# صلب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صلب

الصُّلْبُ والصُّلَّبُ: عَظْمٌ من لَدُنِ الكاهِل إِلى العَجْب، والجمع: أَصْلُب وأَصْلاب وصِلَبَةٌ؛ أَنشد ثعلب:
أَما تَرَيْني، اليَوْمَ، شَيْخاً أَشْيَبَا، *  إِذا نَهَضْتُ أَتَشَكَّى الأَصْلُبا جَمَعَ لأَنه جَعَلَ كُلَّ جُزْءٍ مِن صُلْبه صُلْباً؛ كقول جرير: قال العَواذِلُ: ما لِجَهْلِكَ بَعْدَما *  شابَ الـمَفارِقُ، واكْتَسَيْنَ قَتِـيرا وقال حُمَيْدٌ:
وانْتَسَفَ، الحالِبَ من أَنْدابِه، *  أَغْباطُنا الـمَيْسُ عَلى أَصْلابِه كأَنه جعل كلَّ جُزْءٍ من صُلْبِه صُلْباً. وحكى اللحياني عنِ العرب: هؤلاء أَبناءِ صِلَبَتِهِمْ. والصُّلْب من الظَّهْر، وكُلُّ شيء من الظَّهْر فيه فَقَارٌ فذلك الصُّلْب؛ والصَّلَبُ، بالتحريك، لغة فيه؛ قال العَجاج يصف امرأَة: رَيَّا العظامِ، فَخْمَة الـمُخَدَّمِ،
في صَلَبٍ مثْلِ العِنانِ الـمُؤْدَم،
إِلى سَواءٍ قَطَنٍ مُؤَكَّمِ
وفي حديث سعيد بن جبير: في الصُّلْب الديةُ. قال القُتَيْبِـيُّ: فيه قولان أَحدُهما أَنـَّه إِنْ كُسِرَ الصُّلْبُ فحَدِبَ الرَّجُلُ ففيه الديةُ، والآخَرُ إِنْ أُصِـيبَ صُلْبه بشيءٍ ذَهَبَ به الجِماعُ فلم يَقْدِرْ عَلَيهِ، فَسُمِّيَ الجِماعُ صُلْباً، لأَنَّ الـمَنِـيَّ يَخْرُجُ منهُ. وقولُ العَباسِ بنِ عَبدِالـمُطَّلِبِ يَمدَحُ النبـيَّ، صلى اللّه عليه وسلم: تُنْقَلُ مِنْ صَالَبٍ إِلى رَحِم،  *  إِذا مَضَى عالَمٌ بَدا طَبَق قيل: أَراد بالصَّالَب الصُّلْب، وهو قليل الاستعمال. ويقال للظَّهْر: صُلْب وصَلَب وصالَبٌ؛ وأَنشد:
كأَنَّ حُمَّى بكَ مَغْرِيَّةٌ، *  بَيْنَ الـحَيازيم إِلى الصَّالَبِ وفي الحديث: إِنَّ اللّه خَلَقَ للجَنَّةِ أَهْلاً، خَلَقَها لَـهُم، وهُمْ في أَصلاب آبائِهِم. الأَصْلابُ: جَمْعُ صُلْب وهو الظهر. والصَّلابَةُ: ضدُّ اللِّين. صَلُبَ الشيءُ صَلابَـةً فهو صَلِـيبٌ وصُلْب وصُلَّب وصلب (1) (1 قوله «وصلب» هو كسكر ولينظر ضبط ما بعده هل هو بفتحتين لكن الجوهري خصه بما صلب من الأرض أو بضمتين الثانية للاتباع إلا أن المصباح خصه بكل ظهر له فقار أو بفتح فكسر ويمكن أن يرشحه ما حكاه ابن القطاع والصاغاني عن ابن الأعرابي من كسر عين فعله.) أَي شديد. ورجل صُلَّبٌ: مثل القُلَّبِ والـحُوَّل، ورجل صُلْبٌ وصَلِـيبٌ: ذو صلابة؛ وقد صَلُب، وأَرض صُلْبَة، والجمع صِلَبَة. ويقال: تَصَلَّبَ فلان أَي تَشَدَّدَ. وقولهم في الراعي: صُلْبُ العَصا وصَلِـيبُ العَصا، إِنما يَرَوْنَ أَنه يَعْنُفُ بالإِبل؛ قال الراعي: صَلِـيبُ العَصا، بادِي العُروقِ، تَرَى له، *  عَلَيْها، إِذا ما أَجْدَبَ النَّاسُ، إِصْبَعا وأَنشد:
رَأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عنِّي بِقُرَّةٍ؛ *  إِذا اخْتَلَفَتْ فيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ فأَشْهَدُ لا آتِـيكِ، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو صُلْبُ العَصا من رجالِكِ أَصْلُ هذا أَن رَجُلاً واعَدَتْه امْرَأَةٌ، فعثَرَ عَليها أَهْلُها، فضربوه بعِصِـيِّ التَّنْضُب. وكان شَجَرُ أَرضها إِنما كان التنضبَ فضربوه بِعِصِـيِّها.
وصَلَّبَه: جعله صُلْباً وشدَّه وقوَّاه؛ قال الأَعشى:
مِن سَراةِ الـهِجانِ صَلَّبَها العُضُّ،  *  وَرَعْيُ الـحِمى، وطُولُ الـحِـيالِ أَي شدّها. وسَراةُ المال: خِـياره، الواحد سَرِيّ؛ يقال: بعيرٌ سَرِيّ، وناقة سَرِيَّة. والـهِجانُ: الخِـيارُ من كل شيءٍ؛ يُقال: ناقة هِجانٌ، وجَمَل هِجانٌ، ونوقٌ هِجان. قال أَبو زيد: الناقَةُ الـهِجانُ هي الأَدْماءُ، وهي البَيْضاءُ الخالِصَةُ اللَّوْنِ. والعُضُّ: عَلَفُ الأَمْصار مثل القَتِّ والنَّوَى. وقوله: رَعْي الـحِمى يُريدُ حِمى ضَرِيَّة، وهو مرعى إِبل الملوك، وحِمَى الرَّبَذَةِ دُونَه. والحِـيال: مَصْدَرُ حالت الناقة إِذا لم تَحْمِلْ. وفي حديث العباس: إِنَّ الـمُغالِبَ صُلْبَ اللّهِ مَغْلُوب أَي قُوَّةَ اللّهِ.
ومكان صُلْب وصَلَبٌ: غَليظٌ حَجِرٌ، والجمع: صِلَبَةٌ.
والصُّلْبُ من الأَرض: الـمَكانُ الغَلِـيظُ الـمُنْقاد، والجمع صِلَبَةٌ، مثل قُلْب وقِلَبَة. والصَّلَب أَيضاً: ما صَلُبَ من الأَرض. شمر: الصَّلَب نَحْوٌ من الـحَزيزِ الغَلِـيظِ الـمُنْقادِ. وقال
غيره:الصَّلَب من الأَرض أَسْناد الآكام والرَّوابي، وجمعه أَصْلاب؛ قال رؤبة: نغشى قَرًى، عارِيةً أَقْراؤُه،
تَحْبُو، إِلى أَصْلابِه، أَمْعاؤُه
الأَصمعي: الأَصْلابُ هي من الأَرض الصَّلَب الشديدُ الـمُنْقادُ، والأَمْعاءُ مَسايِلُ صِغار. وقوله: تَحْبُو أَي تَدْنو. وقال ابن الأَعرابي: الأَصْلاب: ما صَلُب من الأَرض وارْتَفَعَ، وأَمْعاؤُه: ما لانَ منه وانْخَفَضَ. والصُّلْب: موضع بالصَّمَّان، أَرْضُهُ حجارةٌ، من ذلك غَلَبَتْ عليه الصِّفَةُ، وبين ظَهراني الصُّلْب وقِفافِه، رياضٌ وقِـيعانٌ عَذْبَةُ الـمَنابِتِ (1) (1 قوله «عذبة المنابت» كذا بالنسخ أيضاً والذي في المعجم لياقوت عذبة المناقب أي الطرق فمياه الطرق عذبة.) كَثِـيرةُ العُشْبِ، وربما قالوا: الصُّلْبانِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: سُقْنا به الصُّلْبَيْنِ، فالصَّـمَّانا
فإِما أَن يَكُونَ أَراد الصُّلْب، فَثَنَّى للضرورة، كما قالوا: رامَتانِ، وإِنما هي رامة واحدة. وإِما أَن يكون أَراد مَوْضِعَيْن يَغْلِبُ عليهما هذه الصِّفَةُ، فَيُسَمَّيانِ بها. وصَوْتٌ صَلِـيبٌ وجَرْيٌ صَلِـيب، على المثل. وصَلُبَ على المالِ صَلابة: شَحَّ به؛ أَنشد ابن الأَعرابي: فَإِن كُنْتَ ذا لُبٍّ يَزِدْكَ صَلابَـةً،  *  على المالِ، مَنْزورُ العَطاءِ، مُثَرِّبُ الليث: الصُّلْبُ من الجَرْي ومن الصَّهِـيلِ الشَّديدُ؛ وأَنشد: ذو مَيْعَة، إِذا ترامى صُلْبُه
والصُّلَّبُ والصُّلَّبِـيُّ والصُّلَّبَة والصُّلَّبِـيَّة: حجارة الـمِسَنِّ؛ قال امْرُؤُ القَيْس: كحَدِّ السِّنان الصُّلَّبِـيِّ النَّحِـيض
أَراد بالسنان الـمِسَنَّ. ويقال: الصُّلَّبِـيُّ الذي جُليَ، وشُحِذ بحجارة الصُّلَّبِ، وهي حجارة تتخذ منها الـمِسانُّ؛ قال الشماخ: وكأَنَّ شَفْرَةَ خَطْمِه وجَنِـينِه، *  لـمَّا تَشَرَّفَ صُلَّبٌ مَفْلُوق والصُّلُّبُ: الشديد من الحجارة، أَشَدُّها صَلابَـةً. ورُمْحٌ مُصَلَّبٌ: مَشْحوذ بالصَّلَّـبـيّ. وتقول: سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ وصُلَّبٌ أَيضاً أَي مَسْنُون.
والصَّلِـيب: الودك، وفي الصحاح: ودكُ العِظامِ. قال أَبو خراش الهذلي يذكر عُقاباً شَبَّه فَرسَهُ بها: كأَني، إِذْ غَدَوْا، ضَمَّنْتُ بَزِّي، *  من العِقْبانِ، خائِتَـةً طَلُوبا جَرِيمَةَ ناهِضٍ، في رأْسِ نِـيقٍ، *  تَرى، لِعِظامِ ما جَمَعَتْ، صَلِـيبا أَي ودَكاً، أَي كأَني إِذْ غَدَوْا للحرب ضَمَّنْتُ بَزِّي أَي سلاحي عُقاباً خائِتَـةً أَي مُنْقَضَّةً. يقال خاتَتْ إِذا انْقَضَّتْ. وجَرِيمَة: بمعنى كاسِـبَة، يقال: هو جَرِيمَةُ أَهْلِه أَي كاسِـبُهُم. والناهِضُ: فَرْخُها. وانتصاب قوله طَلُوبا: على النَّعْتِ لخائتَة. والنِّيقُ: أَرْفَعُ مَوْضِـعٍ في الجَبَل.
