# صلصل (ص-ل-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Silsile” zincir demektir

- Harfler: ص - ل - ص
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَلْصَالٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8D.md) | فَعْلَالٍ | DNA | 4 | 4 | [15:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/ayet/15:26.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 43 · Hamiye Sık çamur demektir
2. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 32 · “Sin” dişler demektir
3. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 27 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
4. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
5. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
6. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
7. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
8. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
9. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
10. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صلصل |
| Yapı | Dörtlü (mükerrer ikili kök) |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md), [حما](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A7.md), فخار |
| Zıt Kök | [ماء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7%D8%A1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Vurulduğunda çınlama sesi çıkaran, kurumuş ve sertleşmiş balçık |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılışında değişken çamurdan sertleşip ses veren kalıba geçiş evresi |
| Çekirdek Özet 3 | Amorf maddenin kuruyup katılaşarak rezonans veren yapısal bir dizilime kavuşması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece alelade bir seramik çamuru sayıp biyofiziksel yapılaşma ve aşamalı yaratılış boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صل | Sertleşme, katılaşma, ses çıkarma veya kuruma; bu çekirdek [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) kökünde omurganın sertliği ve dayanıklılığı, [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) kökünde pürüzsüz sert taş, [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) kökünde bozulmaya dirençli sağlamlık olarak kendini gösterir. | صل | İkili çekirdeğin yinelenmesiyle katılık ve tınlama hareketi pekişmiş, vurulduğunda yankılanan, çatırdayan veya ritmik ses veren kesintisiz bir doku anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Maddenin toparlanıp sıkışması, tutunması ve yoğunlaşması. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sıkışan parçaların bir eksen boyunca bağlanması ve hizalanması. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkışma ve tutunma hareketinin yinelenerek yapıyı pekiştirmesi. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bağlanma hareketinin ikinci kez kurularak kararlı bir zincir oluşturması. |
| صلصل | Sıkışma ve bağlanmanın ritmik tekrarı | Birbirini sıkıca tutan ve bağlanan birimlerin katılaşarak vurulduğunda çınlayan, yapısal bir bütünlük meydana getirmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşte kuruyup sertleştiği için dokunulduğunda veya vurulduğunda çanak gibi tınlayan, henüz fırına girmemiş kuru balçık; ayrıca suyun azalıp kokuşması veya metalin çarpışırken ses vermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Çöl ve vaha hayatında killi toprağın kuruyup çatlaması ve üzerine basıldığında ya da vurulduğunda ses çıkarması صَلْصَالٌ olarak adlandırılmış; kılıç ve zırhların birbirine çarpmasından doğan çınlamaya da صَلْصَلَةٌ denilmiştir. |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa, et-Tehzîb.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde صل kökü ve bu kökten ikilemeyle türeyen ses yansımalı biçimler, öncelikle sert cisimlerin birbirine çarpmasıyla oluşan tınlama, çınlama ve madensel rezonans alanını karşılar. İbranicede צָלַל (*ṣālal*) fiili "çınlamak, kulak tınlamak" ve צֶלְצָל (*ṣelṣāl*) ismi "zil, tınlayan alet" anlamlarıyla düzenli fonetik ve semantik denklik sergiler. Süryanicede de *ṣall* kökü çınlama ve yankılanma bildirmektedir. Arapçada bu kök, ses yansımasının yanı sıra toprağın kuruyup sertleşmesi ve vurulduğunda rezonans vermesi, aynı zamanda organik bir maddenin kokuşup başkalaşması gibi fiziksel süreçlerle birleşerek insanın yaratılışındaki özel bir madde evresini ifade eden özgün bir semantik katman kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çınlama ve sertleşme | Kuruyan çamurun tınlaması ile kokuşup başkalaşan organik balçık anlamlarının birleşimi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çınlama ve rezonans | İbranice ve Süryanicede zil, çan ve çınlama sesini bildiren akraba köklerle ortak onomatopeik yapı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir doğrudan paralellik tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صلصل | Anlamlı | Çınlamak, kuru balçık | Kuruyup sertleştiği için tınlayan balçık ve ses yankılanması. | Hedef köktür; Kur'an'da 4 defa geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صلصل | Merkez | Çınlayan kuru balçık | Vurulduğunda ses veren, katılaşmış fakat pişmemiş çamur. | İnsanın yaratılışında biçim ve sertlik kazanan ara evredir. |
| [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Yaş balçık | Toprak ile suyun ilk karışımı olan yumuşak ve yoğrulabilir kıvam. | Henüz şekillenmemiş ve kurumamış ilk ham maddedir. |
| [حما](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A7.md) | Komşu | Kokuşmuş kara çamur | Kararmış, fermantasyona uğramış ve değişken organik tortu. | Balçığın kimyasal ve organik başkalaşım halidir. |
| فخار | Komşu | Pişmiş seramik | Ateşte fırınlanarak taşlaşmış ve nihai sertliğe erişmiş toprak. | İnsanın yaratılışında ulaşılan en son sertlik derecesinin benzetmesidir. |
| [ماء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7%D8%A1.md) | Zıt | Akıcı sıvı | Katılaşmanın, tınlamanın ve sabit formun aksine bütünüyle akışkan ve şekilsiz unsur. | Katı taşıyıcı iskeletin karşıtı olan hayat verici sıvıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صلصل | Çınlayan kuru balçık | Kuruyup katılaştığı için ses veren çamur dokusu. | Kesin |
| Latince | Argilla sonans, lutum aridum | Tınlayan kil, kuru balçık | Sertlik ve ses çıkarma niteliğini verir; organik dönüşüm boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Ringing clay, resonant dry clay | Tınlayan kuru balçık | Fiziksel kuruluk ve sesi karşılar; Kur'an'daki ontolojik safha nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Klingender Ton, getrockneter Lehm | Çınlayan balçık, kuru kil | Akustik sertlik ve kil yapısını belirtir; hilkat sürecindeki ara bağlamı taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Argile sonnante, glaise desséchée | Ses veren kil, kurumuş balçık | Malzemenin tınlama vasfını yansıtır; yapısal dizilim fikrini eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَلْصَالٍ (Hicr bağlamı) | Değişken organik çamurdan süzülen kuru ve biçimli balçık | İnsanın başkalaşmış kara balçıktan (حَمَإٍ مَسْنُونٍ) katı ve tınlayan bir yapıya dönüştürülüşü (Hicr [15:26](https://lisan.digital/tr/ayet/15:26.md), Hicr [15:28](https://lisan.digital/tr/ayet/15:28.md), Hicr [15:33](https://lisan.digital/tr/ayet/15:33.md)). |
| صَلْصَالٍ (Rahmân bağlamı) | Fırınlanmış seramik gibi tınlayan kuru balçık | İnsanın maddesel kökeninin cinlerin dumansız ateşten yaratılışıyla mukayese edildiği bağlam (Rahmân [55:14](https://lisan.digital/tr/ayet/55:14.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hilkat ve bedenin teşekkülü | İnsanın çamurdan ruh üflenme merhalesine kadar geçirdiği ontolojik ve fiziki safhalar. | Maddi yapının ruha elverişli bir suret kazanması. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan fıkhi bir hükmün konusu olmamıştır. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Yaratılış ayetleri tahlili | Kelimenin vurulduğunda ses veren kurumuş balçık mı yoksa kokuşmuş çamur mu olduğu tartışması. | Çamurun kuruma, katılaşma ve çınlama vasfı. |
| Hadis | Âdem'in yaratılış tasviri | Ruh üflenmeden önce Âdem'in cesedinin kuru ve tınlayan bir surette bekletilmesi rivayetleri. | Bedenin suret kazanmış cansız ara dönemi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık hiyerarşisi | Maddi temel | İnsana mütevazı başlangıcını hatırlatma | İnsanın kibrini kıran ve ilahi nefhayla değer kazanan balçık tabiatı. | Kesin |
| İlmi | İnorganikten organiğe geçiş | Yapısal matris | Canlılığın üzerine kurulduğu mineral iskelet | Minerallerin düzenli bir kafes ve dizi oluşturarak biyolojik moleküllere zemin hazırlaması. | Güçlü |
| Siyasi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| İktisadi | Hammadde tasarımı | Şekillenebilir kil | Malzemenin dayanıklı araçlara dönüşme potansiyeli | Toprağın işlenerek kalıcı ve ses veren araçlara dönüştürülebilmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kristal kafes ve polimer zinciri rezonansı | Amorf ve akışkan haldeki bir çözeltinin kuruyup suyunu kaybederek belirli bir simetri ve rezonans frekansına sahip sert bir kafese (makromoleküler zincire) dönüşmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yapılaşma | Başlangıçta gevşek ve biçimsiz olan toplumsal uzlaşıların zamanla katılaşarak yazılı yasalara, kurallara ve yankı bulan bağlayıcı kurumlara dönüşmesi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca ilkel bir çömlekçi çamuru veya heykeltıraş malzemesi gibi kaba bir mekanik nesneye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kararmış ve kokuşmuş organik çamurdan (حَمَإٍ مَسْنُونٍ) süzülüp katılaşan, tınlayan ve ruhun üflenmesine hazır hale gelen biyofiziksel yapı iskelesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılışı biyofiziksel merhalelerden ve yapısal örgütlenmeden kopararak birdenbire yapılmış cansız bir heykel tasavvuruna hapsetmek; Kur'an'ın tedrici tasarım mantığını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ilk hilkatindeki ara formu, maddenin amorf halden tınlayan ve form kazanan katı bir yapıya geçişini gösterdiği için belirleyicidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ve Âdem'in topraktan yaratılış aşamalarını bildiren Hicr ([15:26](https://lisan.digital/tr/ayet/15:26.md), [15:28](https://lisan.digital/tr/ayet/15:28.md), [15:33](https://lisan.digital/tr/ayet/15:33.md)) ve Rahmân ([55:14](https://lisan.digital/tr/ayet/55:14.md)) surelerindeki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın yaratılışını maddesiz veya ara evresiz sanma yanılgısını düzeltir; maddenin ilahi kudretle kademe kademe kararlı ve işlevsel bir organizasyona ulaştığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuruyup katılaşması sebebiyle vurulduğunda maden veya çanak gibi tınlayan sert balçık.
- Soyut anlam: Şekilsiz ve değişken bir yapının kuruma, düzenlenme ve bağlanma yoluyla rezonans üretebilen kararlı bir forma kavuşması.
- Sistematik karşılık: İnorganik ve organik bileşenlerin üst bir varlık derecesine (canlılık ve ruh) temel oluşturacak biçimde kristalleşmesi ve zincirleşmesi.
- LaTeX modeli: $$M_0 \xrightarrow{\Delta t} S \implies \omega(S) > 0$$
- LaTeX açıklaması:

$M_0$ başlangıçtaki akışkan ve değişken balçık kütlesini, $\Delta t$ zaman içinde gerçekleşen kuruma ve biçimlenme sürecini, $S$ ortaya çıkan katılaşmış yapıyı (صلصل), $\omega(S) > 0$ ise bu yapının belirli bir frekansta tınlama ve rezonans üretme yeteneğini temsil eder. Model, amorf bir maddeden tınlayan kararlı bir yapıya geçişi simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/ayet/15:26.md) — صَلْصَالٍ

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Andolsun ki Biz; insanı, kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattık.

### [Hicr 15:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/ayet/15:28.md) — صَلْصَالٍ

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Hani Rabbın meleklere demişti ki: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım.

### [Hicr 15:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/ayet/15:33.md) — صَلْصَالٍ

قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Ben, dedi: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın insana secde etmem.

### [Rahman 55:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/ayet/55:14.md) — صَلْصَالٍ

خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ

Meal (IK): İnsanı pişmiş çamur gibi kupkuru bir balçıktan yaratmıştır.

## Sözlükler (4)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Silsile” zincir demektir. “Selsal” zincir halkaları gibi halka olan yılanın adıdır. Kur’an’da “hamele”(genler)nin dizildiği hücrelerde bulunan iplikçiğin (kromozom) adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصُلْصُلُ بالضم: الفاخِتَةُ. والصُلصُلُ أيضاً: ناصية الفرس. والصُلْصُلُ أيضاً: بقيَّةُ الماء في الإدواةِ وفي أسفل الغَدير. والصَلْصالُ: الطينُ الحُرُّ خلط بالرمل فصار يَتَصَلْصَلُ إذا جفّ؛ فإذا طبخ بالنار فهو الفَخَّار. وصَلصَلةُ اللجام: صوته إذا ضُوعِف. وتَصَلْصَلَ الحُلِيُّ، أي صَوَّتَ.

##### Türkçe

**الصُلْصُلُ** (ötre ile): **الفاخِتَةُ**. Ve **الصُلصُلُ** ayrıca: **ناصية الفرس**. Ve **الصُلْصُلُ** ayrıca: **بقيَّةُ الماء في الإدواةِ وفي أسفل الغَدير**. Ve **الصَلْصالُ**: **الطينُ الحُرُّ**; kuma karıştırıldı da, kuruduğu zaman **يَتَصَلْصَلُ** olur; artık ateşle pişirilirse o, **الفَخَّار**dır. Ve **صَلصَلةُ اللجام**: sesi; katlandığı zaman. Ve **تَصَلْصَلَ الحُلِيُّ**, yani ses çıkardı.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَلْصَلَ
صَلْصَلَ
a.  Resounded, re-echoed, reverberated, rang ( metal &.).

صَلْصَاْل
صَلْصَاْل 48 ,
a.  Potter's clay, loam. -

صَلْصَلَة
صَلْصَلَة 51t ,
a.  Reverberation.

صُلْصُل
صُلْصُل 54 ,
a.  Ring-dove.

b.  Forelock ( of a horse ).

c.  Drinking-vessel.

