخبز الرّقيق، الواحدة صليقة، فقد يقال بالراء الصريقة، ويقال بالسين السَّلائق. ولعلَّه من المولّد.
---------------------ـ
([1]) كذا جاء على الصواب في الأصل واللسان (جنن). والجنن بضمتين: الجنون. وفي المجمل : "والجبن" تحريف. وفي أمثال الميداني عند قولهم: (كطالب القرن جدعت أذنه): "حتى زهاها الحين والحبن"، تحريف أيضاً.
([2]) في الأصل: "أي أتيتم صلامات"، وتصحيحه وإكماله من المجمل.
([3]) زاد في المجمل: "إذا لينته".
([4]) هو أبو دهبل الجمحي كما في شرح القصائد السبع لابن الأنباري في البيت السابع من القصيدة السادسة.
([5]) الرند: العود الذي يتبخر به. وفي الأصل: "الزند"، تحريف.
([6]) ديوان الأعشى 73.
([7]) ديوان الأعشى 29 واللسان (رسم). وروي في الديوان: "وارتشم".
([8]) البيت للعجاج كما في إصلاح المنطق 46، 98. وليس في ديوانه.
([9]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في معجم البلدان (دمخ)، من أبيات سبق أحدها (دمخ).
([10]) شاهده قول امرئ القيس:
* كحد السنان الصلبي النحيض *    أراد بالسنان: المسن.
([11]) ديوان النابغة: 11.
([12]) للكميت الأسدي، في اللسان (صلب 16)، وإصلاح المنطق 46. وصدره:
* واحتل برك الشتاء منزله *.
([13]) في المجمل: "لأن ماء السمن يجري فيه".
([14]) يقال بفتح الصاد وضمها.
([15]) إصلاح المنطق 124. وقال: وأطرافه: أبواه وإخوته وأعمامه وكل قريب لـه محرم". وفي اللسان (صلح): "بإطراقي"، تحريف. وسيأتي في (طرف).
([16]) ويقال أيضاً: "صلاح" كقطام.
([17]) قبله في ديوانه 165 واللسان (جله):
* لما رأتني خلق المموه *.
([18]) التكملة من جمهرة ابن دريد (3: 77).
([19]) البيت ساقط من الأصل، وليس في المجمل. وإثباته من الجمهرة في الموضع السالف. وفي الأصمعيات 44: "وسوق كتيبة دلفت لأخرى".
([20]) تقال بالتحريك، وبالضم أيضاً.
([21]) سبق الحديث في مادة (شجع) ص 248.
([22]) في الأصل: "انماز" في هذا الموضع والبيت التالي، تحريف. وانمار الشعر: انتتف.
([23]) قرى السم: جمعه. وفي الأصل: "ترى"، تحريف.
([24]) النّزل، بالتحريك وبالضم: البركة. وفي الأصل: "ترك الطعام"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([25]) من بيت للأعشى، وهو بتمامه كما في الديوان 210 والجمهرة (3: 81):
إذا آب جارتها الحسناء قيمها  *** ركضا وآب إليها الحزن والصلف
    ويروى : "الثكل والتلف".
([26]) الرفغ، بالضم: واحد الأرفاغ، وهي المغابن من الآباط وأصول الفخذين، وفي الأصل: "رفعها" تحريف. وفي المجمل واللسان:"رفغك".
([27]) بدلها في الأصل: "وهو"، وأثبت ما في المجمل واللسان.
([28]) صدره في تاج العروس:
* ويحمل بزه في كل هيجا *.
([29]) سبق  البيت وتخريجه في (1: 369).
([30]) في الأصل: "جبينها"، وتصحيحها والتكملة قبلها من المجمل واللسان.
([31]) في الأصل: "لمنابت الأشجار"، صوابه من اللسان (صلق).
([32]) البيت مع قرين له في اللسان (صلق).

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد واللام وما يثلثهما**)
(**صلم**) **الصاد** ve **اللام** ve **الميم** bir tek asıldır; kesmeye ve kökünden söküp çıkarmaya delâlet eder. Denir: **صَلَمَ أُذُنَه**, onu kökünden söküp çıkardıysa. Ve **اصْطُلِمَت الأُذُن**. **الفرّاء** inşad etti:
Bir devekuşu gibi idi, o hâlde ki sağlam idi *** kulaklı, ta ki onu zaman ve korkaklık kabartıncaya dek([1]) Boynuz satın almak yahut onu telâfi etmek için geldi *** hâlbuki dehrde satışın kârı ve zararı vardır
Denildi: “Kulakların zulümdür”; sonra **اصطُلِمَتْ** *** **الصِّماخ**’a kadar; artık ne boynuz var ne kulak
Ve **الصَّيْلم**: musibet, ve büyük iş; sanki bununla adlandırıldı; çünkü o **يَصْطَلِم**. Amma **الصَّلامَة**; ve kesre ile **الصِّلاَمة** denir; o, insanlardan bir fırkadır; çok cemaatten kopukluğu sebebiyle bununla adlandırıldı. Dedi:
Ananıza helâkler olsun; nereden geldiniz *** hâlbuki siz **صَِـلاَماتٌ**sınız; sayısı çok, adedi çoktur([2])

(**صلي**) **الصاد** ve **اللام** ve illetli harf iki asıldır: birincisi ateş ve ona benzeyen hummâdan olan şey; ikincisi ibadetten bir cinstir.
Birincisine gelince: onların sözü: **صَلَيْتُ العُودَ بالنار**([3]). Ve **الصَّلَى**: ateşin **صَلَى**’sı. Ve **اصطّليتُ بالنَّار**. Ve **الصِّلاَء**: kendisiyle **يُصْطَلَى بِهِ** olan ve onunla ateşin tutuşturulup yakıldığı şeydir. Ve dedi([4]):
Odunu ve **اليَلَنْجُوج**’u ve **الرَّنْـدَ**’i *** ona ocak üzerinde **صِلاَءً** kılar([5])
İkincisine gelince: **الصَّلاَةُ**, o duadır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Sizden birinize yemeğe çağrı yapılırsa icabet etsin; eğer iftar etmişse yesin; eğer oruçlu ise **فليصلّ**”; yani onlar için hayır ve bereketle dua etsin. **الأعشى** dedi:
Kızım der ki, ben göç yükünü yaklaştırmışken *** ey Rabbim, babamı ağrılardan ve acıdan uzak tut([6])
Senin üzerine, senin **صَلَّيتِ**’in misli vardır; öyleyse uyu *** çünkü kişinin yanı için bir yatacak yer vardır
Ve şarabın vasfında dedi:
Rüzgâr ona küpünde karşılık verdi *** ve küpünün üzerine **صلَّى** etti ve çizildi([7])
Ve **الصلاة** şeriatın rükû ve secde ve namazın sair sınırlarından getirdiği şeydir. Amma Allah تعالى’dan **الصَّلاة** rahmettir; ve ondan hadis: “Allah’ım, Ebû Evfâ âline **صلِّ**.” Bununla rahmeti murad eder.
Ve babdan şâz olan şeylerden: hadiste gelen bir kelime: “Şeytanın **فُخوخاً وَمَصَالِيَ**’si vardır”; dedi: onlar tuzaklardır; bir tanesi **مِصْلاَةٌ**’dır.

(**صلب**) **الصاد** ve **اللام** ve **الباء** iki asıldır: birincisi şiddete ve kuvvete delâlet eder; diğeri yağdan bir cinstir.
Birincisi **الصُّلب**’dür; o, şiddetli şeydir. Ve sırt da kuvveti sebebiyle **صُلْباً** diye adlandırıldı. Ve denir: **الصَّلَبَ** **الصُّلْبُ**’dür. Ve inşad olunur:
* **صَلَبٍ** içinde, deriden yapılmış dizgin gibi([8]) *
Ve bundan **الصَّالب** hummâdandır; o, şiddetli olandır. Dedi:
Sizin tatlı suyunuz ki onu içseydim *** ve bende şiddetli hummâ bulunsaydı, o vakit beni elbette iyileştirirdi([9])
Ve **الكسائيّ** hikâye etti: **صَلَبَتْ عليه الحمَّى**, yani üzerinde devam etti ve şiddetlendi; artık o, onun üzerinde **مصلوبٌ**’dur.
Ve babdan **الصُّلّبيَّة**: bileği taşı taşlarıdır([10]); denir: **سِنان مصَلَّبٌ**, yani bilenmiş. Ve ondan **التّصليب**; o, yaş hurmanın kuruluğa ulaşmasıdır; denir: **صَلَّبَ**. Ve babdan **الصَّليب**; o, alâmettir. **النابغة** dedi:
İşaretlenmiş deve sürülerinin parçaları durdu *** **الزوراءِ**’da dikilmiş bir **صَلِيبٍ** yanında([11])
Amma diğer asıl: **الصَّليب**, o, kemiğin yağıdır. Denir: **اصطَلَبَ الرجُل**, yani kemikleri topladı da yağını çıkardı; onunla katık edinsin diye. Ve inşad etti:
* Ve ailelerin şeyhi geceleyin **يَصطَلِبُ**([12]) *
Dediler: ve **المصلوب** bununla adlandırıldı; sanki yağ yüzünde akıyor gibidir.([13]) [Ve **الصليب**: **المصلوب**], sonra üzerine gerilen şeye komşuluk sebebiyle **صَليباً** adı verildi. Ve **ثوب مُصَلَّبٌ**, üzerinde **صَليب** nakşı varsa. Ve hadiste **الثوب المصلَّب** hakkında: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم “onu bir elbisede gördüğünde onu **قَضَبه** idi”; yani onu kesti. Amma denilen şey: **الصَّولَبَ** tohumdur; yerin yüzüne serpilir, sonra üzerine sürülür; bu, aslı olmayan, sonradan türetilmiş sözlerdendir.

(**صلت**) **الصاد** ve **اللام** ve **التاء** bir tek asıldır; şeyin belirginleşmesine ve açıklığına delâlet eder. Bundan **الصُّلْت**; o, açık alın’dır; denir: **صَلْت الجبين**, bununla övülür. **كُثَيِّر** dedi:
Açık alınlıdır; gülerken tebessüm edince *** gülüşü için malın boyunları kapanır
Ve bu, **السَّيف الصَّلْت** ve **الإِصليت**’ten alınmıştır; o, cilalıdır. Denir: **أَصْلَتَ** falan kılıcını; yani onu kınından çekip gösterdi.
Ve babdan **الصُّلت**([14]); o, bıçaktır; cem‘i **أصلات**. Ve denir: onu kılıçla **صَلْتاً** ve **صُلْتاً** vurdu. Ve babdan: **الحمار الصَّلَتان**; sanki koştuğunda **انصلت** eder; yani belirginleşir ve görünür. Ve babdan onların sözü: az yağlı, suyu çok ise: **جاء بمرَق يَصْلِت**. Ancak bu, yağın azlığından dolayı suyunun belirginleşmesi ve görünmesi sebebiyle söylenmiştir.

(**صلج**) **الصاد** ve **اللام** ve **الجيم** bir şey değildir; **الصاد**’ın **الجيم** ile uyuşmasının azlığından. Onda, Arapların eski sözünde aslı olmayan kelimeler hikâye edilmiştir. Bundan **الصَّولَج**; onların zannınca iyi gümüştür. Denir: bu, **صوْلج** gümüştür. Ve ondan **الصَّولَجان**. Ve denir: **الأصلج**: sert, düz (pürüzsüz) olandır. Bütün bunların mânası yoktur.

(**صلح**) **الصاد** ve **اللام** ve **الحاء** bir tek asıldır; fesadın zıddına delâlet eder. Denir: **صلُحَ الشَّيءُ يصلُحُ صلاحاً**. Ve **صَلَح** (lamın fethiyle) denir. **ابنُ السكِّيت** **صلَحَ** ve **صلُح** hikâye etti. Ve denir: **صَلَح صُلوحاً**. Dedi:
Uçlarımla nasıl olur, beni sövdüğün vakit *** hâlbuki ana-babaya sövmeden sonra **صُلوحُ** yoktur([15])
Ve ehl-i ilimden bazıları dedi: Mekke **صَلاحاً** diye adlandırılır([16]).

(**صلخ**) **الصاد** ve **اللام** ve **الخاء**’da bir tek kelime vardır. Denir: **الأَصلَخَ** sağırdır. **سَلَمَة** dedi: **الفرّاء** dedi: “**الكميتُ** sağır idi; **أَصْلَخَ**.”

(**صلد**) **الصاد** ve **اللام** ve **الدال** sahih bir tek asıldır; sertliğe ve kuruluğa delâlet eder. Bundan **الحجر الصَّلْد**; o, sert olandır. Sonra bunun üzerine onların sözü taşınır: **صَلِدَ الزّندُ**, yani kıvılcım çıkarmadı; ateşini çıkarmadı. Ve ben onu **أصْلَدته**. Ve ondan, saç bitirmeyen **الرّأسُ الصَّلْد**; hiçbir şey bitirmeyen yer gibi. **رؤبة** dedi:
* **أصلادِ** alın’ın parıltılısı, yücesi([17]) *
Ve cimriye **أَصْلَد** denir; o, ya bitirmeyen yerden, yahut kıvılcım vermeyen çakmaktan alınmıştır. Ve denir: **ناقةٌ صلودٌ**, yani sütü az, memenin derisi kalın, ağır (sağımı güç) olan. Ve ondan **الفَرسُ الصَّلُود**; o, terlemeyen attır. Deve doğurup da sütü olmazsa: **ناقة مِصلادٌ** denir.

(**صلع**) **الصاد** ve **اللام** ve **العين** sahih bir asıldır; düzlüğe delâlet eder. Bundan baştaki **الصَّلَع**; aslı **الصُّلاَّع**’dan alınmıştır; o, düz kayadan geniş olandır; tekili **صُلاَّعة**. Ve [**جبلٌ صليع**([18])]: düz, hiçbir şey bitirmeyen. **عمرو بن معد يكرب** dedi:
[Ve bir bölüğün başka bir bölükle karşılaşmaya yürüyüşü *** sanki onun parlaklığı kel bir baştır, **صليع**]([19])
Ve **العُرفُطة**’ya, dallarının başları düştüğünde: **صَلْعَاء** denir. Ve musibete **صلعاء** denir; yani belirgin, açık; işi gizli kalmaz. Ve **الصَّلْعة**([20]): baştaki kellik yeri. Ve kumlardan **الصَّلْعاء**: ne ot ne ağaç hiçbir şey bitirmeyen. Ve yılanlardan bir cinse denir: **الأُصَيْلِع**; o, hadiste gelenin benzeridir: “Onlardan birinin hazinesi kıyamet günü **شجاعاً أَقْرَع**([21]) olarak gelir.” Bununla, çok şişmanlığından başının saçı dökülmüş olanı murad eder. Şair dedi:
Zehri yuttu; ta ki başının derisi döküldü *** kemikten; bir yılan: öldürücü sokmalı, azgın([23])

(**صلغ**) **الصاد** ve **اللام** ve **الغين** asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Koyundan beşinci yılda dişi tamam olan için: **صالغ** denir. Ve **صَلَغ صُلُوغاً** etmiştir.

(**صلف**) **الصاد** ve **اللام** ve **الفاء** sahih bir asıldır; şiddete ve katılığa delâlet eder. Bundan **الصَّلَف**; o, yemeğin az **نَزَل**’idir([24]). Ve mesellerde derler: “**صَلَفٌ تحت الرّاعِدة**”; bu, sözü çok edip kendini öven, yanında hayır olmayan kimse için söylenir.
Ve babdan: onların sözü: **صَلِفَت المرأةُ عند زوجها**, yani onun yanında itibar bulmadı. Ve o, açıkça **الصَّلَف** sahibidir. Dedi:
* Ve ona hüzün ve **الصَّلَفُ** döndü([25]) *
**الشيبانيّ** dedi: kadına denir: **أَصلَفَ اللهُ رُفْغَها**([26]). Bu, onu kocasına sevimsiz kılmasıdır.
Ve bu babda asıl: sert toprağa **صَلْفاء**, sert yere **أصلف** demeleridir. Ve **الصَّلِيفُ**([27]): boynun eni; o serttir. Ve **الصَّلِيفان**: **الغَبيط** üzerine enlemesine konan iki çubuktur; yükler onlarla bağlanır. Dedi:
* Kambur; sanki onun kılavuzu **الصَّليفُ**’tir([28]) *
Amma **الرَّجل الصَّلِف** bundan olup katılıktan ve hayrın azlığındandır. **الخليل** derdi: **الصَّلف** zarafet ölçüsünü aşmaktır; ve bunun üstünde iddiada bulunmaktır.

(**صلق**) **الصاد** ve **اللام** ve **القاف** bir tek asıldır; kuvvetle bir çığlığa ve bir çarpmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Artık **الصَّلْق**: şiddetli sestir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Bizden değildir: **صَلَقَ** eden yahut **حَلَقَ** eden.” Musibet indiğinde şiddetli bağırmayı murad eder. Ve **الصَّلاَّق** ve **المِصلاق**: sesi şiddetli olandır. Ve **الصَّلْقة**: çarpma ve yadırganan vuruştur. **لبيد** dedi:
**مُراد** içinde bir **صَلْقةً** ile **فصَلَقْنا** ettik *** ve bir **صُداءٍ** ki onları zayıflığa kattı([29])
**الكسائي** dedi: **الصَّلْقة** bağırıştır; ve onlar **أصلَقُوا** **إصلاقاً** ettiler. Ve bu beyitle delil getirdi. Ve **أبو زيد** dedi: **صَلَقَه بالعصا**: onu sopayla vurdu. Ve **الصَّلْق**: baskında atların çarpışmasıdır. Ve denir: falan oğulları falan oğullarını **صَلَقَ**; yani onlara saldırıp onları çokça öldürdüler. Ve denir: **تصلَّقت الحاملُ**, yani doğum sancısı onu tuttu da kendini iki yanının üzerine([30]) bir böyle bir böyle attı. Ve aygır, dişiyle **يُصْلِق** eder **إِصلاقاً**; bu, onun gıcırdatmasıdır. Ve **الصَّلَقات**: **تَصْلِق** eden develerin köpekdişleridir. Dedi:
Etrafında dişleri ağlamadı; ve savruldu *** onun **صَلَقاتُها**’sı, ağaçların filizleri gibi([31])
Amma yuvarlak düzlük için **الصَّلَق** denir; bu bundan değildir; çünkü ibdâl babındandır; onda **السَّلَق** denir; zikri geçti. Ve Ebû Dؤâd’ın beyti **السين** ve **الصاد** ile inşad olunur:
Onun ağzını görürsün, yaklaşınca *** kurak **الصَّلَقِ** gibi([32])
Bütün bu babın ibdâl üzerine taşınmış olmasını inkâr etmem. Amma **الصَّلائق** denir; o, ince ekmektir; tekili **صليقة**; bazen **الراء** ile **الصريقة** denir; ve **السين** ile **السَّلائق** denir. Belki de sonradan türetilmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصلب: الشديد، وباعتبار الصلابة والشدة سمي الظهر صلبا. قال تعالى: ﴿يخرج من بين الصلب والترائب﴾ [الطارق/7]، وقوله: ﴿وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم﴾ [النساء/23]، تنبيه أن الولد جزء من الأب، وعلى نحوه نبه قول الشاعر:
*وإنما أولادنا بيننا **أكبادنا تمشي على الأرض*
(البيت لحطان بن المعلى، وهو في الزهرة 2/660؛ وأمالي القالي 2/189؛ وعيون الأخبار 3/95)
وقال الشاعر:
- *في صلب مثل العنان المؤدم*
(الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 293؛ وغريب الحديث لابن قتيبة 1/364؛ وتهذيب إصلاح المنطق 1/134. وصدره:
*ريا العظام فخمة المخدم) *
والصلب والاصطلاب: استخراج الودك من العظم، والصلب الذي هو تعليق الإنسان للقتل، قيل: هو شد صلبه على خشب، وقيل: إنما هو من صلب الودك. قال تعالى: ﴿وما قتلوه وما صلبوه﴾ [النساء/157]، ﴿ولأصبنكم أجمعين﴾ [الشعراء/49]، ﴿ولأصلبنكم في جذوع النخل﴾ [طه/71]، ﴿أن يقتلوا أو يصلبوا﴾ [المائدة/33]، والصليب: أصله الخشب الذي يصلب عليه، والصليب: الذي يتقرب به النصارى، هو لكونه على هيئة الخشب الذي زعموا أنه صلب عليه عيسى عليه السلام، وثوب مصلب، أي: عليه آثار الصليب، والصالب من الحمى: ما يكسر الصلب، أو ما يخرج الودك بالعرق، وصلبت السنان: حددته، والصلبية: حجارة المسن.

##### Türkçe

- **الصلب**: şiddetli (olan); ve sağlamlık ve şiddet itibarıyla sırta **صلبا** adı verildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿يخرج من بين **الصلب** والترائب﴾ [الطارق/7], ve O’nun sözü: ﴿وحلائل أبنائكم الذين من **أصلابكم**﴾ [النساء/23], (bu,) çocuğun babanın bir parçası olduğuna dikkat çekmedir; ve onun benzerine şairin sözü dikkat çekti:
*وإنما أولادنا بيننا **أكبادنا تمشي على الأرض*
(beyit Hıṭân b. el-Muʿallâ’nındır; ve ez-Zehre 2/660’ta; ve Emâlî el-Kâlî 2/189’da; ve ʿUyûn el-Aḫbâr 3/95’te (geçer))
Ve şair dedi ki:
- *في **صلب** مثل العنان المؤدم*
(recez el-ʿAccâc’ındır; ve Dîvân’ında s. 293’te; ve Ġarîb el-Ḥadîs (İbn Kuteybe) 1/364’te; ve Tehẕîb İṣlâḥ el-Manṭıḳ 1/134’te (geçer). Ve onun صدر’ü:
*ريا العظام فخمة المخدم) *
Ve **الصلب** ve **الاصطلاب**: kemikten içyağını çıkarmaktır; ve **الصلب** ki o, insanın öldürmek için asılmasıdır; denildi ki: o, onun sırtını tahta üzerine bağlamaktır; ve denildi ki: ancak o, içyağını çıkarmaktan (**صلب الودك**)dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما قتلوه وما **صلبوه**﴾ [النساء/157], ﴿ولأصبنكم أجمعين﴾ [الشعراء/49], ﴿ولأصلبنكم في جذوع النخل﴾ [طه/71], ﴿أن يقتلوا أو **يصلبوا**﴾ [المائدة/33]; ve **الصليب**: aslı, üzerinde asma yapılan tahtadır; ve **الصليب**: Hristiyanların onunla yakınlık sağladığı (şey)dir; o, onların İsa’nın—ona selâm olsun—üzerinde asıldığını iddia ettikleri tahta biçiminde olmasındandır; ve **ثوب مصلب**: yani, üzerinde **الصليب** آثارları vardır; ve hummadan **الصالب**: sırtı kıran şey; yahut ter ile içyağını çıkaran şey; ve **صلبت السنان**: onu sivrilttim; ve **الصلبية**: bileği taşı taşlarıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ل ب
شيء صلب وصليب وصلب وقد صلب صلابة‏.‏
وهذا مما آلم قلبي وقصم صلبي‏.‏
وهو قاصم الأصلاب‏.‏
وصلب اللص وهو مصلوب وصليب وصلبت اللصوص وجزاؤهم أن يصلبوا‏.‏
وأخذته الصالب وأخذته الحمى بصالب وصلبت عليه‏.‏
وسنان مصلب‏:‏ مسنون على الصلب وهو حجر المسن‏.‏
وثوب مصلب‏:‏ عليه نقش الصليب‏.‏
ونعم مصلب‏:‏ موسوم به‏.‏
وحبشي مصلب‏:‏ في وجهه سمته‏.‏
وجاءت الروم معهم الصلبان‏.‏
وعظم فيه صليب‏:‏ ودك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان صلب في دينه وصلب‏.‏
وهو صلب المعاجم‏.‏
وصليب العود‏.‏
وقد تصلب لذلك وتشدد له‏:‏ ومشى في صلابة من الأرض‏.‏
ويقال للأراضي التي لم تزرع زماناً‏:‏ إنها لأصلاب منذ أعوام وقد صلبت منذ أعوام‏.‏
وعربيٌّ صليب‏:‏ خالص النسب‏.‏
قال أميّة‏:‏ ويعرفنا ذو رأيها وصليبها وامرأة صليبة‏:‏ كريمة المنصب عريقة‏.‏
وقال الشماخ‏:‏ حنت على سكة الساري فجاوبها صليبة من حمام ذات أطواق وماء صليب‏:‏ يسمن عليه وتقوى عليه الماشية وتصلب‏.‏
وتقول‏:‏ صلب الله لا يغالب‏.‏
قال عبد الله الغامدي‏:‏ ومن تعاجيب خلق الله غاطية يعصر منها ملاحيّ وغربيب تعبدوا وأقيموا وفق دينكمو إن المغالب صلب الله مغلوب