وصَلَبَ العِظامَ يَصْلُبُها صَلْباً واصْطَلَبَها: جَمَعَها وطَبَخَها واسْتَخْرَجَ وَدَكَها لِـيُؤْتَدَم به، وهو الاصْطِلابُ، وكذلك إِذا شَوَى اللَّحْمَ فأَسالَه؛ قال الكُمَيْتُ الأَسَدِيّ: واحْتَلَّ بَرْكُ الشِّـتاءِ مَنْزِلَه، *  وباتَ شَيْخُ العِـيالِ يَصْطَلِبُ احْتَلَّ: بمعنى حَلَّ. والبَرْكُ: الصَّدْرُ، واسْتَعارَهُ للشِّتاءِ أَي حَلَّ صَدْرُ الشِّتاء ومُعْظَمُه في منزله: يصف شِدَّةَ الزمان وجَدْبَه، لأَن غالِبَ الجَدْبِ إِنما يكون في زَمَن الشِّتاءِ. وفي الحديث: أَنه لـمَّا قَدِمَ مَكَّةَ أَتاه أَصحابُ الصُّلُب؛ قيل: هم الذين يَجْمَعُون العِظام إِذا أُخِذَت عنها لُحومُها فيَطْبُخونها بالماءِ، فإِذا خرج الدَّسَمُ منها جمعوه وائْتَدَمُوا به. يقال اصْطَلَبَ فلانٌ العِظام إِذا فَعَل بها ذلك. والصُّلُبُ جمع صَليب، والصَّلِـيبُ: الوَدَكُ. والصَّلِـيبُ والصَّلَبُ: الصديد الذي يَسيلُ من الميت.
والصَّلْبُ: مصدر صَلَبَه يَصْلُبه صَلْباً، وأَصله من الصَّلِـيب وهو الوَدَكُ. وفي حديث عليّ: أَنه اسْتُفْتِـيَ في استعمال صَلِـيبِ الـمَوْتَى في الدِّلاءِ والسُّفُن، فَـأَبـى عليهم، وبه سُمِّي الـمَصْلُوب لما يَسِـيلُ من وَدَكه. والصَّلْبُ، هذه القِتْلة المعروفة، مشتق من ذلك، لأَن وَدَكه وصديده يَسِـيل. وقد صَلَبه يَصْلِـبُه صَلْباً، وصَلَّبه، شُدِّدَ للتكثير. وفي التنزيل العزيز: وما قَتَلُوه وما صَلَبُوه. وفيه: ولأُصَلِّـبَنَّكم في جُذُوعِ النَّخْلِ؛ أَي على جُذُوعِ النخل. والصَّلِـيبُ: الـمَصْلُوبُ. والصَّليب الذي يتخذه النصارى على ذلك الشَّكْل. وقال الليث: الصَّلِـيبُ ما يتخذه النصارى قِـبْلَةً، والجَمْعُ صُلْبان وصُلُبٌ؛ قال جَريرٌ: لقد وَلَدَ الأُخَيْطِلَ أُمُّ سَوْءٍ، *  على بابِ اسْتِها صُلُبٌ وشامُ وصَلَّب الراهبُ: اتَّخَذ في بِـيعَته صَليباً؛ قال الأَعشى: وما أَيْبُلِـيٌّ على هَيْكَلٍ، *  بَناهُ وصَلَّبَ فيه وصارا صارَ: صَوَّرَ. عن أَبي عليّ الفارسي: وثوب مُصَلَّبٌ فيه نَقْشٌ كالصَّلِـيبِ.
وفي حديث عائشة: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كان إِذا رَأَى التَّصْلِـيبَ في ثَوْب قَضَبه؛ أَي قَطَع مَوْضِـعَ التَّصْلِـيبِ منه. وفي الحديث: نَهَى عن الصلاة في الثوب الـمُصَلَّبِ؛ هو الذي فيه نَقشٌ أَمْثال الصُّلْبان. وفي حديث عائشة أَيضاً: فَناوَلْـتُها عِطافاً فرَأَتْ فيه تَصْلِـيباً، فقالت: نَحِّيه عَني. وفي حديث أُم سلمة: أَنها كانت تَكرَه الثيابَ الـمُصَلَّبةَ. وفي حديث جرير: رأَيتُ على الحسنِ ثوباً مُصَلَّباً. والصَّلِـيبانِ: الخَشَبَتانِ اللَّتانِ تُعَرَّضانِ على الدَّلْوِ كالعَرْقُوَتَيْنِ؛ وقد صَلَبَ الدلْو وصَلَّبَها. وفي مَقْتَلِ عمر: خَرَج ابنُه عُبيدُاللّه فَضَرَب جُفَيْنَةَ الأَعْجَمِـيَّ، فَصَلَّب بين عَيْنَيْه، أَي ضربه على عُرْضِهِ، حتى صارت الضَّرْبة كالصَّلِـيب. وفي بعض الحديث: صَلَّيْتُ إِلى جَنْبِ عمر، رضي اللّه عنه، فَوضَعْتُ يَدِي على خاصِرتي، فلما صَلَّى، قال: هذا الصَّلْبُ في الصلاة. كان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، يَنْهَى عنه أَي إِنه يُشْبِه الصَّلْبَ لأَنَّ الرجل إِذا صُلِبَ مُدَّ يَدُه، وباعُهُ على الجِذْعِ. وهيئةُ الصَّلْب في الصلاة: أَن يَضَعَ يديه على خاصِرتيه،  ويُجافيَ بين عَضُدَيْه في القيام. والصَّلِـيبُ: ضَرْبٌ من سِماتِ الإِبل. قال أَبو علي في التَّذْكَرةِ: الصَّليبُ قد يكون كبيراً وصغيراً ويكون في الخَدَّين والعُنُق والفخذين. وقيل: الصَّلِـيبُ مِـيسَمٌ في الصُّدْغِ، وقيل في العُنقِ خَطَّانِ أَحدهما على الآخر. وبعير مُصَلَّبٌ ومَصْلُوب: سِمَتُه الصَّليب. وناقة مَصْلُوبة كذلك؛ أَنشد ثعلب: سَيَكْفِـي عَقِـيلاً رِجْلُ ظَبْـيٍ وعُلْبةٌ،  *  تَمَطَّت به مَصْلُوبةٌ لم تُحارِدِ وإِبلٌ مُصَلَّبة. أَبو عمرو: أَصْلَبَتِ الناقةُ إِصْلاباً إِذا قامت ومَدَّتْ عنقها نحوَ السماءِ، لتَدِرَّ لولدها جَهْدَها إِذا رَضَعَها، وربما صَرَمَها ذلك أَي قَطَع لبَنَها.