##### Türkçe

**صَلْصَلَ**
**صَلْصَلَ**
a. Çınladı, yeniden yankılandı, yankı yaptı, çın çın etti (metal vb.).

**صَلْصَاْل**
**صَلْصَاْل** 48 ,
a. Çömlekçi kili, balçık. -

**صَلْصَلَة**
**صَلْصَلَة** 51t ,
a. Yankılanma.

**صُلْصُل**
**صُلْصُل** 54 ,
a. Halka güvercini.

b. Perçem (bir atın).

c. İçme kabı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صلصل
صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ (صَلَّ - يَصِلُّ) - صَلْصَال
صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ (صَلَّ - يَصِلُّ) + الكائن: يصدر صوت رنين خشن عندما يضرب، مثل رنين الفخار أو الصيني أو الطين اليابس شديد اليبوسة
صَلْصَال: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ ": اسم آلة: الشيء أو الكائن الذي يصدر صوت " الصلصلة "
﴿خلق الإنسان من صلصال كالفخار﴾: صلصال كالفخار: طين ناعم يابس بشدة يشبه الفخار ويصلصل أي يصدر رنيناً عندما يضرب
﴿ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون﴾: صلصال من حمأ مسنون: شيء يصلصل، أي يصدر رنيناً عندما يضرب، تكوَّن ونَشأَ بدءاً من حمأ مسنون: من طين أسود منتن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " رفع وزيادة شدة الصوت بحسب درجة الارتفاع في شدة الصوت"، وهي:
صَوَرَ - يَصْوِرُ، صَخَّ - يَصُخُّ، مَكَا - يَمْكُوْ، صَاحَ - يَصِيْحُ، صَاتَ - يَصُوْتُ (صَاتَ - يَصَاتُ)، صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ (صَلَّ - يَصِلُّ)
صلصال
 	﴿ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون (26)﴾ الحجر ﴿وإذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من صلصال من حمإ مسنون (28)﴾ الحجر ﴿قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33)﴾ الحجر
 	﴿خلق الإنسان من صلصال كالفخار (14)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [صلل] ص ل ل: الصِّلُّ بالكسر الحية التي لا تنفع منها الرقية و الصَّلْصالُ الطين الحر خُلط بالرمل فصار يَتَصَلْصَلُ إذا جف فإذا طُبخ بالنار فهو الفخار و صَلْصَلةُ اللجام صوته إذا ضُوعِف قلت يعني إذا ضُوعف الصوت قال الأزهري قال الليث يقال صَلّ اللجام إذا توهمت في صوته حكاية صوت صَلْ فإن توهمت ترجيعا قلت صَلْصَلَ و تَصَلْصلَ الحلي صوَّت و صَلَّ اللحم يصِل بالكسر صُلولا أنتن مطبوخا كان أو نيئا و أصَلَّ مثله وطين صَلاَّلٌ و مِصْلالٌ أي يصوت كما يصوت الفخار الجديد
الراغب
صلل
- أصل الصلصال: تردد الصوت من الشيء اليابس، ومنه قيل: صل المسمار (قال في اللسان: وصل المسمار يصل صليلا: إذا ضرب فأكره أن يدخل في شيء. وفي التهذيب: أن يدخل في القتير فأنت تسمع له صوتا. انظر: اللسان (صلل) )، وسمي الطين الجاف صلصالا. قال تعالى: }من صلصال كالفخار﴿[الرحمن/14]،﴾من صلصال من حمإ مسنون{ [الحجر /26]، والصلصلة: بقية ماء، سميت بذلك لحكاية صوت تحركه في المزادة، وقيل: الصلصال: المنتن من الطين، من قولهم: صل اللحم، قال: وكان أصله صلال، فقلبت إحدى اللامين، وقرئ: (أئذا صللنا) (سورة السجدة: آية 10، وهي قراءة شاذة) أي: أنتنا وتغيرنا، من قولهم: صل اللحم وأصل.
ملخص اللسان
1.     صَلَّ يَصِلُّ صَلِيلاً وصَلْصَلَ صَلْصَلَ صَلْصَلَةً ،والصَّلْصَلَةُ: صَفاءُ صَوْت الرَّعْد، وقد صَلْصَلَ
2.     فإِن تَوَهَّمْت تَرْجيعَ صوت قلت صَلْصَلَ وتَصَلْصَلَ
3.     صَلْصَلَ اللِّجامُ، وكذلك كل يابس يُصَلْصِلُ. وصَلْصَلَةُ اللِّجامُ: صوتُه إِذا ضُوعِف
4.     الصَّلْصلةُ: صَوْت الحديد إِذا حُرِّك، يقال: صَلَّ الحديدُ وصَلْصَلَ،
5.  والصَّلْصالُ من الطِّين: ما لم يُجْعَل خَزَفاً، سُمِّي به لتَصَلْصُله؛ وكلُّ ما جَفَّ من طين أَو فَخَّار فقد صَلَّ صَلِيلاً. وطِينٌ صلاَّل ومِصْلالٌ أَي يُصَوِّت كما يصوِّت الخَزَفُ الجديد
6.     الصَّلْصال: هو الصَّالُّ الماء الذي يقع على الأَرض فَتَنْشَقُّ فيَجِفُّ فيصير له صوت فذلك الصَّلْصال
7.     الجوهري: الصَّلْصالُ الطين الحُرُّ خُلِط بالرمل فصار يَتَصَلْصَل إِذا جَفَّ،فإِذا طُبِخ بالنار فهو الفَخَّار
8.     والصَّلَّة: الجِلُد اليابس قبل الدِّباغ.
9.     والصَّلَّة: الأَرضُ اليابسة،وقيل: هي الأَرض التي لم تُمْطَر
10.                        وصَلَّ الشَّرابَ يصُلُّه صَلاًّ: صَفَّاه. والمِصَلَّة: الإِناء الذي يُصَفَّى فيه
لسان العرب
● - صلل: صَلَّ يَصِلُّ صَلِيلاً وصَلْصَلَ صَلْصَلَ صَلْصَلَةً     ومُصَلْصَلاً؛ قال:     كأَنَّ صَوْتَ الصَّنْجِ في مُصَلْصَلِه     ويجوز أَن يكون موضعاً للصَّلْصَّلة. وصَلَّ اللِّجامُ: امتدّ صوتُه،     فإِن تَوَهَّمْت تَرْجيعَ صوت قلت صَلْصَلَ وتَصَلْصَلَ؛ الليث: يقال صَلَّ     اللِّجامُ إِذا توهمت في صوته حكاية صَوْت صَلْ، فإِن تَوَهَّمْت     تَرْجيعاً قلت صَلْصَلَ اللِّجامُ، وكذلك كل يابس يُصَلْصِلُ. وصَلْصَلَةُ     اللِّجامُ: صوتُه إِذا ضُوعِف. وحِمَارٌ صُلْصُلٌ وصُلاصِلٌ وصَلْصالٌ     ومُصَلْصِلٌ: مُصَوِّت؛ قال الأَعشى:     عَنْترِيسٌ تَعْدُو، إِذا مَسَّها الصَّوْ     تُ، كَعَدْوِ المُصَلْصِلِ الجَوَّال     وفَرس صَلْصَالٌ: حادّ الصوت دَقيقُه. وفي الحديث:     أَتُحِبُّون أَن تكونوا مثل الحَمِير الصَّالَّة؟ قال أَبو أَحمد     العسكري: هو بالصاد المهملة فَرَوَوْه بالمعجمة، وهو خطأٌ، يقال للحِمار الوحشي     الحادّ الصوت صالٌّ وصَلْصَالٌ، كأَنه يريد الصحيحة الأَجساد الشديدة     الأَصوات لقُوَّتِها ونَشاطها.     والصَّلْصَلَةُ: صَفاءُ صَوْت الرَّعْد، وقد صَلْصَلَ وتَصَلْصَلَ     الحَلْيُ أَي صَوَّت، وفي صفة الوحي: كأَنَّه صَلْصلةٌ على صَفْوانٍ؛     الصَّلْصلةُ: صَوْت الحديد إِذا حُرِّك، يقال: صَلَّ الحديدُ وصَلْصَلَ،     والصَّلْصلة: أَشدُّ من الصَّلِيل. وفي حديث حُنَين: أَنَّهم سمعوا صَلْصَلَةً     بين السماء والأَرض.     والصَّلْصالُ من الطِّين: ما لم يُجْعَل خَزَفاً، سُمِّي به     لتَصَلْصُله؛ وكلُّ ما جَفَّ من طين أَو فَخَّار فقد صَلَّ صَلِيلاً. وطِينٌ صلاَّل     ومِصْلالٌ أَي يُصَوِّت كما يصوِّت الخَزَفُ الجديد؛ وقال النابغة     الجعدي:فإِنَّ صَخْرَتَنا أَعْيَتْ أَباكَ، فلا     يَأْلُوها ما اسْتَطاعَ، الدَّهْرَ، إِخْبالا     (* قوله «فلا يألولها» في التكملة: فلن يألوها.)     رَدَّتْ مَعَاوِلَهُ خُثْماً مُفَلَّلةً،     وصادَفَتْ أَخْضَرَ الجالَيْن صَلاَّلا     يقول: صادَفَتْ     (* قوله «يقول صادفت إلخ» قال الصاغاني في التكملة:     والضمير في صادفت للمعلول لا للناقة، وتفسير الجوهري خطأ) ناقتي الحَوْضَ     يابساً، وقيل: أَراد صَخْرَةً في ماء قد اخْضَرَّ جانباها منه، وعَنى     بالصَّخرة مَجْدَهم وشَرَفَهم فَضَرَبَ الصخرةَ مَثَلاً. وجاءَت الخيلُ تَصِلُّ     عَطَشاً، وذلك إِذا سمعت لأَجوافها صَلِيلاً أَي صوتاً. أَبو إِسحق:     الصَلْصالُ الطين اليابس الذي يَصِلُّ من يُبْسِه أَي يُصَوِّت. وفي التنزيل     العزيز: من صَلْصالٍ كالفَخَّار؛ قال: هو صَلْصَالٌ ما لم تُصِبْه     النارُ، فإِذا مَسَّته النارُ فهو حينئذ فَخَّار، وقال الأَخفش نحوَه، وقال:     كُلُّ شيءٍ له صوت فهو صَلْصالٌ من غير الطين؛ وفي حديث ابن عباس في تفسير     الصَّلْصال: هو الصَّالُّ الماء الذي يقع على الأَرض فَتَنْشَقُّ     فيَجِفُّ فيصير له صوت فذلك الصَّلْصال، وقال مجاهد: الصَّلْصالُ حَمَأٌ     مَسْنون، قال الأَزهري: جَعَله حَمأ مسنوناً لأَنه جَعَله تفسيراً للصَّلْصَال     ذَهَب إِلى صَلَّ أَي أَنْتَن؛ قال:     وصَدَرَتْ مُخْلِقُها جَدِيدُ،     وكُلُّ صَلاّلٍ لها رَثِيدُ     يقول: عَطِشَتْ فصارت كالأَسْقِيَة البالية وصَدَرَتْ رِواءً جُدُداً،     وقوله وكُلُّ صَلاَّلٍ لها رَثِيد أَي صَدَقَت الأَكلَ بعد الرِّيِّ فصار     كل صَلاَّلٍ في كَرِشها رَثِيداً بما أَصابت من النبات وأَكَلَت.     الجوهري: الصَّلْصالُ الطين الحُرُّ خُلِط بالرمل فصار يَتَصَلْصَل إِذا جَفَّ،     فإِذا طُبِخ بالنار فهو الفَخَّار.     وصَلَّ البَيْضُ صَلِيلاً: سَمِعت له طَنِيناً عند مُقَارَعة السُّيوف.     الأَصمعي: سَمِعت صَلِيلَ الحديد يعني صوتَه. وصَلَّ المِسْمارُ يَصِلُّ     صَلِيلاً إِذا ضُرِب فأُكْرِه أَن يَدْخل في شيء، وفي التهذيب: أَن يدخل     في القَتِير فأَنت تَسْمع له صوتاً؛ قال لبيد:     أَحْكَمَ الجُنْثِيّ من عَوْرَاتِها     كُلَّ حِرْباءٍ، إِذا أُكْرِهَ صَلّ     (* قوله «عوراتها» هي عبارة التهذيب، وفي المحكم: صنعتها).     الجُنْثِيّ بالرفع والنصب، فمن قال الجُنْثِيُّ بالرفع جَعَله الحَدَّاد     أَو الزَّرَّاد أَي أَحْكَمَ صَنْعَة هذه الدِّرْع، ومن قال الجُنْثِيَّ     بالنصب جَعَله السيفَ؛ يقول: هذه الدِّرْعُ لجَوْدة صنعتها تَمْنَع     السيفَ أَن يَمْضي فيها، وأَحْكَم هنا: رَدَّ؛ وقال خالد ابن كلثوم في قول     ابن مقبل:     لِيَبْكِ بَنُو عُثْمانَ، ما دَامَ جِذْمُهم،     عليه بأَصْلالٍ تُعَرَّى وتُخُشَب     الأَصْلالُ: السُّيوفُ القاطعة، الواحد صِلُّ. وصَلَّت الإِبل تَصِلُّ     صَلِيلاً: يَبِست أَمْعاؤها من العَطَش فَسمِعْت لها صوتاً عند الشُّرب؛     قال الراعي:     فَسَقَوْا صَوادِيَ يَسْمعون عَشيَّةً،     لِلْماء في أَجْوافِهِنَّ، صَلِيلاً     التهذيب: سَمِعت لجوفه صَلِيلاً من العطش، وجاءت الإِبل تَصِلُّ     عَطَشاً، وذلك إِذا سمعت لأَجوافها صَوْتاً كالبُحَّة؛ وقال مُزاحِم العُقَيْلي     يصف القَطَا:     غَدَتْ مِنْ عَلَيْه، بَعْدَما تَمَّ ظِمْؤُها،     تَصِلُّ، وعن قَيْضٍ بزَيْزاءَ مَجْهَل     قال ابن السكيت في قوله مِنْ عَلَيْه: مِنْ فَوْقِه؛ يعني مِنْ فوق     الفَرْخ، قال: ومعنى تَصِلُّ أَي هي يابسة من العطش، وقال أَبو عبيدة: معنى     قوله مِنْ عَلَيْه مَنْ عند فَرْخها. وصَلَّ السِّقاءُ صَليلاً: يَبِس.     والصَّلَّة: الجِلُد اليابس قبل الدِّباغ. والصَّلَّة: الأَرضُ اليابسة،     وقيل: هي الأَرض التي لم تُمْطَر     (* قوله «وقيل هي الارض التي لم تمطر     إلخ» هذه عبارة المحكم، وفي التكملة؛ وقال ابن دريد الصلة الارض الممطورة     بين أرضين لم يمطرن) بين أَرضيْن مَمْطورتين، وذلك لأَنها يابسة     مُصَوِّتة، وقيل: هي الأَرض ما كانت كالسَّاهِرة، والجمع صلالٌ. أَبو عبيد:     قَبَرَهُ في الصَّلَّة وهي الأَرض. وخُفٌّ جَيِّد الصَّلَّة أَي جَيّد الجلد،     وقيل أَي جيّد النَّعْل، سُمِّي باسم الأَرض لأَن النّعل لا تُسمّى     صَلَّةً؛ ابن سيده: وعندي أَن النَّعْل تُسَمّى صَلَّة ليُبْسها وتصويتها عند     الوطء، وقد صَلَلْتُ الخُفَّ. والصِّلالة: بِطانة الخُفِّ. والصَّلَّة:     المَطْرة المتفرقة القليلة، والجمع صِلالٌ. ويقال: وقَع بالأَرض صِلالٌ من     مطر؛ الواحدة صَلَّة وهي القِطَعُ من الأَمطار المتفرقة يقع منها الشيءُ     بعد الشيء؛ قال الشاعر:     سَيَكْفِيك الإِلهُ بمُسْنَماتٍ،     كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّردُ الصِّلالا     وقال ابن الأَعرابي في قوله:     كجندَل لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا     قال: أَراد الصَّلاصِلَ وهي بَقايا تَبْقى من الماء، قال أَبو الهيثم:     وغَلِطَ إِنما هي صَلَّة وصِلالٌ، وهي مَواقع المطر فيها نبات فالإِبل     تتبعها وترعاها. والصَّلَّة أَيضاً: القِطْعة المتفرقة من العشب سُمِّي باسم     المطر، والجمع كالجمع. وصَلَّ اللحمُ يَصِلُّ، بالكسر، صُلولاً     وأَصَلَّ: أَنتنَ، مطبوخاً كان أَو نيئاً؛ قال الحطيئة:     ذاك فَتىً يَبْذُل ذا قِدْرِهِ،     لا يُفْسِدُ اللحمَ لديه الصُّلول     وأَصَلَّ مثله، وقيل: لا يستعمل ذلك إِلا في النِّيء؛ قال ابن بري: أَما     قول الحطيئة الصُّلول فإِنه قد يمكن أَن يقال الصُّلُّول ولا يقال     صَلَّ، كما يقال العَطاء من أَعْطى، والقُلوع من أَقلَعَتِ الحُمَّى؛ قال     الشماخ:     كأَنَّ نَطاةَ خَيْبَر زَوَّدَتْه     بَكُورَ الوِرْدِ، رَيِّثَةَ القُلوع     وصَلَّلْت اللِّجامَ: شُدِّد للكثرة. وقال الزَّجّاج: أَصَلَّ اللحمُ     ولا يقال صَلَّ. وفي التنزيل العزيز: وقالوا أَئذا صَلَلْنا في الأَرض؛ قال     أَبو إِسحق: مَنْ قرأَ صَلَلنا بالصاد المهملة فهو على ضربين: أَحدهما     أَنْتَنَّا وتَغَيَّرْنا وتَغَيَّرَت صُوَرُنا من صَلَّ اللحمُ وأَصَلَّ     إِذا أَنتن وتغَير، والضرب الثاني صَلَلْنا يَبِسْنا من الصَّلَّة وهي     الأَرض اليابسة. وقال الأَصمعي: يقال ما يَرْفَعه من الصَّلَّة مِنْ هوانه     عليه، يعني من الأَرض. وفي الحديث: كلْ ما رَدَّت عليك قوسُك ما لم     يَصِلَّ أَي ما لم يُنْتِنْ، وهذا على سبيل الاستحباب فإِنه يجوز أَكل اللحم     المتغير الريح إِذا كان ذكِيًّا؛ وقول زهير:     تُلَجْلِجُ مُضْغةً فيها أَنِيضٌ     أَصَلَّتْ، فهْيَ تحتَ الكَشْحِ داءُ     قيل: معناه أَنتنَتْ؛ قال ابن سيده: فهذا يدل على أَنه يستعمل في الطبيخ     والشِّواء، وقيل: أَصَلَّتْ هنا أَثقَلَتْ. وصَلَّ الماءُ: أَجَنَ.     