##### Türkçe

ص ل ب
Sert bir şey: **صلب** ve **صليب** ve **صلب**; ve gerçekten **صلب** (sert oldu) **صلابة** (sertlik) ile.
Ve bu, kalbimi acıtan ve belimi kıran şeylerdendir.
Ve o, belleri kırandır.
Ve hırsızı astı; o **مصلوب** (asılmış) ve **صليب**tir; ve hırsızları astım; ve onların cezası, asılmalarıdır.
Ve onu **الصالب** (şiddetli hastalık) yakaladı; ve onu ateşli hastalık **بصالب** (şiddetli olarak) yakaladı; ve onun üzerine **صلبت عليه** (şiddetle bastırdım).
Ve **سنان مصلب**: **الصلب** üzerine bilenmiş; ve o, bileme taşıdır.
Ve **ثوب مصلب**: üzerinde **الصليب** nakşı vardır.
Ve **نعم مصلب**: onunla damgalanmış.
Ve **حبشي مصلب**: yüzünde onun nişanı vardır.
Ve Rumlar, yanlarında **الصلبان** ile geldiler.
Ve onda **صليب** bulunan kemik: iç yağıdır.
Ve mecazdan: falan kimse dininde **صلب**tir ve **صلب**tir.
Ve o, sözlüklerin **صلب**idir.
Ve **صليب العود**.
Ve bunun için **تصلب** etti ve onun için **تشدد** etti: yerin sertliğinde yürüdü.
Ve bir zamandır ekilmemiş arazilere şöyle denir: “O, yıllardan beri **أصلاب**tır”; ve “yıllardan beri **صلبت** (sertleşti)”.
Ve **عربيٌّ صليب**: nesepçe halis.
Ümeyye dedi: “Ve bizi, onun görüş sahibi ve **صليب**i tanır”; ve **امرأة صليبة**: makamca kerim, kökçe soylu.
Ve Şemmâh dedi:
“Gece yürüyeninkinin yoluna özlem duydu da ona karşılık verdi,
Boyunluklu güvercinlerden **صليبة**.”
Ve **ماء صليب**: onun üzerinde semirir ve onun üzerinde davar güçlenir ve **تصلب** (sertleşir).
Ve dersin ki: “**صلب الله** yenilmez.”
Abdullah el-Gâmidî dedi:
“Allah’ın yaratışının acayiplerindendir: bir örtü,
Ondan bir denizci ve kapkara biri sıkılır.
İbadet edin ve dininize göre ikame edin;
Çünkü galip gelen, **صلب الله**tır; mağlup olandır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصُّلْبُ والصُّلَّبُ: عَظْمٌ من لَدُنِ الكاهِل إِلى العَجْب، والجمع: أَصْلُب وأَصْلاب وصِلَبَةٌ؛ أَنشد ثعلب:
أَما تَرَيْني، اليَوْمَ، شَيْخاً أَشْيَبَا، *  إِذا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبا جَمَعَ لأَنه جَعَلَ كُلَّ جُزْءٍ مِن صُلْبه صُلْباً؛ كقول جرير: قال العَواذِلُ: ما لِجَهْلِكَ بَعْدَما *  شابَ الـمَفارِقُ، واكْتَسَيْنَ قَتِـيرا وقال حُمَيْدٌ:
وانْتَسَفَ، الحالِبَ من أَنْدابِه، *  أَغْباطُنا الـمَيْسُ عَلى أَصْلابِه كأَنه جعل كلَّ جُزْءٍ من صُلْبِه صُلْباً. وحكى اللحياني عنِ العرب: هؤلاء أَبناءِ صِلَبَتِهِمْ. والصُّلْب من الظَّهْر، وكُلُّ شيء من الظَّهْر فيه فَقَارٌ فذلك الصُّلْب؛ والصَّلَبُ، بالتحريك، لغة فيه؛ قال العَجاج يصف امرأَة: رَيَّا العظامِ، فَخْمَة الـمُخَدَّمِ،
في صَلَبٍ مثْلِ العِنانِ الـمُؤْدَم،
إِلى سَواءٍ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ
وفي حديث سعيد بن جبير: في الصُّلْب الديةُ. قال القُتَيْبِـيُّ: فيه قولان أَحدُهما أَنـَّه إِنْ كُسِرَ الصُّلْبُ فحَدِبَ الرَّجُلُ ففيه الديةُ، والآخَرُ إِنْ أُصِـيبَ صُلْبه بشيءٍ ذَهَبَ به الجِماعُ فلم يَقْدِرْ عَلَيهِ، فَسُمِّيَ الجِماعُ صُلْباً، لأَنَّ الـمَنِـيَّ يَخْرُجُ منهُ. وقولُ العَباسِ بنِ عَبدِالـمُطَّلِبِ يَمدَحُ النبـيَّ، صلى اللّه عليه وسلم: تُنْقَلُ مِنْ صَالَبٍ إِلى رَحِم،  *  إِذا مَضَى عالَمٌ بَدا طَبَق قيل: أَراد بالصَّالَب الصُّلْب، وهو قليل الاستعمال. ويقال للظَّهْر: صُلْب وصَلَب وصالَبٌ؛ وأَنشد:
كأَنَّ حُمَّى بكَ مَغْرِيَّةٌ، *  بَيْنَ الـحَيازيم إِلى الصَّالَبِ وفي الحديث: إِنَّ اللّه خَلَقَ للجَنَّةِ أَهْلاً، خَلَقَها لَـهُم، وهُمْ في أَصلاب آبائِهِم. الأَصْلابُ: جَمْعُ صُلْب وهو الظهر. والصَّلابَةُ: ضدُّ اللِّين. صَلُبَ الشيءُ صَلابَـةً فهو صَلِـيبٌ وصُلْب وصُلَّب وصلب (1) (1 قوله «وصلب» هو كسكر ولينظر ضبط ما بعده هل هو بفتحتين لكن الجوهري خصه بما صلب من الأرض أو بضمتين الثانية للاتباع إلا أن المصباح خصه بكل ظهر له فقار أو بفتح فكسر ويمكن أن يرشحه ما حكاه ابن القطاع والصاغاني عن ابن الأعرابي من كسر عين فعله.) أَي شديد. ورجل صُلَّبٌ: مثل القُلَّبِ والـحُوَّل، ورجل صُلْبٌ وصَلِـيبٌ: ذو صلابة؛ وقد صَلُب، وأَرض صُلْبَة، والجمع صِلَبَة. ويقال: تَصَلَّبَ فلان أَي تَشَدَّدَ. وقولهم في الراعي: صُلْبُ العَصا وصَلِـيبُ العَصا، إِنما يَرَوْنَ أَنه يَعْنُفُ بالإِبل؛ قال الراعي: صَلِـيبُ العَصا، بادِي العُروقِ، تَرَى له، *  عَلَيْها، إِذا ما أَجْدَبَ النَّاسُ، إِصْبَعا وأَنشد:
رَأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عنِّي بِقُرَّةٍ؛ *  إِذا اخْتَلَفَتْ فيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ فأَشْهَدُ لا آتِـيكِ، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو صُلْبُ العَصا من رجالِكِ أَصْلُ هذا أَن رَجُلاً واعَدَتْه امْرَأَةٌ، فعثَرَ عَليها أَهْلُها، فضربوه بعِصِـيِّ التَّنْضُب. وكان شَجَرُ أَرضها إِنما كان التنضبَ فضربوه بِعِصِـيِّها.
وصَلَّبَه: جعله صُلْباً وشدَّه وقوَّاه؛ قال الأَعشى:
مِن سَراةِ الـهِجانِ صَلَّبَها العُضُّ،  *  وَرَعْيُ الـحِمى، وطُولُ الـحِـيالِ أَي شدّها. وسَراةُ المال: خِـياره، الواحد سَرِيّ؛ يقال: بعيرٌ سَرِيّ، وناقة سَرِيَّة. والـهِجانُ: الخِـيارُ من كل شيءٍ؛ يُقال: ناقة هِجانٌ، وجَمَل هِجانٌ، ونوقٌ هِجان. قال أَبو زيد: الناقَةُ الـهِجانُ هي الأَدْماءُ، وهي البَيْضاءُ الخالِصَةُ اللَّوْنِ. والعُضُّ: عَلَفُ الأَمْصار مثل القَتِّ والنَّوَى. وقوله: رَعْي الـحِمى يُريدُ حِمى ضَرِيَّة، وهو مرعى إِبل الملوك، وحِمَى الرَّبَذَةِ دُونَه. والحِـيال: مَصْدَرُ حالت الناقة إِذا لم تَحْمِلْ. وفي حديث العباس: إِنَّ الـمُغالِبَ صُلْبَ اللّهِ مَغْلُوب أَي قُوَّةَ اللّهِ.
ومكان صُلْب وصَلَبٌ: غَليظٌ حَجِرٌ، والجمع: صِلَبَةٌ.
والصُّلْبُ من الأَرض: الـمَكانُ الغَلِـيظُ الـمُنْقاد، والجمع صِلَبَةٌ، مثل قُلْب وقِلَبَة. والصَّلَب أَيضاً: ما صَلُبَ من الأَرض. شمر: الصَّلَب نَحْوٌ من الـحَزيزِ الغَلِـيظِ الـمُنْقادِ. وقال
غيره:الصَّلَب من الأَرض أَسْناد الآكام والرَّوابي، وجمعه أَصْلاب؛ قال رؤبة: نغشى قَرًى، عارِيةً أَقْراؤُه،
تَحْبُو، إِلى أَصْلابِه، أَمْعاؤُه
الأَصمعي: الأَصْلابُ هي من الأَرض الصَّلَب الشديدُ الـمُنْقادُ، والأَمْعاءُ مَسايِلُ صِغار. وقوله: تَحْبُو أَي تَدْنو. وقال ابن الأَعرابي: الأَصْلاب: ما صَلُب من الأَرض وارْتَفَعَ، وأَمْعاؤُه: ما لانَ منه وانْخَفَضَ. والصُّلْب: موضع بالصَّمَّان، أَرْضُهُ حجارةٌ، من ذلك غَلَبَتْ عليه الصِّفَةُ، وبين ظَهراني الصُّلْب وقِفافِه، رياضٌ وقِـيعانٌ عَذْبَةُ الـمَنابِتِ (1) (1 قوله «عذبة المنابت» كذا بالنسخ أيضاً والذي في المعجم لياقوت عذبة المناقب أي الطرق فمياه الطرق عذبة.) كَثِـيرةُ العُشْبِ، وربما قالوا: الصُّلْبانِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: سُقْنا به الصُّلْبَيْنِ، فالصَّـمَّانا
فإِما أَن يَكُونَ أَراد الصُّلْب، فَثَنَّى للضرورة، كما قالوا: رامَتانِ، وإِنما هي رامة واحدة. وإِما أَن يكون أَراد مَوْضِعَيْن يَغْلِبُ عليهما هذه الصِّفَةُ، فَيُسَمَّيانِ بها. وصَوْتٌ صَلِـيبٌ وجَرْيٌ صَلِـيب، على المثل. وصَلُبَ على المالِ صَلابة: شَحَّ به؛ أَنشد ابن الأَعرابي: فَإِن كُنْتَ ذا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلابَـةً،  *  على المالِ، مَنْزورُ العَطاءِ، مُثَرِّبُ الليث: الصُّلْبُ من الجَرْي ومن الصَّهِـيلِ الشَّديدُ؛ وأَنشد: ذو مَيْعَة، إِذا ترامى صُلْبُه
والصُّلَّبُ والصُّلَّبِـيُّ والصُّلَّبَة والصُّلَّبِـيَّة: حجارة الـمِسَنِّ؛ قال امْرُؤُ القَيْس: كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبِـيِّ النَّحِـيض
أَراد بالسنان الـمِسَنَّ. ويقال: الصُّلَّبِـيُّ الذي جُليَ، وشُحِذ بحجارة الصُّلَّبِ، وهي حجارة تتخذ منها الـمِسانُّ؛ قال الشماخ: وكأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِه وجَنِـينِه، *  لـمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوق والصُّلُّبُ: الشديد من الحجارة، أَشَدُّها صَلابَـةً. ورُمْحٌ مُصَلَّبٌ: مَشْحوذ بالصَّلَّـبـيّ. وتقول: سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ وصُلَّبٌ أَيضاً أَي مَسْنُون.
والصَّلِـيب: الودك، وفي الصحاح: ودكُ العِظامِ. قال أَبو خراش الهذلي يذكر عُقاباً شَبَّه فَرسَهُ بها: كأَني، إِذْ غَدَوْا، ضَمَّنْتُ بَزِّي، *  من العِقْبانِ، خائِتَـةً طَلُوبا جَرِيمَةَ ناهِضٍ، في رأْسِ نِـيقٍ، *  تَرى، لِعِظامِ ما جَمَعَتْ، صَلِـيبا أَي ودَكاً، أَي كأَني إِذْ غَدَوْا للحرب ضَمَّنْتُ بَزِّي أَي سلاحي عُقاباً خائِتَـةً أَي مُنْقَضَّةً. يقال خاتَتْ إِذا انْقَضَّتْ. وجَرِيمَة: بمعنى كاسِـبَة، يقال: هو جَرِيمَةُ أَهْلِه أَي كاسِـبُهُم. والناهِضُ: فَرْخُها. وانتصاب قوله طَلُوبا: على النَّعْتِ لخائتَة. والنِّيقُ: أَرْفَعُ مَوْضِـعٍ في الجَبَل.
وصَلَبَ العِظامَ يَصْلُبُها صَلْباً واصْطَلَبَها: جَمَعَها وطَبَخَها واسْتَخْرَجَ وَدَكَها لِـيُؤْتَدَم به، وهو الاصْطِلابُ، وكذلك إِذا شَوَى اللَّحْمَ فأَسالَه؛ قال الكُمَيْتُ الأَسَدِيّ: واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّـتاءِ مَنْزِلَه، *  وباتَ شَيْخُ العِـيالِ يَصْطَلِبُ احْتَلَّ: بمعنى حَلَّ. والبَرْكُ: الصَّدْرُ، واسْتَعارَهُ للشِّتاءِ أَي حَلَّ صَدْرُ الشِّتاء ومُعْظَمُه في منزله: يصف شِدَّةَ الزمان وجَدْبَه، لأَن غالِبَ الجَدْبِ إِنما يكون في زَمَن الشِّتاءِ. وفي الحديث: أَنه لـمَّا قَدِمَ مَكَّةَ أَتاه أَصحابُ الصُّلُب؛ قيل: هم الذين يَجْمَعُون العِظام إِذا أُخِذَت عنها لُحومُها فيَطْبُخونها بالماءِ، فإِذا خرج الدَّسَمُ منها جمعوه وائْتَدَمُوا به. يقال اصْطَلَبَ فلانٌ العِظام إِذا فَعَل بها ذلك. والصُّلُبُ جمع صَليب، والصَّلِـيبُ: الوَدَكُ. والصَّلِـيبُ والصَّلَبُ: الصديد الذي يَسيلُ من الميت.
والصَّلْبُ: مصدر صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً، وأَصله من الصَّلِـيب وهو الوَدَكُ. وفي حديث عليّ: أَنه اسْتُفْتِـيَ في استعمال صَلِـيبِ الـمَوْتَى في الدِّلاءِ والسُّفُن، فَـأَبـى عليهم، وبه سُمِّي الـمَصْلُوب لما يَسِـيلُ من وَدَكه. والصَّلْبُ، هذه القِتْلة المعروفة، مشتق من ذلك، لأَن وَدَكه وصديده يَسِـيل. وقد صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً، وصَلَّبه، شُدِّدَ للتكثير. وفي التنزيل العزيز: وما قَتَلُوه وما صَلَبُوه. وفيه: ولأُصَلِّـبَنَّكم في جُذُوعِ النَّخْلِ؛ أَي على جُذُوعِ النخل. والصَّلِـيبُ: الـمَصْلُوبُ. والصَّليب الذي يتخذه النصارى على ذلك الشَّكْل. وقال الليث: الصَّلِـيبُ ما يتخذه النصارى قِـبْلَةً، والجَمْعُ صُلْبان وصُلُبٌ؛ قال جَريرٌ: لقد وَلَدَ الأُخَيْطِلَ أُمُّ سَوْءٍ، *  على بابِ اسْتِها صُلُبٌ وشامُ وصَلَّب الراهبُ: اتَّخَذ في بِـيعَته صَليباً؛ قال الأَعشى: وما أَيْبُلِـيٌّ على هَيْكَلٍ، *  بَناهُ وصَلَّبَ فيه وصارا صارَ: صَوَّرَ. عن أَبي عليّ الفارسي: وثوب مُصَلَّبٌ فيه نَقْشٌ كالصَّلِـيبِ.
وفي حديث عائشة: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كان إِذا رَأَى التَّصْلِـيبَ في ثَوْب قَضَبه؛ أَي قَطَع مَوْضِـعَ التَّصْلِـيبِ منه. وفي الحديث: نَهَى عن الصلاة في الثوب الـمُصَلَّبِ؛ هو الذي فيه نَقشٌ أَمْثال الصُّلْبان. وفي حديث عائشة أَيضاً: فَناوَلْـتُها عِطافاً فرَأَتْ فيه تَصْلِـيباً، فقالت: نَحِّيه عَني. وفي حديث أُم سلمة: أَنها كانت تَكرَه الثيابَ الـمُصَلَّبةَ. وفي حديث جرير: رأَيتُ على الحسنِ ثوباً مُصَلَّباً. والصَّلِـيبانِ: الخَشَبَتانِ اللَّتانِ تُعَرَّضانِ على الدَّلْوِ كالعَرْقُوَتَيْنِ؛ وقد صَلَبَ الدلْو وصَلَّبَها. وفي مَقْتَلِ عمر: خَرَج ابنُه عُبيدُاللّه فَضَرَب جُفَيْنَةَ الأَعْجَمِـيَّ، فَصَلَّب بين عَيْنَيْه، أَي ضربه على عُرْضِهِ، حتى صارت الضَّرْبة كالصَّلِـيب. وفي بعض الحديث: صَلَّيْتُ إِلى جَنْبِ عمر، رضي اللّه عنه، فَوضَعْتُ يَدِي على خاصِرتي، فلما صَلَّى، قال: هذا الصَّلْبُ في الصلاة. كان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، يَنْهَى عنه أَي إِنه يُشْبِه الصَّلْبَ لأَنَّ الرجل إِذا صُلِبَ مُدَّ يَدُه، وباعُهُ على الجِذْعِ. وهيئةُ الصَّلْب في الصلاة: أَن يَضَعَ يديه على خاصِرتيه،  ويُجافيَ بين عَضُدَيْه في القيام. والصَّلِـيبُ: ضَرْبٌ من سِماتِ الإِبل. قال أَبو علي في التَّذْكَرةِ: الصَّليبُ قد يكون كبيراً وصغيراً ويكون في الخَدَّين والعُنُق والفخذين. وقيل: الصَّلِـيبُ مِـيسَمٌ في الصُّدْغِ، وقيل في العُنقِ خَطَّانِ أَحدهما على الآخر. وبعير مُصَلَّبٌ ومَصْلُوب: سِمَتُه الصَّليب. وناقة مَصْلُوبة كذلك؛ أَنشد ثعلب: سَيَكْفِـي عَقِـيلاً رِجْلُ ظَبْـيٍ وعُلْبةٌ،  *  تَمَطَّت به مَصْلُوبةٌ لم تُحارِدِ وإِبلٌ مُصَلَّبة. أَبو عمرو: أَصْلَبَتِ الناقةُ إِصْلاباً إِذا قامت ومَدَّتْ عنقها نحوَ السماءِ، لتَدِرَّ لولدها جَهْدَها إِذا رَضَعَها، وربما صَرَمَها ذلك أَي قَطَع لبَنَها.
والتَّصْلِـيبُ: ضَربٌ من الخِمْرةِ للمرأَة. ويكره للرجل أَن يُصَلِّي في تَصْلِـيبِ العِمامة، حتى يَجْعَله كَوْراً بعضَه فوق بعض. يقال: خِمار مُصَلَّبٌ، وقد صَلَّبَتِ المرأَة خمارَها، وهي لِـبْسةٌ معروفة عند النساءِ. وصَلَّبَتِ التَّمْرَةُ: بَلَغَت اليُبْسَ.
وقال أَبو حنيفة: قال شيخ من العرب أَطْيَبُ مُضْغةٍ أَكَلَها الناسُ صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ، هكذا حكاه مُصَلِّبةٌ، بالهاءِ. ويقال: صَلَّبَ الرُّطَبُ إِذا بَلَغَ اليَبِـيسَ، فهو مُصَلِّب، بكسر اللام، فإِذا صُبَّ عليه الدِّبْسُ لِـيَلِـينَ، فهو مُصَقِّر. أَبو عمرو: إِذا بَلَغ الرُّطَبُ اليُبْسَ فذلك التَّصْلِـيب، وقد صَلَّبَ؛ وأَنشد المازني في صفة التمر: مُصَلِّبة من أَوْتَكى القاعِ كلما *  زَهَتْها النُّعامى خِلْتَ، من لَبَنٍ، صَخْرا أَوْتَكَى: تَمر الشِّهْريزِ. ولَبَنٌ: اسم جبل بعَيْنِه. شمر: يقال صَلَبَتْه الشَّمسُ تَصْلِـبُه وتَصلُبُه صَلْباً إِذا أَحْرَقته، فهو مَصْلُوب: مُحْرَق؛ وقال أَبو ذؤَيب: مُسْتَوْقِدٌ في حَصاهُ الشمسُ تَصْلِـبُه، *  كأَنه عَجَمٌ بالبِـيدِ مَرْضُوخُ وفي حديث أَبي عبيدة: تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ أَي صُلْبة. وتمر المدينة صُلْبٌ.
ويقال: تَمْرٌ مُصَلِّب، بكسر اللام، أَي يابس شديد.
والصالِبُ من الـحُمَّى الحارَّةُ غير النافض، تذكَّر وتؤَنث. ويقال: أَخَذَتْه الـحُمَّى بصالِبٍ، وأَخذته حُمَّى صالِبٌ، والأَول أَفصح، ولا يكادون يُضِـيفون؛ وقد صَلَبَتْ عليه، بالفتح، تَصْلِبُ، بالكسر، أَي دامت واشتدت، فهو مَصْلوب عليه. وإِذا كانت الـحُمَّى صالِـباً قيل: صَلَبَتْ عليه. قال ابن بُزُرْجَ: العرب تجعل الصالِبَ من الصُّداعِ؛ وأَنشد: يَرُوعُكَ حُمَّى من مُلالٍ وصالِبِ
وقال غيره: الصالِبُ التي معها حرٌّ شديد، وليس معها برد. وأَخذه صالِبٌ أَي رِعْدة؛ أَنشد ثعلب: عُقاراً غَذاها البحرُ من خَمْرِ عانةٍ، *  لها سَوْرَةٌ، في رأْسِه، ذاتُ صالِبِ والصُّلْبُ: القُوَّة. والصُّلْبُ: الـحَسَبُ. قال
عَدِيّ بن زيد:
اجْلَ أَنَّ اللّهَ قد فَضَّلَكُمْ، *  فَوقَ ما أَحْكَى بصُلْبٍ وإِزارْ فِسِّر بهما جميعاً. والإِزار: العَفاف. ويروى:
فوقَ من أَحْكأَ صُلْباً بـإِزارْ
أَي شَدَّ صُلْباً: يعني الظَّهْرَ. بـإِزار: يعني الذي يُؤْتَزَر به. والعرب تُسَمِّي الأَنْجُمَ الأَربعة التي خَلْفَ النَّسرِ الواقِـعِ: صَلِـيباً. ورأَيت حاشية في بعض النسخ، بخط الشيخ ابن الصلاح المحدِّث، ما صورته: الصواب في هذه الأَنجمِ الأَربعة أَن يُقال خَلْف النَّسرِ الطائِرِ لأَنها خَلْـفَه لا خَلْفَ الواقع، قال: وهذا مما وَهِمَ فيه الجوهريُّ. الليثُ: والصَّوْلَبُ والصَّوْليبُ هو البَذْرُ الذي يُنْثَر على الأَرض ثم يُكْرَبُ عليه؛ قال الأَزهري: وما أُراه عربيّاً: والصُّلْبُ: اسمُ أَرض؛ قال ذو الرمة: كأَنه، كـلَّما ارْفَضَّتْ حَزيقَتُها، *  بالصُّلْبِ، مِن نَهْسِه أَكْفالَها، كَلِبُ والصُّلَيبُ: اسمُ موضع؛ قال سَلامة بن جَنْدَلٍ:
لِـمَنْ طَلَلٌ مثلُ الكتابِ الـمُنَمَّقِ، *  عَفا عَهْدُه بين الصُّلَيْبِ ومُطْرِقِ

##### Türkçe

**الصُّلْبُ** ve **الصُّلَّبُ**: **الكاهِل**’in yanından **العَجْب**’e kadar olan bir kemiktir; çoğulu: **أَصْلُب** ve **أَصْلاب** ve **صِلَبَةٌ**; Sa‘leb inşad etti:

“Beni bugün, ak saçlı bir ihtiyar olarak görmüyor musun? * Kalktığımda **الأَصْلُب**’u (çoğul) şikâyet ederim.”

Çoğul yaptı; çünkü onun **صُلْب**’ünün her bir parçasını bir **صُلْب** kıldı; Cerîr’in sözü gibi:

“Kınayıcılar dedi: Ayrımlar ağardıktan ve tozlanıp kaplandıktan sonra, cehaletin neye?”

Humeyd dedi:

“Ve sağanı, onun **أَنْداب**’ından çekip kopardı; * bizim sevinçlilerimiz, onun **أَصْلاب**’ı üzerinde (olan) **الـمَيْس**’tir.”

Sanki onun **صُلْب**’ünün her bir parçasını bir **صُلْب** kılmış gibidir. Lihyânî Araplardan nakletti: “Bunlar onların **صِلَبَتِهِمْ** oğullarıdır.”

**الصُّلْب** sırtın (**الظَّهْر**) bir kısmıdır; sırtın içinde **فَقَار** bulunan her şey, işte o **الصُّلْب**’dür; **الصَّلَبُ**, harekeli olarak, onda bir dildir; ‘Accâc bir kadını vasfederek dedi:

“İri kemikli, ön tarafı heybetli,
**صَلَب** içinde, deriden yapılmış dizgin gibi,
Sıkılaştırılmış pamukla eşit (düzgün) bir (şeye) kadar.”

Saîd b. Cübeyr hadîsinde: “**الصُّلْب**’de diyet vardır.” Kuteybî dedi: Bunun iki sözü vardır: birincisi, eğer **الصُّلْب** kırılır da adam kamburlaşırsa onda diyet vardır; diğeri, eğer onun **صُلْب**’ü bir şeyle yaralanır da onunla cinsel birleşme gider, ona güç yetiremezse; böylece cinsel birleşmeye **صُلْب** adı verildi; çünkü meni ondan çıkar. Abbâs b. Abdilmuttalib’in Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, övdüğü sözü:

“Bir **صَالَب**’den bir rahme nakledilirsin, * bir âlem geçince bir tabak (katman) belirir.”

Denildi: **الصَّالَب** ile **الصُّلْب**’ü kastetti; ve o az kullanımlıdır. Ve sırta denilir: **صُلْب** ve **صَلَب** ve **صالَبٌ**; ve inşad edildi:

“Sanki sende, **الحَيازيم**’den **الصَّالَب**’e kadar, yapışkan bir humma var.”

Hadîste: “Şüphesiz Allah cennet için bir topluluk yarattı; onu onlar için yarattı; onlar babalarının **أَصلاب**’ındadırlar.”

**الأَصْلابُ**: **صُلْب**’ün çoğuludur ve o sırttır. **الصَّلابَةُ**: yumuşaklığın zıddıdır.

**صَلُبَ** şey **صَلابَةً** (ile) (sert oldu); o hâlde o **صَلِيبٌ** ve **صُلْب** ve **صُلَّب** ve **صلب** (1)’dir.

(1 “**وصلب**” sözü: “**كسكر**” gibidir; ve ondan sonrasının ضبط’ına bakılsın: iki fetha ile mi? Lâkin Cevherî onu yerden sert olan şeye tahsis etti; yahut ikinci damme ittibâ için olmak üzere iki damme ile; ancak Miṣbâḥ onu, içinde **فَقَار** bulunan her sırt için tahsis etti; yahut fetha sonra kesra ile; ve İbnü’l-Kattâ‘ ile Sâğânî’nin İbnü’l-A‘râbî’den fiilinin عين’ini kesra ile naklettiği şey onu tercih ettirebilir.) Yani: şiddetli. Ve **رجل صُلَّبٌ**: **القُلَّبِ** ve **الـحُوَّل** gibi; ve **رجل صُلْبٌ** ve **صَلِيبٌ**: sertlik sahibi; ve gerçekten **صَلُب**; ve **أَرض صُلْبَة**; çoğulu **صِلَبَة**.

Ve denilir: **تَصَلَّبَ** falan, yani sertleşti. Ve onların çoban hakkında sözleri: **صُلْبُ العَصا** ve **صَلِيبُ العَصا**; ancak onlar onun develere sert davrandığını görürler; Râ‘î dedi:

“**صَلِيبُ العَصا**, damarları belirgin; onun için görürsün, * insanlar kıtlığa düştüğünde, onun üzerinde bir parmak.”

Ve inşad edildi:

“Seni, benden, bir serinlikle (ferahlıkla) gidermiyorsun; * **الـهَراوَى** **الدَّمامِكُ** bende ihtilaf ettiğinde.
Şahit tutarım: Sana gelmeyeceğim; **تَنْضُبٌ** senin toprağında tükendikçe, * yahut senin adamlarından **صُلْبُ العَصا** (bulundukça).”

Bunun aslı: Bir adamla bir kadın sözleşmişti; sonra onun ehli onu yakaladı; böylece onu **عِصِيِّ التَّنْضُب** ile dövdüler. Ve onun toprağının ağacı ancak **التنضب** idi; böylece onu onun sopalarıyla dövdüler.

Ve **صَلَّبَه**: onu **صُلْب** kıldı, sıktı ve kuvvetlendirdi; A‘şâ dedi:

“**الـهِجان**’ın seçkinlerinden, **العُضُّ** onu sertleştirdi, * ve **الـحِمى**’nın otlatması ve **الـحِـيال**’in uzunluğu.”

Yani: onu sıktı. Ve **سَراةُ المال**: onun seçkinidir; tekili **سَرِيّ**; denilir: **بعيرٌ سَرِيّ** ve **ناقة سَرِيَّة**. Ve **الـهِجانُ**: her şeyin seçkini; denilir: **ناقة هِجانٌ** ve **جَمَل هِجانٌ** ve **نوقٌ هِجان**. Ebû Zeyd dedi: **الناقَةُ الـهِجانُ** **الأَدْماءُ**’dır; ve o, rengi katıksız beyaz olandır. Ve **العُضُّ**: şehirlerin yemi; **القَتِّ** ve **النَّوَى** gibi. Ve onun sözü: **رَعْي الـحِمى** ile **حِمى ضَرِيَّة**’yi ister; o, kralların develerinin merasıdır; **حِمَى الرَّبَذَة** ondan aşağıdır. Ve **الحِـيال**: “deve gebe kalmadığında” **حالت الناقة**’nın masdarıdır.

Abbâs hadîsinde: “Şüphesiz galip gelmeye çalışan, Allah’ın **صُلْب**’ü (kuvveti) karşısında mağlup olandır”; yani Allah’ın kuvveti.

Ve **مكان صُلْب** ve **صَلَبٌ**: kalın, taşlıdır; çoğulu: **صِلَبَةٌ**.

Ve yerden (**الأَرض**) **الصُّلْبُ**: kalın, düzleşmiş yer; çoğulu **صِلَبَةٌ**; **قُلْب** ve **قِلَبَة** gibi.

Ve **الصَّلَب** ayrıca: yerden sert olan şeydir. Şemmer: **الصَّلَب** kalın, düzleşmiş **الـحَزيز** türünden bir şeydir. Başkası dedi: yerden **الصَّلَب**, tepeciklerin ve tümseklerin yamaçlarıdır; çoğulu **أَصْلاب**; Ru’be dedi:

“Uğrarız bir köye; çevreleri çıplak,
Onun **أَصْلاب**’ına doğru, onun bağırsakları sürünür.”

Asma‘î: **الأَصْلابُ**, yerden sert, şiddetli, düzleşmiş olandır; ve **الأَمْعاءُ** küçük akıntı yataklarıdır. Ve onun sözü: **تَحْبُو** yani yaklaşır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَصْلاب**: yerden sertleşip yükselen şeydir; ve **أَمْعاؤُه**: ondan yumuşayıp alçalan şeydir.

Ve **الصُّلْب**: **الصَّمَّان**’da bir yerdir; toprağı taşlardır; bundan dolayı sıfat ona galip geldi; ve **الصُّلْب**’ün iki yanı ile onun **قِفاف**’ı arasında, bitkisi tatlı (1) çayırlar ve düzlükler vardır; otu çoktur; bazen “**الصُّلْبانِ**” derler; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

“Onunla **الصُّلْبَيْنِ**’e, sonra **الصَّـمَّانا**’ya sürdük.”

Ya **الصُّلْب**’ü kastetmiştir de zaruret için ikilemiştir; “**رامَتانِ**” dedikleri gibi; hâlbuki o bir tek **رامة**’dir. Yahut bu sıfatın galip geldiği iki yeri kastetmiştir; böylece onunla adlandırılırlar. Ve **صَوْتٌ صَلِـيبٌ** ve **جَرْيٌ صَلِـيب**: mesel üzere. Ve **صَلُبَ** mala karşı **صَلابة** (ile): ona cimrilik etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

“Eğer akıl sahibi isen, sana **صَلابَةً** artırır, * mala karşı; bağışı kısılmış, ayıplayan.”

Leys: koşudan ve şiddetli kişnemeden **الصُّلْبُ**: şiddetli olandır; ve inşad etti:

“Canlılık sahibi; onun **صُلْبُه** (şiddetlisi) atıldığında.”

Ve **الصُّلَّبُ** ve **الصُّلَّبِـيُّ** ve **الصُّلَّبَة** ve **الصُّلَّبِـيَّة**: bileği taşı (**حجارة الـمِسَنِّ**); İmru’ül-Kays dedi:

“**الصُّلَّبِـيِّ** **النَّحِـيض** mızrak ucunun keskinliği gibi.”

**السنان** ile **الـمِسَنَّ**’i kastetti. Ve denilir: **الصُّلَّبِـيُّ** cilalanmış ve **الصُّلَّب** taşlarıyla bilenmiş olandır; onlar, onlardan **الـمِسانُّ** yapılan taşlardır; Şemmâh dedi:

“Sanki onun burnunun ve çenesinin bıçağı, * yükselince, yarılmış bir **صُلَّب** (gibi).”

Ve **الصُّلُّبُ**: taşlardan şiddetli olan; sertlikçe en şiddetlisi. Ve **رُمْحٌ مُصَلَّبٌ**: **الصَّلَّـبـيّ** ile bilenmiş. Ve dersin: **سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ** ve **صُلَّبٌ** da; yani bilenmiş.

Ve **الصَّلِـيب**: içyağıdır (**الودك**); **الصحاح**’ta: kemiklerin içyağı. Ebû Harâş el-Hüzelî, bir kartalı anarak, atını ona benzetti:

“Sanki ben, onlar sabahladıklarında, zırhımı yükledim, * kartallardan, dalan, arayan birini.
Bir kazanç sahibi (olan), yavrusunu kaldıran; bir dağın en yüksek yerinin başında; * topladığı kemikler için, bir **صَلِـيبا** görürsün.”

Yani içyağı; yani sanki ben, onlar savaşa sabahladıklarında, zırhımı yükledim; yani silahımı; dalan bir kartal (gibi). Denilir: **خاتَتْ** dalınca. Ve **جَرِيمَة**: kazanan manasında; denilir: “o, ehlinin **جَرِيمَة**’sidir” yani onların kazananıdır. Ve **الناهِضُ**: onun yavrusudur. Ve “**طَلُوبا**” sözünün nasbı: **خائتَة**’ye sıfat olarak. Ve **النِّيقُ**: dağda en yüksek yerdir.

Ve **صَلَبَ العِظامَ** onları **يَصْلُبُها** **صَلْباً** (ile) ve **اصْطَلَبَها**: onları topladı, pişirdi ve içyağını çıkardı ki onunla katık edinsin; ve o **الاصْطِلابُ**’dır; aynı şekilde eti kızartıp yağını akıttığında da; Kumeyt el-Esedî dedi:

“Ve kışın göğsü konakladı onun menzilinde, * ve ailelerin ihtiyarı geceyi **يَصْطَلِبُ** olarak geçirdi.”

**احْتَلَّ**: **حَلَّ** manasındadır. Ve **البَرْكُ**: göğüstür; onu kış için istiare etti; yani kışın göğsü ve çoğu onun menzilinde konakladı: zamanın şiddetini ve kıtlığını vasfeder; çünkü kıtlığın çoğu ancak kış zamanında olur. Hadîste: Mekke’ye geldiğinde ona **أَصحابُ الصُّلُب** geldi; denildi: onlar, etleri alınmış kemikleri toplayıp suyla pişirenlerdir; ondan yağ çıkınca onu toplarlar ve onunla katık edinirler. Denilir: falan kemikleri **اصْطَلَبَ** ettiğinde, onlarla bunu yapar. Ve **الصُّلُبُ**: **صَليب**’in çoğuludur; ve **الصَّلِـيبُ**: içyağıdır (**الوَدَكُ**).

Ve **الصَّلِـيبُ** ve **الصَّلَبُ**: ölüden akan irinli akıntıdır.

Ve **الصَّلْبُ**: **صَلَبَه**’nin masdarıdır; onu **يَصْلُبه** **صَلْباً** (ile); ve aslı **الصَّلِـيب**’ten, yani içyağından (**الوَدَكُ**)dır. Ali hadîsinde: o, ölülerin **صَلِـيب**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hakkında fetva ile soruldu; böylece onlara karşı çıktı; ve ondan dolayı **الـمَصْلُوب** adlandırıldı; çünkü onun içyağından akan şeydir. Ve **الصَّلْبُ**, bu bilinen öldürme şekli, bundan türemiştir; çünkü onun içyağı ve irinli akıntısı akar.

Ve gerçekten onu **صَلَبه**; onu **يَصْلِـبُه** **صَلْباً** (ile); ve **صَلَّبه**; çokluk için şeddelendi. Aziz tenzilde: “Onu öldürmediler ve onu **صَلَبُوه** da.” Ve onda: “Ve elbette sizi hurma gövdelerinde **لأُصَلِّـبَنَّكم**”; yani hurma gövdeleri üzerinde. Ve **الصَّلِـيبُ**: asılmış olandır (**الـمَصْلُوبُ**).

Ve **الصَّليب**: Hristiyanların o şekil üzere edindikleri şeydir. Leys dedi: **الصَّلِـيبُ**, Hristiyanların kıble edindikleri şeydir; çoğulu **صُلْبان** ve **صُلُبٌ**; Cerîr dedi:

“**الأُخَيْطِل**’i kötü bir anne doğurdu; * onun kıçının kapısında **صُلُبٌ** ve **شامُ** (vardır).”

Ve **صَلَّب الراهبُ**: manastırında bir **صَليب** edindi; A‘şâ dedi:

“Ve **أَيْبُلِـيٌّ** değildir bir heykele karşı, * onu yaptı ve içinde **صَلَّبَ** etti ve **صارا**.”

**صارَ**: tasvir etti. Ebû Ali el-Fârisî’den: Ve **ثوب مُصَلَّبٌ**: içinde **الصَّلِـيب** gibi bir nakış vardır.

Âişe hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir elbisede **التَّصْلِـيبَ** gördüğünde onu kesti; yani ondan **التَّصْلِـيب** yerini kesti. Hadîste: **الثوب الـمُصَلَّبِ** içinde namazdan nehyetti; o, içinde **الصُّلْبان** misali nakış bulunan şeydir. Âişe hadîsinde de: Ona bir **عِطاف** verdim; onda **تَصْلِـيباً** gördü; dedi: “Onu benden uzaklaştır.” Ümmü Seleme hadîsinde: o, **الثيابَ الـمُصَلَّبةَ**’yi kerih görürdü. Cerîr hadîsinde: Hasan’ın üzerinde **ثوباً مُصَلَّباً** gördüm. Ve **الصَّلِـيبانِ**: kovaya, iki **العَرْقُوَتَيْنِ** gibi, enlemesine konulan iki tahtadır; ve gerçekten kovayı **صَلَبَ** etti ve onu **صَلَّبَ** etti.

Ömer’in öldürülmesi kıssasında: Oğlu Ubeydullah çıktı; **جُفَيْنَةَ الأَعْجَمِـيَّ**’yi vurdu; böylece iki gözünün arasını **فَصَلَّب** etti; yani onu enine vurdu; ta ki darbe **الصَّلِـيب** gibi oldu. Bazı hadîste: Ömer’in yanında namaz kıldım; elimi böğrüme koydum; namaz kılınca dedi: “Bu, namazda **الصَّلْبُ**’dür.” Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ondan nehyederdi; yani o, **الصَّلْب**’e benzer; çünkü adam asıldığında eli ve kol açıklığı gövde üzerine uzatılır.

Namazda **الصَّلْب**’ün heyeti: kıyamda iki elini böğürlerine koyması ve iki üst kolu arasında açıklık bırakmasıdır.

Ve **الصَّلِـيبُ**: develerin damgalarından bir türdür. Ebû Ali **التَّذْكَرة**’de dedi: **الصَّليبُ** büyük ve küçük olabilir; ve yanaklarda, boyunda ve uyluklarda olur. Ve denildi: **الصَّلِـيبُ** şakakta bir damgadır (**مِـيسَمٌ**); ve denildi: boyunda, biri diğerinin üzerinde iki çizgidir. Ve **بعير مُصَلَّبٌ** ve **مَصْلُوب**: damgası **الصَّليب**’tir. Ve **ناقة مَصْلُوبة** da böyledir; Sa‘leb inşad etti:

“Akîl’e bir ceylan bacağı ve bir tulum yetecek; * onunla gerinen, **مَصْلُوبةٌ** (olan) bir (deve), huysuzlanmadı.”

Ve **إِبلٌ مُصَلَّبة**. Ebû Amr: **أَصْلَبَتِ الناقةُ** **إِصْلاباً** (ile), eğer kalkar ve boynunu göğe doğru uzatırsa; yavrusu onu emdiğinde, ona bütün gücüyle süt akıtsın diye; bazen bu onu **صَرَمَها** eder; yani sütünü keser.

Ve **التَّصْلِـيبُ**: kadın için başörtüsünden (**الخِمْرة**) bir türdür. Erkeğe, sarığın **تَصْلِـيب**’i içinde namaz kılması mekruhtur; ta ki onu, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde bir **كَوْر** yapsın. Denilir: **خِمار مُصَلَّبٌ**; ve kadın başörtüsünü **صَلَّبَت**; ve o, kadınlar yanında bilinen bir giyiniştir.

Ve **صَلَّبَتِ التَّمْرَةُ**: kuruluğa ulaştı.

Ebû Hanîfe dedi: Araplardan bir şeyh dedi: “İnsanların yediği en hoş lokma, **صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ**’dir”; onu böyle, **مُصَلِّبةٌ** diye, **الهاءِ** ile nakletti.