والتَّصْلِـيبُ: ضَربٌ من الخِمْرةِ للمرأَة. ويكره للرجل أَن يُصَلِّي في تَصْلِـيبِ العِمامة، حتى يَجْعَله كَوْراً بعضَه فوق بعض. يقال: خِمار مُصَلَّبٌ، وقد صَلَّبَتِ المرأَة خمارَها، وهي لِـبْسةٌ معروفة عند النساءِ. وصَلَّبَتِ التَّمْرَةُ: بَلَغَت اليُبْسَ.
وقال أَبو حنيفة: قال شيخ من العرب أَطْيَبُ مُضْغةٍ أَكَلَها الناسُ صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ، هكذا حكاه مُصَلِّبةٌ، بالهاءِ. ويقال: صَلَّبَ الرُّطَبُ إِذا بَلَغَ اليَبِـيسَ، فهو مُصَلِّب، بكسر اللام، فإِذا صُبَّ عليه الدِّبْسُ لِـيَلِـينَ، فهو مُصَقِّر. أَبو عمرو: إِذا بَلَغ الرُّطَبُ اليُبْسَ فذلك التَّصْلِـيب، وقد صَلَّبَ؛ وأَنشد المازني في صفة التمر: مُصَلِّبة من أَوْتَكى القاعِ كلما *  زَهَتْها النُّعامى خِلْتَ، من لَبَنٍ، صَخْرا أَوْتَكَى: تَمر الشِّهْريزِ. ولَبَنٌ: اسم جبل بعَيْنِه. شمر: يقال صَلَبَتْه الشَّمسُ تَصْلِـبُه وتَصلُبُه صَلْباً إِذا أَحْرَقته، فهو مَصْلُوب: مُحْرَق؛ وقال أَبو ذؤَيب: مُسْتَوْقِدٌ في حَصاهُ الشمسُ تَصْلِـبُه، *  كأَنه عَجَمٌ بالبِـيدِ مَرْضُوخُ وفي حديث أَبي عبيدة: تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ أَي صُلْبة. وتمر المدينة صُلْبٌ.
ويقال: تَمْرٌ مُصَلِّب، بكسر اللام، أَي يابس شديد.
والصالِبُ من الـحُمَّى الحارَّةُ غير النافض، تذكَّر وتؤَنث. ويقال: أَخَذَتْه الـحُمَّى بصالِبٍ، وأَخذته حُمَّى صالِبٌ، والأَول أَفصح، ولا يكادون يُضِـيفون؛ وقد صَلَبَتْ عليه، بالفتح، تَصْلِبُ، بالكسر، أَي دامت واشتدت، فهو مَصْلوب عليه. وإِذا كانت الـحُمَّى صالِـباً قيل: صَلَبَتْ عليه. قال ابن بُزُرْجَ: العرب تجعل الصالِبَ من الصُّداعِ؛ وأَنشد: يَرُوعُكَ حُمَّى من مُلالٍ وصالِبِ
وقال غيره: الصالِبُ التي معها حرٌّ شديد، وليس معها برد. وأَخذه صالِبٌ أَي رِعْدة؛ أَنشد ثعلب: عُقاراً غَذاها البحرُ من خَمْرِ عانةٍ، *  لها سَوْرَةٌ، في رأْسِه، ذاتُ صالِبِ والصُّلْبُ: القُوَّة. والصُّلْبُ: الـحَسَبُ. قال
عَدِيّ بن زيد:
اجْلَ أَنَّ اللّهَ قد فَضَّلَكُمْ، *  فَوقَ ما أَحْكَى بصُلْبٍ وإِزارْ فِسِّر بهما جميعاً. والإِزار: العَفاف. ويروى:
فوقَ من أَحْكأَ صُلْباً بـإِزارْ
أَي شَدَّ صُلْباً: يعني الظَّهْرَ. بـإِزار: يعني الذي يُؤْتَزَر به. والعرب تُسَمِّي الأَنْجُمَ الأَربعة التي خَلْفَ النَّسرِ الواقِـعِ: صَلِـيباً. ورأَيت حاشية في بعض النسخ، بخط الشيخ ابن الصلاح المحدِّث، ما صورته: الصواب في هذه الأَنجمِ الأَربعة أَن يُقال خَلْف النَّسرِ الطائِرِ لأَنها خَلْـفَه لا خَلْفَ الواقع، قال: وهذا مما وَهِمَ فيه الجوهريُّ. الليثُ: والصَّوْلَبُ والصَّوْليبُ هو البَذْرُ الذي يُنْثَر على الأَرض ثم يُكْرَبُ عليه؛ قال الأَزهري: وما أُراه عربيّاً: والصُّلْبُ: اسمُ أَرض؛ قال ذو الرمة: كأَنه، كـلَّما ارْفَضَّتْ حَزيقَتُها، *  بالصُّلْبِ، مِن نَهْسِه أَكْفالَها، كَلِبُ والصُّلَيبُ: اسمُ موضع؛ قال سَلامة بن جَنْدَلٍ:
لِـمَنْ طَلَلٌ مثلُ الكتابِ الـمُنَمَّقِ، *  عَفا عَهْدُه بين الصُّلَيْبِ ومُطْرِقِ