وماءٌ صَلاَّلٌ: آجِنٌ. وأَصَلَّه القِدَمُ: غَيَّره.     والصُّلْصَلةُ والصُّلْصُلةُ والصُّلْصُل: بَقِيّة الماء في الإِدارة     وغيرها من الآنية أَو في الغدير. والصَّلاصِل: بَقايا الماء؛ قال أَبو     وَجزة:     ولم يَكُنْ مَلَكٌ للقَوْمِ يُنْزِلُهم     إِلا صَلاصِلُ، لا تُلْوى على حَسَب     وكذلك البقيّة من الدُّهْن والزَّيت؛ قال العجّاج:     كأَنَّ عَيْنَيه من الغُؤُورِ     قَلْتانِ، في لَحْدَيْ صَفاً منقور،     صِفْرانِ أَو حَوْجَلَتا قارُورِ،     غَيَّرَتا، بالنَّضْحِ والتَّصْبير،     صَلاصِلَ الزَّيْتِ إِلى الشُّطور     وأَنشده الجوهري: صَلاصِلُ؛ قال ابن بري: صوابه صَلاصِلَ، بالفتح، لأَنه     مفعول لغَيَّرَتا، قال: ولم يُشَبِّههما بالجِرار وإِنما شَبَّههما     بالقارورتَين، قال ابن سيده: شَبَّه أَعيُنَها حين غارَتْ بالجِرار فيها     الزيتُ إِلى أَنصافها.     والصُّلْصُل: ناصية الفرس، وقيل: بياض في شعر مَعْرَفة الفرس. أَبو     عمرو: هي الجُمَّة والصُّلْصُلة للوَفْرة. ابن الأَعرابي: صَلْصَلَ إِذا     أَوْعَد، وصَلْصَل إِذا قَتَل سَيِّدَ العسكر. وقال الأَصمعي: الصُّلْصُل     القَدَح الصغير؛ المحكم: والصُّلْصُل من الأَقداح مثل الغُمَر؛ هذه عن أَبي     حنيفة. ابن الأَعرابي: الصُّلْصُل الراعي الحاذِق؛ وقال الليث:     الصُّلْصُل طائر تسميه العجم الفاخِتة، ويقال: بل هو الذي يُشْبهها، قال الأَزهري:     هذا الذي يقال له موسحة     (* قوله «موسحة» كذا في الأصل من غير نقط) ابن     الأَعرابي: الصَّلاصِلُ الفَواخِتُ، واحدها صُلْصُل. وقال في موضع آخر:     الصُّلصُلة والعِكْرِمة والسَّعْدانةُ الحَمامة. المحكم: والصُّلصُل     طائر صغير.     ابن الأعرابي: المُصَلِّلُ الأَسْكَفُ وهو الإِسكافُ عند العامّة؛     والمُصَلِّل أَيضاً: الخالصُ الكَرَم والنَّسَب؛ والمُصَلِّل: المطر     الجَوْد.الفراء: الصَّلَّة بَقِيّة الماء في الحوض، والصَّلَّة المطرة الواسعة.     والصَّلَّة الجِلِد المنتن، والصَّلَّة الأَرض الصُّلبة، والصَّلَّة صوتُ     المسمار إِذا أُكْرِه. ابن الأَعرابي: الصَّلَّة المطْرة الخفيفة،     والصَّلَّة قُوارةُ الخُفِّ الصُّلبة.     والصِّلُّ: الحيّة التي تَقْتُل إِذا نَهَشتْ من ساعتها. غيره:     والصِّلُّ، بالكسر، الحية التي لا تنفع فيها الرُّقْية، ويقال: إِنها لَصِلُّ     صُفِيٍّ إِذا كانت مُنْكَرة مثل الأَفعى، ويقال للرجل إِذا كان داهِياً     مُنْكَراً: إِنه لصِلُّ أَصْلالٍ أَي حَيّة من الحيّات؛ معناه أَي داهٍ     مُنْكَرٌ في الخصومة، وقيل: هو الداهي المُنْكَر في الخصومة وغيرها؛ قال ابن     بري: ومنه قول الشاعر:     إِن كُنْتَ داهَيةً تُخْشى بَوائقُها،     فقد لَقِيتَ صُمُلاًّ صِلَّ أَصْلالِ     ابن سيده: والصِّلُّ والصّالَّة الداهية. وصَلَّتْهم الصّالَّة     تَصُلُّهم، بالضم، أَي أَصابتهم الداهية. أَبو زيد: يقال إِنه لصِلُّ أَصْلالٍ     وإِنه لهِتْرُ أَهْتارٍ؛ يقال ذلك للرجل ذي الدَّهاء والإِرْب، وأَصْلُ     الصِّلِّ من الحيّات يُشَبَّه الرجل به إِذا كان داهية؛ وقال النابغة     الذبياني:     ماذا رُزِئْنا به من حَيَّةٍ ذَكَرٍ،     نَضْناضةٍ بالرَّزايا صِلِّ أَصْلال     وصَلَّ الشَّرابَ يصُلُّه صَلاًّ: صَفَّاه. والمِصَلَّة: الإِناء الذي     يُصَفَّى فيه، يَمانِية، وهما صِلاَّنِ أَي مِثْلان؛ عن كراع. والصِّلُّ     واليَعْضِيدُ والصِّفْصِلُّ: شجر، والصِّلُّ نبْتٌ؛ قال:     رَعَيْتُها أَكْرَمَ عُودٍ عُودا،     الصِّلَّ والصِّفْصِلَّ واليَعْضِيدا     والصِّلِّيانُ: شجر، قال أَبو حنيفة: الصِّلِّيانُ من الطَّريفة وهو     يَنْبُت صُعُداً وأَضْخَمهُ أَعجازُه، وأُصولُه على قدر نَبْت الحَليِّ،     ومَنابتُه السُّهول والرِّياضُ. قال: وقال أَبو عمرو الصِّلِّيانُ من     الجَنْبة لغِلَظه وبقائه، واحدته صِلِّيانةٌ. ومن أَمثال العرب تقول للرجل     يُقْدم على اليَمين الكاذبة ولا يَتَتَعْتَعُ فيها: جَذَّها جَذَّ العَيْرِ     الصِّلِّيانة؛ وذلك أَن العَيْر إِذا كَدَمَها بِفِيه اجْتَثَّها بأَصلها     إِذا ارْتَعَاها، والتشديد فيها على اللام، والياءُ خفيفة، فهي     فِعْلِيانة من الصَّلْيِ مثل حِرْصِيانَةٍ من الحَرْص، ويجوز أَن يكون من     الصِّلِّ، والياءُ والنون زائدتان. التهذيب: والضِّلِّيانُ من أَطيب الكَلإِ، وله     جِعْثِنةٌ ووَرَقُه رقيق.     ودارَةُ صُلْصُل: موضع؛ عن كراع.
مقاييس اللغة:
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])
وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
القاموس المحيط:
صَلَ، يَصِلُّ صَليلاً صَوَّتَ، كصَلْصَلَ صَلْصَلَةً ومُصَلْصَلاً، و اللِّجامُ امْتَدَّ صَوْتُه. فإن تُوُهِّمَ تَرْجيعُ صَوْت، فَقُلْ صَلْصَلَ وتَصَلْصَلَ. وصَلَّ البَيْضُ يَصِلُّ صَليلاً سُمِعَ له طَنينٌ عندَ القِراعِ، و المِسْمارُ صَليلاً ضُرِبَ فأُكْرِهَ أن يَدْخُلَ في الشيءِ، و الإِبِلُ صَليلاً يَبِسَتْ أمْعاؤُها من العَطَشِ، فَسُمِعَ لها صَوْتٌ عندَ الشُّرْبِ، و السِّقاءُ صَليلاً يَبِسَ، و اللَّحْمُ صُلولاً أنْتَنَ، كأَصَلَّ، و الماءُ أجَِنَ، فهو صَلاَّل، وأصَلَّهُ القِدَمُ. والصَّلَّةُ الجِلْدُ، أو اليابِسُ قبلَ الدِّباغِ، والنَّعْلُ، والأرضُ أو اليابِسَةُ، أو أرضٌ لم تُمْطَرْ بين مَمْطُورَتَيْنِ ج صِلالٌ، والمَطَرَةُ الواسِعَةُ، والمُتَفَرِّقَةُ القَليلَةُ، كالصَِّلِّ، ويُكْسَرُ ضِدٌّ، والقِطْعَةُ من العُشْبِ، والتُّرابُ النَّدِيُّ، وصَوْتُ المِسْمارِ ونحوِهِ، إذا دُقَّ بكُرْهٍ، ويُكْسَرُ، وصَوْتُ اللِّجامِ، والجِلْدُ المُنْتِنُ في الدِّباغِ، وبالضمِ بَقِيَّةُ الماءِ وغيرِهِ، والريحُ المُنْتِنَةُ، وتَرارةُ اللَّحْمِ النَّدِيِّ. والصِّلالَةُ، بالكسرِ بِطانَةُ الخُفِّ، أو ساقُها، كالصِّلالِ ج أصِلَّةٌ. وحِمارٌ صُلْصُلٌ وصُلاصِلٌ، بضَمِّهما، وصَلْصالٌ ومُصَلْصِلٌ مُصَوِّتٌ. والصَّلْصالُ الطِّينُ الحُرُّ خُلِطَ بالرَّمْلِ، أو الطينُ ما لم يُجْعَلْ خَزَفاً.
وصَلْصَلَ: أوْعَدَ وتَهَدَّدَ، وقَتَلَ سَيِّدَ العَسْكَرِ، و الرَّعْدُ: صَفَا صَوْتُهُ، و الكَلِمَةَ: أخْرَجَها مُتَحَذْلِقاً. والصَّلْصَلَةُ والصُّلْصُلَةُ والصُّلْصُلُ، بضَمِّهِما: بَقِيَّةُ الماءِ في الغَديرِ، وكذا من الدُّهْنِ والزَّيْتِ. وكهُدْهُدٍ: ناصيَةُ الفَرَسِ، ويُفْتَحُ، أو بياضٌ في شَعَرِ مَعْرَفَتِه، والقَدَحُ أو الصَّغيرُ منه، وطائِرٌ، أو الفاخِتَةُ، والراعي الحاذِقُ، وع بطَريقِ المَدينَةِ، وماءٌ قُرْبَ اليَمامَةِ وع آخَرُ، وما ابْيَضَّ من شَعَرِ ظَهْرِ الفَرَسِ ولَبَّتِهِ من انْحِتاتِ الشَّعَرِ، وبهاءٍ: الحَمامَةُ، والوَفْرَةُ. ودارَةُ صُلْصُلٍ: ع. والصِّلُّ، بالكسر: الحَيَّةُ، أو الدَّقيقَةُ الصَّفْراءُ، والدَّاهِيَةُ، كالصالَّةِ، والمِثْلُ، والقِرْنُ، وشَجَرٌ، والسَّيْفُ القاطعُ ج: أَصْلالٌ، وبالضم: ما تَغَيَّرَ من اللَّحْمِ وغيرِهِ. وصَلَّ الشَّرابَ صَلاًّ: صَفَّاهُ. والمِصَلَّةُ، بالكسر: الإِناءُ يُصَفَّى فيه. والصِّلِّيانُ، بكَسْرَتَيْنِ مُشَدَّدَةَ اللامِ: نَبْتٌ، واحِدَتُه: بهاءٍ. وإنَّهُ لَصِلُّ أصْلالٍ: دَاهٍ مُنْكَرٌ في الخُصومَةِ وغيرِها. والمُصَلِّلُ، كمُحَدِّثٍ: السَّيِّدُ الكَريمُ الحَسيبُ الخالِصُ النَّسَب، كالمُصَلْصَلِ، بالفتح، والمَطَرُ الجَوْدُ، والأَسْكَفُ، وهو الإِسكافُ عندَ العامَّةِ. والصالُّ: الماءُ يَقَعُ على الأرض فَتَنْشَقُّ. وصَلَلْنا الحَبَّ المُخْتَلِط بالتُّرابِ: صَبَبْنا فيه ماءً، فَعَزَلْنا كُلاًّ على حِيالِه. يقال: هذه صُلالَتُه، بالضم. وصَلَّتْهُم الصالَّةُ: أصابَتْهُمُ الداهيةُ.
وتَصَلْصَلَ الغديرُ: جَفَّتْ حَمْأَتُه، و الحَلْيُ: صَوَّتَ. وصُلاصِلٌ: ماءٌ لبني أسْمَرَ من بني عَمْرِو بنِ حَنْظَلَةَ.
تاج العروس:
ص ل ل
صَلَّ يَصِلُّ صَلِيلاً : صَوَّتَ كصَلْصَلَ صَلْصَلَةً ومُصَلْصَلاً قالَ :
" كَأَنَّ صَوْتَ الصَّنْجِ في مُصَلْصَلِهْ ويجوزُ أَنْ يَكونَ مَوْضِعاً لِلصَّلْصَلَةِ . وصَلَّ اللِّجَامُ : امْتَدَّ صَوْتُهُ فَإِنْ تُوُهِّمَ تَرْجِيعُ صَوْتٍ فقُلْ : صَلْصَلَ وتَصَلْصِلَ وكذلكَ كُلُّ يابِسٍ يُصَلْصِلُ قالَهُ اللَّيْثُ : وفي حَدِيثِ الوَحْيِ : كأَنَّهُ صَلْصَلَةٌ عَلى صَفْوَانٍ وفي رِوَايةٍ : أَحْيَاناً يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ . الصَّلْصَلَةُ : صَوْتُ الحَدِيدِ إذا حُرِّكَ يُقالُ : صَلَّ الحَدِيدُ وصَلْصَلَ والصَّلْصَلَةُ أشَدُّ مِنَ الصَّلِيلِ وفي حديثِ حُنَيْن : أَنَّهُم سَمِعُوا صَلْصَلَةً بَيْنَ السَّماءِ والأَرْضِ . وصَلَّ الْبَيْضُ يَصِلُّ صَلِيلاً : سُمِعَ لَهُ صَلِيلٌ كذا في النَّسَخِ والصَّوابُ : طَنِينٌ عِنْدَ الْقِرَاعِ أي مُقَارَعةٍ السُّيوفِ وقال الأَصْمَعِيُّ : سَمِعْتُ صَلِيلَ الحَدِيدِ أي صَوْتَهُ .وصَلَّ الْمِسْمَارُ يَصِلُّ صَلِيلاً :إذا ضُرِبَ فَأُكْرِهَ أَنْ يَدْخُلَ في الشَّيْءِ وفي التَّهْذِيبِ : أَنْ يَدْخُلَ في الْقَتِيرِ فأَنْتَ تسمعُ لهُ صَوْتاً قالَ لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه :
أَحْكَمَ الجُنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها ... كُلَّ حِرْبَاءٍ إذا أُكْرِهَ صَلّ يقولُ : هذه الدِّرْعُ لِجَوْدَةِ صَنْعَتِها تَمْنَعُ السَّيفُ أَنْ يَمْضِيَ فيها وأَحْكَمَ هنا : رَدَّ . وصَلَّتِ الإِبِلُ تَصِلُّ صَلِيلاً : يَبِسَتْ أَمْعاؤُها مِنَ الْعَطَشِ فسُمِعَ لَها صَوْتٌ عِنْدَ الشُّرْبِ قالَ الرَّاعِي :
فَسَقُوْا صَوَادِيَ يَسْمَعُونَ عَشِيَّةً ... لِلْمَاءِ في أَجْوافِهِنَّ صَلِيلاً وفي التَّهْذِيبِ : سَمِعْتُ لِجَوْفِهِ صَلِيلاً مِنَ العَطَشِ وجاءَتِ الإِبِلُ تَصِلُّ عَطَشَاً وذلكَ إِذا سَمِعْتَ لأَجْوافِها صَوْتاً كالبُحَّةِ قالَ مَزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ :
غَدَتْ مِنْ عَلَيْهِ بَعْدَ ما تَمَّ ظِمْؤُها ... تَصِلُّ وعن قَيْضٍ بِزَيْزَاءَ مَجْهَلِ وصَلَّ السِّقَاءُ صَلِيلاً : يَبِسَ وذلكَ إذا لَمْ يَكُنْ فيهِ ماءٌ فهو يَتَقَعْقَعُ وهو مَجازٌ . وصَلَّ اللَّحْمُ يَصِلُّ بالكسرِ صُلُولاً بالضَّمِّ : أَنْتَنَ مَطْبُوخاً كانَ أو نيئاً قالَ الحُطَيْئَةُ :
ذَاكَ فَتىً يَبْذُلُ ذا قِدْرِهِ ... لا يُفْسِدُ اللَّحْمَ لَدَيْهِ الصُّلُولُ
كأَصَلَّ وقيلَ لا يُسْتَعْمَلُ ذلكَ إلاَّ في النَّيءِ قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : أمَّا قَوْلُ الحُطَيْئَةِ : الصُّلُولُ فَإِنَّهُ قد يُمْكِنُ أَن يُقالُ : الصُّلُولُ ولا يُقالُ : صَلَّ كَما يُقالُ العَطَاءُ مِنْ أَعْطَى والقُلُوعُ مِنْ أَقْلَعَتِ الحُمَّى وقالَ الزَّجَّاجِ أَصَلَّ اللَّحْمُ ولا يُقالُ : صَلَّ . وفي الحَدِيثِ : كُلْ ما رَدَّ عليكَ قَوْسُكَ ما لَمْ يَصِلَّ . أي ما لم يُنْتِنْ وهذا على سَبِيلِ الاِسْتِحْبابِ فَإِنَّهُ يَجوزُ أَكْلُ اللَّحْمِ المُتَغَيِّرِ الرِّيحِ إذا كانَ ذَكِياً وقَرَأَ ابنُ عَبَّاسٍ والحَسَنُ : أَئِذَا صَلَلْنَا " بِفْتِحِ الَّلامِ قالَ أبو إسْحاقَ : وهو عَلى ضَرْبَيْنِ أَحَدُهما أَنْتَنَّا وتَغَيَّرْنا وتَغَيَّرَتْ صُوَرُنا مِنْ صَلَّ اللَّحْمُ إِذا أَنْتَنَ والثانِي صَلَلْنا : يَبِسْنَا مِنَ الصَّلَّةِ وهي الأَرْضُ اليابِسَةُ وقَوْلُ زُهَيْرٍ :
تُلَجْلِجُ مُضْغَةً فيها أَنِيضٌ ... أَصَلَّتْ فهْيَ تحتَ الكَشْحِ دَاءُ قيلَ : مَعْناهُ أَنْتَنَتْ قالَ ابنُ سِيدَه : فهذا يَدُلُّ عَلى أنَّهُ يُسْتَعْمَلُ في الطَّبِيخِ والشِّواءِ . وصَلَّ الْمَاءُ صُلُولا : أَجِنَ فهو صَلاَّلٌ كشَدَّادٍ : آجِنٌ وأَصَلَّهُ الْقِدَمُ : غَيَّرَهُ . والصِّلَّةُ : الْجِلْدُ يُقالُ : خُفٌّ جَيِّدُ الصَّلَّةِ أو الْيابِسُ منه قَبْلَ الدِّباغِ وقيلَ : خُفٌّ جَيِّدُ الصَّلَّةِ أي النَّعْل سُمِّيَ باسْمِ الأَرْضِ لِيُبْسِ النَّعْلِ وتَصْوِيتِها عندَ الوَطْءِ . والصِّلَّةُ : الأَرْضُ ما كانَتْ كالسَّاهِرَةِ وقالَ أبو عُبَيْدٍ : قَبَرَهُ في الصَّلَّةِ وهي الأَرْضُ ومنهُ قَوْلُ المُصَنِّفِ في شَرْحِ كلامِ سَيِّدِنا عَلِيٌّ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه " ألْزِقْ عِضْرِطَكَ بالصَّلَّةِ " وقد تَقدَّمَ مَشْرُوحاً في الدِّيباجَةِ أو هي الأَرْضُ الْيَابِسَةَ ومنهُ قِراءَةُ مَنْ قَرَأَ " أَئِذَا صَلَلْنا " أو هي أَرْضٌ لَمْ تُمْطَرْ بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَمْطَورَتَيْنِ وذلكَ لأنَّها يَابِسَةٌ مُصَوِّنَةٌ وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : هي الأَرْضُ المَمْطُورَةُ بَيْنَ أَرْضَيْنِ لَمْ تُمْطَرَا ج : أي جمعُ الكُلِّ صِلاَلٌ بالكسرِ . والصَّلَّةُ : الْمَطَرَةُ الْوَاسِعَةُ و قيل : الْمُتَفَرِّقَةُ الْقَلِيلَةُ يَقَعُ منها الشَّيْءُ بعدَ الشَّيْءِ كالصَّلِّ ويُكْسَرُ وهو ضِدٌّ أي بَيْنَ الوَاسِعَةِ والمُتَفَرِّقَةِ القَلِيلَةِ وفيهِ نَظَرٌ . والصَّلَّةُ : الْقِطْعَةُ المُتَفَرِّقَةُ مِنَ الْعُشْبِ سُمِّيَ باسْمِ المَطَرِ والجَمْعُ صِلاَلٌ ومنهُ قَوْلُ الرَّاعِي :