Ve denilir: **صَلَّبَ الرُّطَبُ** kuruluğa (**اليَبِـيسَ**) ulaştığında; o hâlde o **مُصَلِّب**’dir, lâmın kesriyle; üzerine, yumuşasın diye, **الدِّبْسُ** dökülürse, o **مُصَقِّر**’dir. Ebû Amr: yaş hurma kuruluğa ulaştığında, işte o **التَّصْلِـيب**’dir; ve gerçekten **صَلَّبَ**; Mâzinî hurmanın vasfında inşad etti:

“**مُصَلِّبة**; **أَوْتَكى القاعِ**’dan; her ne zaman * **النُّعامى** onu süslese, sanırsın, sütten, bir kaya.”

**أَوْتَكَى**: **الشِّهْريزِ** hurmasıdır. Ve **لَبَنٌ**: bizzat bir dağın adıdır.

Şemmer: denilir: **صَلَبَتْه الشَّمسُ** onu **تَصْلِـبُه** ve **تَصلُبُه** **صَلْباً** (ile), eğer onu yakarsa; o hâlde o **مَصْلُوب**: yakılmıştır (**مُحْرَق**); Ebû Züeyb dedi:

“Güneş, çakılında onu **تَصْلِـبُه** olarak tutuşturucu; * sanki o, çöllerde, ezilmiş bir çekirdek (gibi).”

Ebû Ubeyde hadîsinde: “**تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ**”; yani **صُلْبة**. Ve Medine hurması **صُلْبٌ**’dür.

Ve denilir: **تَمْرٌ مُصَلِّب**; lâmın kesriyle; yani kuru, şiddetli.

Ve **الصالِبُ** humma türünden: titretmeyen sıcak humma; müzekker de gelir müennes de. Ve denilir: “Humma onu bir **صالِبٍ** ile aldı”; ve “Onu **حُمَّى صالِبٌ** aldı”; birincisi daha fasîhtir; ve pek ekleme yapmazlar; ve gerçekten onun üzerine **صَلَبَتْ** (fetha ile), **تَصْلِبُ** (kesra ile); yani sürdü ve şiddetlendi; o hâlde o, onun üzerine **مَصْلوب**’dur. Humma **صالِـباً** olduğunda: “Onun üzerine **صَلَبَتْ**” denir. İbn Büzurc dedi: Araplar baş ağrısından da **الصالِبَ** yaparlar; ve inşad etti:

“Seni, bıkkınlıktan ve **صالِب**’den bir humma korkutur.”

Başkası dedi: **الصالِبُ**, yanında şiddetli sıcaklık olan, yanında soğukluk olmayan (hummadır). Ve onu bir **صالِبٌ** aldı; yani bir titreme; Sa‘leb inşad etti:

“Denizin beslediği, ‘Âne şarabından bir içki; * onun başında bir coşkunluk var; **ذاتُ صالِبِ**.”

Ve **الصُّلْبُ**: kuvvettir. Ve **الصُّلْبُ**: soydur (**الـحَسَبُ**). ‘Adiyy b. Zeyd dedi:

“Bil ki Allah sizi üstün kıldı, * **صُلْبٍ** ve **إِزارْ** ile anlattığımdan daha üstün.”

İkisiyle birlikte tefsir edildi. Ve **الإِزار**: iffettir (**العَفاف**). Ve şöyle rivayet edilir:

“... daha üstün; **صُلْباً بـإِزارْ**’ı daha sıkı bağlayandan.”

Yani: **صُلْباً** sıktı; yani sırtı (**الظَّهْر**) kasteder. **بـإِزار**: yani kuşanılan şeyi kasteder. Araplar, **النَّسرِ الواقِـعِ**’in arkasındaki dört yıldıza: **صَلِـيباً** adını verirler. Bazı nüshalarda, muhaddis Şeyh İbnü’s-Salâh’ın hattıyla bir hâşiye gördüm; sureti şudur: Bu dört yıldızda doğru olan, “**النَّسرِ الطائِرِ**’in arkasında” denmesidir; çünkü onlar onun arkasındadır, **الواقع**’ın arkasında değil; dedi: Bu, Cevherî’nin onda vehmettiği şeylerdendir. Leys: ve **الصَّوْلَبُ** ve **الصَّوْليبُ**, toprağa saçılan sonra üzerine sürülen tohumdur; Ezherî dedi: Onu Arapça görmüyorum. Ve **الصُّلْبُ**: bir yer adıdır; Zü’r-Rumme dedi:

“Sanki o, her ne zaman sürüsü dağılsa, * **بالصُّلْبِ**’de, onun ısırmasından, sağrılarına kuduz (gibi).”

Ve **الصُّلَيبُ**: bir yer adıdır; Selâme b. Cendel dedi:

“Kimin için, süslü yazı gibi bir iz var; * izi silindi, **الصُّلَيْبِ** ile **مُطْرِقِ** arasında.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ل ب * * الصُّلْبُ * و * الصَّلِيبُ * الشديد وبابه ضرُف و * الصُّلْبُ * عظم ذو فقار بالظهر و * صَلَّبهُ * أيضا شُدِّد للكثرة قال الله تعالى ﴿ولأُصلبنكم في جذوع النخل﴾ وجمع * الصَّلِيب صُلُب * بضمتين و * صُلْبانٌ

##### Türkçe

* ص ل ب * * **الصُّلْبُ** * ve * **الصَّلِيبُ** *: şiddetli (olan); ve onun bâbı **ضرُف**’tur. Ve * **الصُّلْبُ** *: sırtta omurgalı bir kemiktir. Ve * **صَلَّبهُ** * da: çokluk için şeddelendi (pekiştirildi). Allah Teâlâ dedi ki: { Ve elbette sizi hurma ağaçlarının gövdelerine asacağım }. Ve * **الصَّلِيب** *’in çoğulu: iki damme ile **صُلُب**; ve **صُلْبانٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصلب بالضم. و الصلب كسكر. و الصليب مثل أمير هو الشديد. يقال: رجل صلب مثل القلب والحول ورجل صلب وصليب ذو صلابة. ومن المجاز: هو صلب في دينه وصلب، وهو صلب المعاجم وصليب العود. وفي حديث العباس أن المغالب صلب الله مغلوب أي قوة الله. وتقول: صلب الله لا يغالب. وقد صلب الشيء ككرم، عليه اقتصر الجوهري وابن سيده والفيومي وابن فارس صلب مثل سمع حكاها ابن القطاع والصاغاني عن ابن الأعرابي صلابة وهو ضد اللين. ومن المجاز: قد تصلب فلان، أي تشدد. وقولهم في الراعي: صلب العصا وصليب العصا، إنما يرون أنه يعنف بالإبل. قال الراعي:
  صليب العصا بادي العروق ترى لهعليها إذا ما أجدب الناس إصبعا كذا في المحكم، وقوله:
  فأشهد لا آتيك مـا دام تـنـضـب                      بأرضك أو صلب العصا من رجالك وصلب تصليبا: جعله صلبا وقواه وشده وصلبته أنا. قال الأعشى:
  من سراة الهجان صلبها العض                      ورعي الحمى وطول الحيال أي شدها. والعض: علف الأمصار مثل القت والنوى. ويريد بالحمى حمى ضرية؛ وهو مرعى إبل الملوك، ودونه حمى الربذة. والحيال: مصدر حالت الناقة إذا لم تحمل. الصلب بالضم زاد في المصباح وتضم اللام إتباعا وهو الصواب، وقول بعضهم إنه بضمتين لغة، غير ثابت. قاله شيخنا، الصلب بالتحريك: عظم من لدن الكاهل إلى العجب ومثله في المحكم والكفاية. وقال الفيومي: الصلب من الظهر وكل شيء من الظهر فيه فقار فذلك الصلب، والصلب بالتحريك لغة فيه حكاه اللحياني، وأنشد للعجاج يصف امرأة:
  ريا العظام فخمة المخدم
  في صلب مثل العنان المؤدم
  إلى سواء قطن مؤكم وفي حديث سعيد بن جبير: في الصلب الدية. ويسمى الجماع صلبا لأن المني يخرج منه كالصالب قال العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه يمدح النبي صلى الله عليه وسلم.

  تنقل من صالب إلى رحم                      إذا مضى عالم بدا طبق قيل: أراد بالصالب الصلب وهو قليل الاستعمال، قاله ابن الأثير. قال شيخنا: قلت زعم غير واحد أنه لم يسمع في غير هذا الشعر، انتهى. قلت: بل قد ورد في شعر غيره:
  بين الحيازيم إلى الصالب انظره في لسان العرب. ج أصلب. أنشد الليث:
  أما تريني اليوم شيخا أشيبا
  إذا نهضت أتشكى الأصلبا جمع لأنه جعل كل جزء من صلبه صلبا وأصلاب. قال حميد:
  وانتسف الجالب من أندابـه
  إغباطنا الميس على أصلابه

  كأنه جعل كل جزء من صلبه صلبا. وصلبة كعنبة. حكى اللحياني عن العرب: هؤلاء أبناء صلبتهم، كل ذلك نص ابن سيده في المحكم. وزاد صلبة، بالكسر. قال: وما إخاله بثبت إلا أن يكون مخففا من صلبة كعنبة. الصلب والصلب من الأرض: المكان الغليظ المحجر المنقاد. ومكان صلب وصلب: غليط حجر، وفي نسخة المحجر على وزان مفعل. ج صلبة كعنبة. والصلب محركة أيضا: ما صلب من الأرض. وعن شمر: الصلب: نحو من الحزيز الغليظ المنقاد. وقال غيره: الصلب من الأرض: أسناد الآكام والروابي وجمعه أصلاب. قال رؤبة:
  نغشى قرى عارية أقراؤه
  تحبو إلى أصلابه أمعاؤه قال الأصمعي: الأصلاب هي من الأرض الصلب الشديد المنقاد، والأمعاء: مسايل صغار. وقال ابن الأعرابي: الأصلاب: ما صلب من الأرض وارتفع، وأمعاؤه: ما لان وانخفض. وفي الأساس، في المجاز: ومشى في صلابة من الأرض. ويقال للأرض التي لم تزرع زمنا: إنها أصلاب منذ أعوام، وصلبت منذ أعوام. الصلب بالضم: الحسب والقوة. قال عدي بن أعوام.

  إجل أن الله قد فضـلـكـم                      فوق ما أحكي بصلب وإزار فسر بهما جميعا، والإزار: العفاف. ويروى:
  فوق من أحكأ صلبا بإزار أي شد صلبا، يعني الظهر بإزار، يعني الذي يؤتزر به كذا في الحمكم، وقد سبق في حكأ. وعن أبي عمرو: الصلب: الحسب، والإزار: العفاف. الصلب: ع بالصمان كشداد، أرضه حجارة، من ذلك غلبت عليه الصفة. وبين ظهراني الصلب وقفافه رياض وقيعان عذبة المنابت كثيرة العشب، وربما قالوا: الصلبان. وقوله أي ابن الأعرابي:
  سقنا به الصلبين والصمانا إما تثنية أي أن المراد به الصلب، وإنما ثنى للضرورة كرامتين في رامة أي إنما هي رامة واحدة وإما هما موضعان تغلب عليهما هذه الصفة فيسميان بها. وهذا بعينه عبارة المحكم، ونقله ابن منظور في لسان العرب. والصلب أيضا: اسم أرض. قال ذو الرمة:
  كأنه كلما ارفضت حزيقتـهـا                      بالصلب من نهسه أكفالها كلب في المصباح: صلبه أي القاتل كضربه صلبا: جعله مصلوبا. وفي لسان العرب: والصلب هذه القتلة المعروفة. وأصله من الصليب، وهو الودك، وسيأتي قريبا. وقد صلبه كصلبه تصليبا شدد للكثرة. وفي التنزيل: وما قتلوه وما صلبوه ولكن شبه لهم وفيه: ولأصلبنكم في جذوع النخل. قد صلبت حماه عليه من باب ضرب تصلب أي دامت واشتدت فهو مصلوب عليه، وإذا كانت الحمى صالبا قيل: صلبت عليه. صلب اللحم: شواه فأساله أي الودك منه. صلب العظام يصلبها صلبا: جمعها وطبخها واستخرج ودكها ليؤتدم به كاصطلبها. قال الكميت الأسدي:
  واحتل برك الشتاء منزلـه                      وبات شيخ العيال يصطلب وفي المصباح: اصطلب الرجل إذا جمع العظام واستخرج صليبها. وهو الودك ليأتدم به. عن شمر، يقال: صلبه الحر أي أحرقه يصلبه بالكسر ويصلبه بالضم صلبا. وصلبته الشمس، فهو مصلوب: محرق. قال أبو ذؤيب:

  مستوقد في حصاه الشمس تصلبه                      كأنه عجم بالبـيد مـرضـوح صلب الدلو وصلبها إذا جعل عليها وفي نسخة لها والأولى الصواب صليبين وهما الخشبتان اللتان تعرضان على الدلو كالعرقوتين، كذا في لسان العرب. والصليب: الودك، وفي الصحاح ودك العظام. قال أبو خراش الهذلي يذكر عقابا شبه فرسه بها.

  جريمة ناهض في رأس نيق                      ترى لعظام ما جمعت صليبا أي ودكا. وفي حديث علي أنه استفتي في استعمال صليب الموتى في الدلاء والسفن فأبى عليهم. وبه سمي المصلوب لما يسيل من ودكه. والصلب هذه القتلة المعروفة مشتق من ذلك لأن ودكه وصديده يسيل. كالصلب محركة والمصلوب ج صلب ككتب. ومنه الحديث أنه صلى الله عليه وسلم لما قدم مكة زيدت شرفا أتاه أصحاب الصلب قيل أي الذين يجمعون العظام إذا لحب عنها لحمالنها فيطبخونها بالماء، ويستخرجون ودكها ويأتدمون به. الصليب: العلم بفتح العين واللام. قال النابغة:
  ظلت أقاطـيع أنـعـام مـؤبـلة                      لدى صليب على الزوراء منصوب والزوراء: المفازة المائلة عن القصد والسمت. وقال الأصمعي: الزوراء هي الرصافة، رصافة هشام، وكانت للنعمان وكان واليها. وقيل: سمى النابغة العلم صليبا لأنه كان عليه صليب، لأنه كان نصرانيا. الصليب: الأنجم الأربعة خلف النسر الطائر. وقول الجوهري خلف الواقع سهو كذا وجد بخط الشيخ ابن الصلاح المحدث في هامش بعض النسخ. قال: وهذا مما وهم فيه الجوهري. كذا في لسان العرب. الصليب: الذي للنصارى جمعه صلبان. وقال الليث: الصليب: ما يتخذه النصارى قبلة، جمعه صلب. قال جرير:
  لقد ولد الأخيطـل أم سـوء                      على باب استها صلب وشام الرهبان قد صلبوا: اتخذوا في بيعتهم صليبا. وفي المصباح: ثوب مصلب أي فيه نقش كالصليب. وفي حديث عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا رأى التصليب في ثوب قضبه أي قطع موضع التصليب منه. وفي الحديث: نهى عن الصلاة في الثوب المصلب. وهو الذي فيه نقش أمثال الصلبان. وفي حديث عائشة أيضا: فناولتها عطافا فرأت فيه تصليبا، فقالت: نحيه عني. وفي حديث أم سلمة أنها كانت تكره الثياب المصلبة وفي حديث جرير: رأيت على الحسن ثوبا مصلبا. وكل ذلك في التهذيب. الصليب: سمة للإبل. وفي المحكم ضرب من سمات الإبل. قال أبو علي في التذكرة: الصليب قد يكون كبيرا وصغيرا ويكون في الخدين والعنق والفخذين. وقيل: الصليب: ميسم في الصدغ، وقيل في العنق، خطان أحدهما على الآخر. وبعير مصلب ومصلوب: سمته الصليب. وناقة مصلوبة كذلك أنشد ثعلب:
  سيكفي عقيلا رجل ظبي وعلبة                      تمطت به مصلوبة لم تحـارد

  وإبل مصلبة. وفي الأساس: وحبشي مصلب: في وجهه سمته. يقال: أخذته الحمى بصالب وأخذته حمى صالب والأول أفصح، ولا يكادون يضيفون. وفي الصحاح والمحكم والمشرق: الصالب من الحمى: الحارة خلاف النافض، وزاد في الأخيرين: تذكر وتؤنث. وحكى الفراء: حمى صالب، بغير إضافة، وحمى صالب، بالإضافة. وصالب: حمى نقله شيخنا في لسان العرب. قال ابن بزرج: العرب تجعل الصالب من الصداع، وأنشد:
  يروعك حمى من ملال وصالب وقال غيره: الصالب: التي معها حر شديد، وليس معها برد. وقيل: هي التي فيها رعدة وقشعريرة. أنشد ثعلب: عقارا غذاها البحر من خمر عانة لها سورة في رأسه ذات صالب والصليب كزبير: ع كذا في المحكم وأنشد لسلامة بن جندل:
  لمن طلل مثل الكتاب المنمـق                      عفا عهده بين الصليب ومطرق الذي في المراصد والتكملة أنه جبل عند كاظمة به وقعة للعرب، وهكذا قاله البكري. صلب كصرد: طائر يشبه الصقر ولا يصيد، وهو شديد الصياح كذا في العباب، ونقل عنه الدميري في حياة الحيوان قلت: وهو قول أبي عمرو. عن الليث: الصولب كجوهر والصوليب بزيادة الياء وفي بعض الأمهات الصيليب بالياء محل الواو وهو البذر الذي ينثر على الأرض ثم يكرب عليه. قال الأزهري: وما أراه عربيا. وذو الصليب لقب الأخطل التغلبي الشاعر. والصلبوب كعصفور: المزمار وقيل: القصبة التي في رأس المزمار. والتصليب: خمرة للمرأة هي بكسر الخاء المعجمة، كذا مضبوط عندنا، ومثله في المحكم بخط ابن سيده، ويوجد في بعض النسخ بضمها وهو خطأ، لأن المقصود منها هيئة معروفة. ويكره للرجل أن يصلي في تصليب العمامة حتى يجعله كورا بعضه فوق بعض. يقال: خمار مصلب. وقد صلبت المرأة خمارها، وهي لبسة معروفة عند النساء. ودير صليبا بدمشق مقابل باب الفردوس. ودير صلوبا: ة بالموصل، والصلوب كصبور : ع. وتصلب كتمنع، هكذا في النسخ. وقد سقط من نسخة شيخنا فقال: أورده المصنف غير مضبوط، ونقله عن المرصد بضم فسكون غير مضبوط، وصوابه كتنصر كما قيده الصاغاني :ماءة بنجد قيل: لبني فزارة، كذا في المراصد، وقيل: لبني جشم، كذا في المشرق. عن أبي عمرو: أصلبت الناقة إصلابا، إذا قامت ومدت عنقها نحو السماء لتدر لولدها جهدها إذا رضعها، وربما صرفها ذلك أي قطع لبنها. والصلب كسكر والصلبة بزيادة الهاء والصلبية والصلبي كل ذلك بتشديد اللام وياء النسبة في الأخيرين: حجارة المسن. قال الشماخ:
  وكأن شفرة خطمه وجنينه                      لما تشرف صلب مفلوق

  والصلب: الشديد من الحجارة أشدها صلابة. والصلبي بضم فتشديد وياء النسبة: ما جلي وشحذ بها أي حجارة المسن. ورمح مصلب: مشحوذ بالصلبي. وتقول: سنان صلبي وصلب أيضا أي مسنون. تقول: صلب الرطب إذا بلغ اليبيس فهو مصلب، بالكسر فإذا صب عليه الدبس ليلين فهو مصقر. وقال أبو عمرو: إذا بلغ الرطب اليبيس فذلك التصليب، وقد صلب. وفي لسان العرب: صلبت التمرة: بلغت اليبيس. وقال أبو حنيفة: قال شيخ من العرب: أطيب مضغة أكلها الناس صيحانية مصلبة. بالهاء، وهكذا في المحكم. وفي حديث أبي عبيدة: تمر ذخيرة مصلبة أي صلبة، وتمر المدينة صلب. ومما يستدرك على المؤلف من الفوائد الزوائد التي لم نشر إليها في أثناء المادة: في لسان العرب: قولهم: صوت صليب، وجري صليب على المثل. وصلب على المال صلابة: شح به. أنشد ابن الأعرابي:
  فإن كنت ذا لـب يزدك صـلابة                      على المال منزور العطاء مثرب كذا في المحكم. وقال الليث: الصلب من الجري، ومن الصهيل: الشديد. والمصلوب: لقب محمد بن سعيد الأزدي محدث مشهور، وله عدة ألقاب يدلس بها، ذكره ذو النسبين في العلم المشهور. وفي مقتل عمر رضي الله عنه خرج ابنه عبد الله فضرب جفينة الأعجمي فصلب بين عينيه أي ضربه حتى صارت الضربة كالصليب. وفي بعض الحديث: صليت إلى جنب عمر رضي الله عنه، فوضعت يدي على خاصرتي فلما صلى قال: هذا الصلب في الصلاة كان النبي صلى الله عليه وسلم ينهى عنه. أي أنه يشبه الصلب، لأن الرجل إذا صلب مد يده وباعه على الجذع. وهيئة الصلب في الصلاة أن يضع يديه على خاصرتيه ويجافي بين عضديه في القيام. ويقال: مصلب بكسر اللام أي شديد بابس، كذا في لسان العرب. وفي الأمثال للميداني: صالبي أشد من نافضك وهما نوعان من الحمى، وقد تقدمت الإشارة إليه. وفي الأساس، ومن المجاز: عربي صليب: خالص النسب. وامرأة صليبة: كريمة المنصب عريقة وماء صليب: يسمن عليه وتقوى عليه الماشية وتصلب، انتهى. والصليبة: محله بمصر. والصليبي: اسمان. والصلب، بالضم: قرية أسفل وادي زبيد، كان بها مسكن موسى بن علي بن مهدي ملك اليمن. ومحمد بن صلابة كسحابة محدث حكى عن داوود. وبالضم الصلب بن مطر الكوفي: شيخ لأبي فضيل. والصلب بن حكيم عن أبيه عن جده. وأبو حازم أحمد بن محمد بن الصلب الدلال شيخ لأبي الزرب. والصلب ابن عبد الله بن وهب في بني سامة بن لؤي. والصلب بن قيس بن شراحيل في نسب معن بن زائدة الشيباني.

##### Türkçe

**الصلب** (ضم ile). Ve **الصلب** **سكر** gibi. Ve **الصليب** **أمير** gibi, o şiddetli olandır. Denir: **رجل صلب**; **القلب** ve **الحول** gibi; ve **رجل صلب وصليب**: **ذو صلابة**. Ve mecazdan: O, dininde **صلب** ve **صلب**tir; ve o, **صلب المعاجم** ve **صليب العود**dur. Ve **حديث العباس**’ta: “**المغالب صلب الله مغلوب**” yani Allah’ın kuvveti. Ve dersin: “**صلب الله لا يغالب**”. Ve **الشيء** **كرم** gibi **صلب** olmuştur; bununla **الجوهري** ve **ابن سيده** ve **الفيومي** ve **ابن فارس** yetinmiştir. **صلب** **سمع** gibi; bunu **ابن القطاع** ve **الصاغاني** **ابن الأعرابي**’den **صلابة** olarak nakletmiştir; ve o, yumuşaklığın zıddıdır. Ve mecazdan: Falan **تصلب** etti; yani katılaştı. Ve çobanda onların sözü: **صلب العصا** ve **صليب العصا**; ancak onlar onun develere sert davrandığını görürler. **الراعي** dedi:
  **صليب العصا** badi’l-urûk, ona görürsün;
  üzerinde, insanlar kıtlık çektiğinde, bir parmak (gibi).
Böylece **المحكم**’de; ve onun sözü:
  “Öyleyse şahit olurum ki sana gelmem, senin toprağında (su) çekildikçe,
  yahut adamlarından **صلب العصا** (bulundukça).”
Ve **صلب** **تصليبا**: onu **صلب** yaptı, onu kuvvetlendirdi ve onu sıktı; ve ben onu **صلبت**. **الأعشى** dedi:
  Hecânın ileri gelenlerinden; **العض** onu **صلب** kıldı,
  ve **رعي الحمى** ve **طول الحيال**; yani onu sıktı.
Ve **العض**: şehirlerin yemi; **القت** ve **النوى** gibi. Ve **الحمى** ile **حمى ضرية**’yi kasteder; o, kralların develerinin otlağıdır; ve onun aşağısında **حمى الربذة** vardır. Ve **الحيال**: **حالت الناقة** (deve gebe kalmadı) olduğunda bunun masdarıdır. **الصلب** (ضم ile): **المصباح**’ta artırdı; ve **اللام**’ı tâbi kılma olarak dammelersin; ve doğru olan budur. Bazılarının “iki damme ile bir dildir” sözü sabit değildir. Bunu şeyhimiz söyledi. **الصلب** (hareke ile): **الكاهل**’den **العجب**’e kadar olan bir kemiktir; ve benzeri **المحكم** ve **الكفاية**’dedir. **الفيومي** dedi: **الصلب** sırttandır; ve sırttan olup içinde **فقار** bulunan her şey, işte o **الصلب**tir. Ve **الصلب** (hareke ile) onda bir dildir; bunu **اللحياني** nakletti. Ve **العجاج**’dan, bir kadını vasfederken, okudu:
  **ريا العظام فخمة المخدم**
  **في صلب مثل العنان المؤدم**
  **إلى سواء قطن مؤكم**
Ve **حديث سعيد بن جبير**’de: “**في الصلب الدية**”. Ve cimaa **صلب** denir; çünkü meni ondan **الصالب** gibi çıkar. **العباس بن عبد المطلب** رضي الله عنه, Peygamber’i صلى الله عليه وسلم överken dedi:
  **تنقل من صالب إلى رحم**
  **إذا مضى عالم بدا طبق**
Denildi: **الصالب** ile **الصلب**’i kastetti; ve o az kullanımdır; bunu **ابن الأثير** söyledi. Şeyhimiz dedi: “Dedim: Birden fazlası, bunun bu şiirden başka yerde işitilmediğini iddia etti”; bitti. Dedim: Bilakis başkasının şiirinde de gelmiştir:
  **بين الحيازيم إلى الصالب**
Bunu **لسان العرب**’da gör. Çoğulu: **أصلب**. **الليث** okudu:
  **أما تريني اليوم شيخا أشيبا**
  **إذا نهضت أتشكى الأصلبا**
Çoğuldur; çünkü sırtının her parçasını bir **صلب** ve **أصلاب** kıldı. **حميد** dedi:
  **وانتسف الجالب من أندابـه**
  **إغباطنا الميس على أصلابه**
Sanki sırtının her parçasını bir **صلب** kıldı. Ve **صلبة** **عنبة** gibi. **اللحياني** Araplardan nakletti: “Bunlar **أبناء صلبتهم**”; bunların hepsi **ابن سيده**’nin **المحكم**’deki nassıdır. Ve **صلبة**’yi, kesre ile, artırdı. Dedi: “Onu sabit görmüyorum; ancak **صلبة**’den (**عنبة** gibi) hafifletilmiş olursa.” **الصلب** ve **الصلب** (yerden): kalın, taşlı, eğimli yer. Ve **مكان صلب وصلب**: kalın taş; ve bir nüshada **المحجر** (muf‘al vezninde). Çoğulu: **صلبة** (**عنبة** gibi). Ve **الصلب** (harekeli) ayrıca: yerden **صلب** olan şey. **شمر**’den: **الصلب**: kalın, eğimli **الحزيز** türünden. Başkası dedi: Yerden **الصلب**: tümseklerin ve tepelerin yamaçlarıdır; çoğulu **أصلاب**. **رؤبة** dedi:
  **نغشى قرى عارية أقراؤه**
  **تحبو إلى أصلابه أمعاؤه**
**الأصمعي** dedi: **الأصلاب**, yerden **الصلب** olan, şiddetli, eğimli olandır; ve **الأمعاء**: küçük akıntı yataklarıdır. **ابن الأعرابي** dedi: **الأصلاب**: yerden **صلب** olup yükselen şeydir; ve **أمعاؤه**: yumuşayıp alçalan şeydir. Ve **الأساس**’ta, mecazda: “Yerden bir **صلابة** içinde yürüdü.” Ve uzun zaman ekilmemiş yere denir: “O, yıllardan beri **أصلاب**tır”; ve “yıllardan beri **صلبت**.” **الصلب** (ضم ile): soy ve kuvvet. **عدي بن أعوام** dedi:
  **إجل أن الله قد فضـلـكـم**
  **فوق ما أحكي بصلب وإزار**
İkisiyle birlikte tefsir etti; ve **الإزار**: iffet. Ve şöyle rivayet edilir:
  **فوق من أحكأ صلبا بإزار**
Yani sırtı **إزار** ile sıkılaştırdı; yani kuşanılan şey ile; böylece **الحمكم**’de; ve **حكأ**’da geçti. **أبي عمرو**’dan: **الصلب**: soy; ve **الإزار**: iffet. **الصلب**: **ع بالصمان**; **شداد** gibi; toprağı taşlardır; bundan dolayı sıfat ona galip geldi. Ve **الصلب**’in sırt tarafları ve **قفافه** arasında, bitkisi tatlı, çok otlu çayırlar ve düzlükler vardır; ve belki “**الصلبان**” derler. Ve onun sözü, yani **ابن الأعرابي**:
  **سقنا به الصلبين والصمانا**
Ya tesniyedir; yani murad **الصلب**tir; ancak zaruret için ikiledi; **رامتين في رامة** gibi; yani o ancak bir **رامة**’dir. Yahut onlar iki yerdir; bu sıfat onlara galip gelmiştir de onunla adlandırılırlar. Ve bu, aynen **المحكم**’ün ibaresidir; ve **ابن منظور** onu **لسان العرب**’da nakletti. Ve **الصلب** ayrıca: bir yer adıdır. **ذو الرمة** dedi:
  **كأنه كلما ارفضت حزيقتـهـا**
  **بالصلب من نهسه أكفالها كلب**
**المصباح**’ta: **صلبه**; yani öldüren, **ضربه** gibi; onu **صلبا**: onu **مصلوبا** yaptı. Ve **لسان العرب**’da: **الصلب** bu bilinen öldürme şeklidir. Aslı **الصليب**’dendir; ve o **الودك**tir; yakında gelecektir. Ve onu **صلبه** **تصليبا**; çokluk için şeddeli yaptı. Ve tenzilde: **وما قتلوه وما صلبوه ولكن شبه لهم**; ve onda: **ولأصلبنكم في جذوع النخل**. **حماه** ona **ضرب** بابından **صلبت**; **تصلب**: devam etti ve şiddetlendi; o, onun üzerinde **مصلوب**tur. Ve humma **صالبا** olduğunda: “Ona **صلبت**” denir. **صلب اللحم**: onu kızarttı da ondan, yani **الودك**’i akıttı. **صلب العظام** onu **صلبا**: onları topladı ve pişirdi ve onlardan **ودك**’ini çıkardı ki onunla katık edinsin; **اصطلبها** gibi. **الكميت الأسدي** dedi:
  **واحتل برك الشتاء منزلـه**
  **وبات شيخ العيال يصطلب**
Ve **المصباح**’ta: Adam **اصطلب** ettiğinde, kemikleri toplar ve onların **صليب**’ini çıkarır. Ve o, onunla katık edinsin diye **الودك**tir. **شمر**’den: Denir: Sıcak onu **صلبه**; onu kesre ile **يصلبه** ve damme ile **يصلبه**; **صلبا**. Ve güneş onu **صلبت**; o **مصلوب**tur: yakılmış. **أبو ذؤيب** dedi:
  **مستوقد في حصاه الشمس تصلبه**
  **كأنه عجم بالبـيد مـرضـوح**
**صلب الدلو** ve **صلبها**: onun üzerine—bir nüshada “ona”—ve birincisi doğrudur: iki **صليبين** (koyduğunda); ve onlar, kovaya **العرقوتين** gibi enlemesine konulan iki tahtadır; böylece **لسان العرب**’da. Ve **الصليب**: **الودك**tir; ve **الصحاح**’ta: kemiklerin **ودك**’i. **أبو خراش الهذلي**, bir kartalı anıp atını ona benzeterek dedi:
  **جريمة ناهض في رأس نيق**
  **ترى لعظام ما جمعت صليبا**
Yani **ودكا**. Ve **حديث علي**’de: Ölülerin **صليب**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hakkında fetva istendi de onlara karşı çıktı. Ve onunla **المصلوب** adlandırıldı; onun **ودك**’inden akan şey sebebiyle. Ve **الصلب** bu bilinen öldürme şeklidir; bundan türemiştir; çünkü onun **ودك**’i ve **صديد**’i akar. **الصلب** (harekeli) gibi; ve **المصلوب**’un çoğulu **صلب** (**كتب** gibi). Ve ondan hadis: O صلى الله عليه وسلم Mekke’ye—şerefi artırılmış olarak—geldiğinde, **أصحاب الصلب** ona geldi; denildi: yani kemiklerden et sıyrıldığında onları yüklemek için toplayanlar; sonra onları suyla pişirirler, **ودك**’lerini çıkarırlar ve onunla katık edinirler. **الصليب**: **العلم**; **العين** ve **اللام**’ın fethiyle. **النابغة** dedi:
  **ظلت أقاطـيع أنـعـام مـؤبـلة**
  **لدى صليب على الزوراء منصوب**
Ve **الزوراء**: kasıttan ve yönden sapmış çöl. **الأصمعي** dedi: **الزوراء** **الرصافة**’dir; **رصافة هشام**; ve o **النعمان**’ındı ve onun valisi vardı. Ve denildi: **النابغة** sancağa **صليبا** adını verdi; çünkü onun üzerinde bir **صليب** vardı; çünkü o Hristiyandı. **الصليب**: **النسر الطائر**’ın arkasındaki dört yıldızdır. Ve **الجوهري**’nin “**خلف الواقع**” sözü bir sehivdir; böylece, muhaddis şeyh **ابن الصلاح**’ın hattıyla bazı nüshaların kenarında bulundu. Dedi: Bu, **الجوهري**’nin onda vehmettiği şeylerdendir. Böylece **لسان العرب**’da. **الصليب**: Hristiyanların olan şey; çoğulu **صلبان**. **الليث** dedi: **الصليب**: Hristiyanların kıble edindikleri şey; çoğulu **صلب**. **جرير** dedi:
  **لقد ولد الأخيطـل أم سـوء**
  **على باب استها صلب وشام**
Rahipler **صلبوا**: kiliselerinde bir **صليب** edindiler. Ve **المصباح**’ta: **ثوب مصلب**; yani onda **الصليب** gibi nakış vardır. Ve **حديث عائشة**’de: Peygamber صلى الله عليه وسلم bir elbisede **التصليب** gördüğünde onu **قضبه**; yani ondan **التصليب** yerini kesti. Ve hadiste: **الثوب المصلب** içinde namaz kılmaktan nehyetti. O, içinde **الصلبان** emsali nakış bulunan şeydir. Ve **حديث عائشة**’de de: Ona bir **عطاف** verdi; onda **تصليبا** gördü; dedi ki: “Onu benden uzaklaştır.” Ve **حديث أم سلمة**’de: **الثياب المصلبة**’yi kerih görürdü. Ve **حديث جرير**’de: Hasan’ın üzerinde **ثوبا مصلبا** gördüm. Bunların hepsi **التهذيب**’dedir. **الصليب**: develer için bir damgadır. Ve **المحكم**’de: develerin damgalarından bir tür. **أبو علي** **التذكرة**’de dedi: **الصليب** büyük ve küçük olabilir; ve yanaklarda, boyunda ve uyluklarda olur. Ve denildi: **الصليب**: şakakta bir **ميسم**; ve denildi: boyunda; biri diğerinin üzerinde iki çizgi. Ve **بعير مصلب ومصلوب**: onu **الصليب** ile damgaladı. Ve **ناقة مصلوبة** da böyledir. **ثعلب** okudu:
  **سيكفي عقيلا رجل ظبي وعلبة**
  **تمطت به مصلوبة لم تحـارد**