### Türkçe

**الصُّلْبُ** ve **الصُّلَّبُ**: **الكاهِل**’in yanından **العَجْب**’e kadar olan bir kemiktir; çoğulu: **أَصْلُب** ve **أَصْلاب** ve **صِلَبَةٌ**; Sa‘leb inşad etti:

“Beni bugün, ak saçlı bir ihtiyar olarak görmüyor musun? * Kalktığımda **الأَصْلُب**’u (çoğul) şikâyet ederim.”

Çoğul yaptı; çünkü onun **صُلْب**’ünün her bir parçasını bir **صُلْب** kıldı; Cerîr’in sözü gibi:

“Kınayıcılar dedi: Ayrımlar ağardıktan ve tozlanıp kaplandıktan sonra, cehaletin neye?”

Humeyd dedi:

“Ve sağanı, onun **أَنْداب**’ından çekip kopardı; * bizim sevinçlilerimiz, onun **أَصْلاب**’ı üzerinde (olan) **الـمَيْس**’tir.”

Sanki onun **صُلْب**’ünün her bir parçasını bir **صُلْب** kılmış gibidir. Lihyânî Araplardan nakletti: “Bunlar onların **صِلَبَتِهِمْ** oğullarıdır.”

**الصُّلْب** sırtın (**الظَّهْر**) bir kısmıdır; sırtın içinde **فَقَار** bulunan her şey, işte o **الصُّلْب**’dür; **الصَّلَبُ**, harekeli olarak, onda bir dildir; ‘Accâc bir kadını vasfederek dedi:

“İri kemikli, ön tarafı heybetli,
**صَلَب** içinde, deriden yapılmış dizgin gibi,
Sıkılaştırılmış pamukla eşit (düzgün) bir (şeye) kadar.”

Saîd b. Cübeyr hadîsinde: “**الصُّلْب**’de diyet vardır.” Kuteybî dedi: Bunun iki sözü vardır: birincisi, eğer **الصُّلْب** kırılır da adam kamburlaşırsa onda diyet vardır; diğeri, eğer onun **صُلْب**’ü bir şeyle yaralanır da onunla cinsel birleşme gider, ona güç yetiremezse; böylece cinsel birleşmeye **صُلْب** adı verildi; çünkü meni ondan çıkar. Abbâs b. Abdilmuttalib’in Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, övdüğü sözü:

“Bir **صَالَب**’den bir rahme nakledilirsin, * bir âlem geçince bir tabak (katman) belirir.”

Denildi: **الصَّالَب** ile **الصُّلْب**’ü kastetti; ve o az kullanımlıdır. Ve sırta denilir: **صُلْب** ve **صَلَب** ve **صالَبٌ**; ve inşad edildi:

“Sanki sende, **الحَيازيم**’den **الصَّالَب**’e kadar, yapışkan bir humma var.”

Hadîste: “Şüphesiz Allah cennet için bir topluluk yarattı; onu onlar için yarattı; onlar babalarının **أَصلاب**’ındadırlar.”

**الأَصْلابُ**: **صُلْب**’ün çoğuludur ve o sırttır. **الصَّلابَةُ**: yumuşaklığın zıddıdır.

**صَلُبَ** şey **صَلابَةً** (ile) (sert oldu); o hâlde o **صَلِيبٌ** ve **صُلْب** ve **صُلَّب** ve **صلب** (1)’dir.

(1 “**وصلب**” sözü: “**كسكر**” gibidir; ve ondan sonrasının ضبط’ına bakılsın: iki fetha ile mi? Lâkin Cevherî onu yerden sert olan şeye tahsis etti; yahut ikinci damme ittibâ için olmak üzere iki damme ile; ancak Miṣbâḥ onu, içinde **فَقَار** bulunan her sırt için tahsis etti; yahut fetha sonra kesra ile; ve İbnü’l-Kattâ‘ ile Sâğânî’nin İbnü’l-A‘râbî’den fiilinin عين’ini kesra ile naklettiği şey onu tercih ettirebilir.) Yani: şiddetli. Ve **رجل صُلَّبٌ**: **القُلَّبِ** ve **الـحُوَّل** gibi; ve **رجل صُلْبٌ** ve **صَلِيبٌ**: sertlik sahibi; ve gerçekten **صَلُب**; ve **أَرض صُلْبَة**; çoğulu **صِلَبَة**.

Ve denilir: **تَصَلَّبَ** falan, yani sertleşti. Ve onların çoban hakkında sözleri: **صُلْبُ العَصا** ve **صَلِيبُ العَصا**; ancak onlar onun develere sert davrandığını görürler; Râ‘î dedi:

“**صَلِيبُ العَصا**, damarları belirgin; onun için görürsün, * insanlar kıtlığa düştüğünde, onun üzerinde bir parmak.”

Ve inşad edildi:

“Seni, benden, bir serinlikle (ferahlıkla) gidermiyorsun; * **الـهَراوَى** **الدَّمامِكُ** bende ihtilaf ettiğinde.
Şahit tutarım: Sana gelmeyeceğim; **تَنْضُبٌ** senin toprağında tükendikçe, * yahut senin adamlarından **صُلْبُ العَصا** (bulundukça).”

Bunun aslı: Bir adamla bir kadın sözleşmişti; sonra onun ehli onu yakaladı; böylece onu **عِصِيِّ التَّنْضُب** ile dövdüler. Ve onun toprağının ağacı ancak **التنضب** idi; böylece onu onun sopalarıyla dövdüler.

Ve **صَلَّبَه**: onu **صُلْب** kıldı, sıktı ve kuvvetlendirdi; A‘şâ dedi:

“**الـهِجان**’ın seçkinlerinden, **العُضُّ** onu sertleştirdi, * ve **الـحِمى**’nın otlatması ve **الـحِـيال**’in uzunluğu.”

Yani: onu sıktı. Ve **سَراةُ المال**: onun seçkinidir; tekili **سَرِيّ**; denilir: **بعيرٌ سَرِيّ** ve **ناقة سَرِيَّة**. Ve **الـهِجانُ**: her şeyin seçkini; denilir: **ناقة هِجانٌ** ve **جَمَل هِجانٌ** ve **نوقٌ هِجان**. Ebû Zeyd dedi: **الناقَةُ الـهِجانُ** **الأَدْماءُ**’dır; ve o, rengi katıksız beyaz olandır. Ve **العُضُّ**: şehirlerin yemi; **القَتِّ** ve **النَّوَى** gibi. Ve onun sözü: **رَعْي الـحِمى** ile **حِمى ضَرِيَّة**’yi ister; o, kralların develerinin merasıdır; **حِمَى الرَّبَذَة** ondan aşağıdır. Ve **الحِـيال**: “deve gebe kalmadığında” **حالت الناقة**’nın masdarıdır.