سيَكْفِيكَ الإِلَهُ ومُسْنَماتٌ ... كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلاَلاَ قالَ أبو الهَيْثَم : هي مَوَاقِعُ المَطَرِ فيها نَباتٌ فالإِبلُ تَتْبَعُها وتَرْعَاهَا . والصَّلَّةُ : التُّراب النَّدِيُّ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وأيضاً : صَوْتُ الْمِسْمَارِ ونَحْوِهِ إذا دُقَّ بِكُرْهٍ ويُكْسَرُ
وأيضاً : صَوْتُ اللِّجَامِ وإذا ضُوعِفَ فَصَلْصَلَةٌ . وأيضا : الْجِلْدُ الْمُنْتِنُ في الدِّباغِ . والصَّلَّةُ : بالضَّمِّ : بَقِيَّةُ الْمَاءِ في الحَوْضِ عن الفَرَّاءِ وغَيْرِهِ كالدَّهْنِ والزَّيْتِ . وأيضا : الريحُ المُنْتِنَةُ وأيضا : تَرارَةُ اللَّحْمِ النَّدِيِّ . والصِّلاَلَةُ بالكَسْرِ : بِطَانَةُ الْخُفِّ كما في المُحْكَمِ أو سَاقُها كالصِّلالِ بِحَذْفِ الهاءِ وهذهِ عن ابنِ عَبَّادٍ ج : أَصِلَّةٌ كهِلاَلٍ وأَهِلَّةٍ وحِمَارٌ صُلْصَلٌ وصُلاَصِلٌ بِضَمِّهِما وصَلْصَالٌ ومُصَلْصِلٌ : مُصَوِّتٌ قالَ الأَعْشَى :
عَنْتَرِيسٌ تَعْدُو إذا مَسَّها الصَّوْ ... تُ كَعَدْوِ الْمَصَلْصِلِ الْجَوَّالِ
وقالَ أبو أحمدَ العَسْكَرِيُّ : حِمارٌ صَلْصَالٌ : قَوِيُّ الصَّوْتِ شدِيدُهُ . والصَّلْصَالُ : الطِّينُ الْحُرُّ خُلِطَ بِالرَّمْلِ فصارَ يَتَصَلْصَلُ إذَا جَفَّ فَإِذا طُبِخَ بالنَّارِ فهوَ الفَخَّارُ كما في العُبابِ والصِّحاحِ أو الطِّينُ ما لَمْ يُجْعَلُ خَزَقاً سُمِّيَ به لِتَصَلْصَلِهِ وكُلُّ ما جَفَّ مِنْ طِينٍ أو فَخَّارٍ فقد صَلَّ صَلِيلاً كَما في المَحْكَم وقالَ أبو إِسْحاقَ : الصَّلْصَالُ : الطِّيْنُ اليَابِسُ الذي يَصِلُّ مِن يُبْسِهِ أي يُصَوِّتُ ومنهُ قَوْلُهُ تعالى : " مِن صَلْصَالٍ كالْفَخَّارِ " قال : هو صَلْصَالٍ ما لَمْ تُصِبْهُ النًّارُ فَإِذا مَسَّتْهُ فهوَ حِينَئِذٍ فَخَّارٌ . وقالَ مُجاهِدٌ : الصَّلْصَالُ حَمَأٌ مَسْنُونٌ . وصَلْصَلَ الرَّجُلُ : أَوْعَدَ وتَهَدَّدَ . وأيضا : إذا قَتَلَ سَيِّدَ الْعَسْكَرِ كُلُّ ذلك عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . وصَلْصَلَ الرَّعْدُ : صَفا صَوْتُهُ . ومِنَ المَجازِ : صَلْصَلَ الْكَلِمَةَ : أَخْرَجَها مُتَحَذْلِقاً نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ . والصَّلْصَلَةُ بالفَتْحِ وهذه عن ابنِ عَبَّادٍ والصَّلْصُلَةُ والصُّلْصُلُ بِضَمِّهِما : بَقِيَّةُ الْمَاءِ في الْغَدِيرِ وفي الإدَاوَةِ وفي غيرِها مِنِ الآَنِيَةِ والجمعُ صَلاصِلُ قالَ أبو وَجْزَةَ :
ولَمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ ... إلاَّ صَلاصِلُ لا تَلْوِي عَلى حَسَبِ وكذلك البَقِيَّةُ مِنَ الدُّهْنِ والزَّيْتِ قالَ العَجَّاجُ :
" كَأَنَّ عَيْنَيْهِ مِنَ الغُؤُورِ
" قَلْتانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُورِ
" صِفْرانِ أو حَوْجَلَتَا قارُورِ
" غَيَّرَتَا بالنَّضْجِ والتَّصْبِيرِ
" صَلاصِلَ الزَّيْتِ إلى الشُّطُورِ قال ابنُ سِيدَه و الصَّاغانِيُّ : شَبَّهَ أَعْيُنَها حينَ غارَتْ بالجِرَارِ فيها الزَّيْتُ إلى أنْصافِها وأنْشَدَهُ الجَوْهَرِيُّ : صَلاصِلُ . قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : صَوابُهُ صَلاَصِلَ بالفتحِ لأنَّهُ مَفْعُولٌ لِغَيَّرَتَا قالَ : ولم يُشْبِّهْها بالجِرَارِ وإِنَّما شَبَّهها بالقَارُورَتَيْنِ . والصُّلْصُلُ كهُدْهُدٍ : نَاصِيَةُ الْفَرَسِ كَما في العُبَابِ ويُفْتَحُ أو بَياضٌ في شَعَرِ مَعْرَفَتِهِ كَما في المُحْكَمِ . والصَّلْصُلُ : الْقَدَحُ أو الصَّغِيرُ مِنْهُ وهذا قَوْلُ الأَصْمَعِيِّ وفي المُحْكَمِ : الصُّلْصُلُ مِنَ الأَقْدَاحِ : مِثْلُ الغُمَرِ هذِه عن أبي حَنِيفَةَ . والصُّلْصُلُ : طَائِرٌ صَغِيرٌ أو الْفَاخِتَةُ قالَ اللَّيْثُ : هوَ طَائِرٌ يُسَمِّيهِ العَجَمُ الفَاخِتَةُ ويُقالُ : بل هو الذي يُشْبِهُهُ وقالَ الأَزْهَرِيُّ : هذا الذي يُقالُ له مُوَشَّجَة وقال ابنُ الأعْرَابِيِّ : الصَّلاصِلُ : الفَوَاخِتُ واحِدُها صُلْصُلٌ . وقال ابنِ الأَعْرابِيِّ : الصُّلْصُلُ : الرَّاعِي الْحَاذِقُ . والصَّلْصَلُ : ع بِطَرِيقِ الْمَدِينَةِ عَلى سَاكِنِها أَفْضَلُ الصَّلاةِ والسَّلامِ وبَيْنَهُ وبَيْنَ مَلَلٍ تُرْبَانُ كَما في العُبابِ وقالَ نَصْرٌ : عَلى سَبْعَةِ أَمْيالٍ مِ َ المَدِينَةِ مَنْزِلُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ خَرَجَ مِنَ المَدينَةِ إلى مَكَّةَ عامَ الفَتْحِ . وأيضا : ماءٌ قُرْبَ الْيَمامَةِ لِبَنِي العَجْلاَنِ . وأيضا : ع : آخَرُ الصَّوابُ أَنَّهُ ماءٌ في جَوْفِ هَضْبَةٍ حَمْراءَ قالَهُ نَصْرٌ . والصُّلْصُلُ : ما ابْيَضَّ مِنْ شَعَرِ ظَهْرِ الْفَرَسِ ولَبَّتِهِ مِنَ انْحِتَاتِ الشَّعَرِ . والصُّلصُلَةُ : بِهَاءٍ : الْحَمَامَةُ وهي العِكْرِمَةُ : والسَّعْدَانَةُ أيضا قالَهُ ابنُ الأَعْرابِيُّ : وأيضاً : الْوَفْرَةُ وهيَ الجُمَّةُ أيضا : عن أبي عَمْرٍو . ودَارَةُ صُلْصُلٍ : ع لِبَنِي عَمَرِو بنِ كِلابٍ وهي بِأَعْلَى دارِها بِنَجْدٍ قالَ أبو ثُمَامَةَ الصَّبَّاحِيُّ :
هُمُ مَنَعُوا ما بَيْنَ دَارَةِ صُلْصُلٍ ... إلَى الهَضَباتِ من نَضادٍ وحائِلٍ
والصِّلُّ بِالكَسْرِ : الْحَيَّةُ الَّتي تَقْتُلُ مِنْ سَاعَتِها إذا نَهَشَتْ أو هي الدَّقِيقَةُ الصَّفْرَاءُ لا تَنْفَعُ فيها الرُّقْيَةُ و يُقالُ : مُنِيَ فُلانٌ بِصِلٍّ وهي الدَّاهِيَة وهو مَجازٌ و يُقالُ : إِنَّها لَصِلُّ صَفاً إذا كانتْ مُنْكَرَةً مِثْلَ الأَفْعَى وقالَ أبو زَيْدٍ : يُقالُ : إِنَّهُ لَصِلُّ أَصْلاَلٍ وإِنَّهُ لَهِتْرُ أَهْتَارٍ يُقالُ ذلك للرَّجُلِ ذي الدَّهاءِ والإِرْبِ وأصْلُ الصِّلِّ مِنَ الحَيَّاتِ يُشْبَّهُ الرَّجُلُ به إذا كانَ دَاهِيَةً وقالَ النَّابِغَةُ الذُّبْيانِيُّ :
ماذا رُزِئْنَا بِهِ مِنْ حَيَّةٍ ذَكَرٍ ... نَضْناضَةٍ بِالرَّزَايا صِلِّ أَصْلاَلِ كالصَّالَّةِ وهيَ الدَّاهِيَةُ عن ابنِ سِيدَه وسيَأْتِي للمُصَنِّفِ أيضاً قَرِيباً . ومِنَ المَجازِ : الصِّلُّ : الْمِثْلُ يُقالُ : هُما صِلاَّنِ أي مِثْلانِ عن كُرَاعٍ ومِنَ المَجازِ : الصِّلُّ : الْقِرْنُ يُقالُ : هذا صِلُّ هذا أي قِرْنُهُ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ . والصَّلُّ : شَجَرٌ وقيلَ : نَبْتٌ قال :
" رَعَيْتُها أَكْرَمَ عُودٍ عُودَا
" الصِّلَّ والصِّفْصِلَّ واليَعْضِيدَا ومن المَجازِ : الصِّلُّ : السِّيْفُ القاطِعُ ج : أصْلالٌ يُقالُ : عَرَّى بَنُو فُلانٍ أصْلاَلاً أي : سُيُوفاً بُتْراً كَما في الأساسِ وقالَ ابنُ مُقْبِلٍ :
لِيَبْكِ بَنُو عُثُمانَ ما دامَ جِذْمُهُمْ ... عليهِ بِأَصْلاَلٍ تُعَرَّى وتَخْشَبُ والصُّلُّ بِالضَّمِّ : ما تَغَيَّرَ مِنَ الَّلحْمِ وغَيْرِهِ . وصَلَّ الشَّرَابَ يَصُلُّهُ صَلاًّ : صَفَّاهُ . والْمِصَلَّةُ بالكسْرِ : الإِنَاءُ الذي يُصَفَّى فيهِ يَمانِيَّةٌ والصِّلِّيَانُ بِكَسْرَتَيْنِ مُشَدَّدَةَ اللَّامِ واليَاءُ خَفِيفَةٌ فِعْلِيانُ من الصَّلْي كالحِرْصِيَانَةِ مِنَ الحِرْصِ ويجوزُ أَنْ يَكونَ مِنَ الصِّلِّ والياءُ والنُّونُ زَائِدَتَانِ نَبْتٌ مِنَ الطَّرِيفَةِ يَنْبُتُ صُعُداً وأَضْخَمُهُ أَعْجَازُهُ وأُصُولُه على قَدْرِ نَبْتِ الحَلِيِّ ومَنَابِتُهُ السُّهُولُ والرِّياضُ قالَهُ أبو حَنِيفَة . ونُقِلَ عن أبي عَمْرٍو : الصِّلِّيانُ مِنَ الجَنْبَة لِغِلْظِهِ وبَقائِهِ . واحِدَتُهُ بِهَاءٍ صِلِّيانَةٌ ومن أَمْثَالِ العَرَبِ تَقُولُهُ للرَّجُلِ يُقْدِم على اليَمِينِ الكَاذِبَةِ ولا يَتَتَعْتَعُ فيها : جَذَّها جَذَّ الْعَيْرِ الصِّلِّيانَةَ وذلك أنَّ العَيْرَ إذا كَدَمَها بِفِيهِ اجْتَثَّها بِأَصْلِها إذا ارْتَعَاها وقال الأَزْهَرِيُّ : الصِّلِّيانُ مِنْ أَطْيَبِ الْكَلأَ ولهُ جِعْثِنَةٌ ووَرَقٌ رَقِيقٌ ويُقالُ : إِنَّهُ لَصِلُّ أصْلاَلٍ وهِتْرُ أَهْتَارٍ أي حَيَّةٌ مِنَ الحَيَّاتِ مَعْناهُ أي : دَاهٍ مُنْكَرٌ في الْخُصُومَةِ وقيل : هو الدَّاهِي المُنْكَرُ في الخُصُومَةِ وغَيْرِها وقد ذُكِرَ شاهِدُه قريباً . والْمُصَلِّلُ كمُحَدِّثٍ : السَّيِّدُ الْكَرِيمُ الحَسِيبُ الْخَالِصُ النَّسَبِ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ كالْمُصَلْصَلِ بِالْفَتْحِ وهذهِ عن ابنِ عَبَّادٍ . والمُصَلِّلُ أيضا : الْمَطَرُ الْجَوْدُ عن ابنِ الأَعْرابِيّ . قالَ : وأيضا : الأسْكَفُ وهو الإِسْكافُ عِنْدَ الْعَامَّةِ . وفي حديثِ ابنِ عَبَّاسٍ قالَ : الصَّالُّ : الْمَاءُ : الذي يَقَعُ عَلى الأَرْضِ فَتَنْشَّقُّ هكذا في النُّسَخِ ومِثْلُهُ في العُبَابِ وفي اللِّسانِ : فَيَبْسُ فَيجِفُّ فَيَصِيرُ لهُ صَوْتٌ . وقال ابنُ عَبَّادٍ : صَلَلْنَا الْحَبَّ وهوَ أنْ نَعْمَدَ إلى الحَبِّ الْمَخْتَلِط بالتُّرَابِ وصَبَبْنَا فِيهِ مَاءً فَعَزَلْنَا كُلاًّ عَلى حِيَالِهِ يُقالُ : هذه صُلاَلَتُهُ بالضَّمِّ . ومِنَ المَجازِ : صَلَّتْهُمُ الصَّالَّةُ تَصُلُّهم مِنْ حَدِّ نَصَرَ : أي أَصابَتْهُمُ الدَّاهِيَةُ نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه . وتَصَلْصَلَ الْغَدِيرُ : إذا جَفَّتْ حَمْأَتُهُ عن ابنِ دُرَيْدٍ
وتَصَلْصَلَ الْحَلْيُ : إذا صَوَّتَ وصُلاَصِلُ بالضَّمِّ : ماءٌ لِبَنِي أسْمَرَ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ حَنْظَلَةَ قالَ جَرِيرٌ :
عَفَا قَوٌّ وكانَ لَنا مَحَلاًّ ... إلى جَوَّى صُلاصِلَ مِنْ لُبَيْنَى كَما في العُبابِ وقالَ نَصْرٌ صُلاصِلُ : ماءٌ لِبَنِي عامِرِ بنِ عبدِ الْقَيْسِ فتَأَمَّلْ ذلكَ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَليه : صَلِلْتَ يا لَحْمُ بالكسرِ تَصَلُّ بالفتحِ مِنْ حَدِّ عَلِمَ وبِهِ قَرَأَ عَليٌّ والحَسَنُ البَصْرِيُّ في رِوَايةٍ أَخْرَى وسَعيدُ بنُ جُبَيْرٍ وأبو البَرَهْسَمِ : " أَئذَا صَلِلْنا " بِكسْرِ الَّلامِ وذَكَرَهُ ابنُ جِنِّيِّ في المُحْتَسَبِ و الصَّاغَانِيُّ في العُبَابِ والخَفاجِيُّ في العِنَايةِ أثناءَ السَّجْدَةِ . وفَرَسٌ صَلْصَالٌ : حادُّ الصَّوْتِ دَقِيقُهُ وقال أبو أحمد العَسْكَرِيُّ : يُقالُ للحِمارِ الوَحْشِيِّ الحادِّ الصَّوْتِ : صَالٌّ وصَلْصَالٌ وبهِ فُسِّرَ الحَدِيثُ : أَتُحِبُّونَ أَنْ تَكْونُوا مِثْلَ الحَمِيرِ الصَّالَّةِ كأَنَّهُ يُرِيدُ الصَّحِيحَةَ الأَجْسادِ الشَّدِيدَةَ الأَصْواتِ لِقُوَّتِها ونَشاطِها قالَ : وَرَواهُ بعضُ المُحَدِّثينَ بالضَّادِ المُعْجَمَةِ قال : وهو خَطَأٌ . وطِينٌ صَلاَّلٌ ومِصْلاَلٌ : يُصُوِّتُ كما يُصَوِّتُ الخَزَفُ الجَدِيدُ وقالَ النَّابِغَةُ الجَعْدِيُّ :
فَإِنَّ صَخْرَتَنا أَعْيَتْ أَباكَ فَلا ... يَأْلُو لها ما اسْتطَاعَ الدَّهْرَ إِخْبالاَ
رَدَّتْ مَعاوِلَهُ خَثْماً مُفَلَّلَةً ... وصادَفَتْ أَخْضَرَ الجالَيْنِ صَلاَّلاَ يقول : صادَفتْ ناقَتِي الحَوْضَ يابِساً وقيل : أرادَ صَخْرَةً في ماءٍ قد اخْضَرَّ جَانِبَاها منه وعَنَى بالصَّخْرَةِ مَجْدَهم وشَرَفَهم فضَرَبَ بالصَّخْرَةِ مَثَلاً . والصَّلَّةُ : الاِسْتُ : عن الزَّمَخْشَرِيِّ . والصَّلالَةُ بالْكَسْرِ : بِطَانَةُ الخُفِّ وقد صَلَلْتُ الخُفَّ صَلاًّ . والصَّلَّةُ : قَوَّارَةُ الخُفِّ الصُّلْبَةِ . وصَلَّلَتِ اللِّحامُ شُدِّدَ لِلْكَثْرَةِ قالَ أبو الغُولِ النَّهْشَلِيُّ : رَأيتكُم بَني الحَذْوَاءِ لَمَّا دَنَا الأَضْحى وصَلَّلَتِ اللِّحامُ تَوَلَّيْتُمْ بؤُدِّكُمُ وقُلْتُمْ أَعَكٌّ منكَ خَيْرٌ أم جُذَامُ والصَّلْصَالَةُ : أرْضُ ليسَ بها أَحَدٌ . ورَجُلٌ صَلاَّلٌ مِنَ الظَّمَأِ والجَرَّةُ تَصِلُّ إِذا كانَتْ صُفْراً فَإِذا فُرِّغَتْ صَلّتْ . والصَّلْصُلَةُ بالضَّمِّ : ماءَةٌ لِمُحارِبٍ قُرْبَ مَاوَانَ أَظُنُّهُ بَيْنَهُ وبَيْنَ الرَّبَذَةِ قالَهُ نَصْرٌ . ويُقالُ : هوَ تِبْعُ صِلَّةٍ أي دَاهِيَةٌ لا خَيْرَ فيه ويُرْوَى بالضَّادِ وسيَأْتِي