Ve **إبل مصلبة**. Ve **الأساس**’ta: ve **حبشي مصلب**: yüzünde onun nişanı vardır. Denir: **أخذته الحمى بصالب** ve **أخذته حمى صالب**; birincisi daha fasîhtir; ve neredeyse izâfe etmezler. Ve **الصحاح** ve **المحكم** ve **المشرق**’te: hummadan **الصالب**: sıcak olan, **النافض**’ın zıddı; ve son ikisinde artırdı: müzekker de söylenir müennes de. Ve **الفراء** nakletti: **حمى صالب** izâfesiz; ve **حمى صالب** izâfeyle. Ve **صالب**: bir humma; şeyhimiz onu **لسان العرب**’da nakletti. **ابن بزرج** dedi: Araplar baş ağrısından **الصالب** yaparlar; ve inşad etti:

  Seni korkutur bıkkınlıktan ve **صالب**’dan bir humma

Ve başkası dedi: **الصالب**: onunla birlikte şiddetli sıcak olan; onunla birlikte soğuk olmayan. Ve denildi: o, içinde titreme ve ürperme olan. **ثعلب** inşad etti:

  Bir içki; onu deniz besledi, **خمر عانة**’dan;
  Onun başında bir kabarma vardır, **ذات صالب**

Ve **الصليب** **زبير** gibi: **ع**; böylece **المحكم**’da. Ve **سلامة بن جندل**’e inşad etti:

  Kimin için bir harabe, süslü kitap gibi,
  Onun izi silindi **الصليب** ile **مطرق** arasında

**المراصد** ve **التكملة**’de olan: o, **كاظمة** yanında bir dağdır; onda Araplar için bir vak‘a vardır; ve **البكري** onu böyle söyledi. **صلب** **صرد** gibi: bir kuş; şahine benzer ve avlanmaz; ve o, şiddetli çığlıklıdır; böylece **العباب**’da; ve **الدميري** onu **حياة الحيوان**’da ondan nakletti. Dedim: ve o, **أبي عمرو**’nun sözüdür. **الليث**’ten: **الصولب** **جوهر** gibi ve **الصوليب** yâ’nın artırılmasıyla; ve bazı ana kaynaklarda **الصيليب** yâ ile, vâv’ın yerinde; o, toprağa saçılan sonra üzerine çapalanan tohumdur. **الأزهري** dedi: ve onu Arapça görmüyorum. Ve **ذو الصليب**: **الأخطل التغلبي** şairinin lakabıdır. Ve **الصلبوب** **عصفور** gibi: mizmar; ve denildi: mizmarın başındaki kamış. Ve **التصليب**: kadın için bir başörtüsü; o, **الخاء** mu‘ceme’nin kesresi iledir; böylece bizde ضبط edilmiştir; ve onun benzeri **المحكم**’da **ابن سيده**’nin hattıyla; ve bazı nüshalarda onun dammesiyle bulunur; ve o hatadır; çünkü ondan maksat bilinen bir heyettir. Ve erkeğe, sarığın **تصليب**’inde namaz kılması mekruhtur; ta ki onu, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde bir **كور** yapsın. Denir: **خمار مصلب**. Ve kadın **خمارها**’sını **صلبت**; ve o, kadınlar yanında bilinen bir giyiniştir. Ve Şam’da **باب الفردوس** karşısında **دير صليبا**. Ve **دير صلوبا**: **ة**; Musul’da; ve **الصلوب** **صبور** gibi: **ع**. Ve **تصلب** **تمنع** gibi; nüshalarda böyle. Ve şeyhimizin nüshasından düşmüştür; dedi ki: musannif onu ضبطsız olarak getirdi; ve onu **المرصد**’dan damme sonra sükûn ile, ضبطsız olarak nakletti; ve doğrusu **تنصر** gibi, **الصاغاني**’nin kaydettiği üzere: Necd’de bir su; denildi: **بني فزارة**’nındır; böylece **المراصد**’de; ve denildi: **بني جشم**’indir; böylece **المشرق**’te. **أبي عمرو**’dan: **أصلبت الناقة إصلابا**; deve ayağa kalkıp boynunu göğe doğru uzattığında, yavrusu onu emdiğinde ona bütün gücünü sağmak için; ve belki onu bu, yani sütünü keser. Ve **الصلب** **سكر** gibi, ve **الصلبة** hâ’nın artırılmasıyla, ve **الصلبية** ve **الصلبي**; bunların hepsi lâm’ın şeddelenmesiyle ve son ikisinde nisbet yâ’sıyla: bileği taşı taşları. **الشماخ** dedi:

  Ve sanki burnunun ucu ve cenini’nin bıçağı,
  Yükseldiğinde, yarılmış bir **صلب**

Ve **الصلب**: taşlardan sert olan; sertlikçe onların en şiddetlisi. Ve **الصلبي** damme ile sonra şedde ve nisbet yâ’sıyla: onunla parlatılan ve bilenilen şey; yani bileği taşı taşları. Ve **رمح مصلب**: **الصلبي** ile bilenmiş. Ve dersin: **سنان صلبي** ve **صلب** da; yani bilenmiş. Dersin: **صلب الرطب**; **اليبيس**’e ulaştığında; o hâlde o **مصلب**’dir, kesre ile; sonra üzerine pekmez dökülürse yumuşasın diye, o **مصقر**’dır. **أبو عمرو** dedi: yaş hurma **اليبيس**’e ulaştığında, işte o **التصليب**’dir; ve **صلب** olmuştur. Ve **لسان العرب**’da: **صلبت التمرة**: **اليبيس**’e ulaştı. Ve **أبو حنيفة** dedi: Araplardan bir şeyh dedi: insanların yediği en hoş lokma **صيحانية مصلبة**’dir; hâ ile; ve **المحكم**’da da böyle. Ve **أبي عبيدة** hadîsinde: **تمر ذخيرة مصلبة**; yani sert; ve Medine hurması **صلب**’dur. Ve müellif üzerine, madde esnasında işaret etmediğimiz fazla faydalardan istidrâk olunanlardan: **لسان العرب**’da: onların sözü: **صوت صليب**; ve mesel olarak: **جري صليب**. Ve mala karşı **صلب على المال صلابة**: ona cimrilik etti. **ابن الأعرابي** inşad etti:

  Eğer akıl sahibi isen, sana artırır **صلابة**yı,
  Mal üzerinde; bağışı az, ayıplanan

Böylece **المحكم**’da. Ve **الليث** dedi: koşudan **الصلب** ve kişnemeden: şiddetli olan. Ve **المصلوب**: **محمد بن سعيد الأزدي**’nin lakabıdır; meşhur bir muhaddis; ve onun, onunla tedlîs yaptığı birkaç lakabı vardır; onu **ذو النسبين** **العلم المشهور**’da zikretti. Ve Ömer’in öldürülmesi kıssasında, Allah ondan razı olsun: oğlu Abdullah çıktı da Acem **جفينة**’ye vurdu; ve **صلب بين عينيه**; yani ona vurdu, ta ki darbe haç gibi oldu. Ve bazı hadiste: Ömer’in yanında, Allah ondan razı olsun, namaz kıldım; iki elimi böğrümün üzerine koydum; namaz kılınca dedi: namazda bu **الصلب**, Nebî صلى الله عليه وسلم onu yasaklardı; yani o, **الصلب**’e benzer; çünkü adam **صلب** ettiğinde elini ve kolunu kütüğün üzerine uzatır. Ve namazda **الصلب**’in heyeti: kıyamda iki elini böğürlerine koyması ve iki pazusu arasında açıklık yapmasıdır. Ve denir: **مصلب** lâm’ın kesresiyle; yani şiddetli, kuru; böylece **لسان العرب**’da. Ve **الميداني**’nin **الأمثال**’inde: **صالبي أشد من نافضك**; ve ikisi hummadan iki türdür; ve ona işaret geçmişti. Ve **الأساس**’ta, ve mecazdan: **عربي صليب**: nesepçe halis. Ve **امرأة صليبة**: makamca kerim, köklü. Ve **ماء صليب**: onun üzerinde semirilir ve onun üzerinde davar güçlenir ve sertleşir; bitti. Ve **الصليبة**: Mısır’da onun mahallidir. Ve **الصليبي**: iki isimdir. Ve **الصلب**, damme ile: **وادي زبيد**’in aşağısında bir köy; orada Yemen meliki **موسى بن علي بن مهدي**’nin meskeni vardı. Ve **محمد بن صلابة** **سحابة** gibi: bir muhaddis; **داوود**’dan rivayet etti. Ve damme ile **الصلب بن مطر الكوفي**: **أبي فضيل**’e şeyh. Ve **الصلب بن حكيم** babasından, dedesinden. Ve **أبو حازم أحمد بن محمد بن الصلب الدلال**: **أبي الزرب**’e şeyh. Ve **الصلب** ibn **عبد الله بن وهب**: **بني سامة بن لؤي** içinde. Ve **الصلب بن قيس بن شراحيل**: **معن بن زائدة الشيباني**’nin nesebinde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَلُبَ
1 صَلُبَ ذ , [aor. صَلُبَ ,] inf. n. صَلَابَةٌ; (S, M, A, Msb, K, &c.;) and صَلِبَ, aor. صَلَبَ ; (IKtt, A, K;) and ↓ صلّب, inf. n. تَصْلِيبٌ; (K; [but this last, accord. to the TA, is trans. only;]) said of a thing, (S, Msb,) [and of a man,] It [and he] was, or became, hard, firm, rigid, stiff, tough, strong, robust, sturdy, or hardy; syn. اِشْتَدَّ; (S, * A, * Msb, K; *) contr. of لَانَ. (M, TA.) ― -b2- [Hence,] صَلُبَتِ الأَرْضُ مُنْذُ أَعْوَامٍ (tropical:) [The land has been hard by lying waste for years]; said of land that has not been sown for a long time. (A, TA.) ― -b3- And صَلُبَ عَلَى المَالِ, inf. n. as above, (assumed tropical:) He was, or became, tenacious, or avaricious, of property, or the property. (M, L.) ― -b4- [And صَلُبَ الشَّرَابُ, inf. n. as above, (assumed tropical:) The wine became strong. (حَدُّ الشَّرَابِ is expl. in the S and L, in art. حد, as meaning صَلَابَتُهُ.)] -A2- صَلَبَ العِظَامَ, (M, K,) aor. صَلِبَ , inf. n. صَلْبٌ; (M;) and ↓ اصطلبها; (M, K;) He cooked, (M,) or collected and cooked, (TA,) the bones, (M, TA,) and extracted their grease, or oily matter, (M, K, TA,) to make use of it as a seasoning: (TA:) or ↓ اصطلب [alone] he extracted the grease, or oily matter, of bones, (S,) or he collected bones, and extracted their grease, or oily matter, (Msb,) to make use of it as a seasoning. (S, Msb.) ― -b2- And in like manner one says of one who roasts, or broils, or fries, flesh-meat and makes its grease to flow: (M:) i. e. one says, صَلَبَ اللَّحْمَ, (M, * K, TA,) and ↓ اصطلب [alone], (M,) He roasted, or broiled, or fried, the flesh-meat, (M, K, TA,) and made its grease to flow. (M, TA.) ― -b3- And, (K,) as Sh says, (TA,), صَلَبَهُ, aor. صَلِبَ and صَلُبَ , (K, TA,) inf. n. صَلْبٌ, (TA,) He, or it, burned him: (K, TA:) and صَلَبَتْهُ الشَّمْسُ The sun burned him [app. causing his sweat to flow]. (TA.) ― -b4- And صَلَبَهُ, (S, M, A, Msb, K,) aor. صَلِبَ , (M, Msb, K,) inf. n. صَلْبٌ; (S, M, Msb;) and ↓ صلّبهُ, (M, K,) inf. n. تَصْلِيبٌ, (K,) or the verb with teshdeed is said of a pl. number; (S, A;;) [He crucified him;] he put him to death in a certain well-known manner; (M, L;) he made him to be مَصْلُوب; (K) namely, one who had slain another; (Msb;) or a thief: (A:) from صَلَبَ العِظَامَ; because the oily matter, and the ichor mixed with blood, of the person so put to death flows. (M.) ― -b5- [Hence] الصَّلْبُ in prayer means The placing the hands upon the flanks, in standing, and separating the arms from the body: a posture forbidden by the Prophet because resembling that of a man when he is crucified (اـِذَا صُلِبَ), the arms of the man in this case being extended upon the timber. (TA.) ― -b6- [Hence also,] صَلَبَ الدَّلْوَ, (M, K,) and ↓ صَلَّبَهَا, (M,) He put upon the دلو [or leathern bucket] what are called ↓ صَلِيبَانِ, (M, L, K,) which are two pieces of wood placed cross-wise [to keep it from collapsing], like what are called the عَرْقُوَتَانِ. (M, L.) -A3- صَلَبَتْ عَلَيْهِ حُمَّاهُ, (S, M, A, Msb, * K,) aor. صَلِبَ , (S,) His fever was continual, (S, A, Msb, K,) and vehement: (S, A, K:) or was of the kind termed صَالِب [q. v.]. (M, TA.)

صلّبهُ
2 صلّبهُ ذ , (inf. n. تَصْلِيبٌ, TA,) He, or it, rendered it, or him, hard, firm, rigid, stiff, tough, strong, robust, sturdy, or hardy. (S, M, K, TA.) El-Aashà says,
مِنْ سَرَاةِ الهِجَانِ صَلَّبَهَا العُ
ضُّ وَرِعْىُ الحِمَى وَطُولُ الحِيَالِ
(S, TA) i. e. [Than the back of the excellent she-camel] which the provender of cities, such as [the trefoil called] قَتّ, and date-stones, and the pasture of El-Himè, meaning Himè Dareeyeh, the place of pasture of the camels of the kings, and the being long without conceiving, (TA,) have rendered hard, or firm, or strong. (S, TA.) ― -b2- [Hence] one says, صلّب النَّبِيذَ بِحَبِّ الدَّاذِىِّ (assumed tropical:) [He made the beverage termed نبيذ to become strong by means of the grain called حبّ الداذىّ]. (Mgh in art. دوذ.) -A2- صَلَّبَ الرُّطَبُ, (AA, S, K,) inf. n. تَصْلِيبٌ, (AA, TA,) The ripe dates became dry: (AA, S, K:) and صَلَّبَتِ التَّمْرَةُ the date became dry. (M, L.) ― -b2- [Hence, perhaps, صَلَّبَ is said in the K to be syn. with صَلُبَ:] see 1, first sentence. -A3- See also 1, latter half, in two places. ― -b2- صلّب said of a monk, (M,) or صلّبوا (K, TA) said of monks, (TA,) He, (M,) or they, (K, TA,) made, or took, (M, K, TA,) for himself, (M,) or for themselves, (K, TA,) a صَلِيب [or cross], (M, K, TA,) in his church, (M,) or in their churches. (TA.) ― -b3- التَّصْلِيبُ also signifies [The making the sign of the cross. And] The figuring of a cross [or crosses] upon a garment; (T, Mgh, TA;) and hence, the figure thereof; the inf. n. being thus used as a subst. properly so termed; (Mgh;) as in a trad. where it is said of the Prophet, قَضَبَ التَّصْلِيبَ; meaning قَطَعَ مَوْضِعَ التَّصْلِيبِ مِنْهُ [He cut off the place of the figuring of the cross, or crosses, from it]. (T, Mgh, TA.) And صَلَّبَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ occurs in a trad., meaning He made a mark like the cross between his eyes by a blow. (TA.) ― -b4- Also A particular mode of wearing, or disposing, the [muffler called] خِمَار, (M, K,) for a woman. (K.) One says of a woman, صَلَّبَتْ خِمَارَهَا [She disposed her muffler cross-wise]. (TA.) And a man's praying فِى تَصْلِيبِ العِمَامَةِ [with the turban disposed cross-wise] is disapproved: he should wind it so that one part [or fold] thereof is above [not across] another. (TA.)

اصلبت
4 اصلبت ذ , (AA, K,) inf. n. اـِصْلَابٌ, (AA, TA,) She (a camel) stood stretching forth her neck towards the sky, in order to yield her utmost flow of milk to her young one. (AA, K, TA.)

تصلّب
5 تصلّب ذ (tropical:) He acted, or behaved, with forced hardness, firmness, strength, vigour, hardiness, courage, vehemence, severity, strictness, or rigour; he exerted his strength, force, or energy; strained, or strained himself, or tasked himself severely; syn. تَشَدَّدَ; (A, TA;) which means جَهَدَ نَفْسَهُ; (L in art. شد;) لِذٰلِكَ [for that]: (A:) said of a man. (TA.)

8 اـِصْتَلَبَ see 1, former half, in three places.

صُلْبٌ
صُلْبٌ ذ Hard, firm, rigid, stiff, tough, strong, robust, sturdy, or hardy; syn. شَدِيدٌ; (S, A, Msb, * K;) contr. of لَيِّنٌ; (M, TA;) as also ↓ صَلِيبٌ and ↓ صُلَّبٌ (S, M, A, K) and ↓ صَلَبٌ: (M:) pl. of the first or second, [accord. to analogy of the latter, and also of the last,] صِلَابٌ. (M, A.) ― -b2- [Hence,] صُلْبٌ and ↓ صَلَبٌ, (K,) or مَكَانٌ صُلْبٌ and ↓ صَلَبٌ, (M,) A rugged, stony place: (M, K; *) or صُلْبٌ signifies a rugged, extending place, of the earth or ground; and ↓ صَلَبٌ, a hard part of the earth or ground: (S:) or this last, a tract of rugged depressed land stretching along between two hills: (Sh, TA:) or the acclivities of hills; and its pl. is أَصْلَابٌ: (TA:) or أَصْلَابٌ signifies hard, extending, [tracts of] ground: (As, TA:) or hard and elevated [tracts of] ground: (IAar, TA:) and مَكَانٌ صُلْبٌ, a rugged, hard place: (Msb:) the pl. (of صُلْبٌ, S) is صِلَبَةٌ. (S, M, K.) One says of land that has not been sown for a long time, ↓ اـِنَّهَا أَصْلَابٌ مُنْذُ أَعْوَامٍ (tropical:) [Verily it has been hard by lying waste for years]. (A, TA.) ― -b3- [Hence also,] هُوَ صُلْبُ المَعَاجِمِ (tropical:) [lit. He is hard, &c., in respect of the places of biting; meaning he is strong, or resisting, or indomitable, of spirit; (عَزِيزُ النَّفْسِ;) thus صُلْبُ المَعْجَمِ is expl. in the S and K in art. عجم]: and صُلْبُ العُودِ (tropical:) [which means the same]. (A, TA.) And صُلْبُ العَصَا and العَصَا ↓ صَلِيبُ, applied to a tender of camels; [lit. Hard, &c., in respect of the staff;] meaning (assumed tropical:) hard, severe, or rigorous, in his treatment of the camels: Er-Rل'ee says,
العَصَا بَادِى العُرُوقِ تَرَى لَهُ ↓ صَلِيْبُ
عَلَيْهَا اـِذَا مَا أَجْدَبَ النَّاسُ اـِصْبَعَا
[Hard, &c., having the veins of his limbs appearing: thou wilt see him to have a finger pointing at them, i. e. his camels, because of their good condition, when the people are afflicted with drought]. (M, TA. But in the S, in art. صبع, we find ضَعِيف in this verse instead of صَلِيب.) ― -b4- And [in like manner] هُوَ صُلْبٌ فِى دِينِهِ and ↓ صُلَّبٌ (tropical:) [He is hard, firm, or strong, in his religion]. (A, TA.) ― -b5- And جَرْىٌ صُلْبٌ (Lth, TA) or ↓ صَلِيبٌ (M, L, TA) (tropical:) A hard, or vehement, running. (Lth, M, L, TA.) ― -b6- And صَهِيلٌ صُلْبٌ (assumed tropical:) A vehement neighing. (Lth, TA.) And صَوْتٌ ↓ صَلِيبٌ (tropical:) A vehement sound or cry or voice. (M, L, TA.) -A2- Also, (S, M, A, Msb, K,) and ↓ صُلُبٌ (Msb, TA) and ↓ صَلَبٌ (S, M, A, K) and ↓ صَالِبٌ, (IAth, L, K,) which last is rarely used, (IAth, TA,) and is said to occur only in one instance, in poetry, but another instance of it in poetry is cited, (TA,) The back-bone; i. e. the bone extending from the كَاهِل [or base of the neck] to the عَجْب [or rump bone]; (M, A, K;) the bone upon which the neck is set, extending to the root of the tail [in a beast], and in a man to the عُصْعُص [or os coccygis]: (Zj in his “ Khalk el-Insلn: ”) or a portion of the back: (S:) and any portion of the back containing vertebrو: (S, Msb, TA:) [and particularly the lumbar portion; the lions:] and the back [absolutely]; as is said in an explanation of a verse of 'Adee Ibn-Zeyd cited in what follows: (M, TA:) pl. [of mult.] صِلَبَةٌ and [of pauc.] أَصْلُبٌ and أَصْلَابٌ, (M, K,) each of which two is used in poetry in a sing. sense, as though every part of the صُلْب were regarded as a صُلْب in itself, and صِلْبَةٌ, (M, TA,) of which last ISd says, [but this I do not find in the M,] I do not think it to be of established authority, unless it be a contraction of صِلَبَةٌ. (TA.) Lh mentions, as a phrase of the Arabs, هٰؤُلَآءِ أَبْنَآءُ صِلَبَتِهِمْ [These are the sons of their loins: because the sperma of the man is held to proceed from the صُلْب of the man, as is said in the Ksh &c. in lxxxvi. 7]. (M. [See also a similar phrase in the Kr iv. 27.]) ― -b2- [Hence صُلْبٌ is used as signifying The middle of a page, as distinguished from the هَامِش (or margin): and in like manner, of other things.] ― -b3- [Hence, likewise,] صُلْبٌ signifies also حَسَبٌ [meaning (assumed tropical:) Rank or quality, &c.]: (AA, S, M, K:) and power, or strength. (M, K.) A poet says, (M,) namely, 'Adee Ibn-Zeyd, (S, TA,)
اـِجْلَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ فَضَّلَكُمْ
فَوْقَ مَا أَحْكِى بِصُلْبٍ وَاـِزَارْ
(assumed tropical:) [Because God hath made you to have excellence above what I can relate, in rank or quality, or in power, and abstinence from unlawful things]: (S, M, TA:) AA says that صُلْب here signifies حَسَب; (S;) and اـِزَار here signifies عَفَاف: (S, M, TA:) but some expl. صُلْب here by both حَسَب and قُوَّة: and some relate the latter hemistich otherwise, i. e.
فَوْقَ مَنْ أَحْكَأَ صُلْبًا بِاـِزَارْ
meaning above such as binds the back with an izلr. (M, TA.) And it is said in a trad., اـِنَّ المُغَالِبَ صُلْبَ اللّٰهِ مَغْلُوبٌ, meaning (assumed tropical:) [Verily he who strives to overcome] the power of God [is overcome]. (TA.) ― -b4- Also Coitus (جِمَاع): because the sperma [of the man] issues from the part so called. (TA.)

صَلَبٌ
صَلَبٌ ذ , and its pl. أَصْلَابٌ: see صُلْبٌ, former half, in six places: -A2- and see also صَلِيبٌ, in two places.

صُلَبٌ
صُلَبٌ ذ A certain bird, (O, K,) resembling the صَقْر [or hawk], but which does not prey, and which is vehement, or loud, in its cry. (O.)

صُلُبٌ
صُلُبٌ ذ : see صُلْبٌ, near the middle.

صَلِيبٌ
صَلِيبٌ ذ : see صُلْبٌ, former half, in five places. ― -b2- [Hence,] مَآءٌ صَلِيبٌ (tropical:) Water upon which cattle grow fat and strong and hard. (A, TA.) ― -b3- And عَرَبِىٌّ صَلِيبٌ (tropical:) An Arabian of pure race: (A, Mgh, TA:) and اِمْرَأَةٌ صَلِيبَةٌ (tropical:) A woman of noble, or generous, origin. (A, TA.) -A2- Also Grease, or oily matter, (S, M, A, Msb, K,) of bones; (S, M, * Msb;) and so ↓ صَلَبٌ; (M, K;) which latter signifies also ichor, or watery humour, mixed with blood, that flows from the dead: (M:) pl. [of the former accord. to analogy, and perhaps of the latter also,] صُلُبٌ. (K.) Hence, in a trad., the phrase أَصْحَابُ الصُّلُبِ [in the CK ↓ الصَّلَبِ] Those who collect bones, (K, TA,) when the flesh has been stripped off from them, and cook them with water, (TA,) and extract their grease, or oily matter, and use it as a seasoning. (K, TA.) -A3- Also [A cross;] a certain thing pertaining to the Christians, (Lth, S, M, Msb, K,) which they take as an object to which to direct the face in prayer: (Lth, TA:) pl. [of mult.] صُلْبَانٌ (S, M, A, Msb) and صُلُبٌ (Lth, S, M) and [of pauc.] أَصْلُبٌ. (Msb.) ― -b2- [And The figure of a cross upon a garment &c.: see مُصَلَّبٌ.] ― -b3- And A certain brand, or mark made with a hot iron, upon camels; (M, K;) which, as Aboo- 'Alee says in the “ Tedhkireh, ” is sometimes large and sometimes small, and may be upon the cheeks, and the neck, and the thighs: (M, TA:) or, as some say, it is upon the temple; and as some say, upon the neck; being two lines, one upon [or across] the other. (TA.) ― -b4- And i. q. عَلَمٌ [as meaning A banner, or standard; properly, in the form of a cross]: (O, K:) En-Nلbighah Edh-Dhubyلnee is said to have thus called the عَلَم because there was upon it a صَلِيب [i. e. a cross]; for he was a Christian. (O.) ― -b5- [And hence, as Freytag says, (referring to the “ Historia Halebi ” and “ Locman. Fabul. ” p. ?? 1. 5. 8,) (assumed tropical:) An army of ten thousand soldiers.] ― -b6- And الصَّلِيبُ is the name of The four stars behind النَّسْرُ الطَّائِرُ [which is the asterism consisting of the three principal stars of Aquila; whence it seems to be the four principal stars of Delphinus]: inconsiderately said by J to be behind النَّسْرُ الوَاقِعُ [which is α Lyrو]. (L, K, and so in the margin of some copies of the S,) [And Freytag says, (referring to Ideler Unters. p. 35,) that الصليب الواقع is the name of (assumed tropical:) Stars in the head of Draco.] ― -b7- صَلِيبَانِ of a leathern bucket: see 1, last sentence but one. -A4- See also مَصْلُوبٌ.

صَلَابَةٌ
صَلَابَةٌ ذ inf. n. of صَلُبَ. (S, M, A, &c.) ― -b2- [Using it as a subst. properly so called,] one says, مَشَى فِى صَلَابَةٍ مِنَ الأَرْضِ (tropical:) [He walked, or went along, upon hard ground]. (A, TA.)

صَلِيبَةُ الرَّجُلِ
صَلِيبَةُ الرَّجُلِ ذ He who was, or those who were, in the loins (صُلْب) of the father [or ancestor] of the man: hence the family of the Prophet, who are forbidden to receive of the poor-rate, are termed صَلِيبَةُ بَنِى هَاشِمٍ وَبَنِى عَبْدِ المُطَّلِبِ. (Mgh.)

صُلَّبٌ
صُلَّبٌ ذ : see صُلْبٌ, former half, in two places. ― -b2- Also A hard stone, the hardest of stones. (TA.) ― -b3- And Whetstones; (S, M, K, TA;) as also ↓ صُلَّبَةٌ (TA) and ↓ صُلَّبِىٌّ (M, K, TA;) and ↓ صُلَّبِيَّةٌ: (S, M, K, TA:) [or a whetstone:] or [a thing] like a whetstone. (A.) ― -b4- See also صُلَّبِىٌّ.

صُلَّبَةٌ
صُلَّبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صُلَّبِىٌّ
صُلَّبِىٌّ ذ : see صُلَّبٌ. ― -b2- Also A spear-head sharpened; (S, TA;) and so ↓ مُصَلَّبٌ, (S,) or ↓ صُلَّبٌ: (TA: [but this last is perhaps a mistranscription for مُصَلَّبٌ:]) or a thing polished and sharpened with whetstones: (K:) and ↓ مُصَلَّبٌ signifies a spear sharpened with the ضُلَّبِىّ, (M, TA,) or a spear-head sharpened upon the صُلَّب, which is like the whetstone. (A.)

صُلَّبِيَّةٌ
صُلَّبِيَّةٌ ذ : see صُلَّبٌ.

صُلْبُوبٌ
صُلْبُوبٌ ذ The مِزْمَار [or musical reed, or pipe]: (O, K:) or, as some say, the قَصَبَة [or tube] that is in the head of the مزمار [app. meaning its mouth-piece]. (O.)

صَالِبٌ
صَالِبٌ ذ A hot fever; contr. of نَافِضٌ [which means “ attended with shivering, or trembling ”]: (S:) or a fever not such as is termed نَافِضٌ: (M:) or a fever attended with vehement heat, and not attended with cold: (TA:) or a fever attended with tremour (A, K, TA) and quivering of the skin: (TA:) or a continual fever: (Msb:) or a fever attended with صُدَاع [or headache]: (Ham p. 345:) it is said by Ibn-Buzurj to be from the صُدَاع: (L, TA:) it is masc. and fem.: one says, أَخَذَتْهُ الحُمَّى بِصَالِبٍ [which may be rendered Fever with burning heat, &c., seized him] and أَخَذَتْهُ حُمَّى صَالِبٌ [virtually meaning the same]; the former of which is the more chaste: and one seldom or never makes one of the two nouns to govern the other in the gen. case: (M, TA:) or, accord. to Fr, they said حُمَّى صَالِبٌ and حُمَّى صَالِبٍ and صَالِبُ حُمَّى. (MF, TA.) صَالِبِى أَشَدُّ مِنْ نَافِضِكَ [My burning fever, or continual fever, &c., is more severe than thy fever attended with shivering] is a prov., (Meyd, TA,) applied to two things, or events, of which one is more severe than the other. (Meyd.) -A2- See also صُلْبٌ, in the middle of the paragraph.

صَوْلَبٌ
صَوْلَبٌ ذ and ↓ صَوْلِيبٌ, (Lth, O, K, TA,) in some of the lexicons ↓ صَيْلِيبٌ, (TA,) Seed that is scattered (Lth, O, K, TA) upon the earth, (Lth, O, TA,) and upon which the earth is then turned with the plough: (Lth, O, K, TA:) Az thinks it to be not Arabic. (TA.)

صَوْلِيبٌ
صَوْلِيبٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صَيْلِيبٌ
صَيْلِيبٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُصَلَّبٌ
مُصَلَّبٌ ذ A garment, or piece of cloth, figured with the resemblance of the صَلِيب [or cross]: (S, M, TA:) or figured with a صَلِيب: (A, Msb:) or figured with the resemblances of صُلْبَان [or crosses]. (TA.) [See 2.] ― -b2- And A camel marked with the brand called the صَلِيب; (M, A, TA;)as also ↓ مَصْلُوبٌ: fem. of the latter with ة, applied to a she-camel; (M, TA;) as of the former also, applied to camels. (TA.) ― -b3- And An Abyssinian (حَبَشِىٌّ) marked with the figure of the صَلِيب [or cross] upon his face. (A, TA.) -A2- See also صُلَّبِىٌّ, in two places.

رُطَبٌ مَصَلِّبٌ
رُطَبٌ مَصَلِّبٌ ذ , (S, K,) and تَمْرَةٌ مُصَلِّبَةٌ, (M,) [Ripe dates, and a date,] becoming, or having become, dry. (S, M, K.) When date-honey (دِبْس) has been poured on such dates, that they may become soft, they are termed مُصَقَّرٌ. (S.) -A2- مَطَرٌ مُصَلِّبٌ Vehement, injurious rain. (L, TA.)