Abbâs hadîsinde: “Şüphesiz galip gelmeye çalışan, Allah’ın **صُلْب**’ü (kuvveti) karşısında mağlup olandır”; yani Allah’ın kuvveti.

Ve **مكان صُلْب** ve **صَلَبٌ**: kalın, taşlıdır; çoğulu: **صِلَبَةٌ**.

Ve yerden (**الأَرض**) **الصُّلْبُ**: kalın, düzleşmiş yer; çoğulu **صِلَبَةٌ**; **قُلْب** ve **قِلَبَة** gibi.

Ve **الصَّلَب** ayrıca: yerden sert olan şeydir. Şemmer: **الصَّلَب** kalın, düzleşmiş **الـحَزيز** türünden bir şeydir. Başkası dedi: yerden **الصَّلَب**, tepeciklerin ve tümseklerin yamaçlarıdır; çoğulu **أَصْلاب**; Ru’be dedi:

“Uğrarız bir köye; çevreleri çıplak,
Onun **أَصْلاب**’ına doğru, onun bağırsakları sürünür.”

Asma‘î: **الأَصْلابُ**, yerden sert, şiddetli, düzleşmiş olandır; ve **الأَمْعاءُ** küçük akıntı yataklarıdır. Ve onun sözü: **تَحْبُو** yani yaklaşır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَصْلاب**: yerden sertleşip yükselen şeydir; ve **أَمْعاؤُه**: ondan yumuşayıp alçalan şeydir.

Ve **الصُّلْب**: **الصَّمَّان**’da bir yerdir; toprağı taşlardır; bundan dolayı sıfat ona galip geldi; ve **الصُّلْب**’ün iki yanı ile onun **قِفاف**’ı arasında, bitkisi tatlı (1) çayırlar ve düzlükler vardır; otu çoktur; bazen “**الصُّلْبانِ**” derler; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

“Onunla **الصُّلْبَيْنِ**’e, sonra **الصَّـمَّانا**’ya sürdük.”

Ya **الصُّلْب**’ü kastetmiştir de zaruret için ikilemiştir; “**رامَتانِ**” dedikleri gibi; hâlbuki o bir tek **رامة**’dir. Yahut bu sıfatın galip geldiği iki yeri kastetmiştir; böylece onunla adlandırılırlar. Ve **صَوْتٌ صَلِـيبٌ** ve **جَرْيٌ صَلِـيب**: mesel üzere. Ve **صَلُبَ** mala karşı **صَلابة** (ile): ona cimrilik etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

“Eğer akıl sahibi isen, sana **صَلابَةً** artırır, * mala karşı; bağışı kısılmış, ayıplayan.”

Leys: koşudan ve şiddetli kişnemeden **الصُّلْبُ**: şiddetli olandır; ve inşad etti:

“Canlılık sahibi; onun **صُلْبُه** (şiddetlisi) atıldığında.”

Ve **الصُّلَّبُ** ve **الصُّلَّبِـيُّ** ve **الصُّلَّبَة** ve **الصُّلَّبِـيَّة**: bileği taşı (**حجارة الـمِسَنِّ**); İmru’ül-Kays dedi:

“**الصُّلَّبِـيِّ** **النَّحِـيض** mızrak ucunun keskinliği gibi.”

**السنان** ile **الـمِسَنَّ**’i kastetti. Ve denilir: **الصُّلَّبِـيُّ** cilalanmış ve **الصُّلَّب** taşlarıyla bilenmiş olandır; onlar, onlardan **الـمِسانُّ** yapılan taşlardır; Şemmâh dedi:

“Sanki onun burnunun ve çenesinin bıçağı, * yükselince, yarılmış bir **صُلَّب** (gibi).”

Ve **الصُّلُّبُ**: taşlardan şiddetli olan; sertlikçe en şiddetlisi. Ve **رُمْحٌ مُصَلَّبٌ**: **الصَّلَّـبـيّ** ile bilenmiş. Ve dersin: **سِنانٌ صُلُّبِـيٌّ** ve **صُلَّبٌ** da; yani bilenmiş.

Ve **الصَّلِـيب**: içyağıdır (**الودك**); **الصحاح**’ta: kemiklerin içyağı. Ebû Harâş el-Hüzelî, bir kartalı anarak, atını ona benzetti:

“Sanki ben, onlar sabahladıklarında, zırhımı yükledim, * kartallardan, dalan, arayan birini.
Bir kazanç sahibi (olan), yavrusunu kaldıran; bir dağın en yüksek yerinin başında; * topladığı kemikler için, bir **صَلِـيبا** görürsün.”

Yani içyağı; yani sanki ben, onlar savaşa sabahladıklarında, zırhımı yükledim; yani silahımı; dalan bir kartal (gibi). Denilir: **خاتَتْ** dalınca. Ve **جَرِيمَة**: kazanan manasında; denilir: “o, ehlinin **جَرِيمَة**’sidir” yani onların kazananıdır. Ve **الناهِضُ**: onun yavrusudur. Ve “**طَلُوبا**” sözünün nasbı: **خائتَة**’ye sıfat olarak. Ve **النِّيقُ**: dağda en yüksek yerdir.

Ve **صَلَبَ العِظامَ** onları **يَصْلُبُها** **صَلْباً** (ile) ve **اصْطَلَبَها**: onları topladı, pişirdi ve içyağını çıkardı ki onunla katık edinsin; ve o **الاصْطِلابُ**’dır; aynı şekilde eti kızartıp yağını akıttığında da; Kumeyt el-Esedî dedi:

“Ve kışın göğsü konakladı onun menzilinde, * ve ailelerin ihtiyarı geceyi **يَصْطَلِبُ** olarak geçirdi.”