##### Türkçe

**صلصل**
**صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ** (**صَلَّ - يَصِلُّ**) - **صَلْصَال**
**صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ** (**صَلَّ - يَصِلُّ**) + varlık: vurulduğunda kaba bir çınlama sesi çıkarır; çömleğin yahut porselenin yahut çok şiddetli kurulukta kuru çamurun çınlaması gibi.
**صَلْصَال**: “**صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: âlet ismi: “**الصلصلة**” sesi çıkaran şey veya varlık.
﴿**خلق الإنسان من صلصال كالفخار**﴾: **صلصال كالفخار**: çömleğe benzeyen, çok şiddetle kuru, yumuşak çamur; ve **يصلصل** yani vurulduğunda bir çınlama çıkarır.
﴿**ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون**﴾: **صلصال من حمأ مسنون**: **يصلصل** olan bir şey; yani vurulduğunda bir çınlama çıkarır; başlangıçta **حمأ مسنون**dan oluşmuş ve meydana gelmiştir: kokmuş siyah çamurdan.
Ve lafız, “ses şiddetinin derecesine göre sesi yükseltme ve sesin şiddetini artırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَوَرَ - يَصْوِرُ**، **صَخَّ - يَصُخُّ**، **مَكَا - يَمْكُوْ**، **صَاحَ - يَصِيْحُ**، **صَاتَ - يَصُوْتُ** (**صَاتَ - يَصَاتُ**)، **صَلْصَلَ - يُصَلْصِلُ** (**صَلَّ - يَصِلُّ**)

**صلصال**
 	﴿**ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون (26)**﴾ الحجر ﴿**وإذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من صلصال من حمإ مسنون (28)**﴾ الحجر ﴿**قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33)**﴾ الحجر
 	﴿**خلق الإنسان من صلصال كالفخار (14)**﴾ الرحمن

**مختار الصحاح**
● [**صلل**] ص ل ل: **الصِّلُّ** (kesre ile): rukyenin fayda vermediği yılan; ve **الصَّلْصالُ**: serbest çamur; kumla karıştırıldı da kuruduğunda **يَتَصَلْصَلُ** oldu; artık ateşte pişirilirse o **الفخار**dır. Ve **صَلْصَلةُ اللجام**: sesi; **ضُوعِف** edildiğinde (yani ses iki kat yapıldığında) — “yani ses iki kat yapıldığında” dedi. **الأزهري** dedi: **الليث** dedi: “**صَلّ اللجام**” denir; eğer onun sesinde **صَلْ** sesinin taklidini vehmettiysen. Eğer bir yankılanma vehmettiysen “**صَلْصَلَ**” dersin. Ve **تَصَلْصلَ الحلي**: ses çıkardı. Ve **صَلَّ اللحم يصِل** (kesre ile) **صُلولا**: pişmiş olsun çiğ olsun kokuştu. Ve **أصَلَّ**: onun gibidir. Ve **طين صَلاَّلٌ** ve **مِصْلالٌ**: yani yeni çömleğin ses çıkardığı gibi ses çıkarır.

**الراغب**
**صلل**
- **أصل الصلصال**: kuru şeyden sesin tekrarıdır; ondan dolayı “**صل المسمار**” denildi. (Lisân’da: “**وصل المسمار يصل صليلا**”: vurulduğunda bir şeye girmesini istemedi; ve Tehzîb’de: katrana girmesi; sen onun için bir ses işitirsin. Bak: Lisân (**صلل**).) Ve kuru çamura **صلصالا** adı verildi. Yüce Allah dedi: }**من صلصال كالفخار**﴿[الرحمن/14]،﴾**من صلصال من حمإ مسنون**{ [الحجر /26]، ve **الصلصلة**: su artığıdır; kırbada onu hareket ettirmenin sesini taklitten dolayı böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: **الصلصال**: çamurun kokmuş olanıdır; “**صل اللحم**” sözlerinden. Dedi ki: ve onun aslı **صلال** idi; iki **لام**dan biri çevrildi. Ve şu şekilde okundu: (**أئذا صللنا**) (Sûre es-Secde: âyet 10; ve bu şâz bir kıraattir) yani: kokuştuk ve değiştik; “**صل اللحم**” ve **أصل** sözlerinden.

**ملخص اللسان**
1.     **صَلَّ يَصِلُّ** **صَلِيلاً** ve **صَلْصَلَ** **صَلْصَلَ** **صَلْصَلَةً**; ve **الصَّلْصَلَةُ**: gök gürültüsü sesinin berraklığıdır; ve **صَلْصَلَ**.
2.     Eğer sesin yankılanmasını vehmettiysen “**صَلْصَلَ**” dersin; ve **تَصَلْصَلَ**.
3.     **صَلْصَلَ اللِّجامُ**; ve aynı şekilde her kuru şey **يُصَلْصِلُ**. Ve **صَلْصَلَةُ اللِّجامُ**: **ضُوعِف** edildiğinde onun sesidir.
4.     **الصَّلْصلةُ**: demirin hareket ettirildiğinde sesidir; “**صَلَّ الحديدُ**” ve **صَلْصَلَ** denir.
5.  Çamurdan **الصَّلْصالُ**: henüz **خَزَفاً** yapılmamış olandır; **تَصَلْصُله** sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve çamurdan yahut çömlekten kuruyan her şey **صَلَّ صَلِيلاً** olmuştur. Ve **طِينٌ صلاَّل** ve **مِصْلالٌ**: yani yeni **الخَزَفُ**un ses çıkardığı gibi ses çıkarır.
6.     **الصَّلْصال**: yere düşen su olan **الصَّالُّ**dur; sonra yarılır, kurur; onun için bir ses olur; işte o **الصَّلْصال**dır.
7.     **الجوهري**: **الصَّلْصالُ** serbest çamurdur; kumla karıştırıldı da kuruduğunda **يَتَصَلْصَل** oldu; ateşte pişirilirse o **الفَخَّار**dır.
8.     Ve **الصَّلَّة**: tabaklanmadan önce kuru deridir.
9.     Ve **الصَّلَّة**: kuru yerdir; ve denildi ki: yağmur görmemiş yerdir.
10.                        Ve **صَلَّ الشَّرابَ** onu **يصُلُّه** **صَلاًّ**: onu süzdü/berraklaştırdı. Ve **المِصَلَّة**: içinde süzülen kaptır.