مَصْلْوبٌ
مَصْلْوبٌ ذ (M, A, Msb, K) and ↓ صَلِيبٌ (M, A, K) [Crucified;] put to death in a certain wellknown manner: (M:) applied to a slayer of another, (Msb,) or to a thief. (A.) [See 1, latter half.] ― -b2- See also مُصَلَّبٌ. -A2- مَصْلُوبٌ عَلَيْهِ Affected by a continual and vehement fever; (S, TA;) or by a fever such as is termed صَالِبٌ. (TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَلَبَ
صَلَبَ I ( n. ac. صَلْب 1 ),
a.  Crucified.

b.  I ,  U ( n. ac. صَلْب 1 ), Cooked, boiled ( bones ); roasted, fried ( meat ).

c.  [ 'Ala ], Racked, tormented ( fever ).

d.  [ pass. ], Was crucified.

صَلِبَ
صَلِبَ A صَلُبَ U ( n. ac. صَلَاْبَة 22t ),
a.  Was hard, firm.

صَلَّبَ
صَلَّبَ II ,
a.  Crucified.

b.  Became hard.

c.  Hardened.

d.  [ coll. ], Crossed himself, made the sign of the cross.

c.  Made in the form of a cross; put cross-wise.

تَصَلَّبَ
تَصَلَّبَ V .
a.  Became hard,   hardened.

اِصْتَلَبَ
اِصْتَلَبَ VIII ( T )
a.  Cooked, boiled ( bones ).

صَلْب
صَلْب 1 ,
a.  Crucifixion.

صُلْب
صُلْب 3 , ( pl. صِلَبَة 7t ,  أَصْلُب 16 ,  أَصْلَاْب 38 ),
a.  Hard; stiff, rigid; tough.

b.  Backbone, spine.

c.  Reins, loins.

d.  Rugged, stony place.

صَلَب
صَلَب 4 ,
a.  see 3 (a) , ( b ), ( d ).

d.  Marrow.

e.  see 25 (d) .

صُلَب
صُلَب 9 ,
a.  Hawk.

صُلَّب
صُلَّب 11 ,
a.  see 3 (a) .

b.  Whetstone.

صُلَّبِيّ
صُلَّبِيّ 11yi ,
a.  see 11 (b) .

b.  Sharpened.

صَاْلِب
صَاْلِب 21 ,
a.  Burning fever; headache.

b.  see 3 (b) .

صَلَاْبَة
صَلَاْبَة 22t ,
a.  Hardness, toughness; hardness of heart; sturdiness.

صَلِيْب
صَلِيْب 25 , ( pl. صُلُب 10 ,  صُلْبَاْن 35 ),
a.  Cross; crucifix.

b.  Banner.

c.  Pure.

d.  Grease.

e.  I chor.

f.  see 3 (a) .

صَلِيْبِيّ
صَلِيْبِيّ 25yi , ( pl. صَلِيْبِيَّة 25yit ),
a.  Crusader.

صَلْبُوْت
صَلْبُوْت 60 ,
a.  Crucifix.

صَلڤبَ
N. P. صَلڤبَ I ,
a.  Crucified.

صَلَّبَ
N. P. صَلَّبَ II ,
a.  Striped.

صَلَّبَ
N. Ac. صَلَّبَ II ,
a.  see 1 .

مُصَالَبَة
مُصَالَبَة [ N. Ac. صَاْلَبَ III ( صِلْب 2 )],
a.  Diagonal; cruciform.

صُلْبُوْب
صُلْبُوْب
a.  Musical reed.

صَوْلَب
صَوْلَب
a.  Scattered seed.

##### Türkçe

**صَلَبَ**
**صَلَبَ** I (n. ac. **صَلْب** 1),
a. Çarmıha gerdi.

b. I, U (n. ac. **صَلْب** 1), Pişirdi, kaynattı (kemikleri); kızarttı, tavada kızarttı (eti).

c. [ 'Ala ], Gerdi (işkence aletine), azap etti (ateş).

d. [ pass. ], Çarmıha gerildi.

**صَلِبَ**
**صَلِبَ** A **صَلُبَ** U (n. ac. **صَلَاْبَة** 22t),
a. Sert oldu, sağlam oldu.

**صَلَّبَ**
**صَلَّبَ** II,
a. Çarmıha gerdi.

b. Sert oldu.

c. Sertleştirdi.

d. [ coll. ], Kendini haçladı, haç işaretini yaptı.

c. Haç biçiminde yaptı; çaprazlama koydu.

**تَصَلَّبَ**
**تَصَلَّبَ** V.
a. Sert oldu, sertleşti.

**اِصْتَلَبَ**
**اِصْتَلَبَ** VIII (T)
a. Pişirdi, kaynattı (kemikleri).

**صَلْب**
**صَلْب** 1,
a. Çarmıha germe.

**صُلْب**
**صُلْب** 3, (pl. **صِلَبَة** 7t, **أَصْلُب** 16, **أَصْلَاْب** 38),
a. Sert; katı, rijit; dayanıklı.

b. Omurga, belkemiği.

c. Böğürler, bel.

d. Engebeli, taşlı yer.

**صَلَب**
**صَلَب** 4,
a. bk. 3 (a), (b), (d).

d. İlik.

e. bk. 25 (d).

**صُلَب**
**صُلَب** 9,
a. Şahin.

**صُلَّب**
**صُلَّب** 11,
a. bk. 3 (a).

b. Bileği taşı.

**صُلَّبِيّ**
**صُلَّبِيّ** 11yi,
a. bk. 11 (b).

b. Bilenmiş.

**صَاْلِب**
**صَاْلِب** 21,
a. Yakıcı ateş; baş ağrısı.

b. bk. 3 (b).

**صَلَاْبَة**
**صَلَاْبَة** 22t,
a. Sertlik, dayanıklılık; kalp katılığı; metanet.

**صَلِيْب**
**صَلِيْب** 25, (pl. **صُلُب** 10, **صُلْبَاْن** 35),
a. Haç; çarmıh.

b. Sancak.

c. Saf.

d. Yağ.

e. I chor.

f. bk. 3 (a).

**صَلِيْبِيّ**
**صَلِيْبِيّ** 25yi, (pl. **صَلِيْبِيَّة** 25yit),
a. Haçlı.

**صَلْبُوْت**
**صَلْبُوْت** 60,
a. Çarmıh.

**صَلڤبَ**
N. P. **صَلڤبَ** I,
a. Çarmıha gerdi.

**صَلَّبَ**
N. P. **صَلَّبَ** II,
a. Çizgili yaptı.

**صَلَّبَ**
N. Ac. **صَلَّبَ** II,
a. bk. 1.

**مُصَالَبَة**
**مُصَالَبَة** [N. Ac. **صَاْلَبَ** III (**صِلْب** 2)],
a. Çapraz; haç biçimli.

**صُلْبُوْب**
**صُلْبُوْب**
a. Müzik kamışı.

**صَوْلَب**
**صَوْلَب**
a. Saçılmış tohum.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صلب
صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ) - صُلْب - أصْلاب
صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ) + الكائن: يكون أو يصير صلباً بين الصلابة: ييبس ويقسا ويقوى ويشتد ويتماسك فلا ينحني ولا ينثني بسهولة
صُلْب: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " صَلُبَ - يَصْلُبُ ": اسم آلة منه: الذي جـُعـِل صلباً: الجزء الذي يتصف بأنه صلب من جسم الإنسان أو من أي شيء آخر كالصخر الصلب
صُلْب الإنسان: هو العظم الكثيف الذي يحمل الجسم في أسفل العمود الفقري والحوض وما يربطه ببعضه من أربط وعضلات: العمود القطني العجزي بالخاصة وارتباطاته
صُلْب الأرض: العروق الصخرية القاسية التي تحمل القشرة الأرضية وما عليها من الترائب
أصْلاب: جمع " صُلْب "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليبوسة والصلابة والقساوة "، وهي:
جَبَلَ - يَجْبِلُ (جَبَلَ - يَجْبُلُ)، قَسَطَ - يَقْسِطُ، يَبِسَ - يَيْبَسُ، قَسَا - يَقْسُوْ، صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ)، هَاجَ - يَهِيْجُ
يفرق لفظاً:
صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ) + الكائن: يكون أو يصير صلباً بين الصلابة: ييبس ويقسا ويقوى ويشتد ويتماسك فلا ينحني ولا ينثني بسهولة
صَلَبَ - يَصْلِبُ (صَلَبَ - يَصْلُبُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يجمعه ويثبته إلى شيء آخر كعمود أو جذع أو ما شابه بربطه وتثبيته بأسلاك أو مسامير