**احْتَلَّ**: **حَلَّ** manasındadır. Ve **البَرْكُ**: göğüstür; onu kış için istiare etti; yani kışın göğsü ve çoğu onun menzilinde konakladı: zamanın şiddetini ve kıtlığını vasfeder; çünkü kıtlığın çoğu ancak kış zamanında olur. Hadîste: Mekke’ye geldiğinde ona **أَصحابُ الصُّلُب** geldi; denildi: onlar, etleri alınmış kemikleri toplayıp suyla pişirenlerdir; ondan yağ çıkınca onu toplarlar ve onunla katık edinirler. Denilir: falan kemikleri **اصْطَلَبَ** ettiğinde, onlarla bunu yapar. Ve **الصُّلُبُ**: **صَليب**’in çoğuludur; ve **الصَّلِـيبُ**: içyağıdır (**الوَدَكُ**).

Ve **الصَّلِـيبُ** ve **الصَّلَبُ**: ölüden akan irinli akıntıdır.

Ve **الصَّلْبُ**: **صَلَبَه**’nin masdarıdır; onu **يَصْلُبه** **صَلْباً** (ile); ve aslı **الصَّلِـيب**’ten, yani içyağından (**الوَدَكُ**)dır. Ali hadîsinde: o, ölülerin **صَلِـيب**’ini kovalar ve gemilerde kullanma hakkında fetva ile soruldu; böylece onlara karşı çıktı; ve ondan dolayı **الـمَصْلُوب** adlandırıldı; çünkü onun içyağından akan şeydir. Ve **الصَّلْبُ**, bu bilinen öldürme şekli, bundan türemiştir; çünkü onun içyağı ve irinli akıntısı akar.

Ve gerçekten onu **صَلَبه**; onu **يَصْلِـبُه** **صَلْباً** (ile); ve **صَلَّبه**; çokluk için şeddelendi. Aziz tenzilde: “Onu öldürmediler ve onu **صَلَبُوه** da.” Ve onda: “Ve elbette sizi hurma gövdelerinde **لأُصَلِّـبَنَّكم**”; yani hurma gövdeleri üzerinde. Ve **الصَّلِـيبُ**: asılmış olandır (**الـمَصْلُوبُ**).

Ve **الصَّليب**: Hristiyanların o şekil üzere edindikleri şeydir. Leys dedi: **الصَّلِـيبُ**, Hristiyanların kıble edindikleri şeydir; çoğulu **صُلْبان** ve **صُلُبٌ**; Cerîr dedi:

“**الأُخَيْطِل**’i kötü bir anne doğurdu; * onun kıçının kapısında **صُلُبٌ** ve **شامُ** (vardır).”

Ve **صَلَّب الراهبُ**: manastırında bir **صَليب** edindi; A‘şâ dedi:

“Ve **أَيْبُلِـيٌّ** değildir bir heykele karşı, * onu yaptı ve içinde **صَلَّبَ** etti ve **صارا**.”

**صارَ**: tasvir etti. Ebû Ali el-Fârisî’den: Ve **ثوب مُصَلَّبٌ**: içinde **الصَّلِـيب** gibi bir nakış vardır.

Âişe hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir elbisede **التَّصْلِـيبَ** gördüğünde onu kesti; yani ondan **التَّصْلِـيب** yerini kesti. Hadîste: **الثوب الـمُصَلَّبِ** içinde namazdan nehyetti; o, içinde **الصُّلْبان** misali nakış bulunan şeydir. Âişe hadîsinde de: Ona bir **عِطاف** verdim; onda **تَصْلِـيباً** gördü; dedi: “Onu benden uzaklaştır.” Ümmü Seleme hadîsinde: o, **الثيابَ الـمُصَلَّبةَ**’yi kerih görürdü. Cerîr hadîsinde: Hasan’ın üzerinde **ثوباً مُصَلَّباً** gördüm. Ve **الصَّلِـيبانِ**: kovaya, iki **العَرْقُوَتَيْنِ** gibi, enlemesine konulan iki tahtadır; ve gerçekten kovayı **صَلَبَ** etti ve onu **صَلَّبَ** etti.

Ömer’in öldürülmesi kıssasında: Oğlu Ubeydullah çıktı; **جُفَيْنَةَ الأَعْجَمِـيَّ**’yi vurdu; böylece iki gözünün arasını **فَصَلَّب** etti; yani onu enine vurdu; ta ki darbe **الصَّلِـيب** gibi oldu. Bazı hadîste: Ömer’in yanında namaz kıldım; elimi böğrüme koydum; namaz kılınca dedi: “Bu, namazda **الصَّلْبُ**’dür.” Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ondan nehyederdi; yani o, **الصَّلْب**’e benzer; çünkü adam asıldığında eli ve kol açıklığı gövde üzerine uzatılır.

Namazda **الصَّلْب**’ün heyeti: kıyamda iki elini böğürlerine koyması ve iki üst kolu arasında açıklık bırakmasıdır.

Ve **الصَّلِـيبُ**: develerin damgalarından bir türdür. Ebû Ali **التَّذْكَرة**’de dedi: **الصَّليبُ** büyük ve küçük olabilir; ve yanaklarda, boyunda ve uyluklarda olur. Ve denildi: **الصَّلِـيبُ** şakakta bir damgadır (**مِـيسَمٌ**); ve denildi: boyunda, biri diğerinin üzerinde iki çizgidir. Ve **بعير مُصَلَّبٌ** ve **مَصْلُوب**: damgası **الصَّليب**’tir. Ve **ناقة مَصْلُوبة** da böyledir; Sa‘leb inşad etti:

“Akîl’e bir ceylan bacağı ve bir tulum yetecek; * onunla gerinen, **مَصْلُوبةٌ** (olan) bir (deve), huysuzlanmadı.”

Ve **إِبلٌ مُصَلَّبة**. Ebû Amr: **أَصْلَبَتِ الناقةُ** **إِصْلاباً** (ile), eğer kalkar ve boynunu göğe doğru uzatırsa; yavrusu onu emdiğinde, ona bütün gücüyle süt akıtsın diye; bazen bu onu **صَرَمَها** eder; yani sütünü keser.