**لسان العرب**

● - **صلل**: **صَلَّ** **يَصِلُّ** **صَلِيلاً** ve **صَلْصَلَ** **صَلْصَلَ** **صَلْصَلَةً** ve **مُصَلْصَلاً**; dedi:
kâfir ki **صَوْتَ الصَّنْجِ** onun **مُصَلْصَلِه**’inde
ve **الصَّلْصَّلة** için bir yer olması câiz olur. Ve **صَلَّ اللِّجامُ**: onun sesi uzadı;
şayet sesin tekrarını vehmedersen **صَلْصَلَ** ve **تَصَلْصَلَ** dersin; **الليث**: denir ki **صَلَّ اللِّجامُ**; eğer onun sesinde **صَوْت صَلْ**’in taklidini vehmedersen; şayet
bir tekrar vehmedersen **صَلْصَلَ اللِّجامُ** dersin; ve bunun gibi her kuru şey **يُصَلْصِلُ**. Ve **صَلْصَلَةُ اللِّجامُ**: onun sesi, iki kat yapıldığı zaman. Ve **حِمَارٌ صُلْصُلٌ** ve **صُلاصِلٌ** ve **صَلْصالٌ**
ve **مُصَلْصِلٌ**: ses çıkaran; **الأَعشى** dedi:
**عَنْترِيسٌ** koşar, ona ses dokunduğu zaman,
dolaşan **المُصَلْصِلِ**’in koşuşu gibi
Ve **فَرس صَلْصَالٌ**: sesi keskin, incesi. Ve hadiste:
“Siz **الحَمِير الصَّالَّة** gibi olmayı sever misiniz?” dedi. **أَبو أَحمد العسكري** dedi: o, noktasız **الصاد** iledir; onu noktalı ile rivayet ettiler, bu hatadır; vahşi eşeğe, sesi keskin olana **صالٌّ** ve **صَلْصَالٌ** denir; sanki o, kuvvetleri ve canlılıkları sebebiyle bedenleri sağlam, sesleri şiddetli olanları ister.
Ve **الصَّلْصَلَةُ**: gök gürültüsü sesinin berraklığıdır; ve **صَلْصَلَ** ve **تَصَلْصَلَ**
**الحَلْيُ** yani ses çıkardı; ve vahyin sıfatında: “Sanki o, **صَلْصلةٌ** bir **صَفْوانٍ** üzerindedir”;
**الصَّلْصلةُ**: demirin hareket ettirildiği zaman sesi; denir ki: **صَلَّ الحديدُ** ve **صَلْصَلَ**;
ve **الصَّلْصلة**: **الصَّلِيل**’den daha şiddetlidir. Ve **حُنَين** hadîsinde: onların gökle yer arasında bir **صَلْصَلَةً** işittikleri.
Ve çamurdan **الصَّلْصالُ**: henüz çömlek yapılmamış olan; onunla adlandırıldı,
**تَصَلْصُله** sebebiyle; ve çamurdan yahut çömlekten kuruyan her şey **صَلَّ صَلِيلاً** olmuştur. Ve **طِينٌ صلاَّل**
ve **مِصْلالٌ** yani yeni çömleğin ses çıkardığı gibi ses çıkarır; **النابغة الجعدي** dedi:
Şüphesiz bizim kayamız babanı âciz bıraktı; artık
gücü yettiği müddetçe ona, zaman boyunca, zayıflatma yapmaz
(* “فلا يألولها” sözü tekmîlede: “فلن يألوها”.)
Onun kazmalarını, köreltilmiş, kırık uçlu olarak geri çevirdi,
ve iki yanın yeşiliyle **صَلاَّلا** olanı buldu
der ki: buldu
(* “يقول صادفت إلخ” sözü hakkında **الصاغاني** tekmîlede dedi:
ve **صادفت**’teki zamir, deveye değil, kazmaya göredir; **الجوهري**’nin açıklaması hatadır) benim devem havuzu
kuru olarak; ve denildi ki: iki yanı onunla yeşermiş bir suda bir kayayı kastetti; ve
kayadan onların şanını ve şerefini kastetti; böylece kayayı bir misal yaptı. Ve atlar geldi, susuzluktan **تَصِلُّ**;
bu, karın boşlukları için **صَلِيلاً** yani bir ses işittiğin zamandır. **أَبو إِسحق**:
**الصَلْصالُ** kurumuş çamurdur; kuruluğundan **يَصِلُّ** yani ses çıkarır. Ve aziz tenzilde:
**من صَلْصالٍ كالفَخَّار**; dedi: o, ateş ona dokunmadıkça **صَلْصَالٌ**’dır; ateş ona dokunduğu zaman ise o vakit **فَخَّار**’dır; **الأَخفش** de onun benzerini söyledi ve dedi:
çamurdan başka olarak, sesi olan her şey **صَلْصالٌ**’dır; ve **ابن عباس**’ın **الصَّلْصال** tefsirindeki hadîsinde: o, **الصَّالُّ** sudur; yere düşer de yarılır,
sonra kurur, böylece onun bir sesi olur; işte bu **الصَّلْصال**’dır. Ve **مجاهد** dedi: **الصَّلْصالُ** **حَمَأٌ**
**مَسْنون**’dur. **الأَزهري** dedi: onu **حَمأ مسنوناً** yaptı; çünkü onu **الصَّلْصَال**’ın tefsiri yaptı;
**صَلَّ**’e gitti, yani kokuştu; dedi:
Onun yıpranmışı yeni olarak döndü,
ve onun her **صَلاّلٍ**’i için **رَثِيدُ** vardır
der ki: susadı da eski tulumlar gibi oldu; ve yeni dolu olarak döndü;
ve “ve onun her **صَلاَّلٍ**’i için **رَثِيدُ** vardır” sözü: yani sulandıktan sonra yemeği sindirdi; böylece
karnındaki her **صَلاَّلٍ**, bitkiden elde edip yediği şey sebebiyle **رَثِيداً** oldu.
**الجوهري**: **الصَّلْصالُ** serbest çamurdur; kumla karıştırıldı da kuruduğu zaman **يَتَصَلْصَل** oldu;
ateşle pişirilirse o **الفَخَّار**’dır.
Ve **صَلَّ البَيْضُ صَلِيلاً**: kılıçların çarpışması sırasında onun için bir vızıltı işittin.
**الأَصمعي**: demirin **صَلِيلَ**’ini işittim, yani onun sesini. Ve **صَلَّ المِسْمارُ** **يَصِلُّ**
**صَلِيلاً**; vurulduğu ve bir şeye girmeye zorlandığı zaman; ve **التهذيب**’de:
**القَتِير**’e girmesi; sen onun için bir ses işitirsin; **لبيد** dedi:
Onun işçiliğinin kusurlarından **الجُنْثِيّ** sağlamlaştırdı
her kertenkeleyi; zorlandığı zaman **صَلّ**
(* “عوراتها” sözü **التهذيب** ifadesidir; **المحكم**’de: “صنعتها”).
**الجُنْثِيّ** ref‘ ve nasb iledir; kim **الجُنْثِيُّ**’yi ref‘ ile söylerse onu demirci
yahut zırhçı yapar; yani bu zırhın yapımını sağlamlaştırdı; kim **الجُنْثِيَّ**’yi
nasb ile söylerse onu kılıç yapar; der ki: bu zırh, yapımının kalitesi sebebiyle
kılıcın onda ilerlemesini engeller; ve burada **أَحْكَم**: geri çevirdi; ve **خالد ابن كلثوم**,
**ابن مقبل**’in sözü hakkında dedi:
**بَنُو عُثْمانَ** ağlasın; kökleri durdukça,
üzerinde soyulup yontulan **أَصْلالٍ** ile
**الأَصْلالُ**: keskin kılıçlardır; teki **صِلُّ**. Ve develer **تَصِلُّ** **صَلِيلاً**:
susuzluktan bağırsakları kurudu da içme sırasında onlar için bir ses işittin;
**الراعي** dedi:
Susuzları suladılar; akşamleyin işitirler,
suyun onların karın boşluklarında, **صَلِيلاً**
**التهذيب**: susuzluktan onun karnı için bir **صَلِيلاً** işittin; ve develer geldi, susuzluktan **تَصِلُّ**;
bu, karın boşlukları için boğukluk gibi bir ses işittiğin zamandır; ve **مُزاحِم العُقَيْلي**
**القَطَا**’yı vasfederek dedi:
Üstünden, susuzluğu tamam olduktan sonra, sabahladı,
**تَصِلُّ**; ve **قَيْضٍ**’dan, bilinmez bir **زَيْزاءَ**’da
**ابن السكيت**, “**مِنْ عَلَيْه**” sözünde dedi: “**مِنْ فَوْقِه**”; yani yavrunun üstünden; dedi: ve **تَصِلُّ**’ün manası: yani susuzluktan kurudur. Ve **أَبو عبيدة** dedi:
“**مِنْ عَلَيْه**” sözünün manası: yavrusunun yanından. Ve **صَلَّ السِّقاءُ صَليلاً**: kurudu.
Ve **الصَّلَّة**: tabaklamadan önce kuru deri. Ve **الصَّلَّة**: kuru toprak;
ve denildi ki: yağmur görmemiş topraktır
(* “وقيل هي الارض التي لم تمطر
إلخ” sözü **المحكم** ifadesidir; **التكملة**’de: ve **ابن دريد** dedi: **الصلة** iki yağmur görmemiş toprak arasında yağmur görmüş topraktır) iki yağmur görmüş toprak arasında; bu, çünkü o kuru,
ses çıkarandır. Ve denildi ki: o, **السَّاهِرة** gibi olduğu müddetçe topraktır; çoğulu **صلالٌ**. **أَبو عبيد**:
Onu **الصَّلَّة**’de gömdü; o topraktır. Ve **خُفٌّ جَيِّد الصَّلَّة** yani iyi deridir;
ve denildi ki: yani iyi tabandır; toprağın adıyla adlandırıldı; çünkü tabana
**صَلَّةً** denilmez; **ابن سيده**: ve bence taban, kuruluğu ve basma sırasında ses çıkarması sebebiyle **صَلَّة** diye adlandırılır;
ve ben **الخُفَّ**’i **صَلَلْتُ**. Ve **الصِّلالة**: mestin astarıdır. Ve **الصَّلَّة**:
dağınık az yağmurdur; çoğulu **صِلالٌ**. Ve denilir: yerde yağmurdan **صِلالٌ** düştü;
teki **صَلَّة**’dir; o, dağınık yağmurlardan parçalardır; ondan şey, şeyden sonra düşer; şair dedi:
**سَيَكْفِيك الإِلهُ بمُسْنَماتٍ،**

**كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّردُ الصِّلالا**

İbnü’l-A‘râbî onun sözü hakkında dedi:

**كجندَل لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا**

Dedi ki: **الصَّلاصِلَ**’i kastetti; o, sudan kalan artıklardır, sudan kalır. Ebü’l-Heysem dedi ki:

Yanıldı; ancak o **صَلَّة** ve **صِلالٌ**’dır; o, yağmurun düştüğü yerlerdir, içinde bitki vardır; bu yüzden develer onları izler ve orada otlar. **الصَّلَّة** ayrıca: otun dağınık parçasıdır; yağmurun adıyla adlandırıldı; çoğulu çoğul gibidir.

**وصَلَّ اللحمُ يَصِلُّ** (kesre ile) **صُلولاً** ve **أَصَلَّ**: kokuştu; pişmiş olsun yahut çiğ olsun. Hutay’e dedi ki:

ذَاك فَتىً يَبْذُل ذا قِدْرِهِ،
لا يُفْسِدُ اللحمَ لديه **الصُّلول**

Ve **أَصَلَّ** onun gibidir; ve denildi ki: bu ancak çiğde kullanılır. İbn Berrî dedi ki: Hutay’e’nin **الصُّلول** sözüne gelince, **الصُّلُّول** denilip **صَلَّ** denilmemesi mümkündür; tıpkı **أَعْطى**’dan **العَطاء** denildiği gibi ve **أَقلَعَتِ الحُمَّى**’dan **القُلوع** denildiği gibi. Şemmâh dedi ki:

كأَنَّ نَطاةَ خَيْبَر زَوَّدَتْه
بَكُورَ الوِرْدِ، رَيِّثَةَ **القُلوع**

**وصَلَّلْت اللِّجامَ**: çokluk için şeddelendi. Zecّâc dedi ki: **أَصَلَّ اللحمُ** denir, **صَلَّ** denilmez.

Aziz tenzilde: **وقالوا أَئذا صَلَلْنا في الأَرض**; Ebû İshâk dedi ki: **صَلَلنا**’yı **الصاد**’ı ihmâl edilmiş olarak okuyan kimse iki vecih üzeredir: birincisi, **صَلَّ اللحمُ** ve **أَصَلَّ**’dan, kokuştuk ve değiştik ve suretlerimiz değişti; **إِذا أَنتن وتغَير**. İkinci vecih: **صَلَلْنا**; **الصَّلَّة**’den, o da kuru topraktır; yani kuruduk, **وهي الأَرض اليابسة**.

Asma‘î dedi ki: **ما يَرْفَعه من الصَّلَّة مِنْ هوانه عليه** denir; yani yerden.

Hadiste: “Yayının sana geri çevirdiği her şeyi ye; **ما لم يَصِلَّ**” yani kokuşmadıkça. Bu, müstehab yol üzerinedir; çünkü eti, boğazlanmış (helâl kesim) olduğu takdirde kokusu değişmiş olsa da yemek caizdir.

Züheyr’in sözü:

تُلَجْلِجُ مُضْغةً فيها أَنِيضٌ
**أَصَلَّتْ**، فهْيَ تحتَ الكَشْحِ داءُ

Denildi ki: manası “kokuştu”dur. İbn Sîde dedi ki: bu, onun pişirmede ve kızartmada kullanıldığına delâlet eder. Ve denildi ki: buradaki **أَصَلَّتْ** “ağırlaştırdı”dır.

**وصَلَّ الماءُ**: ekşidi/koktu. **وماءٌ صَلاَّلٌ**: ekşimiş/kokmuş. **وأَصَلَّه القِدَمُ**: onu değiştirdi.

**والصُّلْصَلةُ** ve **الصُّلْصُلةُ** ve **الصُّلْصُل**: dolapta (su çarkında) ve başka kaplarda yahut gölcükte kalan su artığı. **والصَّلاصِل**: su artıklarıdır. Ebû Vecze dedi ki:

ولم يَكُنْ مَلَكٌ للقَوْمِ يُنْزِلُهم
إِلا **صَلاصِلُ**، لا تُلْوى على حَسَب

Aynı şekilde yağ ve zeytinyağının artığı; A‘câc dedi ki:

كأَنَّ عَيْنَيه من الغُؤُورِ
قَلْتانِ، في لَحْدَيْ صَفاً منقور،
صِفْرانِ أَو حَوْجَلَتا قارُورِ،
غَيَّرَتا، بالنَّضْحِ والتَّصْبير،
**صَلاصِلَ الزَّيْتِ** إِلى الشُّطور

Cevherî ona **صَلاصِلُ** diye rivayet etti. İbn Berrî dedi ki: doğrusu **صَلاصِلَ** (fetha ile)dir; çünkü **غَيَّرَتا**’nın mef‘ûlüdür. Dedi ki: onları küplere benzetmedi; ancak onları iki şişeye benzetti. İbn Sîde dedi ki: gözlerini, çöktükleri vakit, içinde yağ yarısına kadar olan küplere benzetti.

**والصُّلْصُل**: atın perçemi; ve denildi ki: atın yelesi kıllarında bir beyazlıktır. Ebû Amr: o **الجُمَّة**’dir; ve **الصُّلْصُلة** **الوَفْرة** içindir.

İbnü’l-A‘râbî: **صَلْصَلَ**; tehdit ettiğinde. Ve **صَلْصَل**; ordunun efendisini öldürdüğünde.

Asma‘î dedi ki: **الصُّلْصُل** küçük kadehtir. **المحكم**: **الصُّلْصُل** kadehlerdendir; **الغُمَر** gibidir; bu, Ebû Hanîfe’dendir.

İbnü’l-A‘râbî: **الصُّلْصُل** mahir çobandır. Leys dedi ki: **الصُّلْصُل** bir kuştur; Acemler ona **الفاخِتة** der; ve denilir ki: bilakis o, ona benzeyendir. Ezherî dedi ki: bu, kendisine **موسحة** denilen şeydir.