صُلْب - أصلاب
	﴿حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الأخ وبنات الأخت وأمهاتكم اللاتي أرضعنكم وأخواتكم من الرضاعة وأمهات نسائكم وربائبكم اللاتي في حجوركم من نسائكم اللاتي دخلتم بهن فإن لم تكونوا دخلتم بهن فلا جناح عليكموحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم وأن تجمعوا بين الأختين إلا ما قد سلف إن الله كان غفورا رحيما(23)﴾ النساء ﴿يخرج من بين الصلب والترائب(7)﴾ الطارق
مختار الصحاح
● [صلب] ص ل ب: الصُّلْبُ و الصَّلِيبُ الشديد وبابه ضرُف و الصُّلْبُ عظم ذو فقار بالظهر و صَلَّبهُ أيضا شُدِّد للكثرة قال الله تعالى ﴿ولأُصلبنكم في جذوع النخل﴾ وجمع الصَّلِيب صُلُب بضمتين و صُلْبانٌ
الراغب
صلب
- الصلب: الشديد، وباعتبار الصلابة والشدة سمي الظهر صلبا. قال تعالى: }يخرج من بين الصلب والترائب﴿[الطارق/7]، وقوله:﴾وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم{ [النساء/23]، تنبيه أن الولد جزء من الأب، وعلى نحوه نبه قول الشاعر:
- 283 - وإنما أولادنا بيننا * أكبادنا تمشي على الأرض
(البيت لحطان بن المعلى، وهو في الزهرة 2/660؛ وأمالي القالي 2/189؛ وعيون الأخبار 3/95)
وقال الشاعر:
- 284 - في صلب مثل العنان المؤدم
(الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 293؛ وغريب الحديث لابن قتيبة 1/364؛ وتهذيب إصلاح المنطق 1/134. وصدره:
ريا العظام فخمة المخدم)
والصلب والاصطلاب: استخراج الودك من العظم، والصلب الذي هو تعليق الإنسان للقتل، قيل: هو شد صلبه على خشب، وقيل: إنما هو من صلب الودك. قال تعالى: }وما قتلوه وما صلبوه﴿[النساء/157]،﴾ولأصبنكم أجمعين﴿[الشعراء/49]،﴾ولأصلبنكم في جذوع النخل﴿[طه/71]،﴾أن يقتلوا أو يصلبوا{ [المائدة/33]، والصليب: أصله الخشب الذي يصلب عليه، والصليب: الذي يتقرب به النصارى، هو لكونه على هيئة الخشب الذي زعموا أنه صلب عليه عيسى عليه السلام، وثوب مصلب، أي: عليه آثار الصليب، والصالب من الحمى: ما يكسر الصلب، أو ما يخرج الودك بالعرق، وصلبت السنان: حددته، والصلبية: حجارة المسن.
ملخص اللسان
1.    صلب: الصُّلْبُ والصُّلَّبُ: عَظْمٌ من لَدُنِ الكاهِل إِلى العَجْب،  والجمع: أَصْلُب وأَصْلاب وصِلَبَةٌ؛والصُّلْب من الظَّهْر، وكُلُّ شيء من الظَّهْر فيه فَقَارٌ فذلك الصُّلْب
2.    والصَّلابَةُ: ضدُّ اللِّين. صَلُبَ الشيءُ صَلابَـةً فهو صَلِـيبٌ وصُلْب
3.   وصَلَّبَه: جعله صُلْباً وشدَّه وقوَّاه
4. الأَصْلاب: ما صَلُب من الأَرض وارْتَفَعَ ، والصُّلُّبُ: الشديد من الحجارة، أَشَدُّها صَلابَـةً.
5.    والصَّلْبُ: مصدر صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً، وأَصله من الصَّلِـيب وهو  الوَدَكُ. وفي حديث عليّ: أَنه اسْتُفْتِـيَ في استعمال صَلِـيبِ  الـمَوْتَى في الدِّلاءِ والسُّفُن، فَـأَبـى عليهم، وبه سُمِّي الـمَصْلُوب لما يَسِـيلُ من وَدَكه. والصَّلْبُ، هذه القِتْلة المعروفة، مشتق من ذلك، لأَن وَدَكه وصديده يَسِـيل ،وقد صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً، وصَلَّبه، شُدِّدَ للتكثير
6.    والصُّلْبُ: القُوَّة.
7.                        والصُّلْبُ: الـحَسَبُ
لسان العرب
● - صلب: الصُّلْبُ والصُّلَّبُ: عَظْمٌ من لَدُنِ الكاهِل إِلى العَجْب،  والجمع: أَصْلُب وأَصْلاب وصِلَبَةٌ؛ أَنشد ثعلب:  أَما تَرَيْني، اليَوْمَ، شَيْخاً أَشْيَبَا، *  إِذا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبا  جَمَعَ لأَنه جَعَلَ كُلَّ جُزْءٍ مِن صُلْبه صُلْباً؛ كقول جرير:  قال العَواذِلُ: ما لِجَهْلِكَ بَعْدَما *  شابَ الـمَفارِقُ، واكْتَسَيْنَ قَتِـيرا  وقال حُمَيْدٌ:  وانْتَسَفَ، الحالِبَ من أَنْدابِه، *  أَغْباطُنا الـمَيْسُ عَلى أَصْلابِه  كأَنه جعل كلَّ جُزْءٍ من صُلْبِه صُلْباً. وحكى اللحياني عنِ العرب: هؤلاء أَبناءِ صِلَبَتِهِمْ.  والصُّلْب من الظَّهْر، وكُلُّ شيء من الظَّهْر فيه فَقَارٌ فذلك الصُّلْب؛ والصَّلَبُ، بالتحريك، لغة فيه؛ قال العَجاج يصف امرأَة:  رَيَّا العظامِ، فَخْمَة الـمُخَدَّمِ،  في صَلَبٍ مثْلِ العِنانِ الـمُؤْدَم،  إِلى سَواءٍ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ  وفي حديث سعيد بن جبير: في الصُّلْب الديةُ. قال القُتَيْبِـيُّ: فيه قولان أَحدُهما أَنـَّه إِنْ كُسِرَ الصُّلْبُ فحَدِبَ الرَّجُلُ ففيه الديةُ، والآخَرُ إِنْ أُصِـيبَ صُلْبه بشيءٍ ذَهَبَ به  \<ص:527>  الجِماعُ فلم يَقْدِرْ عَلَيهِ، فَسُمِّيَ الجِماعُ صُلْباً، لأَنَّ الـمَنِـيَّ يَخْرُجُ منهُ. وقولُ العَباسِ بنِ عَبدِالـمُطَّلِبِ يَمدَحُ النبـيَّ، صلى اللّه عليه وسلم:  تُنْقَلُ مِنْ صَالَبٍ إِلى رَحِم،  *  إِذا مَضَى عالَمٌ بَدا طَبَق  قيل: أَراد بالصَّالَب الصُّلْب، وهو قليل الاستعمال. ويقال للظَّهْر:  صُلْب وصَلَب وصالَبٌ؛ وأَنشد:  كأَنَّ حُمَّى بكَ مَغْرِيَّةٌ، *  بَيْنَ الـحَيازيم إِلى الصَّالَبِ  وفي الحديث: إِنَّ اللّه خَلَقَ للجَنَّةِ أَهْلاً، خَلَقَها لَـهُم، وهُمْ في أَصلاب آبائِهِم.  الأَصْلابُ: جَمْعُ صُلْب وهو الظهر. والصَّلابَةُ: ضدُّ اللِّين.  صَلُبَ الشيءُ صَلابَـةً فهو صَلِـيبٌ وصُلْب وصُلَّب وصلب (1)  (1 قوله «وصلب» هو كسكر ولينظر ضبط ما بعده هل هو بفتحتين لكن الجوهري خصه بما صلب من الأرض أو بضمتين الثانية للاتباع إلا أن المصباح خصه بكل ظهر له فقار أو بفتح فكسر ويمكن أن يرشحه ما حكاه ابن القطاع والصاغاني عن ابن الأعرابي من كسر عين فعله.) أَي شديد. ورجل صُلَّبٌ: مثل القُلَّبِ والـحُوَّل، ورجل صُلْبٌ وصَلِـيبٌ: ذو صلابة؛ وقد صَلُب، وأَرض صُلْبَة، والجمع صِلَبَة.  ويقال: تَصَلَّبَ فلان أَي تَشَدَّدَ. وقولهم في الراعي: صُلْبُ العَصا وصَلِـيبُ العَصا، إِنما يَرَوْنَ أَنه يَعْنُفُ بالإِبل؛ قال الراعي:  صَلِـيبُ العَصا، بادِي العُروقِ، تَرَى له، *  عَلَيْها، إِذا ما أَجْدَبَ النَّاسُ، إِصْبَعا  وأَنشد:  رَأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عنِّي بِقُرَّةٍ؛ *  إِذا اخْتَلَفَتْ فيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ  فأَشْهَدُ لا آتِـيكِ، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو صُلْبُ العَصا من رجالِكِ  أَصْلُ هذا أَن رَجُلاً واعَدَتْه امْرَأَةٌ، فعثَرَ عَليها أَهْلُها، فضربوه بعِصِـيِّ التَّنْضُب. وكان شَجَرُ أَرضها إِنما كان التنضبَ  فضربوه بِعِصِـيِّها.  وصَلَّبَه: جعله صُلْباً وشدَّه وقوَّاه؛ قال الأَعشى:  مِن سَراةِ الـهِجانِ صَلَّبَها العُضُّ،  *  وَرَعْيُ الـحِمى، وطُولُ الـحِـيالِ  أَي شدّها. وسَراةُ المال: خِـياره، الواحد سَرِيّ؛ يقال: بعيرٌ سَرِيّ، وناقة سَرِيَّة. والـهِجانُ: الخِـيارُ من كل شيءٍ؛ يُقال: ناقة هِجانٌ، وجَمَل هِجانٌ، ونوقٌ هِجان. قال أَبو زيد: الناقَةُ الـهِجانُ هي الأَدْماءُ، وهي البَيْضاءُ الخالِصَةُ اللَّوْنِ. والعُضُّ: عَلَفُ الأَمْصار مثل القَتِّ والنَّوَى. وقوله: رَعْي الـحِمى يُريدُ حِمى ضَرِيَّة، وهو مرعى إِبل الملوك، وحِمَى الرَّبَذَةِ دُونَه. والحِـيال: مَصْدَرُ حالت الناقة إِذا لم تَحْمِلْ.  وفي حديث العباس: إِنَّ الـمُغالِبَ صُلْبَ اللّهِ مَغْلُوب أَي قُوَّةَ  اللّهِ.  ومكان صُلْب وصَلَبٌ: غَليظٌ حَجِرٌ، والجمع: صِلَبَةٌ.  والصُّلْبُ من الأَرض: الـمَكانُ الغَلِـيظُ الـمُنْقاد، والجمع صِلَبَةٌ، مثل قُلْب وقِلَبَة.  والصَّلَب أَيضاً: ما صَلُبَ من الأَرض. شمر: الصَّلَب نَحْوٌ من  الـحَزيزِ الغَلِـيظِ الـمُنْقادِ. وقال  \<ص:528>  غيره:الصَّلَب من الأَرض أَسْناد الآكام والرَّوابي، وجمعه أَصْلاب؛ قال رؤبة:  نغشى قَرًى، عارِيةً أَقْراؤُه،  تَحْبُو، إِلى أَصْلابِه، أَمْعاؤُه  الأَصمعي: الأَصْلابُ هي من الأَرض الصَّلَب الشديدُ الـمُنْقادُ،  والأَمْعاءُ مَسايِلُ صِغار. وقوله: تَحْبُو أَي تَدْنو. وقال ابن الأَعرابي: الأَصْلاب: ما صَلُب من الأَرض وارْتَفَعَ، وأَمْعاؤُه: ما لانَ منه وانْخَفَضَ.  والصُّلْب: موضع بالصَّمَّان، أَرْضُهُ حجارةٌ، من ذلك غَلَبَتْ عليه الصِّفَةُ، وبين ظَهراني الصُّلْب وقِفافِه، رياضٌ وقِـيعانٌ عَذْبَةُ الـمَنابِتِ (1)  (1 قوله «عذبة المنابت» كذا بالنسخ أيضاً والذي في المعجم لياقوت عذبة المناقب أي الطرق فمياه الطرق عذبة.) كَثِـيرةُ العُشْبِ، وربما قالوا: الصُّلْبانِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  سُقْنا به الصُّلْبَيْنِ، فالصَّـمَّانا  فإِما أَن يَكُونَ أَراد الصُّلْب، فَثَنَّى للضرورة، كما قالوا: رامَتانِ، وإِنما هي رامة واحدة. وإِما أَن يكون أَراد مَوْضِعَيْن يَغْلِبُ عليهما هذه الصِّفَةُ، فَيُسَمَّيانِ بها. وصَوْتٌ صَلِـيبٌ وجَرْيٌ صَلِـيب، على المثل. وصَلُبَ على المالِ صَلابة: شَحَّ به؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  فَإِن كُنْتَ ذا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلابَـةً،  *  على المالِ، مَنْزورُ العَطاءِ، مُثَرِّبُ  الليث: الصُّلْبُ من الجَرْي ومن الصَّهِـيلِ الشَّديدُ؛ وأَنشد:  ذو مَيْعَة، إِذا ترامى صُلْبُه  والصُّلَّبُ والصُّلَّبِـيُّ والصُّلَّبَة والصُّلَّبِـيَّة: حجارة الـمِسَنِّ؛ قال امْرُؤُ القَيْس:  كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبِـيِّ النَّحِـيض  أَراد بالسنان الـمِسَنَّ. ويقال: الصُّلَّبِـيُّ الذي جُليَ، وشُحِذ  بحجارة الصُّلَّبِ، وهي حجارة تتخذ منها الـمِسانُّ؛ قال الشماخ:  وكأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِه وجَنِـينِه، *  لـمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوق  والصُّلُّبُ: الشديد من الحجارة، أَشَدُّها صَلابَـةً. ورُمْحٌ  مُصَلَّبٌ: مَشْحوذ بالصَّلَّـبـيّ. وتقول: سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ وصُلَّبٌ أَيضاً  أَي مَسْنُون.  والصَّلِـيب: الودك، وفي الصحاح: ودكُ العِظامِ. قال أَبو خراش الهذلي يذكر عُقاباً شَبَّه فَرسَهُ بها:  كأَني، إِذْ غَدَوْا، ضَمَّنْتُ بَزِّي، *  من العِقْبانِ، خائِتَـةً طَلُوبا  جَرِيمَةَ ناهِضٍ، في رأْسِ نِـيقٍ، *  تَرى، لِعِظامِ ما جَمَعَتْ، صَلِـيبا  أَي ودَكاً، أَي كأَني إِذْ غَدَوْا للحرب ضَمَّنْتُ بَزِّي أَي سلاحي عُقاباً خائِتَـةً أَي مُنْقَضَّةً. يقال خاتَتْ إِذا انْقَضَّتْ. وجَرِيمَة: بمعنى كاسِـبَة، يقال: هو جَرِيمَةُ أَهْلِه أَي كاسِـبُهُم. والناهِضُ:  فَرْخُها. وانتصاب قوله طَلُوبا: على النَّعْتِ لخائتَة. والنِّيقُ: أَرْفَعُ  مَوْضِـعٍ في الجَبَل.  وصَلَبَ العِظامَ يَصْلُبُها صَلْباً واصْطَلَبَها: جَمَعَها وطَبَخَها واسْتَخْرَجَ وَدَكَها لِـيُؤْتَدَم  \<ص:529>  به، وهو الاصْطِلابُ، وكذلك إِذا شَوَى اللَّحْمَ فأَسالَه؛ قال الكُمَيْتُ الأَسَدِيّ:  واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّـتاءِ مَنْزِلَه، *  وباتَ شَيْخُ العِـيالِ يَصْطَلِبُ  احْتَلَّ: بمعنى حَلَّ. والبَرْكُ: الصَّدْرُ، واسْتَعارَهُ للشِّتاءِ أَي حَلَّ صَدْرُ الشِّتاء ومُعْظَمُه في منزله: يصف شِدَّةَ الزمان وجَدْبَه، لأَن غالِبَ الجَدْبِ إِنما يكون في زَمَن الشِّتاءِ. وفي الحديث: أَنه لـمَّا قَدِمَ مَكَّةَ أَتاه أَصحابُ الصُّلُب؛ قيل: هم الذين يَجْمَعُون العِظام إِذا أُخِذَت عنها لُحومُها فيَطْبُخونها بالماءِ، فإِذا خرج الدَّسَمُ منها جمعوه وائْتَدَمُوا به. يقال اصْطَلَبَ فلانٌ العِظام إِذا فَعَل بها ذلك. والصُّلُبُ جمع صَليب، والصَّلِـيبُ: الوَدَكُ.  والصَّلِـيبُ والصَّلَبُ: الصديد الذي يَسيلُ من الميت.  والصَّلْبُ: مصدر صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً، وأَصله من الصَّلِـيب وهو  الوَدَكُ. وفي حديث عليّ: أَنه اسْتُفْتِـيَ في استعمال صَلِـيبِ  الـمَوْتَى في الدِّلاءِ والسُّفُن، فَـأَبـى عليهم، وبه سُمِّي الـمَصْلُوب لما يَسِـيلُ من وَدَكه. والصَّلْبُ، هذه القِتْلة المعروفة، مشتق من ذلك، لأَن وَدَكه وصديده يَسِـيل.  وقد صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً، وصَلَّبه، شُدِّدَ للتكثير. وفي التنزيل  العزيز: وما قَتَلُوه وما صَلَبُوه. وفيه: ولأُصَلِّـبَنَّكم في جُذُوعِ  النَّخْلِ؛ أَي على جُذُوعِ النخل. والصَّلِـيبُ: الـمَصْلُوبُ.  والصَّليب الذي يتخذه النصارى على ذلك الشَّكْل. وقال الليث: الصَّلِـيبُ ما يتخذه النصارى قِـبْلَةً، والجَمْعُ صُلْبان وصُلُبٌ؛ قال جَريرٌ:  لقد وَلَدَ الأُخَيْطِلَ أُمُّ سَوْءٍ، *  على بابِ اسْتِها صُلُبٌ وشامُ  وصَلَّب الراهبُ: اتَّخَذ في بِـيعَته صَليباً؛ قال الأَعشى:  وما أَيْبُلِـيٌّ على هَيْكَلٍ، *  بَناهُ وصَلَّبَ فيه وصارا  صارَ: صَوَّرَ. عن أَبي عليّ الفارسي: وثوب مُصَلَّبٌ فيه نَقْشٌ  كالصَّلِـيبِ.  وفي حديث عائشة: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كان إِذا رَأَى التَّصْلِـيبَ في ثَوْب قَضَبه؛ أَي قَطَع مَوْضِـعَ التَّصْلِـيبِ منه. وفي الحديث: نَهَى عن الصلاة في الثوب الـمُصَلَّبِ؛ هو الذي فيه نَقشٌ أَمْثال الصُّلْبان. وفي حديث عائشة أَيضاً: فَناوَلْـتُها عِطافاً فرَأَتْ فيه تَصْلِـيباً، فقالت: نَحِّيه عَني. وفي حديث أُم سلمة: أَنها كانت تَكرَه الثيابَ الـمُصَلَّبةَ. وفي حديث جرير: رأَيتُ على الحسنِ ثوباً مُصَلَّباً. والصَّلِـيبانِ: الخَشَبَتانِ اللَّتانِ تُعَرَّضانِ على الدَّلْوِ كالعَرْقُوَتَيْنِ؛ وقد صَلَبَ الدلْو وصَلَّبَها.  وفي مَقْتَلِ عمر: خَرَج ابنُه عُبيدُاللّه فَضَرَب جُفَيْنَةَ الأَعْجَمِـيَّ، فَصَلَّب بين عَيْنَيْه، أَي ضربه على عُرْضِهِ، حتى صارت  الضَّرْبة كالصَّلِـيب. وفي بعض الحديث: صَلَّيْتُ إِلى جَنْبِ عمر، رضي اللّه عنه، فَوضَعْتُ يَدِي على خاصِرتي، فلما صَلَّى، قال: هذا الصَّلْبُ في الصلاة. كان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، يَنْهَى عنه أَي إِنه يُشْبِه الصَّلْبَ لأَنَّ الرجل إِذا صُلِبَ مُدَّ يَدُه، وباعُهُ على الجِذْعِ.  \<ص:530>  وهيئةُ الصَّلْب في الصلاة: أَن يَضَعَ يديه على خاصِرتيه،  ويُجافيَ بين عَضُدَيْه في القيام.  والصَّلِـيبُ: ضَرْبٌ من سِماتِ الإِبل. قال أَبو علي في التَّذْكَرةِ:  الصَّليبُ قد يكون كبيراً وصغيراً ويكون في الخَدَّين والعُنُق والفخذين.  وقيل: الصَّلِـيبُ مِـيسَمٌ في الصُّدْغِ، وقيل في العُنقِ خَطَّانِ  أَحدهما على الآخر. وبعير مُصَلَّبٌ ومَصْلُوب: سِمَتُه الصَّليب. وناقة مَصْلُوبة كذلك؛ أَنشد ثعلب:  سَيَكْفِـي عَقِـيلاً رِجْلُ ظَبْـيٍ وعُلْبةٌ،  *  تَمَطَّت به مَصْلُوبةٌ لم تُحارِدِ  وإِبلٌ مُصَلَّبة. أَبو عمرو: أَصْلَبَتِ الناقةُ إِصْلاباً إِذا قامت  ومَدَّتْ عنقها نحوَ السماءِ، لتَدِرَّ لولدها جَهْدَها إِذا رَضَعَها،  وربما صَرَمَها ذلك أَي قَطَع لبَنَها.  والتَّصْلِـيبُ: ضَربٌ من الخِمْرةِ للمرأَة. ويكره للرجل أَن يُصَلِّي  في تَصْلِـيبِ العِمامة، حتى يَجْعَله كَوْراً بعضَه فوق بعض. يقال:  خِمار مُصَلَّبٌ، وقد صَلَّبَتِ المرأَة خمارَها، وهي لِـبْسةٌ معروفة عند النساءِ.  وصَلَّبَتِ التَّمْرَةُ: بَلَغَت اليُبْسَ.  وقال أَبو حنيفة: قال شيخ من العرب أَطْيَبُ مُضْغةٍ أَكَلَها الناسُ  صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ، هكذا حكاه مُصَلِّبةٌ، بالهاءِ.  ويقال: صَلَّبَ الرُّطَبُ إِذا بَلَغَ اليَبِـيسَ، فهو مُصَلِّب، بكسر اللام، فإِذا صُبَّ عليه الدِّبْسُ لِـيَلِـينَ، فهو مُصَقِّر. أَبو عمرو: إِذا بَلَغ الرُّطَبُ اليُبْسَ فذلك التَّصْلِـيب، وقد صَلَّبَ؛ وأَنشد المازني في صفة التمر:  مُصَلِّبة من أَوْتَكى القاعِ كلما *  زَهَتْها النُّعامى خِلْتَ، من لَبَنٍ، صَخْرا  أَوْتَكَى: تَمر الشِّهْريزِ. ولَبَنٌ: اسم جبل بعَيْنِه.  شمر: يقال صَلَبَتْه الشَّمسُ تَصْلِـبُه وتَصلُبُه صَلْباً إِذا أَحْرَقته، فهو مَصْلُوب: مُحْرَق؛ وقال أَبو ذؤَيب:  مُسْتَوْقِدٌ في حَصاهُ الشمسُ تَصْلِـبُه، *  كأَنه عَجَمٌ بالبِـيدِ مَرْضُوخُ  وفي حديث أَبي عبيدة: تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ أَي صُلْبة. وتمر  المدينة صُلْبٌ.  ويقال: تَمْرٌ مُصَلِّب، بكسر اللام، أَي يابس شديد.  والصالِبُ من الـحُمَّى الحارَّةُ غير النافض، تذكَّر وتؤَنث. ويقال:  أَخَذَتْه الـحُمَّى بصالِبٍ، وأَخذته حُمَّى صالِبٌ، والأَول أَفصح، ولا يكادون يُضِـيفون؛ وقد صَلَبَتْ عليه، بالفتح، تَصْلِبُ، بالكسر، أَي دامت واشتدت، فهو مَصْلوب عليه. وإِذا كانت الـحُمَّى صالِـباً قيل: صَلَبَتْ عليه. قال ابن بُزُرْجَ: العرب تجعل الصالِبَ من الصُّداعِ؛ وأَنشد:  يَرُوعُكَ حُمَّى من مُلالٍ وصالِبِ  وقال غيره: الصالِبُ التي معها حرٌّ شديد، وليس معها برد. وأَخذه صالِبٌ أَي رِعْدة؛ أَنشد ثعلب:  عُقاراً غَذاها البحرُ من خَمْرِ عانةٍ، *  لها سَوْرَةٌ، في رأْسِه، ذاتُ صالِبِ  والصُّلْبُ: القُوَّة. والصُّلْبُ: الـحَسَبُ. قال  \<ص:531>  عَدِيّ بن زيد:  اجْلَ أَنَّ اللّهَ قد فَضَّلَكُمْ، *  فَوقَ ما أَحْكَى بصُلْبٍ وإِزارْ  فِسِّر بهما جميعاً. والإِزار: العَفاف. ويروى:  فوقَ من أَحْكأَ صُلْباً بـإِزارْ  أَي شَدَّ صُلْباً: يعني الظَّهْرَ. بـإِزار: يعني الذي يُؤْتَزَر به. والعرب تُسَمِّي الأَنْجُمَ الأَربعة التي خَلْفَ النَّسرِ الواقِـعِ: صَلِـيباً. ورأَيت حاشية في بعض النسخ، بخط الشيخ ابن الصلاح المحدِّث، ما صورته: الصواب في هذه الأَنجمِ الأَربعة أَن يُقال خَلْف النَّسرِ الطائِرِ لأَنها خَلْـفَه لا خَلْفَ الواقع، قال: وهذا مما وَهِمَ فيه الجوهريُّ. الليثُ: والصَّوْلَبُ والصَّوْليبُ هو البَذْرُ الذي يُنْثَر على الأَرض ثم يُكْرَبُ عليه؛ قال الأَزهري: وما أُراه عربيّاً: والصُّلْبُ: اسمُ أَرض؛ قال ذو الرمة:  كأَنه، كـلَّما ارْفَضَّتْ حَزيقَتُها، *  بالصُّلْبِ، مِن نَهْسِه أَكْفالَها، كَلِبُ  والصُّلَيبُ: اسمُ موضع؛ قال سَلامة بن جَنْدَلٍ:  لِـمَنْ طَلَلٌ مثلُ الكتابِ الـمُنَمَّقِ، *  عَفا عَهْدُه بين الصُّلَيْبِ ومُطْرِقِ
مقاييس اللغة:
(صلب) الصاد واللام والباء أصلان: أحدهما يدلُّ على الشدّة والقوّة، والآخر جنس من الوَدَك.
فالأوَّل الصُّلب، وهو الشيء الشَّديد. وكذلك سُمِّيَ الظَّهر صُلْباً لقوّته. ويقال إنَّ الصَّلَبَ الصُّلْبُ. ويُنشَد:
* في صَلَبٍ مثلِ العِنانِ المُؤْدَم([8]) *
ومن ذلك الصَّالب من الحُمَّى، وهيَ الشَّديدة. قال:
وماؤُكما العذب الذي لو شربتُهُ *** وبي صالبُ الحمَّى إِذاً لَشَفَاني([9])
وحكى الكسائيّ: صَلَبَتْ عليه الحمَّى، إذا دامت عليه واشتدَّت، فهو مصلوبٌ عليه.
ومن الباب الصُّلّبيَّة: حجارة المِسَنّ([10])، يقال سِنان مصَلَّبٌ، أي مسنون. ومنه التّصليب، وهو* بلوغ الرُّطَب اليُبس؛ يقال صَلَّبَ. ومن الباب الصَّليب، وهو العَلَم. قال النابغة:
ظلَّتْ أقاطيعُ أنعامٍ مؤبّلةٍ  *** لدى صَلِيبٍ على الزوراءِ منصوبِ([11])
وأما الأصل الآخر فالصَّليب، وهو وَدَك العَظْم. يقال اصطَلَبَ الرجُل، إِذا جَمَع العظامَ فاستخرج وَدَكها ليأْتدِم به. وأنشد:
* وباتَ شَيخ العِيال يَصطَلِبُ([12]) *
قالوا: وسمِّيَ المصلوبُ بذلك كأنَّ السِّمَن يجري على وجهه.([13])[والصليب: المصلوب]، ثمَّ سمِّي الشيء الذي يُصلَب عليه صَليباً على المجاورة. وثوب مُصَلَّبٌ، إذا كان عليه نقشُ صَليب. وفي الحديث في الثوب المصلَّب، أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "كان إِذا رآه في ثوبٍ قَضَبه"، أي قَطَعَه. فأمَّا الذي يقال، إنَّ الصَّولَبَ البَذْر يُنْثَر على وجه الأرض ثم يُكرَبُ عليه، فمن الكلام المولّد الذي لا أصلَ له.
القاموس المحيط:
الصُّلْبُ، بالضم، وكسُكَّرٍ وأميرٍ الشديدُ. صَلُبَ، ككَرُمَ وسَمِعَ، صلابةً، وصَلَّبَ تَصْليباً، وصَلَّبْتُه أنا، وبالضم وبالتَّحريكِ عَظْمٌ من لَدُنِ الكاهِلِ إلى العَجْبِ كالصَّالِبِ، ج أصْلُبٌ وأصْلابٌ وصِلَبَةٌ، والمَكانُ الغليظُ المُحَجَّرُ، ج صِلَبَةٌ، وبالضم الحَسَبُ والقُوَّةُ، و ع بالصَمَّانِ، وقولُه
سُقْنا بِه الصُّلْبَيْنِ والصَّمَّانا
إمَّا تَثْنِيَةٌ للضَّرورَةِ، كَرامَتَينِ في رامَةٍ، وإمَّا هُما مَوْضِعانِ تَغْلِبُ عليهما هذه الصِّفةُ. وصَلَبَه، كَضَرَبَه: جَعَله مَصْلوباً، كصَلَّبَهُ تَصْليباً، وحُمَّاه عليه: دامَتْ واشْتَدَّتْ، واللَّحْمَ: شَواه، والعظامَ: اسْتَخْرَجَ ودكَهَا، كاصْطَلَبَهَا، وأحْرَقَه، يَصْلِبُه ويَصْلُبُه، والدَّلْوَ: جَعَلَ عليها صَليبَيْنِ. والصَّليبُ: الوَدَكُ، كالصَّلَبِ، مُحَرَّكَةً، والمَصْلوبُ، ج: ككُتُبٍ، ومنه الحديثُ: " لَمَّا قَدِمَ مكةَ أتاه أصْحابُ الصُّلُب " ، أي: الذين يَجْمَعونَ العِظامَ ويَسْتَخْرِجونَ ودكَهَا، ويَأْتَدِمونَ به، والعَلَمُ، والْأَنْجُمُ الْأَرْبَعَةُ التي خَلْفَ النَّسْرِ الطَّائرِ، وقولُ الجَوْهَرِيِّ: التي خَلْفَ الواقِعِ، سَهْوٌ، والذي للنَّصارَى، وصَلَبوا: اتَّخذوا صَليباً، وسِمَةٌ للْإِبِلِ. وحُمَّى صالِبٌ: فيها الرِّعْدةُ. والصُّلَيْبُ، كزُبَيْرٍ: ع، وجَبَلٌ. وكَصُرَدٍ: طائرٌ. والصَّوْلَبُ والصَّوْلِيبُ: البَذْرُ يُنْثَرُ ثم يُكْرَبُ عليه. وذُو الصَّليب: الْأَخْطَلُ التَّغْلَبِيُّ الشاعِرُ. والصُّلْبُوبُ: المِزْمارُ. والتَّصْلِيبُ: خِمْرَةٌ للمَرْأةِ. ودَيْرُ صَليبا: بِدِمَشْقَ. ودَيْرُ صَلوبَا: ة بالمَوْصِلِ. والصَّلوبُ: ع. وتَصْلَبُ، كَتَمْنَعُ: ماءَةٌ بنَجْدٍ.
وأصْلَبَتِ الناقةُ: قامَتْ، ومَدَّتْ عُنُقَها نحوَ السَّماءِ لِتَدِرَّ لوَلَدها جَهْدَها. والصُّلّبُ، كسُكَّرٍ، والصُّلَّبِيَّةُ والصُّلَّبِيُّ: حِجارَةُ المِسَنِّ. والصُّلَّبِيُّ: ما جُلِيَ وشُحِذَ بها. وصَلَّبَ الرُّطَبُ: يَبِسَ، فهو مُصَلِّبٌ، بالكسر.
تاج العروس:
صلب
الصُّلْبُ بالضَّمِّ . و الصُّلَّبُ كَسُكَّرٍ . و الصَّلِيبُ مِثْلُ أَمِيرٍ هُوَ الشَّدِيدُ . يقال : رَجُلٌ صُلَّبٌ مِثْلُ الْقُلَّبِ والحُوَّلِ ورَجُلٌ صُلْبٌ وصَلِيبٌ ذُو صَلاَبَة . ومن المجاز : هو صُلْبٌ في دِينِه وصُلَّبٌ وهو صُلْب المَعَاجِم وصَلِيب العُودِ . وفي حَدِيثِ الْعَبَّاس أَن المُغَالِبَ صُلْبَ اللهِ مَغْلُوبٌ أَي قُوَّة اللهِ . وتَقُولُ : صُلْبُ الله لا يُغَالَب . وقد صَلُبَ الشيءُ كَكَرُم عَلَيْه اقْتَصَر الجَوْهَرِيُّ وابْنُ سِيدَه والفَيُّومِيُّ وابْنُ فَارِس صَلِبَ مثل سَمع حَكَاها ابْنُ القَطَّاع والصَّاغَانِيُّ عَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيّ صَلاَبَةً وهو ضِدُّ اللِّين . ومن المَجَازِ : قد تَصَلَّبَ فُلاَنٌ أَي تَشَدَّدَ . وقَوْلُهم في الرَّاعِي : صُلْبُ العَصَا وصَلِيبُ العَصَا إِنَّمَا يَرَوْنَ أَنَّه يَعْنُفُ بالإِبِل . قَالَ الرَّاعِي :
" صَلِيبُ العَصَا بَادِي العُرُوقِ تَرَى لَهُعَلَيْهَا إِذَا مَا أَجْدَبَ النَّاسُ إِصْبَعَا كذا في المحكم وقَوْله :
فأَشْهَدُ لا آتِيكِ مَا دَام تَنْضُبٌ ... بأَرْضِك أَو صُلْبُ العَصَا مِنْ رَجَالِكِ وصَلَّب تَصْلِيباً : جَعَلَه صُلْباً وقَوّاه وشَدَّه وصَلَّبْتُه أَنَا . قال الأَعْشَى :
مِنْ سَرَاةِ الهِجَانِ صَلَّبَهَا العُضُّ ... ورَعْيُ الحِمَى وطُولُ الحِيَالِ أَي شَدَّهَا . والعُضُّ : عَلَفُ الأَمْصَارِ مِثْلَ القَتِّ والنَّوَى . ويُريد بالحِمَى حِمَى ضَرِيَّة ؛ وهُوَ مَرْعَى إِبِلِ المُلُوكِ ودُونَه حِمَى الرَّبَذَة . والحِيَال : مَصْدَر حَالَت النَّاقَة إِذَا لَمْ تَحْمِل . الصُّلْبُ بالضَّمِّ زَادَ في المِصْبَاح وتُضَّمُّ اللاَّمُ إِتْبَاعاً وَهُوَ الصَّوَابُ وقَوْلُ بَعْضهم إِنَّه بِضَمَّتَيْن لغَةٌ غَيْرُ ثَابِتٍ . قَالَه شَيْخُنَا الصَّلَبُ بالتَّحْرِيك : عَظْمٌ مِن لَدُنِ الْكَاهِلِ إِلى العَجْبِ ومِثْلُه في المُحكَم والكِفَايَةِ . وقَال الفَيُّومِيُّ : الصُّلْبُ من الظَّهْر وكُلِّ شَيءٍ من الظَّهْرِ فِيه فَقَارٌ فَذَلِك الصُّلْبُ والصَّلَب بالتَّحْرِيكِ لُغَةٌ فِيهِ حَكَاه اللِّحْيَانِيّ وأَنْشَدَ للعَجَّاج يَصِفُ امرأَةً :
" رَيَّا العِظَامِ فَخْمَةُ المُخَدَّمِ
" في صَلَبٍ مِثْلِ العِنَان المُؤْدَمِ
" إِلى سَوَاءِ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ وفي حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ : في الصُّلْب الدِّيَةُ . ويُسَمَّى الجِمَاعُ صُلْباً لأَنَّ المَنِيَّ يَخْرُج مِنْهُ كالصَّالِب قال العَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ المُطَّلِب رَضِيَ اللهُ عَنْه يَمْدَحُ النَّبِيَّ صَلَى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم
تُنْقَلُ من صَالِبٍ إِلى رَحِم ... إِذَا مَضى عَالَمٌ بَدَا طَبَقُ قيل : أَرَادَ بالصّالِب الصُّلْبَ وهو قَلِيلُ الاسْتِعْمَال قَالَه ابنُ الأَثيِرِ . قال شَيْخُنَا : قُلْتُ زَعَم غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّه لم يُسْمَع في غَيْرِ هَذَا الشِّعْر انْتهَى . قلت : بَلْ قَدْ وَرَدَ في شِعْرٍ غَيْرِه :
" بَيْنَ الحَيَازِيمِ إِلى الصَّالِبِ انْظُرْه في لِسَانِ العَرَبِ . ج أَصْلُبٌ . أَنْشَد اللَّيْث :
" أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ شَيْخاً أَشْيَبَا
" إِذَا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبَا جَمَعَ لأَنَّه جَعَلَ كُلَّ جُزْءٍ من صُلْبِه صُلْباً وأَصْلاَبٌ . قال حُمَيْدٌ :
" وانْتَسَفَ الجَالبَ من أَنْدَابِهِ
" إِغْبَاطُنا المَيْسَ عَلَى أَصْلاَبه
كأَنَّه جَعَل كُلَّ جُزْءٍ من صُلْبِه صُلْباً . وصِلَبَة كعِنَبَة . حكَى اللِّحْيَانِيُّ عن العَرَب : هؤلاَءِ أَبْنَاءُ صِلَبَتِهِم كُلُّ ذلِك نَصُّ ابْنِ سِيدَه في المحكم . وَزَاد صِلْبة بالكَسْر . قال : وَمَا إِخَاله بثَبَتٍ إِلاَّ أَنْ يَكُون مُخَفَّفاً من صِلَبَة كعِنَبةَ . الصُّلْبُ والصَّلَبُ من الأَرْض : المَكَان الغَلِيظُ المُحَجَّرُ المُنْقَادُ . ومَكَان صُلْب وصَلَب : غَلِيطٌ حَجِرٌ وفي نُسْخَة المَحْجَرُ على وِزَان مَفْعَل . ج صِلَبَةٌ كعِنَبَةِ . والصَّلَبُ مُحَرَّكَة أَيْضاً : ما صَلُب من الأَرْضِ . وعن شَمِرٍ : الصَّلَبُ : نحْوٌ من الحَزِيزِ الغِليظِ المُنْقَادِ . وقال غيره : الصَّلَبُ من الأَرْضِ : أَسْنَادُ الآكَام والرَّوَابِي وجَمعُه أَصْلاَبٌ . قال رُؤبَةُ :
" نَغْشَى قَرَى عَارِيَةِ أَقْرَاؤُه
" تَحْبُو إِلى أَصْلاَبِه أَمْعَاؤُه قال الأَصْمَعِيُّ : الأَصْلاَبُ هِيَ من الأَرْضِ الصَّلَبُ الشَّدِيدُ المُنْقَادُ والأَمْعَاءُ : مَسَايِلُ صِغَار . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ : الأَصْلاَبُ : مَا صَلُبَ من الأَرْضِ وارْتَفَع وأَمْعَاؤُه : مَا لاَن وانْخَفَضَ . وفي الأَسَاس في المَجَازِ : ومَشَى في صَلاَبَةٍ مِنَ الأَرْضِ . ويُقَالُ للأَرْضِ الَّتِي لَمْ تُزْرَع زَمَناً : إِنَّها أَصْلاَبٌ مُنْذُ أَعْوَامٍ وصَلُبَتْ مُنْذُ أَعْوَامٍ . الصُّلْبُ بالضَّمِّ : الحَسَبُ والقُوَّةُ . قال عَدِيُّ بْنُ أَعْوَامٍ
إِجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُم ... فَوْقَ مَا أَحْكَي بصُلْب وإِزَارْ فسِّرِ بِهِمَا جَمِيعاً والإِزَارُ : العَفَافُ . ويُرْوَى :
" فَوْقَ مَنْ أَحْكَأَ صُلْباً بإِزَارْ أَي شَدَّ صُلْباً يَعْنِي الظَّهْر بإِزَارٍ يَعْنِي الَّذِي يُؤْتَزَرُ بِهِ كَذَا في الحمكَم وقد سَبَق في حَكَأَ . وعن أَبِي عَمْرو : الصُّلْبُ : الحَسَبُ والإِزَارُ : العَفَافُ . الصُّلْبُ : ع بالصَّمَّان كَشَدَّادِ أَرضُه حِجَارَةٌ من ذلك غَلَبَتْ عَلَيْه الصِّفَة . وبين ظَهْرَانَي الصُّلْب وقِفَافِه رِيَاضٌ وقِيعَانٌ عَذْبَةُ المَنَابِت كَثِيرَةُ العُشْبِ ورُبَّمَا قَالُوا : الصُّلْبَانُ . وقوله أَي ابْنِ الأَعْرَابِيّ :
" سُقْنَا بِهِ الصُّلْبَيْنِ والصَّمَّانا إِمَّا تَثْنِيَةٌ أَي أَنَّ المُرَادَ بِه الصُّلْبِ وإِنَّمَا ثَنَّى للضَّرُورَةِ كَرَامَتَيْنِ في رَامَةٍ أَي إِنَّمَا هِيَ رَامَةٌ وَاحِدَةٌ وإِما هُمَا مَوْضِعَانِ تَغْلِبُ عليهما هَذِه الصِّفَة فيُسَمَّيان بِهَا . وهَذَا بِعَيْنِه عبَارَةُ المُحْكَمٍ ونَقَلَه ابنُ مَنْظُورٍ في لِسَان العَرَب . والصُّلْبُ أَيْضاً : اسْمُ أَرْضِ . قال ذو الرُّمَّة :
كأَنَّه كُلَّمَا ارْفَضَّت حَزِيقَتُهَا ... بالصُّلْبِ من نَهْسِهِ أَكفَالَها كَلِبُ في المِصْبَاح : صَلَبَه أَي الْقَاتلَ كضَرَبَه صَلْباً : جَعَلَه مَصْلُوباً . وفي لِسَان العَرَب : والصَّلْبُ هَذِه القِتْلَة المَعْرُوفَةُ . وأَصْلُه من الصَّلِيبِ وَهُوَ الوَدَكُ وسَيَأْتِي قَرِيباً . وقد صَلَبَه كَصَلَّبَهُ تَصْلِيباً شُدِّدَ للكَثْرَة . وفي التَّنْزِيلِ : وما قَتَلُوه وَمَا صَلَبُوه ولكن شُبِّه لَهُم وَفِيه : ولأُصَلِّبَنَّكُم في جُذُوعِ النَّخْلِ . قد صَلَبَتْ حُمَّاهُ عَلَيْه من بَاب ضَرَب تَصْلِبُ أَي دَامَتْ واشْتَدَّت فهو مَصْلُوبٌ عَلَيْه وإِذَا كَانَتِ الحُمَّى صَالِباً قِيلَ : صَلَبَتْ عَلَيْه . صَلَبَ اللَّحْمَ : شَوَاه فأَسَالَه أَي الوَدَكَ منه . صَلَبَ العِظَامَ يَصْلُبها صَلْبَاً : جَمَعَها وَطَبخَهَا واسْتَخْرَجَ وَدَكَها لِيُؤْتَدَمَ به كاصطَلَبَها . قال الكُمَيْتُ الأَسَدِيُّ :
واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّتَاءِ مَنْزِلَه ... وبَاتَ شَيْخُ العِيَالِ يَصْطَلِبُ وفي المِصْبَاحِ : اصْطَلَب الرجلُ إِذَا جَمَعَ العِظَامَ واسْتَخْرَجَ صَلِيبَها . وهو الوَدَكُ ليَأْتَدِمَ بِهِ . عن شَمِر يقال : صَلَبَه الحَرُّ أَي أَحْرَقَه يَصْلِبه بالكَسْر ويَصْلُبُه بالضَّم صَلْباً . وصَلَبَتْه الشمسُ فهو مَصْلُوبٌ : مُحْرَقٌ . قال أَبُو ذُؤيْب :
مُسْتَوْقِدٌ في حَصَاهُ الشّمسُ تَصْلبُهُ ... كأَنَّه عَجَمٌ بالبِيدِ مَرْضُوحُ صَلَب الدَّلْوَ وصَلَّبَها إِذا جَعَلَ عَلَيْها وفي نُسْخَة لَهَا والأُولَى الصَّوَاب صَلْيبَيْن وهما الخَشَبَتَانِ اللَّتَانِ تُعَرَّضَانِ عَلَى الدَّلْوِ كالعَرْقُوَتَيْنِ كذا في لِسَانِ الْعَرَب . والصَّلَيبُ : الوَدَكُ وفي الصَّحَاحِ وَدَكُ العِظَام . قال أَبُو خِرَاشٍ الهُذَلِيّ يذكُرُ عُقَاباً شَبَّه فَرَسَهُ بها
جَرِيمَةَ نَاهِضٍ في رأْسِ نِيقٍ ... تَرَى لِعِظَامِ مَا جَمَعَتْ صَلْيبَا أَي وَدَكاً . وفي حَدِيثِ عَليّ أَنَّه اسْتُفْتِيَ في اسْتِعْمَالِ صَلِيبِ المَوْتَى في الدِّلاَءِ والسُّفُن فأَبَى عَلَيْهم . وبه سُمِّيَ المَصْلُوبُ لِمَا يَسِيلُ مِنْ وَدَكِه . والصَّلْبُ هَذِه القِتْلَة المَعْرُوفَةُ مُشْتَقٌّ مِنْ ذَلِك لأَنَّ وَدَكَه وصَديدَه يَسِيلُ . كالصَّلَبِ مُحَرَّكَة والمَصْلُوب ج صُلُبٌ ككُتب . ومِنْهُ الحَدِيثُ أَنَّه صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ لَمَّا قَدِم مَكَّة زِيدَتْ شَرَفاً أَتَاهُ أَصْحَابُ الصُّلُبِ قِيلَ أَي الذين يَجْمَعُونَ العِظَامَ إِذا لُحِبَ عَنْهَا لُحْمَالنُها فيَطْبُخُونَهَا بِالْمَاءِ ويَسْتَخْرِجون وَدَكها ويأْتَدِمُونَ بِه . الصَّلِيبُ : العَلَمُ بفَتْح العَيْن واللاَّمِ . قال النَّابِغَةُ :
ظَلَّت أَقَاطِيع أَنْعَامٍ مُؤَبّلَةٍ ... لَدَى صَلِيبٍ على الزَّوْرَاءِ مَنْصُوبِ والزَّوْرَاءُ : المَفَازَةُ المَائِلَةُ عن القَصْدِ والسَّمْتِ . وقال الأَصْمَعِيّ : الزَّوْرَاءُ هي الرُّصَافَة رُصَافَةُ هِشَامِ وكانت للنُّعْمَان وَكَان والِيَها . وقِيلَ : سَمَّى النَّابغةُ العَلَم صَلِيباً لأَنَّه كَان عَلَيْه صَلِيب لأَنَّه كَانَ نَصْرَانِيّاً . الصَّلِيبُ : الأَنْجُمُ الأَرْبَعَةُ خَلْفَ النَّسْرِ الطَّائِرِ . وقَوْلُ الجَوْهَرِيّ خَلْفَ الوَاقِع سَهْو كَذَا وجد بخَطِّ الشَّيْخ ابْنِ الصَّلاَح المُحَدِّث في هَامِشِ بَعْضِ النُّسَخِ . قَالَ : وهَذَا مما وَهِمَ فِيهِ الجَوْهَرِيّ . كذَا في لِسَان الْعَرَب . الصَّلِيبُ : الَّذِي للنَّصَارَى جَمْعُه صُلْبَانٌ . وقَال اللَّيْثُ : الصَّلِيبُ : ما يَتَّخِذُه النَّصَارَى قِبْلَةً جمعه صُلُبٌ . قال جرير :
لقد وَلَدَ الأُخَيْطلَ أُمُّ سَوْءٍ ... على بَاب اسْتِها صُلُبٌ وشَامُ الرُّهْبَانُ قَدْ صَلَّبُوا : اتَّخَذُوا في بِيعَتِهِم صَلِيباً . وفي المِصْبَاح : ثَوْبٌ مُصْلَّبٌ أَيْ فِيه نَقْشٌ كَالصَّلِيبِ . وفي حَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ كَانَ إِذَا رأَى التَّصْلِيبَ في ثَوْبٍ قَضَبه أَي قَطَع مَوْضِعَ التَّصْلِيب مِنْه . وفي الحديث : نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ في الثَّوْبِ المُصَلَّب . وَهُوَ الَّذِي فِيهِ نقْشٌ أَمْثَالُ الصُّلْبَان . وفي حَدِيثِ عَائِشَةَ أَيْضاً : فنَاوَلْتُهَا عِطَافاً فرَأَتْ فِيهِ تَصْلِيباً فقالت : نَحِّيه عَنِّي . وفي حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَة أَنَّهَا كَانَت تَكْرَهُ الثِّيَابَ المُصَلَّبَةَ وفي حَديثِ جَرِير : رأَيْتُ عَلَى الحَسَنِ ثَوْباً مُصَلَّباً . وكُلُّ ذلِك في التَّهْذِيبِ . الصَّلِيبُ : سِمَةٌ للإِبِل . وفي المُحكَم ضَرْبٌ مِنْ سِمَاتِ الإِبل . قَال أَبُو عَلِيٍّ في التَّذْكِرَةَ : الصَّلِيبُ قد يَكُونُ كَبِيراً وصَغِيراً وَيَكُونُ في الخَدَّيْن والعُنُقِ والفَخِذَين . وقِيلَ : الصَّلِيبُ : مِيسَمٌ في الصُّدْغِ وقِيلَ في العُنُقِ خَطَّان أَحَدُهُما عَلَى الآخر . وبَعِيرٌ مُصَلَّبٌ ومَصْلُوبٌ : سِمَتُه الصَّلِيبُ . ونَاقَةٌ مَصْلُوبَةٌ كذلك أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
سَيَكْفِي عَقِيلاً رِجْلُ ظَبْيً وعُلْبَةٌ ... تَمَطَّتْ بِهِ مَصْلُوبَةٌ لم تُحَارِدِ
وإِبِل مُصَلَّبَةٌ . وفي الأَسَاسِ : وحَبَشِيٌّ مُصَلَّبٌ : في وَجْهِهِ سِمَتُه . يقال : أَخَذَتْه الحُمَّى بصَالِبٍ وأَخَذَتْه حُمّى صَالِبٌ والأَوَّلُ أَفْصَح ولا يَكَادُون يُضِيفُون . وفي الصَّحَاح والمُحكَم والمشرق : الصَّالِبُ من الحُمَّى : الحَارَّةُ خِلاَفُ النَّافِضِ وزَادَ في الأَخِيرَيْن : تُذكَّرُ وتُؤَنَّثُ . وحكى الفَرَّاءُ : حُمَّى صَالِبٍ بِغَيْرِ إِضَافَة وحُمَّى صَالِب بالإِضَافَة . وصَالِبٌ : حُمَّى نَقَلَه شَيْخُنا في لِسَان الْعَرَب . قال ابنُ بُزُرْج : العَرَبُ تَجْعَلُ الصَّالِبَ من الصَّدَاعِ وأَنْشَدَ :
" يَروعُك حُمَّى من مُلاَلٍ وصَالِبِ وقال غيره : الصَّالِبُ : الَّتِي مَعَها حَرٌّ شَدِيدٌ ولَيْسَ مَعَهَا بَرد . وقِيلَ : هِيَ الَّتي فِيها رِعْدَةٌ وقُشَعْرِيرَة . أَنشد ثعلب : عُقَاراً غَذَاهَا البَحْرُ من خَمْرِ عَانةٍ لَهَا سَوْرَةٌ في رَأْسِه ذَاتُ صَالِبِ والصُّلَيْب كَزُبَيْر : ع كذا في المحكم وأَنْشَدَ لِسَلاَمَة بْنِ جَنْدَل :
لِمَنْ طَلَلْ مِثْلُ الكِتَابِ المُنَمَّقِ ... عَفَا عَهْدُه بَيْن الصُّلَيْبِ ومُطْرِقِ الذي في المَرَاصِدِ والتَّكْمِلَة أَنَّهُ جَبَل عند كَاظِمَة به وقْعَةٌ لِلْعَرَب وهكذا قاله البكريّ . صُلَبٌ كَصُرَدٍ : طَائِرٌ يُشْبِهُ الصَّقْر ولا يَصِيدُ وهو شَدِيدُ الصِّيَاح كذا في العُبَاب ونقل عنه الدَّمِيريّ في حَيَاةِ الْحَيَوَانِ قلت : وهو قَوْلُ أَبي عَمْرو . عن الليث : الصَّوْلَبُ كجَوْهَر والصَّوْلِيبُ بزيادة الياء وفي بعض الأُمهات الصَّيْلِيبُ بالياء محل الواو وهو البَذْرُ الذي يُنْثَر على الأَرْض ثم يُكْرَبُ عَلَيْه . قال الأَزْهريّ : وما أَراه عربيّاً . وذُو الصَّلِيبِ لقب الأَخْطَل التَّغْلبِيِّ الشَّاعِر . والصُّلْبُوب كعُصْفُور : الْمِزْمَارُ وقيل : القَصَبَة الَّتِي في رَأْسِ المِزْمَارِ . والتَّصْلِيبُ : خِمْرَةٌ للمَرأَة هي بكَسْرِ الخَاء المُعَجَمَةِ كذا مَضْبُوطُ عندنا ومثله في المُحْكم بخط ابن سيده ويُوجَدُ في بَعْضِ النسَخ بِضَمِّها وهو خَطَأٌ لأَنَّ المقصود منها هَيْئَةٌ مَعْرُوفَة . ويكره للرجل أَن يُصًلِّيَ في تَصْلِيبِ العِمَامَة حَتَّى يَجعَلَه كَوْراً بَعْضَهُ فوق بَعْضٍ . يُقَال : خِمَارٌ مُصَلَّب . وقد صَلَّبْتِ المرأَةُ خِمَارَهَا وهي لِبْسَةٌ مَعْرُوفَةٌ عِنْد النِّسَاءِ . ودَيْرُ صَلِيبَا بِدِمَشْق مُقَابِل بَابِ الفِرْدَوْس . وَدَيْرُ صَلُوبا : ة بالموصل والصَّلُوبُ كَصَبُور : ع . وتَصْلَبُ كتَمْنَع هكذا في النُّسَخ . وقد سَقَطَ من نُسْخَةِ شَيْخِنا فَقَالَ : أَورَده المُصَنِّفُ غَيْرَ مَضْبوط ونَقَلَه عَنِ الْمَرَصِدِ بضَمٍّ فسُكُون غَيْر مَضْبُوط وصَوَابُه كتَنْصُر كما قَيَّده الصَّاغَانِيّ : مَاءَةٌ بنَجْد قيل : لِبَنِي فَزَارَة كذا في المَراصِد وقيل : لِبَنِي جُشَم كذا في المشرق . عن أَبي عمرو : أَصْلَبَت النَّاقَةُ إِصْلاَباً إِذا قَامَتْ ومَدَّت عُنُقَهَا نَحو السَّمَاءِ لِتَدِرَّ لِوَلَدِهَا جَهْدَهَا إِذَا رَضَعَهَا ورُبَّما صَرَفها ذَلِكَ أَي قَطَعَ لَبَنَهَا . والصُّلَّبُ كَسُكَّر والصُّلَّبَةُ بزيادة الهاء والصُّلَّبِيَّة والصُّلَّبِيُّ كُلُّ ذَلِكَ بتَشْدِيدِ اللاَّمِ ويَاءِ النِّسْبَةِ في الأَخِيرَيْن : حِجَارَةُ المِسَنِّ . قال الشَّمَّاخُ :
وكَأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِهِ وجَنِينِه ... لَمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوقُ
والصُّلَّبُ : الشَّدِيدُ من الحِجَارَةِ أَشَدُّهَا صَلاَبَةً . والصُّلَّبِيُّ بضَمٍّ فتَشْدِيد وَياءِ النِّسْبَة : ما جُلِي وشُحِذَ بِهَا أَي حِجَارة المِسَنِّ . ورُمْحٌ مُصَلَّب : مَشْحُوذٌ بالصُّلَّبِيِّ . وتَقُولُ : سِنَانٌ صُلَّبِيّ وصُلَّبٌ أَيضاً أَي مَسْنُونٌ . تَقُولُ : صَلَّبَ الرُّطَبُ إِذَا بَلَغَ اليَبِيسَ فهو مُصَلِّب بالكَسْرِ فإِذا صُبَّ عَلَيْه الدِّبْسُ لِيَلِين فهو مُصَقِّر . وقَال أَبو عمرو : إِذَا بلغ الرُّطَبُ اليَبِيس فذلك التَصْلِيب وقد صَلَّب . وفي لسان العرب : صَلَّبَتِ التَّمرَةُ : بَلَغَتِ الْيَبِيسَ . وقال أَبُو حَنِيفَة : قَالَ شَيْخٌ من العَرَبِ : أَطْيَبُ مُضْغَةٍ أَكَلَها النَّاس صَيْحَانِيَّة مُصَلِّبَةٌ . بالهاء وهَكَذَا في المحكم . وفي حديث أَبِي عُبَيْدَةَ : تَمْرُ ذَخِيرَةَ مصَلِّبَةٌ أَي صُلْبَةٌ وتَمْرُ المَدِينَةِ صُلْبٌ . ومما يُسْتَدْرَكُ عَلَى المُؤَلِّف من الفَوَائِد الزَّوَائِد الَّتِي لم نُشِرْ إِلَيْهَا في أَثْنَاءِ المَادّة : في لِسَان الْعَرَب : قَوْلُهم : صَوْتٌ صَلِيبٌ وجَرْيٌ صَلِيبٌ على المَثَل . وصَلُب على المال صَلاَبَةً : شَحَّ به . أَنْشَدَ ابن الأَعْرَابِيّ :
فإِنْ كُنْتَ ذَا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلاَبَةً ... عَلَى المَالِ مَنْزُورُ العَطَاءِ مُثَرِّبُ كذا في المحكم . وقَالَ اللَّيْثُ : الصُّلْبُ من الجَرْيَ ومِنَ الصَّهِيل : الشَّدِيدُ . والمَصْلُوب : لَقَبُ مُحَمَّد بْنِ سعيد الأَزْدِيّ مُحَدِّثٌ مَشْهُورٌ وَلهُ عِدَّةُ أَلْقَاب يُدَلِّسُ بها ذكره ذُو النَّسَبَيْن في العلم المشهور . وفي مَقْتَل عُمَرَ رضِي اللهُ عَنْه خَرَجَ ابْنُه عَبْد الله فَضَرَب جَفَيْنَةَ الأَعْجَمِيّ فصَلَّبَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ أَي ضَرَبَه حتى صَارَتِ الضَّرْبَة كالصَّلِيبِ . وفي بَعْضِ الحَدِيث : صَلَّيْتُ إِلَى جَنِبِ عُمَرَ رَضِي اللهُ عَنْه فوضَعْتُ يَدِي على خَاصِرتي فلما صَلَّى قَال : هذا الصَّلْبُ في الصَّلاَةِ كان النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيِه وسَلَّم يَنْهَى عَنْه . أَي أَنه يُشْبِه الصَّلْبَ لأَن الرجلَ إِذَا صُلِب مُدَّ يَدُه وباعُه على الجِذْعِ . وهَيْئَةُ الصَّلْبِ في الصَّلاَة أَن يَضَعَ يَدَيْه على خَاصِرَتَيْه ويُجَافِيَ بَيْنَ عَضُدَيْه فِي القيَامِ . ويُقَالُ : مُصَلِّبٌ بكسر اللام أَي شَدِيدٌ بَابِس كذا في لِسَان العَرَب . وفي الأَمْثَال للمَيْدَانِيّ : صَالِبي أَشَدُّ من نَافِضِك وَهُمَا نَوْعَان من الحُمَّى وقد تَقَدَّمَتِ الإِشَارَةُ إِلَيْه . وفي الأَسَاس ومِن الْمَجَازِ : عَرَبِيٌّ صَلِيبٌ : خَالِصُ النَّسَب . وامرأَةٌ صَلِيبَةٌ : كَرِيمَةُ المَنْصِب عَرِيقَة وَمَاءٌ صَلِيبٌ : يُسْمَنُ عليه وتَقْوَى عَلَيْه المَاشِيَة وتَصْلُبُ انتهى . والصَّلِيبَةُ : محله بمصر . والصَّلِيبِيّ : اسْمان . والصُّلْبُ بالضم : قَرْيَةٌ أَسْفَلَ وادِي زَبيد كان بها مَسْكن مُوسَى بْنِ عَلِيّ بن مهديّ ملك اليمن . ومحمد بن صَلاَبَة كسَحَابة مُحَدِّث حَكَى عَنْ دَاوُود . وبالضَّم الصُّلْبُ بنُ مَطَر الكُوفِيُّ : شيخ لأَبي فُضَيْل . والصُّلْبُ بنُ حَكِيم عن أَبِيه عن جَدِّه . وأَبُو حَازِم أَحمدُ بن مُحَمَّد بن الصُّلْب الدَّلاَّل شيخٌ لأَبي الزَّرْب . والصُّلْب ابنُ عَبْدِ الله بْنِ وَهْب في بني سَامَة بْنِ لُؤَيّ . والصُّلْبُ بنُ قَيْس بن شَرَاحِيل في نسب مَعْنِ بْن زَائِدَة الشَّيبَانِيّ

##### Türkçe

**صلب**
**صَلُبَ - يَصْلُبُ** (**صَلِبَ - يَصْلَبُ**) - **صُلْب** - **أصْلاب**
**صَلُبَ - يَصْلُبُ** (**صَلِبَ - يَصْلَبُ**) + varlık: katı olur veya katılaşır; katılıkta belirginleşir: kurur, sertleşir, güçlenir, şiddetlenir, sıkılaşır; böylece kolayca eğilmez ve bükülmez.
**صُلْب**: “فـُعـْل” vezninde, **صَلُبَ - يَصْلُبُ**’dan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: ondan âlet ismi: katı kılınmış olan: insan bedeninden yahut başka herhangi bir şeyden, katı kaya gibi, katı olmakla nitelenen kısım.
**صُلْب الإنسان**: omurganın alt kısmında ve leğen kemiğinde bedeni taşıyan ve onu birbirine bağlayan bağlar ve kaslardan olan yoğun kemiktir: özellikle lumbosakral omurga ve bağlantıları.
**صُلْب الأرض**: yerkabuğunu ve üzerindeki toprakları taşıyan sert kayalık damarlar.
**أصْلاب**: **صُلْب**’ün çoğulu.