Ve **التَّصْلِـيبُ**: kadın için başörtüsünden (**الخِمْرة**) bir türdür. Erkeğe, sarığın **تَصْلِـيب**’i içinde namaz kılması mekruhtur; ta ki onu, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde bir **كَوْر** yapsın. Denilir: **خِمار مُصَلَّبٌ**; ve kadın başörtüsünü **صَلَّبَت**; ve o, kadınlar yanında bilinen bir giyiniştir.

Ve **صَلَّبَتِ التَّمْرَةُ**: kuruluğa ulaştı.

Ebû Hanîfe dedi: Araplardan bir şeyh dedi: “İnsanların yediği en hoş lokma, **صَيْحانِـيَّةٌ مُصَلِّبةٌ**’dir”; onu böyle, **مُصَلِّبةٌ** diye, **الهاءِ** ile nakletti.

Ve denilir: **صَلَّبَ الرُّطَبُ** kuruluğa (**اليَبِـيسَ**) ulaştığında; o hâlde o **مُصَلِّب**’dir, lâmın kesriyle; üzerine, yumuşasın diye, **الدِّبْسُ** dökülürse, o **مُصَقِّر**’dir. Ebû Amr: yaş hurma kuruluğa ulaştığında, işte o **التَّصْلِـيب**’dir; ve gerçekten **صَلَّبَ**; Mâzinî hurmanın vasfında inşad etti:

“**مُصَلِّبة**; **أَوْتَكى القاعِ**’dan; her ne zaman * **النُّعامى** onu süslese, sanırsın, sütten, bir kaya.”

**أَوْتَكَى**: **الشِّهْريزِ** hurmasıdır. Ve **لَبَنٌ**: bizzat bir dağın adıdır.

Şemmer: denilir: **صَلَبَتْه الشَّمسُ** onu **تَصْلِـبُه** ve **تَصلُبُه** **صَلْباً** (ile), eğer onu yakarsa; o hâlde o **مَصْلُوب**: yakılmıştır (**مُحْرَق**); Ebû Züeyb dedi:

“Güneş, çakılında onu **تَصْلِـبُه** olarak tutuşturucu; * sanki o, çöllerde, ezilmiş bir çekirdek (gibi).”

Ebû Ubeyde hadîsinde: “**تَمْرُ ذَخِـيرةَ مُصَلِّبةٌ**”; yani **صُلْبة**. Ve Medine hurması **صُلْبٌ**’dür.

Ve denilir: **تَمْرٌ مُصَلِّب**; lâmın kesriyle; yani kuru, şiddetli.

Ve **الصالِبُ** humma türünden: titretmeyen sıcak humma; müzekker de gelir müennes de. Ve denilir: “Humma onu bir **صالِبٍ** ile aldı”; ve “Onu **حُمَّى صالِبٌ** aldı”; birincisi daha fasîhtir; ve pek ekleme yapmazlar; ve gerçekten onun üzerine **صَلَبَتْ** (fetha ile), **تَصْلِبُ** (kesra ile); yani sürdü ve şiddetlendi; o hâlde o, onun üzerine **مَصْلوب**’dur. Humma **صالِـباً** olduğunda: “Onun üzerine **صَلَبَتْ**” denir. İbn Büzurc dedi: Araplar baş ağrısından da **الصالِبَ** yaparlar; ve inşad etti:

“Seni, bıkkınlıktan ve **صالِب**’den bir humma korkutur.”

Başkası dedi: **الصالِبُ**, yanında şiddetli sıcaklık olan, yanında soğukluk olmayan (hummadır). Ve onu bir **صالِبٌ** aldı; yani bir titreme; Sa‘leb inşad etti:

“Denizin beslediği, ‘Âne şarabından bir içki; * onun başında bir coşkunluk var; **ذاتُ صالِبِ**.”

Ve **الصُّلْبُ**: kuvvettir. Ve **الصُّلْبُ**: soydur (**الـحَسَبُ**). ‘Adiyy b. Zeyd dedi:

“Bil ki Allah sizi üstün kıldı, * **صُلْبٍ** ve **إِزارْ** ile anlattığımdan daha üstün.”

İkisiyle birlikte tefsir edildi. Ve **الإِزار**: iffettir (**العَفاف**). Ve şöyle rivayet edilir:

“... daha üstün; **صُلْباً بـإِزارْ**’ı daha sıkı bağlayandan.”

Yani: **صُلْباً** sıktı; yani sırtı (**الظَّهْر**) kasteder. **بـإِزار**: yani kuşanılan şeyi kasteder. Araplar, **النَّسرِ الواقِـعِ**’in arkasındaki dört yıldıza: **صَلِـيباً** adını verirler. Bazı nüshalarda, muhaddis Şeyh İbnü’s-Salâh’ın hattıyla bir hâşiye gördüm; sureti şudur: Bu dört yıldızda doğru olan, “**النَّسرِ الطائِرِ**’in arkasında” denmesidir; çünkü onlar onun arkasındadır, **الواقع**’ın arkasında değil; dedi: Bu, Cevherî’nin onda vehmettiği şeylerdendir. Leys: ve **الصَّوْلَبُ** ve **الصَّوْليبُ**, toprağa saçılan sonra üzerine sürülen tohumdur; Ezherî dedi: Onu Arapça görmüyorum. Ve **الصُّلْبُ**: bir yer adıdır; Zü’r-Rumme dedi:

“Sanki o, her ne zaman sürüsü dağılsa, * **بالصُّلْبِ**’de, onun ısırmasından, sağrılarına kuduz (gibi).”

Ve **الصُّلَيبُ**: bir yer adıdır; Selâme b. Cendel dedi:

“Kimin için, süslü yazı gibi bir iz var; * izi silindi, **الصُّلَيْبِ** ile **مُطْرِقِ** arasında.”