(* Onun “**موسحة**” sözü: asılda noktasız böyle.)

İbnü’l-A‘râbî: **الصَّلاصِلُ** **الفَواخِتُ**’tir; onun teki **صُلْصُل**’dür. Başka bir yerde dedi ki: **الصُّلصُلة** ve **العِكْرِمة** ve **السَّعْدانةُ** güvercindir. **المحكم**: **الصُّلصُل** küçük bir kuştur.

İbnü’l-A‘râbî: **المُصَلِّلُ** kunduracıdır; o, avam yanında **الإِسكافُ**’tır. **والمُصَلِّل** ayrıca: saf/katıksız şeref ve nesep. **والمُصَلِّل**: bol yağmur.

Ferrâ: **الصَّلَّة** havuzdaki su artığıdır; **والصَّلَّة** geniş yağmurdur. **والصَّلَّة** kokuşmuş deridir; **والصَّلَّة** sert topraktır; **والصَّلَّة** çivi zorlandığında onun sesidir.

İbnü’l-A‘râbî: **الصَّلَّة** hafif yağmurdur; **والصَّلَّة** mestin sert taban parçasıdır.

**والصِّلُّ**: ısırdığı anda öldüren yılandır. Başkası: **والصِّلُّ** (kesre ile) rukyenin fayda vermediği yılandır. Ve denilir ki: o, **لَصِلُّ صُفِيٍّ**’dir; engerek gibi tanınmaz olduğunda. Ve erkeğe, kurnaz ve tanınmaz olduğunda denilir: o, **لَصِلُّ أَصْلالٍ**’dır; yani yılanlardan bir yılandır; manası: çekişmede kurnaz, tanınmazdır. Ve denildi ki: çekişmede ve başkasında kurnaz, tanınmazdır.

İbn Berrî dedi ki: bunun örneği şairin sözüdür:

إِن كُنْتَ داهَيةً تُخْشى بَوائقُها،
فقد لَقِيتَ صُمُلاًّ **صِلَّ أَصْلالِ**

İbn Sîde: **والصِّلُّ** ve **الصّالَّة** musibettir/afet. **وصَلَّتْهم الصّالَّة تَصُلُّهم** (damme ile): yani onlara afet isabet etti.

Ebû Zeyd: **إِنه لصِلُّ أَصْلالٍ** ve **إِنه لهِتْرُ أَهْتارٍ** denir; bu, zekâ ve beceri sahibi erkek için söylenir. **وأَصْلُ الصِّلِّ** yılanlardandır; erkek, afet olduğunda ona benzetilir. Nâbiga ez-Zübyânî dedi ki:

ماذا رُزِئْنا به من حَيَّةٍ ذَكَرٍ،
نَضْناضةٍ بالرَّزايا **صِلِّ أَصْلال**

**وصَلَّ الشَّرابَ يَصُلُّه صَلاًّ**: onu süzdü/arıttı. **والمِصَلَّة**: içinde süzülen kap; Yemenîdir. Ve onlar **صِلاَّنِ**’dir; yani iki misl. (Kırâ‘dan.)

**والصِّلُّ** ve **اليَعْضِيدُ** ve **الصِّفْصِلُّ**: ağaçtır. **والصِّلُّ** bitkidir. Dedi ki:

رَعَيْتُها أَكْرَمَ عُودٍ عُودا،
**الصِّلَّ** و**الصِّفْصِلَّ** و**اليَعْضِيدا**

**والصِّلِّيانُ**: ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصِّلِّيانُ** **الطَّريفة**’dendir; yukarı doğru biter; en irisi dipleridir; kökleri **الحَليِّ** bitkisinin bitişi kadardır; yetiştiği yerler düzlükler ve çayırlardır. Dedi ki: Ebû Amr dedi: **الصِّلِّيانُ** kalınlığı ve kalıcılığı sebebiyle **الجَنْبة**’dendir; onun teki **صِلِّيانةٌ**’dır.

Arapların darb-ı mesellerindendir: yalancı yemine atılan ve onda kekelemeyen erkeğe derler ki: **جَذَّها جَذَّ العَيْرِ الصِّلِّيانة**; bu, eşeğin onu ağzıyla çiğnediğinde, onu otladığında köküyle söküp çıkarmasıdır. Şeddelendirme onda **اللام** üzerinedir; **الياءُ** hafiftir; o, **الصَّلْيِ**’den **فِعْلِيانة** veznindedir; tıpkı **الحَرْص**’tan **حِرْصِيانَةٍ** gibi. Ve **الصِّلِّ**’den olması da caizdir; **الياءُ** ve **النون** ziyadedir.

**التهذيب**: **والضِّلِّيانُ** en hoş otlardandır; onun bir **جِعْثِنةٌ**’si vardır ve yaprağı incedir.

**ودارَةُ صُلْصُل**: bir yerdir; (Kırâ‘dan.)

مقاييس اللغة:
(**صل**) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: birisi çiğ (nem) ve az suya delâlet eder, diğeri sese.
Birincisine gelince: **الصَّلّة**; o, neminden dolayı **الثَّرَى** diye adlandırılan topraktır. Şu da var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bundan dolayı gölcükteki suyun kalıntısına **صُلْصُلة** denir.
Bu bâbdandır: **صِلال المَطَر**: ondan bir şeyin şeyden sonra düşmüş olması. Dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi ki:
* Sanki süt taşının çakılı gibi, **الصِّلالا**’yı sürüp götürür([6]) *
Bu bâbdandır: **صَلّ اللحمُ**; kokusu değiştiği zaman, hâlbuki o kızartma yahut pişmiş iken. Bu ancak **الصَّلّة**’dendir; sanki **الصّلّة** içinde gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**’dür. Dedi ki:
Şu, kendi ölçüsünce veren bir delikanlıdır *** yanındaki **الصُّلولْ** eti bozmaz([7])
Sese gelince: **صَلَّ اللِّجام** ve başkası denir; ses çıkardığı zaman. Ondan bu çoğalınca **صَلْصَلَ** denir. Bundan dolayı çömlek **صَلصَالاً** diye adlandırıldı; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل**.

Bu iki bâbdan şâz olan şey: **الصِّلّ**: musibet; çoğulu **أصلال**. Ve “**صَلَّتْهم الصَّالَّة**” denir; musibet onlara geldiği zaman.

القاموس المحيط:
**صَلَ**، **يَصِلُّ** **صَليلاً**: ses çıkardı; **صَلْصَلَ** gibi, **صَلْصَلَةً** ve **مُصَلْصَلاً**. Ve **اللِّجامُ**: sesi uzadı. Eğer bir sesin yankısı vehmedilirse, “**صَلْصَلَ**” ve “**تَصَلْصَلَ**” de. Ve **صَلَّ البَيْضُ** **يَصِلُّ** **صَليلاً**: kılıç çarpışması sırasında ona bir vızıltı işitildi. Ve **المِسْمارُ** **صَليلاً**: vuruldu da bir şeye girmeye zorlandı. Ve **الإِبِلُ** **صَليلاً**: susuzluktan bağırsakları kurudu; böylece içme sırasında ona bir ses işitildi. Ve **السِّقاءُ** **صَليلاً**: kurudu. Ve **اللَّحْمُ** **صُلولاً**: kokuştu; **أَصَلَّ** gibi. Ve su kokuştu; o hâlde o **صَلاَّل**’dir; ve onu eskilik **أصَلَّهُ**. Ve **الصَّلَّةُ**: deri; yahut tabaklamadan önceki kuru (deri); ve ayakkabı; ve yer/toprak; yahut kuru (yer); yahut iki yağmur görmüş yer arasında yağmur görmemiş bir yer; çoğulu **صِلالٌ**. Ve geniş yağmur. Ve dağınık az (yağmur); **الصَِّلِّ** gibi. Ve zıddı olarak kesrelenir. Ve ottan bir parça. Ve nemli toprak. Ve çivi ve benzerinin sesi; zorla çakıldığı zaman; ve kesrelenir. Ve gemin sesi. Ve tabaklamada kokmuş deri. Ve zamme ile: suyun ve başkasının kalıntısı. Ve kokmuş rüzgâr. Ve taze etin nemi.

Ve **الصِّلالَةُ**: kesre ile, mestin astarı; yahut onun koncu; **الصِّلالِ** gibi; çoğulu **أصِلَّةٌ**. Ve **حِمارٌ صُلْصُلٌ** ve **صُلاصِلٌ**; ikisinin de zammesiyle. Ve **صَلْصالٌ** ve **مُصَلْصِلٌ**: ses çıkaran. Ve **الصَّلْصالُ**: serbest kil; kumla karıştırılmış; yahut çömlek yapılmamış kil.

Ve **صَلْصَلَ**: tehdit etti ve gözdağı verdi; ve ordunun efendisini öldürdü. Ve **الرَّعْدُ**: sesi berraklaştı. Ve kelimeyi: onu yapmacık bir ustalıkla çıkardı. Ve **الصَّلْصَلَةُ** ve **الصُّلْصُلَةُ** ve **الصُّلْصُلُ**; ikisinin de zammesiyle: gölcükte suyun kalıntısı; yağ ve zeytinyağından da böyledir. Ve **هُدْهُدٍ** gibi: atın perçemi; ve fetha da verilir; yahut yelesinin kıllarında bir beyazlık. Ve kadeh yahut onun küçüğü. Ve bir kuş; yahut üveyik. Ve usta çoban. Ve şehir yolunda bir yer adı. Ve **اليَمامَة** yakınında bir su; ve başka bir yer adı. Ve atın sırtı ve göğsünün üst kısmındaki kılların dökülmesinden beyazlayan şey. Ve **بهاءٍ** ile: güvercin. Ve **الوَفْرَةُ**. Ve **دارَةُ صُلْصُلٍ**: bir yer adı.

Ve **الصِّلُّ**: kesre ile, yılan; yahut ince sarı olanı; ve musibet; **الصالَّةِ** gibi; ve benzer; ve denk (rakip); ve bir ağaç; ve keskin kılıç; çoğulu: **أَصْلالٌ**. Ve zamme ile: et ve başkasından değişmiş olan şey. Ve **صَلَّ الشَّرابَ** **صَلاًّ**: onu süzdü/berraklaştırdı. Ve **المِصَلَّةُ**: kesre ile, içinde süzülen kap. Ve **الصِّلِّيانُ**: iki kesre ile, lâmı şeddeli: bir bitki; onun bir tanesi: **بهاءٍ** ile. Ve “O, **صِلُّ أصْلالٍ**’dır”: çekişmede ve başkasında musibetli, yadırganan (kimse). Ve **المُصَلِّلُ**: **مُحَدِّثٍ** gibi: asil, cömert, soylu, nesebi saf efendi; **المُصَلْصَلِ** gibi, fetha ile. Ve **المَطَرُ الجَوْدُ**. Ve **الأَسْكَفُ**; o, avam yanında **الإِسكافُ**’tur. Ve **الصالُّ**: su; yere düşer de yer yarılır. Ve “Biz, toprakla karışık taneyi **صَلَلْنا**”: içine su döktük de her birini ayrı ayrı ayırdık. “Bu, onun **صُلالَتُه**’dur” denir; zamme ile. Ve “**صَلَّتْهُم الصالَّةُ**”: musibet onlara isabet etti.

Ve **تَصَلْصَلَ الغديرُ**: çamuru kurudu. Ve **الحَلْيُ**: ses çıkardı. Ve **صُلاصِلٌ**: **بني أسْمَر**’den, **بني عَمْرِو بنِ حَنْظَلَةَ**’den bir topluluğa ait su.

تاج العروس:
ص ل ل
**صَلَّ** **يَصِلُّ** **صَلِيلاً**: ses çıkardı; **صَلْصَلَ** **صَلْصَلَةً** ve **مُصَلْصَلاً** gibi. Dedi ki:
" Sanki zillerin sesi, onun **مُصَلْصَلِهْ**’inde gibidir." Ve **الصَّلْصَلَةِ** için bir yer olması câizdir. Ve **صَلَّ اللِّجَامُ**: sesi uzadı; eğer bir sesin yankısı vehmedilirse, “**صَلْصَلَ**” ve “**تَصَلْصِلَ**” de. Ve aynı şekilde her kuru şey **يُصَلْصِلُ**; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Ve vahiy hadîsinde: “Sanki o, düz taş üzerinde bir **صَلْصَلَةٌ** gibidir.” Ve bir rivayette: “Bazen bana çanın **صَلْصَلَةِ**’si gibi gelir.” **الصَّلْصَلَةُ**: demirin hareket ettirildiği zaman sesi; “**صَلَّ الحَدِيدُ**” ve “**صَلْصَلَ**” denir. Ve **الصَّلْصَلَةُ**, **الصَّلِيلِ**’den daha şiddetlidir. Ve **حُنَيْن** hadîsinde: “Onlar, gök ile yer arasında bir **صَلْصَلَةً** işittiler.” Ve **صَلَّ الْبَيْضُ** **يَصِلُّ** **صَلِيلاً**: ona bir **صَلِيلٌ** işitildi; nüshalarda böyle; doğrusu: kılıçların çarpışması, yani kılıçların birbirine vurması sırasında bir vızıltıdır. Ve **الأَصْمَعِيُّ** dedi: “Demirin **صَلِيلَ**’ini, yani sesini işittim.” Ve **صَلَّ الْمِسْمَارُ** **يَصِلُّ** **صَلِيلاً**: vurulduğu zaman, bir şeye girmeye zorlandı. Ve **التَّهْذِيبِ**’de: “**الْقَتِيرِ**’e girmesi”; böylece ona bir ses işitirsin. **لَبِيدٌ** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
**أَحْكَمَ الجُنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها ... كُلَّ حِرْبَاءٍ إذا أُكْرِهَ صَلّ**
Şöyle der: Bu zırh, yapımının iyiliğinden dolayı, kılıcın onda işlemesine engel olur. Ve burada **أَحْكَمَ**: geri çevirdi (demektir). Ve **صَلَّتِ الإِبِلُ** **تَصِلُّ** **صَلِيلاً**: susuzluktan bağırsakları kurudu; böylece içme sırasında ona bir ses işitildi. **الرَّاعِي** dedi:
**فَسَقُوْا صَوَادِيَ يَسْمَعُونَ عَشِيَّةً ... لِلْمَاءِ في أَجْوافِهِنَّ صَلِيلاً**
Ve **التَّهْذِيبِ**’de: “Susuzluktan onun karnına bir **صَلِيلاً** işittim.” Ve develer susuzluktan **تَصِلُّ** olarak geldi; bu, karınlarına boğukluk gibi bir ses işittiğin zamandır. **مَزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ** dedi:
**غَدَتْ مِنْ عَلَيْهِ بَعْدَ ما تَمَّ ظِمْؤُها ... تَصِلُّ وعن قَيْضٍ بِزَيْزَاءَ مَجْهَلِ**
Ve **صَلَّ السِّقَاءُ** **صَلِيلاً**: kurudu; bu, içinde su olmadığı zamandır; o hâlde o takırdar; bu mecazdır. Ve **صَلَّ اللَّحْمُ** **يَصِلُّ** kesre ile, **صُلُولاً** zamme ile: pişmiş de olsa çiğ de olsa kokuştu. **الحُطَيْئَةُ** dedi:
**ذَاكَ فَتىً يَبْذُلُ ذا قِدْرِهِ ... لا يُفْسِدُ اللَّحْمَ لَدَيْهِ الصُّلُولُ**

**كأَصَلَّ**; ve denildi ki: bu, ancak **في النَّيءِ**’de kullanılır. İbn Berrî dedi ki: **أمَّا قَوْلُ الحُطَيْئَةِ : الصُّلُولُ**; şüphesiz mümkün olur ki denilsin: **الصُّلُولُ** ve denilmez: **صَلَّ**; tıpkı denildiği gibi **العَطَاءُ**’nun **أَعْطَى**’dan ve **القُلُوعُ**’un **أَقْلَعَتِ الحُمَّى**’dan. Ve Zecّâc dedi: **أَصَلَّ اللَّحْمُ** ve denilmez: **صَلَّ**. Ve hadiste: “Ye, sana yayının geri çevirdiği şeyi, **ما لَمْ يَصِلَّ**.” Yani: kokmadığı sürece. Bu, istihbab yolundadır; çünkü kokusu değişmiş etin yenmesi câiz olur, eğer **ذَكِياً** ise. Ve İbn Abbâs ile Hasan okudu: **أَئِذَا صَلَلْنَا** “lâm’ın fethasıyla”. Ebû İshâk dedi: O iki kısımdır: birincisi: koktuk ve değiştik ve suretlerimiz değişti; **صَلَّ اللَّحْمُ**’dan, et koktuğu zaman. İkincisi: **صَلَلْنا**: kuruduk; **الصَّلَّةِ**’den, o da kuru yerdir. Ve Züheyr’in sözü:
تُلَجْلِجُ مُضْغَةً فيها أَنِيضٌ ... أَصَلَّتْ فهْيَ تحتَ الكَشْحِ دَاءُ
Denildi ki: manası “koktu”dur. İbn Sîde dedi: Bu, onun pişirmede ve kızartmada kullanıldığına delâlet eder.