Ve lafız, “**اليبوسة والصلابة والقساوة**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَبَلَ - يَجْبِلُ** (**جَبَلَ - يَجْبُلُ**)، **قَسَطَ - يَقْسِطُ**، **يَبِسَ - يَيْبَسُ**، **قَسَا - يَقْسُوْ**، **صَلُبَ - يَصْلُبُ** (**صَلِبَ - يَصْلَبُ**)، **هَاجَ - يَهِيْجُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**صَلُبَ - يَصْلُبُ** (**صَلِبَ - يَصْلَبُ**) + varlık: katı olur veya katılaşır; katılıkta belirginleşir: kurur, sertleşir, güçlenir, şiddetlenir, sıkılaşır; böylece kolayca eğilmez ve bükülmez.
**صَلَبَ - يَصْلِبُ** (**صَلَبَ - يَصْلُبُ**) + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu toplar ve onu başka bir şeye, direk yahut gövde veya benzeri bir şeye, tellerle veya çivilerle bağlayıp sabitleyerek tutturur.
**صُلْب - أصلاب**
	﴿Size anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeşin kızları, kız kardeşin kızları, sizi emziren anneleriniz, süt kardeşleriniz, kadınlarınızın anneleri, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız—eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz size bir günah yoktur—ve sizin **أصلابكم**’dan olan oğullarınızın eşleri ve iki kız kardeşi bir araya getirmeniz—geçmiş olan müstesna—; şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametli idi (23)﴾ **النساء** ﴿**الصلب** ile **الترائب** arasından çıkar (7)﴾ **الطارق**

**مختار الصحاح**
● [**صلب**] ص ل ب: **الصُّلْبُ** ve **الصَّلِيبُ**: şiddetli/sert; babı **ضرُف**’tur. Ve **الصُّلْبُ**: sırtta omurlu bir kemiktir. Ve **صَلَّبهُ** da: çokluk için şeddelendi; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve elbette sizi hurma gövdelerine asacağım﴾. **الصَّلِيب**’in çoğulu: iki damme ile **صُلُب** ve **صُلْبانٌ**.

**الراغب**
**صلب**
- **الصلب**: şiddetli/sert; ve katılık ve şiddet itibarıyla sırta **صلب** adı verildi. Allah Teâlâ dedi ki: }**يخرج من بين الصلب والترائب**﴿[**الطارق**/7] ve sözü:﴾**وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم**{ [**النساء**/23]; uyarı: çocuk babanın bir parçasıdır; ve bunun benzerine şairin sözü uyardı:
- 283 - Ancak bizim çocuklarımız aramızdadır * ciğerlerimizdir, yeryüzünde yürür
(Beyit Hıṭân b. el-Muallâ’nındır; **الزهرة** 2/660; **أمالي القالي** 2/189; **عيون الأخبار** 3/95’tedir.)
Ve şair dedi ki:
- 284 - **صلب** içinde, derilenmiş dizgin gibi
(Recez el-Acâc’ındır; divanında s. 293; **غريب الحديث** İbn Kuteybe 1/364; **تهذيب إصلاح المنطق** 1/134’tedir. Ve صدرُه:
**ريا العظام فخمة المخدم**)
Ve **الصلب** ve **الاصطلاب**: kemikten iç yağın çıkarılmasıdır. Ve **الصلب** ki o, insanın öldürmek için asılmasıdır; denildi ki: onun **صلب**’ini tahta üzerine bağlamaktır; ve denildi ki: ancak o, iç yağın **صلب**’indendir. Allah Teâlâ dedi ki: }Onu öldürmediler ve onu asmadılar﴿[**النساء**/157],﴾Ve elbette hepinizi asacağım﴿[**الشعراء**/49],﴾Ve elbette sizi hurma gövdelerine asacağım﴿[**طه**/71],﴾Öldürülmeleri veya asılmaları{ [**المائدة**/33]. Ve **الصليب**: asıl kökü, üzerine asılan ağaçtır. Ve **الصليب**: Hristiyanların kendisiyle yakınlık aradığı şeydir; onların, Îsâ عليه السلام’ın onun üzerinde asıldığına zannettikleri ağacın heyeti üzere olmasındandır. Ve **ثوب مصلب**: yani üzerinde **الصليب** izleri vardır. Ve **الصالب** (hummadan): **الصلب**’i kıran şey; yahut terle iç yağı çıkaran şey. Ve **صلبت السنان**: onu sivrilttim. Ve **الصلبية**: bileği taşı (biley taşı) taşlarıdır.

**ملخص اللسان**
1.    **صلب**: **الصُّلْبُ** ve **الصُّلَّبُ**: **الكاهِل**’den **العَجْب**’e kadar olan bir kemiktir; çoğulu: **أَصْلُب** ve **أَصْلاب** ve **صِلَبَةٌ**; ve **الصُّلْب** sırttandır; ve sırttan içinde **فَقَارٌ** bulunan her şey, işte o **الصُّلْب**’dür.
2.    Ve **الصَّلابَةُ**: yumuşaklığın zıddıdır. Şey **صَلُبَ** **صَلابَـةً**; o hâlde o **صَلِـيبٌ** ve **صُلْب**’tür.
3.   Ve **صَلَّبَه**: onu **صُلْباً** kıldı; onu sıktı ve onu güçlendirdi.
4. **الأَصْلاب**: yerden katılaşıp yükselen şeylerdir; ve **الصُّلُّبُ**: taşlardan şiddetli/sert olan; onların **صَلابَـةً** bakımından en şiddetlisidir.
5.    Ve **الصَّلْبُ**: **صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً**’ın masdarıdır; ve aslı **الصَّلِـيب**’dendir; o da iç yağdır. Ali’nin hadisinde: ölülerin **صَلِـيبِ**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hususunda fetva istendiği, bunun üzerine onlara karşı çıktığı; ve onunla **الـمَصْلُوب** adlandırıldı; çünkü iç yağından akan şey sebebiyledir. Ve **الصَّلْبُ**, bu bilinen öldürme şekli, bundan türemiştir; çünkü onun iç yağı ve irinli akıntısı akar. Ve onu **صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً**; ve **صَلَّبه**: çokluk için şeddelendi.
6.    Ve **الصُّلْبُ**: kuvvettir.
7.                        Ve **الصُّلْبُ**: soydur/nesep şerefidir.

**لسان العرب**

● - صلب: **الصُّلْبُ** ve **الصُّلَّبُ**: **الكاهِل**’in yanından **العَجْب**’e kadar olan bir kemiktir; çoğulu: **أَصْلُب** ve **أَصْلاب** ve **صِلَبَةٌ**’dir; Sa‘leb inşad etti:
أَما تَرَيْني، اليَوْمَ، شَيْخاً أَشْيَبَا، * إِذا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبا
Çoğul yaptı; çünkü onun **صُلْب**’ünden her bir parçayı bir **صُلْب** kıldı; Cerîr’in sözü gibi:
قال العَواذِلُ: ما لِجَهْلِكَ بَعْدَما * شابَ الـمَفارِقُ، واكْتَسَيْنَ قَتِـيرا
ve Humeyd dedi:
وانْتَسَفَ، الحالِبَ من أَنْدابِه، * أَغْباطُنا الـمَيْسُ عَلى أَصْلابِه
Sanki onun **صُلْب**’ünden her bir parçayı bir **صُلْب** kılmış gibidir. el-Lihyânî Araplardan nakletti: Bunlar, onların **صِلَبَتِهِمْ** oğullarıdır.

**الصُّلْب** sırtın (**الظَّهْر**) bir kısmıdır; sırtın her neyi ki içinde **فَقَارٌ** vardır, işte o **الصُّلْب**’dür; **الصَّلَبُ**, harekeli olarak, onda bir lehçedir; el-‘Accâc bir kadını vasfederek dedi:
رَيَّا العظامِ، فَخْمَة الـمُخَدَّمِ،
في صَلَبٍ مثْلِ العِنانِ الـمُؤْدَم،
إِلى سَواءٍ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ

Sa‘îd b. Cübeyr hadîsinde: **الصُّلْب**’de diyet vardır. el-Kuteybî dedi: Onda iki söz vardır: birincisi, eğer **الصُّلْب** kırılır da adam kamburlaşırsa onda diyet vardır; diğeri, eğer onun **صُلْب**’ü bir şeyle yaralanır da onunla **الجِماعُ** gider, ona güç yetiremezse; böylece **الجِماعُ**’a **صُلْباً** adı verildi; çünkü **الـمَنِـيَّ** ondan çıkar.

el-‘Abbâs b. ‘Abdilmuttalib’in Nebî’yi, sallallahu aleyhi ve sellem, övdüğü sözü:
تُنْقَلُ مِنْ صَالَبٍ إِلى رَحِم، * إِذا مَضَى عالَمٌ بَدا طَبَق
Denildi ki: **الصَّالَب** ile **الصُّلْب**’ü kastetti; ve o az kullanımdır.

Sırta denilir: **صُلْب** ve **صَلَب** ve **صالَبٌ**; ve inşad edildi:
كأَنَّ حُمَّى بكَ مَغْرِيَّةٌ، * بَيْنَ الـحَيازيم إِلى الصَّالَبِ

Hadîste: Şüphesiz Allah cennet için ehil yarattı; onu onlar için yarattı; ve onlar babalarının **أَصلاب**’ındadırlar.

**الأَصْلابُ**: **صُلْب**’ün çoğuludur; o sırt demektir. **الصَّلابَةُ**: yumuşaklığın (**اللِّين**) zıddıdır.

**صَلُبَ** şey **صَلابَـةً**; o hâlde o **صَلِـيبٌ** ve **صُلْب** ve **صُلَّب** ve **صلب** (1) yani şiddetlidir. Ve **رجل صُلَّبٌ**: **القُلَّبِ** ve **الـحُوَّل** gibi; ve **رجل صُلْبٌ** ve **صَلِـيبٌ**: sağlamlık sahibi; ve gerçekten **صَلُب**; ve **أَرض صُلْبَة**; çoğulu **صِلَبَة**.

Ve denilir: **تَصَلَّبَ** falan, yani sertleşti. Ve çoban hakkında sözleri: **صُلْبُ العَصا** ve **صَلِـيبُ العَصا**; ancak onlar onun develere sert davrandığını görürler; çoban dedi:
صَلِـيبُ العَصا، بادِي العُروقِ، تَرَى له، * عَلَيْها، إِذا ما أَجْدَبَ النَّاسُ، إِصْبَعا

Ve inşad edildi:
رَأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عنِّي بِقُرَّةٍ؛ * إِذا اخْتَلَفَتْ فيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ
فأَشْهَدُ لا آتِـيكِ، ما دامَ تَنْضُبٌ * بأَرْضِكِ، أَو صُلْبُ العَصا من رجالِكِ
Bunun aslı şudur: Bir adamla bir kadın sözleşmişti; derken onun ehli onu yakaladı; böylece onu **عِصِـيِّ التَّنْضُب** ile dövdüler. Ve onun yerinin ağacı ancak **التنضب** idi; böylece onu onun sopalarıyla dövdüler.

Ve **صَلَّبَه**: onu **صُلْباً** yaptı; onu sıktı ve kuvvetlendirdi; el-A‘şâ dedi:
مِن سَراةِ الـهِجانِ صَلَّبَها العُضُّ، * وَرَعْيُ الـحِمى، وطُولُ الـحِـيالِ
Yani onu sıktı. Ve **سَراةُ المال**: onun seçkinleri; teki **سَرِيّ**; denilir: **بعيرٌ سَرِيّ** ve **ناقة سَرِيَّة**. Ve **الـهِجانُ**: her şeyin seçkini; denilir: **ناقة هِجانٌ** ve **جَمَل هِجانٌ** ve **نوقٌ هِجان**. Ebû Zeyd dedi: **الناقَةُ الـهِجانُ** **الأَدْماءُ**dır; ve o, rengi katıksız beyaz olan **البَيْضاءُ**dır. Ve **العُضُّ**: şehirlerin yemi; **القَتِّ** ve **النَّوَى** gibi. Ve onun sözü: **رَعْي الـحِمى** ile **حِمى ضَرِيَّة**’yi ister; o, kralların develerinin otlağıdır; **حِمَى الرَّبَذَةِ** onun aşağısındadır. Ve **الحِـيال**: deve gebe kalmadığında **حالت**’in masdarıdır.

el-‘Abbâs hadîsinde: “Şüphesiz **الـمُغالِبَ صُلْبَ اللّهِ** mağlûptur” yani Allah’ın kuvveti.

Ve **مكان صُلْب** ve **صَلَبٌ**: kalın, taşlıdır; çoğulu: **صِلَبَةٌ**.

Ve yerden (**الأَرض**) **الصُّلْبُ**: kalın, düzleşmiş yer; çoğulu **صِلَبَةٌ**; **قُلْب** ve **قِلَبَة** gibi.

Ve **الصَّلَب** ayrıca: yerden sert olan şeydir. Şemr: **الصَّلَب** kalın, düzleşmiş **الـحَزيز** türünden bir şeydir. Başkası dedi: yerden **الصَّلَب** tepeciklerin ve tümseklerin yamaçlarıdır; çoğulu **أَصْلاب**; Ru’be dedi:
نغشى قَرًى، عارِيةً أَقْراؤُه،
تَحْبُو، إِلى أَصْلابِه، أَمْعاؤُه
el-Asma‘î: **الأَصْلابُ**, yerden sert, şiddetli, düzleşmiş olandır; ve **الأَمْعاءُ** küçük akıntı yataklarıdır. Ve onun sözü: **تَحْبُو** yani yaklaşır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَصْلاب**: yerden sertleşen ve yükselen şeydir; ve **أَمْعاؤُه**: ondan yumuşayan ve alçalan şeydir.

Ve **الصُّلْب**: **الصَّمَّان**’da bir yerdir; toprağı taşlardır; bundan dolayı sıfat ona galip geldi; ve **الصُّلْب**’ün ve onun **قِفاف**’ının iki yanı arasında, bitkisi tatlı (1) çayırlar ve düzlükler vardır; otu çoktur; bazen **الصُّلْبانِ** derler; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
سُقْنا به الصُّلْبَيْنِ، فالصَّـمَّانا
Ya **الصُّلْب**’ü kastetmiştir de zaruret için ikiledi; **رامَتانِ** dedikleri gibi; hâlbuki o bir tek **رامة**’dir. Yahut bu sıfatın galip geldiği iki yeri kastetmiştir; böylece onunla adlandırılırlar.

Ve **صَوْتٌ صَلِـيبٌ** ve **جَرْيٌ صَلِـيب**: mesel üzere.

Ve **صَلُبَ** mala karşı **صَلابة**: ona cimrilik etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
فَإِن كُنْتَ ذا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلابَـةً، * على المالِ، مَنْزورُ العَطاءِ، مُثَرِّبُ

el-Leys: koşudan ve şiddetli kişnemeden **الصُّلْبُ** şiddetli olandır; ve inşad etti:
ذو مَيْعَة، إِذا ترامى صُلْبُه

Ve **الصُّلَّبُ** ve **الصُّلَّبِـيُّ** ve **الصُّلَّبَة** ve **الصُّلَّبِـيَّة**: bileği taşı (**حجارة الـمِسَنِّ**)dır; İmru’ül-Kays dedi:
كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبِـيِّ النَّحِـيض
**السنان** ile **الـمِسَنَّ**’i kastetti. Ve denilir: **الصُّلَّبِـيُّ** cilalanmış ve **الصُّلَّب** taşlarıyla bilenmiş olandır; ve onlar, onlardan **الـمِسانُّ** yapılan taşlardır; eş-Şemmâh dedi:
وكأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِه وجَنِـينِه، * لـمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوق

Ve **الصُّلُّبُ**: taşlardan şiddetli olandır; onların sağlamlıkça en şiddetlisidir. Ve **رُمْحٌ مُصَلَّبٌ**: **الصَّلَّـبـيّ** ile bilenmiş. Ve dersin: **سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ** ve **صُلَّبٌ** da; yani bilenmiş (**مَسْنُون**).

Ve **الصَّلِـيب**: iç yağdır (**الودك**); **الصحاح**’ta: kemiklerin iç yağı (**ودكُ العِظامِ**). Ebû Harâş el-Hüzelî, atını ona benzettiği bir kartalı anarak dedi:
كأَني، إِذْ غَدَوْا، ضَمَّنْتُ بَزِّي، * من العِقْبانِ، خائِتَـةً طَلُوبا
جَرِيمَةَ ناهِضٍ، في رأْسِ نِـيقٍ، * تَرى، لِعِظامِ ما جَمَعَتْ، صَلِـيبا
Yani iç yağ.

Yani sanki ben, savaşa erkenden gittikleri vakit, **بَزِّي**’mi, yani silahımı, **عُقاباً خائِتَـةً**; yani dalan (münقadd) bir kartal(ı) (gibi) teminat altına aldım. **خاتَتْ** denir; **انْقَضَّتْ** olduğu vakit. Ve **جَرِيمَة**: **كاسِـبَة** mânâsınadır; denir ki: o, ehlinin **جَرِيمَةُ**’sidir; yani onların kazananıdır. Ve **الناهِضُ**: onun yavrusudur. Ve onun sözü **طَلُوبا**’nın nasbı: **خائتَة** için sıfat üzere (olmasındandır). Ve **النِّيقُ**: dağda en yüksek yerdir.

Ve **صَلَبَ العِظامَ** onları **يَصْلُبُها** **صَلْباً** ve **اصْطَلَبَها**: onları topladı ve pişirdi ve içyağını çıkardı ki onunla katık edinsin; ve o, **الاصْطِلابُ**’dır; yine aynı şekilde, eti kızartıp da onu akıttığı vakit (de böyledir); **الكُمَيْتُ الأَسَدِيّ** dedi ki:
وَاحْتَلَّ بَرْكُ الشِّـتاءِ مَنْزِلَه، *  وباتَ شَيْخُ العِـيالِ يَصْطَلِبُ

**احْتَلَّ**: **حَلَّ** mânâsınadır. Ve **البَرْكُ**: göğüstür; onu kış için ödünç aldı; yani kışın göğsü ve onun çoğu onun menzilinde konakladı: zamanın şiddetini ve kıtlığını vasfeder; çünkü kıtlığın çoğu ancak kış zamanında olur. Ve hadiste: Mekke’ye geldiği vakit, **أَصحابُ الصُّلُب** ona geldi; denildi ki: onlar, kemiklerden etleri alındığı vakit kemikleri toplayan kimselerdir; sonra onları su ile pişirirler; onlardan yağ çıktığı vakit onu toplarlar ve onunla katık edinirler. Denir ki: falan kimse kemikleri **اصْطَلَبَ**; onunla bunu yaptığı vakit. Ve **الصُّلُبُ** **صَليب**’in cem‘idir; ve **الصَّلِـيبُ**: içyağıdır. Ve **الصَّلِـيبُ** ve **الصَّلَبُ**: ölüden akan irinli sıvıdır. Ve **الصَّلْبُ**: **صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً**’ın masdarıdır; ve aslı **الصَّلِـيب**’dendir; o da içyağıdır. Ve Ali hadîsinde: ölülerin **صَلِـيب**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hususunda fetva soruldu; onlara karşı çıktı; ve onunla, içyağından akan şey sebebiyle **الـمَصْلُوب** isimlendirildi. Ve **الصَّلْبُ**; bu bilinen öldürme şekli, bundan türemiştir; çünkü içyağı ve irinli sıvısı akar. Ve onu **صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً**; ve **صَلَّبه**; çokluk için şeddelendi. Ve aziz tenzilde: “Onu öldürmediler ve onu **صَلَبُوه** da.” Ve onda: “Ve mutlaka sizi hurma kütüklerinde **لأُصَلِّـبَنَّكم**”; yani hurma kütükleri üzerinde. Ve **الصَّلِـيبُ**: asılmış kimsedir. Ve **الصَّليب**: nasârânın o şekil üzere edindiği şeydir. Ve **الليث** dedi: **الصَّلِـيبُ** nasârânın kıble edindiği şeydir; cem‘i **صُلْبان** ve **صُلُبٌ**’dür; **جَريرٌ** dedi ki:
لقد وَلَدَ الأُخَيْطِلَ أُمُّ سَوْءٍ، *  على بابِ اسْتِها صُلُبٌ وشامُ

Ve rahip **صَلَّبَ**: kilisesinde bir **صَليب** edindi; **الأَعشى** dedi ki:
وما أَيْبُلِـيٌّ على هَيْكَلٍ، *  بَناهُ وصَلَّبَ فيه وصارا

**صارَ**: **صَوَّرَ**. Ebû Ali el-Fârisî’den: içinde **الصَّلِـيب** gibi nakış bulunan **ثوب مُصَلَّبٌ**. Ve Âişe hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir elbisede **التَّصْلِـيب** gördüğü vakit onu **قَضَبه** idi; yani ondan **التَّصْلِـيب** yerini kesti. Ve hadiste: **الثوب الـمُصَلَّبِ** içinde namazdan nehyetti; o, içinde haçlar misali nakış bulunan şeydir. Ve Âişe hadîsinde de: ona bir **عِطافاً** uzattım; onda **تَصْلِـيباً** gördü; dedi ki: onu benden uzaklaştır. Ve Ümmü Seleme hadîsinde: **الثيابَ الـمُصَلَّبةَ**’yi kerih görürdü. Ve Cerîr hadîsinde: Hasan’ın üzerinde **ثوباً مُصَلَّباً** gördüm. Ve **الصَّلِـيبانِ**: kovaya, iki **العَرْقُوَتَيْنِ** gibi, enlemesine konulan iki ağaçtır; ve kovayı **صَلَبَ** ve onu **صَلَّبَ**. Ömer’in öldürülmesi kıssasında: oğlu Ubeydullah çıktı da Acemî Cüfeyne’ye vurdu; onun iki gözü arasına **فَصَلَّب**; yani onu enine vurdu; ta ki darbe **الصَّلِـيب** gibi oldu. Bazı hadiste: Ömer’in yanında namaz kıldım, Allah ondan razı olsun; belime elimi koydum; namaz kılınca dedi: bu, namazda **الصَّلْبُ**’dur. Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ondan nehyederdi; yani **الصَّلْب**’e benzer; çünkü adam **صُلِبَ** edildiği vakit eli ve kol açıklığı kütük üzerinde uzatılır.

Ve namazda **الصَّلْب**’ün heyeti: kıyamda iki elini iki böğrüne koyması ve iki üst kolu arasında açıklık yapmasıdır. Ve **الصَّلِـيبُ**: develerin damgalarından bir türdür. Ebû Ali **التَّذْكَرةِ**’de dedi: **الصَّليبُ** büyük ve küçük olabilir; ve yanaklarda, boyunda ve uyluklarda olur. Ve denildi: **الصَّلِـيبُ** şakakta bir damgadır; ve denildi: boyunda, biri diğerinin üzerinde iki çizgidir. Ve **بعير مُصَلَّبٌ** ve **مَصْلُوب**: damgası **الصَّليب**’tir. Ve **ناقة مَصْلُوبة** da böyledir; Sa‘leb inşad etti:
سَيَكْفِـي عَقِـيلاً رِجْلُ ظَبْـيٍ وعُلْبةٌ،  *  تَمَطَّت به مَصْلُوبةٌ لم تُحارِدِ

Ve **إِبلٌ مُصَلَّبة**. Ebû Amr: deve **أَصْلَبَتِ** **إِصْلاباً**; ayağa kalkıp boynunu göğe doğru uzattığı vakit; yavrusu onu emdiği vakit ona bütün gücüyle süt versin diye; ve bazen bu onu **صَرَمَها** eder; yani sütünü keser. Ve **التَّصْلِـيبُ**: kadın için başörtüsünden bir türdür. Ve erkeğe, sarığın **تَصْلِـيب**’inde namaz kılması mekruh görülür; ta ki onu, bir kısmını bir kısmı üzerine sarım yaparak **كَوْراً** kılsın. Denir: **خِمار مُصَلَّبٌ**; ve kadın başörtüsünü **صَلَّبَتْ**; ve o, kadınlar yanında bilinen bir giyiniştir. Ve hurma tanesi **صَلَّبَتِ**: kuruluğa ulaştı. Ve Ebû Hanîfe dedi: Araplardan bir şeyh dedi ki: insanların yediği en hoş lokma, **صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ**’dir; böyle rivayet etti: **مُصَلِّبةٌ**, **بالهاءِ**. Ve denir: yaş hurma **صَلَّبَ**; kuruya ulaştığı vakit; o hâlde o, **مُصَلِّب**’dir, lâmın kesresiyle; üzerine pekmez dökülüp yumuşatıldığı vakit ise o, **مُصَقِّر**’dir. Ebû Amr: yaş hurma kuruluğa ulaştığı vakit işte o **التَّصْلِـيب**’dir; ve **صَلَّبَ** olmuştur; ve Mâzenî hurmanın vasfında inşad etti:
مُصَلِّبة من أَوْتَكى القاعِ كلما *  زَهَتْها النُّعامى خِلْتَ، من لَبَنٍ، صَخْرا

**أَوْتَكَى**: **تَمر الشِّهْريزِ**’dir. Ve **لَبَنٌ**: bizzat bir dağın adıdır. Şemmer: denir: güneş onu **صَلَبَتْه**; onu **تَصْلِـبُه** ve **تَصلُبُه** **صَلْباً**; onu yaktığı vakit; o hâlde o, **مَصْلُوب**’dur: yakılmış; Ebû Züeyb dedi ki:
مُسْتَوْقِدٌ في حَصاهُ الشمسُ تَصْلِـبُه، *  كأَنه عَجَمٌ بالبِـيدِ مَرْضُوخُ

Ebû Ubeyde hadîsinde: **تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ**; yani **صُلْبة**. Ve Medine hurması **صُلْبٌ**’dür. Ve denir: **تَمْرٌ مُصَلِّب**; lâmın kesresiyle; yani kuru, sert. Ve hummadan **الصالِبُ**: titremesiz sıcak olanıdır; müzekker de zikredilir, müennes de. Ve denir: onu humma **بصالِبٍ** ile tuttu; ve onu **حُمَّى صالِبٌ** tuttu; birincisi daha fasîhtir; ve neredeyse izafet yapmazlar; ve ona karşı **صَلَبَتْ**; fetha ile; **تَصْلِبُ**; kesra ile; yani devam etti ve şiddetlendi; o hâlde o, ona karşı **مَصْلوب عليه**’dir. Ve humma **صالِباً** olduğu vakit denilir: ona karşı **صَلَبَتْ**. İbn Büzurc dedi: Araplar baş ağrısından da **الصالِبَ** yaparlar; ve inşad etti:
يَرُوعُكَ حُمَّى من مُلالٍ وصالِبِ

Ve başkası dedi: **الصالِبُ**; onunla beraber şiddetli sıcak olan, ve onunla beraber soğuk olmayan (hummadır). Ve onu **صالِبٌ** aldı; yani titreme; Sa‘leb inşad etti:
عُقاراً غَذاها البحرُ من خَمْرِ عانةٍ، *  لها سَوْرَةٌ، في رأْسِه، ذاتُ صالِبِ

Ve **الصُّلْبُ**: kuvvettir. Ve **الصُّلْبُ**: soydur. **عَدِيّ بن زيد** dedi ki:
اجْلَ أَنَّ اللّهَ قد فَضَّلَكُمْ، *  فَوقَ ما أَحْكَى بصُلْبٍ وإِزارْ

İkisiyle de birlikte tefsir et.

Ve **الإِزار**: iffettir. Ve rivayet olunur:
فوقَ من أَحْكأَ **صُلْباً** بـ**إِزارْ**
yani **صُلْباً**’ı sıktı: yani sırtı. بـ**إِزار**: yani onunla kuşanılan şey. Ve Araplar, **النَّسرِ الواقِـعِ**’in arkasındaki dört yıldızı **صَلِـيباً** diye adlandırır. Ve bazı nüshalarda, muhaddis şeyh İbnü’s-Salâh’ın hattıyla bir hâşiye gördüm; sûreti şudur: Bu dört yıldız hakkında doğru olan, “**النَّسرِ الطائِرِ**’in arkasında” denilmesidir; çünkü onlar onun arkasındadır, **الواقع**’in arkasında değil. Dedi: Bu, Cevherî’nin onda vehmettiği şeylerdendir.

**الليثُ**: Ve **الصَّوْلَبُ** ve **الصَّوْليبُ**, yere saçılan sonra üzerine sürülen tohumdur; **الأَزهري** dedi: Onu Arapça görmüyorum. Ve **الصُّلْبُ**: bir yerin adıdır; Zû’r-Rumme dedi:
كأَنه، كـلَّما ارْفَضَّتْ حَزيقَتُها، *  بـ**الصُّلْبِ**، مِن نَهْسِه أَكْفالَها، كَلِبُ

Ve **الصُّلَيبُ**: bir mevkiin adıdır; Selâme b. Cendel dedi:
لِـمَنْ طَلَلٌ مثلُ الكتابِ الـمُنَمَّقِ، *  عَفا عَهْدُه بين **الصُّلَيْبِ** ومُطْرِقِ

Mقاييس اللغة:
(**صلب**) **الصاد** ve **اللام** ve **الباء** iki asıldır: bunlardan biri şiddete ve kuvvete delâlet eder; diğeri ise **الوَدَك**’ten bir cinstir.
Birincisi **الصُّلب**’dür; o, şiddetli olan şeydir. Yine **الظَّهر** kuvvetinden dolayı **صُلْباً** diye adlandırıldı. Ve denilir ki: **الصَّلَبَ** **الصُّلْبُ**’dür. Ve inşad olunur:
* **في صَلَبٍ مثلِ العِنانِ المُؤْدَم**([8]) *
Bundan da **الصَّالب** (humma’dan)dır; o, şiddetli olandır. Dedi:
وماؤُكما العذب الذي لو شربتُهُ *** وبي صالبُ الحمَّى إِذاً لَشَفَاني([9])
Ve **الكسائيّ** hikâye etti: **صَلَبَتْ عليه الحمَّى**; yani ona devam etti ve şiddetlendi; artık o, onun üzerinde **مصلوبٌ**’dur.
Babdan **الصُّلّبيَّة**: **حجارة المِسَنّ**([10]); denilir: **سِنان مصَلَّبٌ**, yani bilenmiş. Ondan **التّصليب**; o, **الرُّطَب**’ın kuruluğa ulaşmasıdır; denilir: **صَلَّبَ**. Babdan **الصَّليب**; o, **العَلَم**’dır. **النابغة** dedi:
ظلَّتْ أقاطيعُ أنعامٍ مؤبّلةٍ  *** لدى صَلِيبٍ على الزوراءِ منصوبِ([11])
Diğer asla gelince: **الصَّليب**; o, kemiğin **وَدَك**’idir. Denilir: **اصطَلَبَ الرجُل**; yani kemikleri topladı da onun **وَدَك**’ini çıkardı; onunla katık edinsin diye. Ve inşad etti:
* وباتَ شَيخ العِيال يَصطَلِبُ([12]) *
Dediler: **المصلوب** bununla adlandırıldı; sanki yağ yüzünde akıyor gibidir.([13])[**والصليب: المصلوب**] Sonra, komşuluk sebebiyle, üzerine gerildiği şeye **صَليباً** adı verildi. Ve **ثوب مُصَلَّبٌ**: üzerinde **صَليب** nakşı varsa. Ve hadiste **الثوب المصلَّب** hakkında: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم “onu bir elbisede gördüğü zaman **قَضَبه** idi”; yani onu kesti. Şu ise ki denilir: **الصَّولَبَ** tohumdur; yerin yüzüne saçılır, sonra üzerine sürülür; aslı olmayan, sonradan türetilmiş sözden bir kelâmdandır.

القاموس المحيط:
**الصُّلْبُ**, zamme ile; ve **كسُكَّرٍ** ve **أميرٍ** gibi: şiddetli olan. **صَلُبَ**, **ككَرُمَ** ve **سَمِعَ** gibi; **صلابةً**; ve **صَلَّبَ تَصْليباً**; ve ben onu **صَلَّبْتُ**; ve zamme ile ve hareke ile: **الكاهِل**’in yanından **العَجْب**’e kadar olan bir kemik; **كالصَّالِبِ** gibi; çoğulu: **أصْلُبٌ** ve **أصْلابٌ** ve **صِلَبَةٌ**. Ve kalın, taşlaşmış yer; çoğulu: **صِلَبَةٌ**. Ve zamme ile: soy-sop ve kuvvet. Ve **ع**: **الصَمَّانِ**’da (bir yer adı). Ve onun sözü:
سُقْنا بِه الصُّلْبَيْنِ والصَّمَّانا
Ya zaruret için tesniyedir; **كَرامَتَينِ** (kelimesi) **في رامَةٍ**’da olduğu gibi; yahut ikisi, bu sıfatın kendilerine galip geldiği iki yerdir. Ve **صَلَبَه**, **كَضَرَبَه** gibi: onu **مَصْلوباً** yaptı; **كصَلَّبَهُ تَصْليباً** gibi. Ve humması onun üzerinde: devam etti ve şiddetlendi. Ve eti: onu kızarttı. Ve kemikleri: onun yağını çıkardı; **كاصْطَلَبَهَا** gibi. Ve onu yaktı; **يَصْلِبُه** ve **يَصْلُبُه**. Ve kovayı: üzerine iki **صَليب** yaptı. Ve **الصَّليبُ**: yağ; **كالصَّلَبِ** gibi; harekeli. Ve **المَصْلوبُ**; çoğulu: **ككُتُبٍ**. Ondandır hadis: “**لَمَّا قَدِمَ مكةَ أتاه أصْحابُ الصُّلُب**”; yani kemikleri toplayan, yağını çıkaran ve onunla katık edinenler. Ve sancak. Ve **النُّجُمُ الأَرْبَعَةُ**: **النَّسْرِ الطَّائرِ**’in arkasındaki dört yıldız. Ve **الجَوْهَرِيِّ**’nin sözü: **الواقع**’ın arkasındaki; bir yanılmadır. Ve Hristiyanlarınki. Ve **صَلَبوا**: bir **صَليب** edindiler. Ve develer için bir dağlama nişanı. Ve **حُمَّى صالِبٌ**: onda titreme vardır. Ve **الصُّلَيْبُ**, **كزُبَيْرٍ** gibi: **ع**. Ve bir dağ. Ve **كَصُرَدٍ** gibi: bir kuş. Ve **الصَّوْلَبُ** ve **الصَّوْلِيبُ**: tohum; saçılır, sonra üzerine sürülür. Ve **ذُو الصَّليب**: **الْأَخْطَلُ التَّغْلَبِيُّ** şairdir. Ve **الصُّلْبُوبُ**: mizmar. Ve **التَّصْلِيبُ**: kadın için bir başörtüsü. Ve **دَيْرُ صَليبا**: Şam’da. Ve **دَيْرُ صَلوبَا**: Musul’da bir **ة**. Ve **الصَّلوبُ**: **ع**. Ve **تَصْلَبُ**, **كَتَمْنَعُ** gibi: Necd’de bir su yeri.
Ve dişi deve **أصْلَبَتِ**: kalktı ve boynunu göğe doğru uzattı; yavrusuna bütün gücüyle süt versin diye. Ve **الصُّلّبُ**, **كسُكَّرٍ** gibi; ve **الصُّلَّبِيَّةُ** ve **الصُّلَّبِيُّ**: bileği taşının taşı. Ve **الصُّلَّبِيُّ**: onunla parlatılan ve bilenendir. Ve **صَلَّبَ الرُّطَبُ**: kurudu; artık o, kesre ile **مُصَلِّبٌ**’dir.

تاج العروس:
**صلب**
**الصُّلْبُ** zamme iledir. Ve **الصُّلَّبُ** **كَسُكَّرٍ** gibidir. Ve **الصَّلِيبُ** **مِثْلُ أَمِيرٍ**: o, şiddetli olandır. Denilir: **رَجُلٌ صُلَّبٌ** **مِثْلُ الْقُلَّبِ** ve **الحُوَّلِ**; ve **رَجُلٌ صُلْبٌ** ve **صَلِيبٌ**: **ذُو صَلاَبَة**. Mecazdandır: o, dininde **صُلْبٌ** ve **صُلَّبٌ**’dür; ve o, sözlüklerin **صُلْب**’üdür ve değneğin **صَلِيب**’idir. Ve **الْعَبَّاس** hadîsinde: “**المُغَالِبَ صُلْبَ اللهِ مَغْلُوبٌ**”; yani Allah’ın kuvveti. Ve dersin: “**صُلْبُ الله لا يُغَالَب**”. Ve şey **صَلُبَ** oldu; **كَكَرُم** gibi; onun üzerine **الجَوْهَرِيُّ** ve **ابْنُ سِيدَه** ve **الفَيُّومِيُّ** ve **ابْنُ فَارِس** **صَلِبَ**’i, **سَمع** gibi, kısalttılar. **ابْنُ القَطَّاع** ve **الصَّاغَانِيُّ**, **ابْنِ الأَعْرَابِيّ**’den **صَلِبَ**’i **صَلاَبَةً** olarak hikâye etti; o, yumuşaklığın zıddıdır. Mecazdandır: falan **تَصَلَّبَ**; yani sertleşti. Ve çoban hakkında sözleri: **صُلْبُ العَصَا** ve **صَلِيبُ العَصَا**; ancak, onun develere sert davrandığını görürler. **الرَّاعِي** dedi:
" صَلِيبُ العَصَا بَادِي العُرُوقِ تَرَى لَهُعَلَيْهَا إِذَا مَا أَجْدَبَ النَّاسُ إِصْبَعَا كذا في المحكم وقَوْله :
فأَشْهَدُ لا آتِيكِ مَا دَام تَنْضُبٌ ... بأَرْضِك أَو صُلْبُ العَصَا مِنْ رَجَالِكِ
Ve **صَلَّب** **تَصْلِيباً**: onu **صُلْباً** yaptı, kuvvetlendirdi ve sıktı; ve ben onu **صَلَّبْتُ**. **الأَعْشَى** dedi:
مِنْ سَرَاةِ الهِجَانِ صَلَّبَهَا العُضُّ ... ورَعْيُ الحِمَى وطُولُ الحِيَالِ
Yani onu sıktı. Ve **العُضُّ**: şehirlerin yemi; **القَتِّ** ve **النَّوَى** gibi. Ve **الحِمَى** ile **حِمَى ضَرِيَّة**’yi kasteder; o, kralların develerinin otlağıdır; onun aşağısında **حِمَى الرَّبَذَة** vardır. Ve **الحِيَال**: **حَالَت** dişi devenin kaynağıdır; yani gebe kalmadığı zaman. **الصُّلْبُ** zamme ile: **المِصْبَاح**’ta artırdı; ve **اللام**’ın zamme edilmesi, tâbi kılma yoluyla; ve o, doğrusudur. Bazılarının “iki zamme ile bir dildir” sözü sabit olmayan bir dildir. Bunu şeyhimiz söyledi. **الصَّلَبُ** hareke ile: **الْكَاهِل**’in yanından **العَجْب**’e kadar olan bir kemiktir; **المُحكَم** ve **الكِفَايَة**’de de böyledir. **الفَيُّومِيُّ** dedi: **الصُّلْبُ** sırttandır; ve her şeyin sırtından, onda omurlar bulunan şey; işte o **الصُّلْبُ**’dür. Ve **الصَّلَب** hareke ile, onda bir dildir; **اللِّحْيَانِيّ** onu hikâye etti; ve **العَجَّاج**’dan, bir kadını vasfederken, inşad etti:
" رَيَّا العِظَامِ فَخْمَةُ المُخَدَّمِ
" في صَلَبٍ مِثْلِ العِنَان المُؤْدَمِ
" إِلى سَوَاءِ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ
Ve **سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ** hadîsinde: **في الصُّلْب الدِّيَةُ**. Ve cimaa **صُلْباً** adı verilir; çünkü meni ondan çıkar; **كالصَّالِب** gibi. **العَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ المُطَّلِب** رضي الله عنه, Peygamber’i صلى الله عليه وسلم överken dedi:

**تُنْقَلُ**: **صَالِبٍ**’den **رَحِم**’e nakledilir ... **إِذَا مَضى عَالَمٌ بَدَا طَبَقُ**. Denildi ki: **الصّالِب** ile **الصُّلْبَ**’ü kastetti; ve o, kullanımı azdır; bunu İbnü’l-Esîr söylemiştir. Şeyhimiz dedi: Dedim ki: Birden fazla kimse, bunun bu şiirden başka yerde işitilmediğini iddia etti; bitti. Dedim ki: Bilakis, onun dışında bir şiirde de vârid olmuştur:
" **بَيْنَ الحَيَازِيمِ إِلى الصَّالِبِ**; onu **لِسَانِ العَرَبِ**’de gör. Çoğulu: **أَصْلُبٌ**. Leys inşâd etti:
" **أَمَا تَرَيْنِي اليَوْمَ شَيْخاً أَشْيَبَا**
" **إِذَا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبَا**
Çoğul yaptı; çünkü sırtının her bir parçasını bir **صُلْب** ve **أَصْلاَبٌ** kıldı. Humeyd dedi:
" **وانْتَسَفَ الجَالبَ من أَنْدَابِهِ**
" **إِغْبَاطُنا المَيْسَ عَلَى أَصْلاَبه**
Sanki sırtının her bir parçasını bir **صُلْب** kılmış gibidir. Ve **صِلَبَة** ( **عِنَبَة** gibi). Lihyânî Araplardan nakletti: **هؤلاَءِ أَبْنَاءُ صِلَبَتِهِم**. Bütün bunlar, İbn Sîde’nin **المحكم**’deki nassıdır. Ve **صِلْبة**’yi kesre ile artırdı. Dedi: Onu sabit görmüyorum; ancak **صِلَبَة**’den ( **عِنَبة** gibi) hafifletilmiş olması müstesna.

**الصُّلْبُ** ve **الصَّلَبُ** (arzdan): kalın, taşlı, düz (yumuşakça eğimli) yer. Ve **مَكَان صُلْب** ve **صَلَب**: kalın, taşlı. **المَحْجَرُ** nüshasında, **مَفْعَل** vezni üzere **المَحْجَرُ** (şeklindedir). Çoğulu: **صِلَبَةٌ** ( **عِنَبَة** gibi). Ve **الصَّلَبُ** (harekeli) ayrıca: yerden sert olan şey. Şemir’den: **الصَّلَبُ**: kalın, düz **الحَزِيز** türünden bir şey. Başkası dedi: arzdan **الصَّلَبُ**: tepeciklerin ve yükseltilerin dayanaklarıdır; çoğulu **أَصْلاَبٌ**’dır. Rü’be dedi:
" **نَغْشَى قَرَى عَارِيَةِ أَقْرَاؤُه**
" **تَحْبُو إِلى أَصْلاَبِه أَمْعَاؤُه**
Asma’î dedi: **الأَصْلاَبُ**: yerden, şiddetli sert, düz olan **الصَّلَبُ**’dir; **الأَمْعَاءُ**: küçük akıntı yollarıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَصْلاَبُ**: yerden sertleşen ve yükselen şeydir; **وأَمْعَاؤُه**: yumuşayan ve alçalan şeydir. **الأَسَاس**’ta mecazda: **ومَشَى في صَلاَبَةٍ مِنَ الأَرْضِ**. Ve bir müddet ekilmemiş araziye denir: **إِنَّها أَصْلاَبٌ مُنْذُ أَعْوَامٍ** ve **صَلُبَتْ مُنْذُ أَعْوَامٍ**.

**الصُّلْبُ** (damme ile): soy-sop ve kuvvet. ‘Adiyy b. A‘vâm dedi:
**إِجْلَ أَنَّ اللهَ قد فَضَّلَكُم ... فَوْقَ مَا أَحْكَي بصُلْب وإِزَارْ**
İkisiyle birlikte tefsir edildi; **الإِزَارُ**: iffet(=namusluluk). Ve şöyle rivayet edilir:
" **فَوْقَ مَنْ أَحْكَأَ صُلْباً بإِزَارْ**
Yani: **صُلْباً**’ı, yani sırtı, **إِزَارٍ** ile, yani kuşanılan şey ile, sıkıca bağladı; **الحمكَم**’de böyledir; **حَكَأَ** maddesinde geçti. Ebû ‘Amr’dan: **الصُّلْبُ**: soy-sop; **الإِزَارُ**: iffet.

**الصُّلْبُ**: **الصَّمَّان**’da ( **شَدَّادِ** gibi) bir yer adıdır; toprağı taştır; bu vasıf ona galip gelmiştir. **الصُّلْب**’ün iki yanı ve **قِفَافِه** arasında, bitkisi tatlı, otu çok, bahçeler ve düzlükler vardır; bazen **الصُّلْبَانُ** derler. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin sözü:
" **سُقْنَا بِهِ الصُّلْبَيْنِ والصَّمَّانا**
Ya tesniyedir; yani murad **الصُّلْب**’dür; ancak zaruret için ikiledi; **كَرَامَتَيْنِ في رَامَةٍ** gibi; yani o ancak bir tek **رَامَةٌ**’dır. Yahut ikisi, bu vasfın galip geldiği iki yerdir; onunla adlandırılırlar. Bu, **المُحْكَم**’in ibaresinin aynısıdır; İbn Manzûr onu **لِسَان العَرَب**’de nakletti.

**الصُّلْبُ** ayrıca: bir arazinin adıdır. Zü’r-Rumme dedi:
**كأَنَّه كُلَّمَا ارْفَضَّت حَزِيقَتُهَا ... بالصُّلْبِ من نَهْسِهِ أَكفَالَها كَلِبُ**

**المِصْبَاح**’ta: **صَلَبَه** yani öldürdü; **ضَرَبَه** gibi; **صَلْباً**: onu asılmış kıldı. **لِسَان العَرَب**’de: **والصَّلْبُ** bu bilinen öldürme şeklidir. Aslı **الصَّلِيبِ**’dendir; o da iç yağdır; yakında gelecektir. Ve onu **صَلَبَه** ( **صَلَّبَهُ** gibi) **تَصْلِيباً**; çokluk için şeddelendi. **التَّنْزِيل**’de: **وما قَتَلُوه وَمَا صَلَبُوه ولكن شُبِّه لَهُم**; ve onda: **ولأُصَلِّبَنَّكُم في جُذُوعِ النَّخْلِ**.

**قد صَلَبَتْ حُمَّاهُ عَلَيْه**: **ضَرَب** bâbından **تَصْلِبُ**; yani sürdü ve şiddetlendi; o, ona tutulmuş **مَصْلُوبٌ عَلَيْه**’dir. Humma **صَالِباً** olunca denir: **صَلَبَتْ عَلَيْه**.

**صَلَبَ اللَّحْمَ**: onu kızarttı da ondan, yani iç yağını akıttı. **صَلَبَ العِظَامَ يَصْلُبها صَلْبَاً**: onları topladı ve pişirdi; iç yağını çıkardı ki onunla katık edinsin; **اصطَلَبَها** gibi. Kumeyt el-Esedî dedi:
**واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّتَاءِ مَنْزِلَه ... وبَاتَ شَيْخُ العِيَالِ يَصْطَلِبُ**
**المِصْبَاح**’ta: **اصْطَلَب الرجلُ**: kemikleri toplayıp onların **صَلِيبَها**’sını çıkardığında; o, iç yağdır; onunla katık edinir.

Şemir’den: denir: **صَلَبَه الحَرُّ** yani onu yaktı; kesre ile **يَصْلِبه** ve damme ile **يَصْلُبُه**; **صَلْباً**. Ve **صَلَبَتْه الشمسُ**; o, **مَصْلُوبٌ**’dur: yakılmış. Ebû Züeyb dedi:
**مُسْتَوْقِدٌ في حَصَاهُ الشّمسُ تَصْلبُهُ ... كأَنَّه عَجَمٌ بالبِيدِ مَرْضُوحُ**

**صَلَب الدَّلْوَ** ve **صَلَّبَها**: onun üzerine—bir nüshada: onun üzerine—(ve birincisi doğrudur) iki **صَلْيبَيْن** yaptı; onlar, kovaya, iki **العَرْقُوَتَيْن** gibi enlemesine konulan iki tahta parçasıdır; **لِسَانِ الْعَرَب**’de böyledir.

**الصَّلَيبُ**: iç yağ. **الصَّحَاح**’ta: kemiklerin iç yağı. Ebû Hirâş el-Hüzelî, bir kartalı anıp atını ona benzeterek dedi:
**جَرِيمَةَ نَاهِضٍ في رأْسِ نِيقٍ ... تَرَى لِعِظَامِ مَا جَمَعَتْ صَلْيبَا**
Yani iç yağ. ‘Alî hadîsinde: ölülerin **صَلِيبِ**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hakkında fetva istendi de onlara karşı çıktı. Ve asılan kimse, ondan iç yağı aktığı için bu adla adlandırıldı. Ve **الصَّلْبُ** bu bilinen öldürme şeklidir; bundan türemiştir; çünkü onun iç yağı ve irinli akıntısı akar. **الصَّلَبِ** (harekeli) gibi. Ve **المَصْلُوب**’un çoğulu: **صُلُبٌ** ( **كُتب** gibi).

Bundan hadîs: O, sallallahu aleyhi ve sellem, Mekke’ye—şerefi artırılmış olarak—geldiğinde, **أَصْحَابُ الصُّلُبِ** ona geldi. Denildi ki: yani etleri sıyrılıp ayrıldığında kemikleri toplayanlar; onları suyla pişirirler, iç yağını çıkarırlar ve onunla katık edinirler.

**الصَّلِيبُ**: ( **العَيْن** ve **اللاَّم**’ın fethiyle) sancak. Nâbiga dedi:
**ظَلَّت أَقَاطِيع أَنْعَامٍ مُؤَبّلَةٍ ... لَدَى صَلِيبٍ على الزَّوْرَاءِ مَنْصُوبِ**
Ve **الزَّوْرَاءُ**: kasıttan ve istikametten meyleden çöl. Asma’î dedi: **الزَّوْرَاءُ**: **الرُّصَافَة**’dir; Hişâm’ın **رُصَافَة**’si; Nu‘mân’ındı ve o, onun valisiydi. Denildi ki: Nâbiga sancağı **صَلِيباً** diye adlandırdı; çünkü onun üzerinde **صَلِيب** vardı; çünkü o Hristiyandı.

**الصَّلِيبُ**: **النَّسْرِ الطَّائِرِ**’in arkasındaki dört yıldız. Cevherî’nin “**الوَاقِع**’ın arkasında” sözü bir yanılmadır; şeyh muhaddis İbnü’s-Salâh’ın hattıyla bazı nüshaların kenarında böyle bulundu. Dedi: Bu, Cevherî’nin onda yanıldığı şeylerdendir. **لِسَان الْعَرَب**’de böyledir.

**الصَّلِيبُ**: Hristiyanlarınki; çoğulu **صُلْبَانٌ**. Leys dedi: **الصَّلِيبُ**: Hristiyanların kıble edindikleri şey; çoğulu **صُلُبٌ**. Cerîr dedi:
**لقد وَلَدَ الأُخَيْطلَ أُمُّ سَوْءٍ ... على بَاب اسْتِها صُلُبٌ وشَامُ**
**الرُّهْبَانُ قَدْ صَلَّبُوا**: kiliselerinde bir **صَلِيباً** edindiler. **المِصْبَاح**’ta: **ثَوْبٌ مُصْلَّبٌ** yani onda **الصَّلِيب** gibi bir nakış vardır. Âişe hadîsinde: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem, bir elbisede **التَّصْلِيبَ** gördüğünde onu **قَضَبه**; yani ondan **التَّصْلِيب** yerini kesti. Hadîste: **الثَّوْبِ المُصَلَّب** içinde namaz kılmaktan nehyetti; o, içinde **الصُّلْبَان** emsali nakış bulunan şeydir. Âişe hadîsinde ayrıca: Ona bir **عِطَافاً** uzattım; onda **تَصْلِيباً** gördü de dedi: Onu benden uzaklaştır. Ümmü Seleme hadîsinde: **الثِّيَابَ المُصَلَّبَةَ**yi kerih görürdü. Cerîr hadîsinde: Hasan’ın üzerinde **ثَوْباً مُصَلَّباً** gördüm. Bütün bunlar **التَّهْذِيب**’dedir.

**الصَّلِيبُ**: develer için bir dağlama işareti. **المُحكَم**’de: develerin dağlama işaretlerinden bir tür. Ebû ‘Alî **التَّذْكِرَة**’de dedi: **الصَّلِيبُ** büyük ve küçük olabilir; yanaklarda, boyunda ve uyluklarda olabilir. Denildi ki: **الصَّلِيبُ**: şakakta bir dağlama demiridir. Denildi ki: boyunda, biri diğerinin üzerinde iki çizgidir. Ve **بَعِيرٌ مُصَلَّبٌ** ve **مَصْلُوبٌ**: dağlaması **الصَّلِيبُ** olan. Ve **نَاقَةٌ مَصْلُوبَةٌ** de böyledir. Sa‘leb inşâd etti:
**سَيَكْفِي عَقِيلاً رِجْلُ ظَبْيً وعُلْبَةٌ ... تَمَطَّتْ بِهِ مَصْلُوبَةٌ لم تُحَارِدِ**

Ve **إِبِل مُصَلَّبَةٌ**. Ve **الأَسَاس**’ta: ve **حَبَشِيٌّ مُصَلَّبٌ**: yüzünde onun nişanı vardır. Denilir: **أَخَذَتْه الحُمَّى بصَالِبٍ** ve **أَخَذَتْه حُمّى صَالِبٌ**; birincisi daha fasîhtir ve neredeyse izâfe etmezler. Ve **الصَّحَاح**’ta, **المُحكَم**’da ve **المشرق**’te: hummadan **الصَّالِبُ**: sıcak olan, **النَّافِضِ**’in zıddı. Ve son ikisinde artırdı: müzekker de yapılır, müennes de yapılır. Ve **الفَرَّاءُ** nakletti: izâfesiz **حُمَّى صَالِبٍ** ve izâfe ile **حُمَّى صَالِب**. Ve **صَالِبٌ**: bir humma; bunu şeyhimiz **لِسَان الْعَرَب**’da nakletti. **ابنُ بُزُرْج** dedi: Araplar baş ağrısından **الصَّالِبَ** yaparlar. Ve inşâd etti:
" يَروعُك حُمَّى من مُلاَلٍ وصَالِبِ

Ve başkası dedi: **الصَّالِبُ**: yanında şiddetli sıcaklık olan ve yanında soğukluk olmayan (hummadır). Ve denildi: o, içinde titreme ve ürperme olan (hummadır). **ثعلب** inşâd etti:
عُقَاراً غَذَاهَا البَحْرُ من خَمْرِ عَانةٍ
لَهَا سَوْرَةٌ في رَأْسِه ذَاتُ صَالِبِ

Ve **الصُّلَيْب** **زُبَيْر** gibi: **ع**; **المحكم**’da böyle. Ve **سَلاَمَة بْنِ جَنْدَل**’e ait inşâd etti:
لِمَنْ طَلَلْ مِثْلُ الكِتَابِ المُنَمَّقِ ...
عَفَا عَهْدُه بَيْن الصُّلَيْبِ ومُطْرِقِ

**المَرَاصِد** ve **التَّكْمِلَة**’de olan: onun **كَاظِمَة** yanında bir dağ olduğudur; onda Araplar için bir vak‘a vardır; **البكريّ** de onu böyle söyledi. **صُلَبٌ** **صُرَدٍ** gibi: şahine benzeyen fakat avlanmayan bir kuş; ve şiddetli ötüşlüdür; **العُبَاب**’da böyle. Ve ondan **الدَّمِيريّ** **حَيَاةِ الْحَيَوَان**’da nakletti. Dedim: ve o, **أَبي عَمْرو**’nun sözüdür. **الليث**’ten: **الصَّوْلَبُ** **جَوْهَر** gibi ve **الصَّوْلِيبُ** yâ’nın ziyadesiyle; ve bazı ana kaynaklarda **الصَّيْلِيبُ** yâ ile, vâv’ın yerinde; o, toprağa saçılan sonra üzerine çapalanan tohumdur. **الأَزْهريّ** dedi: onu Arapça görmüyorum. Ve **ذُو الصَّلِيبِ**: şair **الأَخْطَل التَّغْلبِيِّ**’nin lakabıdır. Ve **الصُّلْبُوب** **عُصْفُور** gibi: mizmardır; ve denildi: mizmarın başındaki kamıştır. Ve **التَّصْلِيبُ**: kadın için bir başörtüsüdür; **الخَاء المُعَجَمَةِ**’nin kesri iledir; bizde böyle ضبط edilmiştir; ve **المُحْكم**’da, İbn Sîde’nin hattıyla da böyledir. Ve bazı nüshalarda onun zammı ile bulunur; o hatadır; çünkü ondan maksat bilinen bir şekildir. Ve erkeğe, onu bir kısmını bir kısmı üstüne dolanmış bir sarık kıvrımı yapıncaya kadar, sarığın **تَصْلِيبِ**’inde namaz kılması mekruh görülür. Denilir: **خِمَارٌ مُصَلَّب**. Ve kadın **خِمَارَهَا**’yı **صَلَّبْتِ**; o, kadınlar yanında bilinen bir giyiniştir. Ve Şam’da, **بَابِ الفِرْدَوْس** karşısında **دَيْرُ صَلِيبَا**. Ve Musul’da **دَيْرُ صَلُوبا**: **ة**. Ve **الصَّلُوبُ** **صَبُور** gibi: **ع**. Ve **تَصْلَبُ** **تَمْنَع** gibi; nüshalarda böyle. Ve şeyhimizin nüshasından düşmüştür; şöyle dedi: musannif onu ضبط edilmemiş olarak verdi; ve onu **الْمَرَصِدِ**’den zamm sonra sükûn ile, ضبط edilmemiş olarak nakletti; ve doğrusu, **الصَّاغَانِيّ**’nin kaydettiği gibi **تَنْصُر** gibidir: Necd’de bir su; denildi: **بَنِي فَزَارَة**’nındır; **المَراصِد**’de böyle. Ve denildi: **بَنِي جُشَم**’indir; **المشرق**’te böyle. **أَبي عمرو**’dan: deve **أَصْلَبَت** **إِصْلاَباً**; (bu) kalktığı ve boynunu göğe doğru uzattığı zaman, yavrusu onu emdiğinde bütün gücüyle süt versin diye; ve bazen bu onu çevirir; yani sütünü keser. Ve **الصُّلَّبُ** **سُكَّر** gibi; ve **الصُّلَّبَةُ** hâ’nın ziyadesiyle; ve **الصُّلَّبِيَّة** ve **الصُّلَّبِيُّ**; bunların hepsi lâm’ın teşdîdiyle ve son ikisinde nisbet yâ’sıyla: bileği taşının taşlarıdır. **الشَّمَّاخُ** dedi:
وكَأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِهِ وجَنِينِه ...
لَمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوقُ

Ve **الصُّلَّبُ**: taşın sert olanı; onların صلابة bakımından en serti. Ve **الصُّلَّبِيُّ** zamm ile, sonra teşdîd ve nisbet yâ’sı ile: onunla parlatılan ve bilenilen şey; yani bileği taşının taşları. Ve **رُمْحٌ مُصَلَّب**: **الصُّلَّبِيِّ** ile bilenmiş. Ve dersin: **سِنَانٌ صُلَّبِيّ** ve ayrıca **صُلَّبٌ**; yani bilenmiş. Dersin: **صَلَّبَ الرُّطَبُ**; kuruya ulaştığı zaman; o halde o, kesr ile **مُصَلِّب**’dir; üzerine yumuşasın diye pekmez döküldüğünde ise **مُصَقِّر**’dir. Ve **أَبو عمرو** dedi: yaş hurma kuruya ulaştığında işte bu **التَصْلِيب**’dir; ve **صَلَّب** olmuştur. Ve **لسان العرب**’da: **صَلَّبَتِ التَّمرَةُ**: kuruya ulaştı. Ve **أَبُو حَنِيفَة** dedi: Araplardan bir şeyh dedi: insanların yediği en hoş lokma, hâ ile **صَيْحَانِيَّة مُصَلِّبَةٌ**’dir; ve **المحكم**’da da böyledir. Ve **أَبِي عُبَيْدَةَ** hadîsinde: **تَمْرُ ذَخِيرَةَ مصَلِّبَةٌ**; yani serttir; ve Medine hurması **صُلْبٌ**’dur. Ve müellif üzerine, madde esnasında işaret etmediğimiz, faydalardan ziyade olan ve istidrâk edilen şeylerdendir: **لِسَان الْعَرَب**’da: onların sözü: **صَوْتٌ صَلِيبٌ** ve **جَرْيٌ صَلِيبٌ** mesel üzere. Ve mala karşı **صَلُب** **صَلاَبَةً**: onda cimrilik etti. **ابن الأَعْرَابِيّ** inşâd etti:
فإِنْ كُنْتَ ذَا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلاَبَةً ...
عَلَى المَالِ مَنْزُورُ العَطَاءِ مُثَرِّبُ

**المحكم**’da böyle. Ve **اللَّيْثُ** dedi: koşudan ve kişnemeden **الصُّلْبُ**: şiddetli olandır. Ve **المَصْلُوب**: meşhur bir muhaddis olan **مُحَمَّد بْنِ سعيد الأَزْدِيّ**’nin lakabıdır; ve onun, kendisiyle tedlîs yaptığı birkaç lakabı vardır; onu, meşhur ilimde **ذُو النَّسَبَيْن** zikretti. Ve **عُمَرَ**’ın (Allah ondan razı olsun) öldürülmesi hakkında: oğlu **عَبْد الله** çıktı da Acem **جَفَيْنَةَ**’ye vurdu; böylece iki gözünün arasını **صَلَّبَ**; yani onu, darbe haç gibi oluncaya kadar vurdu. Ve bazı hadiste: **عُمَرَ**’ın (Allah ondan razı olsun) yanında namaz kıldım; elimi böğrümün üzerine koydum; namaz kılınca dedi: namazda bu **الصَّلْبُ**; Nebî (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) ondan nehyederdi. Yani o, **الصَّلْبَ**’e benzer; çünkü adam çarmıha gerildiğinde eli ve kolu kütük üzerine uzatılır. Ve namazda **الصَّلْبِ**’in heyeti: kıyamda iki elini iki böğrünün üzerine koyması ve iki üst kolu arasında açıklık yapmasıdır. Ve denilir: lâmın kesriyle **مُصَلِّبٌ**; yani şiddetli, kuru; **لِسَان العَرَب**’da böyle. Ve **المَيْدَانِيّ**’nin **الأَمْثَال**’inde: **صَالِبي أَشَدُّ من نَافِضِك**; ikisi hummadan iki türdür; ve ona işaret geçmişti. Ve **الأَسَاس**’ta ve mecazdan: **عَرَبِيٌّ صَلِيبٌ**: soyca halis. Ve **امرأَةٌ صَلِيبَةٌ**: makamca kerîme, köklü. Ve **مَاءٌ صَلِيبٌ**: onunla semirilir ve onunla hayvan güçlenir ve **تَصْلُبُ**; bitti. Ve **الصَّلِيبَةُ**: Mısır’da onun yeri. Ve **الصَّلِيبِيّ**: iki isimdir. Ve zamm ile **الصُّلْبُ**: Zebîd vadisinin aşağısında bir köy; orada Yemen meliki **مُوسَى بْنِ عَلِيّ بن مهديّ**’nin meskeni vardı. Ve **محمد بن صَلاَبَة** **سَحَابة** gibi: bir muhaddis; **دَاوُود**’dan rivayet etti. Ve zamm ile **الصُّلْبُ بنُ مَطَر الكُوفِيُّ**: **أَبي فُضَيْل**’e şeyhtir. Ve **الصُّلْبُ بنُ حَكِيم** babasından, dedesinden. Ve **أَبُو حَازِم أَحمدُ بن مُحَمَّد بن الصُّلْب الدَّلاَّل**: **أَبي الزَّرْب**’e şeyhtir. Ve **الصُّلْب** **عَبْدِ الله بْنِ وَهْب**’in oğlu; **بني سَامَة بْنِ لُؤَيّ** içinde. Ve **الصُّلْبُ بنُ قَيْس بن شَرَاحِيل**: **مَعْنِ بْن زَائِدَة الشَّيبَانِيّ**’nin nesebinde.