Ve **صَلَّ الْمَاءُ صُلُولا**: ekşidi; o hâlde o **صَلاَّلٌ**’dur, **شَدَّادٍ** gibi: ekşi. Ve **أَصَلَّهُ الْقِدَمُ**: onu değiştirdi. Ve **الصِّلَّةُ**: deridir; denilir: **خُفٌّ جَيِّدُ الصَّلَّةِ**; yahut tabaklamadan önce ondan olan kuru (kısım). Ve denildi ki: **خُفٌّ جَيِّدُ الصَّلَّةِ** yani taban; tabanın kuruluğu ve basma anındaki ses çıkarması sebebiyle yerin adıyla adlandırıldı. Ve **الصِّلَّةُ**: yer; **كالسَّاهِرَةِ** gibi olduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi: Onu **في الصَّلَّةِ**’ye gömdü; o da yerdir. Ondandır: musannifin, efendimiz Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözünün şerhinde sözü: **" ألْزِقْ عِضْرِطَكَ بالصَّلَّةِ "**; dîbâce’de şerhedilmiş olarak daha önce geçti. Yahut o, kuru yerdir; ondandır, **" أَئِذَا صَلَلْنا "** okuyan kimsenin kıraati. Yahut o, iki yağmur görmüş yer arasında yağmur görmemiş bir yerdir; bu, onun kuru, korunaklı olması sebebiyledir. İbn Düreyd dedi: O, iki yer arasında yağmur görmüş yerdir; iki yer ise yağmur görmemiştir. **ج :** yani hepsinin çoğulu **صِلاَلٌ**’dır, kesre ile.

Ve **الصَّلَّةُ**: geniş yağmurdur; ve denildi ki: dağınık az (yağmur)dur; ondan şey, şeyden sonra düşer; **الصَّلِّ** gibi; ve kesrelenir; ve o zıttır; yani geniş ile dağınık az arasında. Ve bunda nazar vardır. Ve **الصَّلَّةُ**: ottan dağınık parça; yağmurun adıyla adlandırıldı; çoğul **صِلاَلٌ**’dır. Ondandır râî’nin sözü:
سيَكْفِيكَ الإِلَهُ ومُسْنَماتٌ ... كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلاَلاَ
Ebû’l-Heysem dedi: O, yağmurun düştüğü yerlerdir; orada bitki vardır; develer onu takip eder ve onu otlar.

Ve **الصَّلَّةُ**: ıslak topraktır; Sâğânî onu nakletti. Ve ayrıca: çivi ve benzerinin, zorla çakıldığı zaman sesi; ve kesrelenir.
Ve ayrıca: gemin sesi; ve şeddelenirse **فَصَلْصَلَةٌ**. Ve ayrıca: tabaklamada kokmuş deri. Ve **الصَّلَّةُ**: damme ile: havuzda kalan su artığı; Ferrâ’dan ve başkasından; yağ ve zeytinyağı gibi. Ve ayrıca: kokmuş rüzgâr. Ve ayrıca: taze etin **تَرارَةُ**’si. Ve **الصِّلاَلَةُ** kesre ile: **المُحْكَم**’de olduğu üzere mestin astarı; yahut onun bacağı; **الصِّلالِ** gibi, **الهاءِ**’nin hazfiyle; bu, İbn Abbâd’dandır. **ج : أَصِلَّةٌ**; **هِلاَلٍ** ve **أَهِلَّةٍ** gibi. Ve **حِمَارٌ صُلْصَلٌ** ve **صُلاَصِلٌ** (ikisi de damme ile) ve **صَلْصَالٌ** ve **مُصَلْصِلٌ**: ses çıkaran. A‘şâ dedi:
عَنْتَرِيسٌ تَعْدُو إذا مَسَّها الصَّوْ ... تُ كَعَدْوِ الْمَصَلْصِلِ الْجَوَّالِ
Ebû Ahmed el-Askerî dedi: **حِمارٌ صَلْصَالٌ**: sesi kuvvetli, şiddetli. Ve **الصَّلْصَالُ**: saf çamur; kumla karıştırıldı da kuruduğu zaman **يَتَصَلْصَلُ** oldu; ateşte pişirilirse o, çömlektir; **العُباب** ve **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Yahut çamur; **خَزَقاً** yapılmadıkça; **لِتَصَلْصَلِهِ** sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve çamurdan yahut çömlekten kuruyan her şey, **صَلَّ صَلِيلاً**; **المَحْكَم**’de olduğu gibi. Ebû İshâk dedi: **الصَّلْصَالُ**: kuruluğundan ötürü **يَصِلُّ** olan kuru çamurdur; yani ses çıkarır. Ondandır O’nun (yüce) sözü: **" مِن صَلْصَالٍ كالْفَخَّارِ "**. Dedi: O, ateş ona değmedikçe **صَلْصَالٍ**’dır; ona dokunduğu zaman ise o vakit çömlektir. Mücâhid dedi: **الصَّلْصَالُ**: **حَمَأٌ مَسْنُونٌ**’dur.

Ve **صَلْصَلَ الرَّجُلُ**: vaad etti ve tehdit etti. Ve ayrıca: ordu kumandanını öldürdüğü zaman; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **صَلْصَلَ الرَّعْدُ**: sesi berraklaştı. Ve mecazdandır: **صَلْصَلَ الْكَلِمَةَ**: onu, yapmacık bir şekilde çıkarıp söyledi; Zemahşerî onu nakletti. Ve **الصَّلْصَلَةُ** fetha ile; bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **الصَّلْصُلَةُ** ve **الصُّلْصُلُ** (ikisi de damme ile): gölcükte ve ibrikte ve kaplardan başkasında kalan su artığı; çoğul **صَلاصِلُ**. Ebû Vecze dedi:
ولَمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ ... إلاَّ صَلاصِلُ لا تَلْوِي عَلى حَسَبِ
Ve aynı şekilde yağ ve zeytinyağının artığı. A‘câc dedi:
" كَأَنَّ عَيْنَيْهِ مِنَ الغُؤُورِ
" قَلْتانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُورِ
" صِفْرانِ أو حَوْجَلَتَا قارُورِ
" غَيَّرَتَا بالنَّضْجِ والتَّصْبِيرِ

**صَلاصِلَ الزَّيْتِ** şutûrlara (yarılara) kadar. İbn Sîde ve Sâğânî dedi ki: Gözlerini, çöktüğü vakit, içlerinde yağ bulunan ve (yağ) yarılarına kadar (dolu olan) küplere benzetti; Cevherî de onu şöyle inşâd etti: **صَلاصِلُ**. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu fetha ile **صَلاَصِلَ**’dir; çünkü o, **غَيَّرَتَا**’nın mef‘ûlüdür. Dedi ki: Onu küplere benzetmedi; ancak onu iki şişeye benzetti.

**والصُّلْصُلُ** (hudhud gibi): **نَاصِيَةُ الْفَرَسِ** (atın perçemi/alın yelesi); **العُباب**’da olduğu gibi; ve fetha ile de gelir; yahut **بَياضٌ في شَعَرِ مَعْرَفَتِهِ** (yelesinin kıllarında bir beyazlık); **المُحْكَم**’de olduğu gibi.

**والصَّلْصُلُ**: **الْقَدَحُ** (kadeh) yahut ondan küçük olan; bu, Asma‘î’nin sözüdür. **المُحْكَم**’de: **الصُّلْصُلُ مِنَ الأَقْدَاحِ**: **مِثْلُ الغُمَرِ**; bu, Ebû Hanîfe’dendir.

**والصُّلْصُلُ**: küçük bir kuş; yahut **الْفَاخِتَةُ**. Leys dedi ki: O, Acem’in **الفَاخِتَةُ** diye adlandırdığı bir kuştur; ve denilir ki: Bilakis o, ona benzeyen şeydir. Ezherî dedi ki: Bu, kendisine **مُوَشَّجَة** denilen şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الصَّلاصِلُ**: **الفَوَاخِتُ**; onun teki **صُلْصُلٌ**’dür. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الصُّلْصُلُ**: **الرَّاعِي الْحَاذِقُ** (maharetli çoban).

**والصَّلْصَلُ**: Medine yolunda bir (yer); sakinine en faziletli salât ve selâm olsun; onunla **مَلَلٍ** arasında iki **تُرْبَانُ** vardır; **العُباب**’da olduğu gibi. Nasr dedi ki: Medine’den yedi mil üzere, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in, fetih yılında Medine’den Mekke’ye çıktığı gün konakladığı yerdir. Ve ayrıca: Yemâme yakınında Benî ‘Aclân’a ait bir sudur. Ve ayrıca: (bir yer); başka bir görüş: Doğrusu o, kırmızı bir tepenin içinde bir sudur; Nasr söyledi.

**والصُّلْصُلُ**: atın sırtının ve gerdanının kıllarından, kılın dökülmesinden dolayı beyazlayan şey.

**والصُّلصُلَةُ** (hâ ile): **الْحَمَامَةُ** (güvercin); o da **العِكْرِمَةُ**’dir; ve **السَّعْدَانَةُ** da; İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve ayrıca: **الْوَفْرَةُ**; o da **الجُمَّةُ**’dir; ayrıca: Ebû ‘Amr’dan.

**ودَارَةُ صُلْصُلٍ**: Benî ‘Amr b. Kilâb’a ait bir (yer); Necd’de onun yurdunun yukarısındadır. Ebû Thumâme es-Sabbâhî dedi ki:
هُمُ مَنَعُوا ما بَيْنَ دَارَةِ صُلْصُلٍ ... إلَى الهَضَباتِ من نَضادٍ وحائِلٍ

**والصِّلُّ** (kesra ile): ısırdığı vakit saatinde öldüren yılan; yahut o, ince sarı (yılan)dır; onda rukye fayda vermez. Ve denilir ki: Falan kimse **بِصِلٍّ**’e uğratıldı; o da **الدَّاهِيَة**’dir; bu mecazdır. Ve denilir ki: O, münker (tuhaf/garip) olduğu vakit, engerek gibi, mutlaka **لَصِلُّ صَفاً**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: Denilir ki: O, mutlaka **لَصِلُّ أَصْلاَلٍ**’dır; ve o, mutlaka **لَهِتْرُ أَهْتَارٍ**’dır; bu, dehâ ve erb sahibi adam için söylenir. **الصِّلِّ**’in aslı, yılanlardandır; adam, dâhiye olduğu vakit onunla benzetilir. Nâbiga ez-Zübyânî dedi ki:
ماذا رُزِئْنَا بِهِ مِنْ حَيَّةٍ ذَكَرٍ ... نَضْناضَةٍ بِالرَّزَايا صِلِّ أَصْلاَلِ

**كالصَّالَّةِ**: o, **الدَّاهِيَةُ**’dir; İbn Sîde’den; ve musannif için de yakında gelecektir.

Mecazdan: **الصِّلُّ**: **الْمِثْلُ** (benzer); denilir ki: Onlar iki **صِلاَّنِ**’dır; yani iki benzer; Kurâ‘dan. Mecazdan: **الصِّلُّ**: **الْقِرْنُ** (denk/rakip); denilir ki: Bu, bunun **صِلُّ**’üdür; yani onun dengi; Zemahşerî nakletti.

**والصَّلُّ**: bir ağaç; ve denildi ki: bir bitki. Dedi ki:
" رَعَيْتُها أَكْرَمَ عُودٍ عُودَا
" الصِّلَّ والصِّفْصِلَّ واليَعْضِيدَا

Mecazdan: **الصِّلُّ**: keskin kılıç; çoğulu: **أصْلالٌ**. Denilir ki: Falanın oğulları **أصْلاَلاً** soydu; yani: kesik kılıçlar; **الأساس**’ta olduğu gibi. İbn Mukbil dedi ki:
لِيَبْكِ بَنُو عُثُمانَ ما دامَ جِذْمُهُمْ ... عليهِ بِأَصْلاَلٍ تُعَرَّى وتَخْشَبُ

**والصُّلُّ** (damme ile): etten ve başkasından değişen şey.

**وصَلَّ الشَّرَابَ يَصُلُّهُ صَلاًّ**: onu süzdü/arıttı.

**والْمِصَلَّةُ** (kesra ile): içinde süzülen kap; Yemenîdir.

**والصِّلِّيَانُ**: iki kesra ile; lâm şeddeli, yâ hafif; **فِعْلِيانُ** veznindedir; **الصَّلْي**’den, **الحِرْصِيَانَةِ**’nin **الحِرْصِ**’tan olması gibi. Ve caizdir ki **الصِّلِّ**’den olsun; yâ ve nûn iki ziyadedir. **نَبْتٌ مِنَ الطَّرِيفَةِ** (tarîfe cinsinden bir bitki): yukarı doğru biter; onun en iri kısmı dipleri ve kökleridir; **نَبْتِ الحَلِيِّ** bitkisi kadar (bir ölçüde) kökleri vardır; bitiş yerleri düzlükler ve çayırlar/yeşilliklerdir; Ebû Hanîfe söyledi. Ebû ‘Amr’dan nakledildi: **الصِّلِّيانُ** kalınlığı ve kalıcılığı sebebiyle **الجَنْبَة**’dendir. Onun teki hâ ile: **صِلِّيانَةٌ**.

Arap darb-ı mesellerinden: Yalancı yemine atılan ve onda kekelemeyen adam için söylerler: **جَذَّها جَذَّ الْعَيْرِ الصِّلِّيانَةَ**; çünkü yaban eşeği onu ağzıyla çiğnediği vakit, onu otladığında köküyle söker. Ezherî dedi ki: **الصِّلِّيانُ** otların en hoşlarındandır; onun bir **جِعْثِنَةٌ**’si ve ince bir yaprağı vardır. Ve denilir ki: O, mutlaka **لَصِلُّ أصْلاَلٍ** ve **هِتْرُ أَهْتَارٍ**’dır; yani yılanlardan bir yılandır; manası: husumette dâhi, münker (tuhaf/azılı)dir. Ve denildi ki: O, husumette ve başkasında dâhi, münkerdir; şahidi az önce zikredildi.

**والْمُصَلِّلُ** (muhaddis gibi): asil, kerim, soylu; nesebi saf; İbnü’l-A‘râbî’den; fetha ile **الْمُصَلْصَلِ** gibi; bu, İbn ‘Abbâd’dandır.

**والمُصَلِّلُ** ayrıca: bol yağmur; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: Ve ayrıca: kunduracı; o, avam yanında **الإِسْكافُ**’tur.

İbn ‘Abbâs hadîsinde dedi ki: **الصَّالُّ**: **الْمَاءُ**; yere düşen, sonra yarılan; nüshalarda böyle; **العُباب**’da da bunun gibidir. **اللِّسان**’da: sonra kurur, sonra kurur, sonra onun için bir ses olur.

İbn ‘Abbâd dedi ki: Biz **صَلَلْنَا الْحَبَّ**; o, toprağa karışmış taneye yönelmemiz ve içine su dökmemiz, sonra her birini kendi başına ayırmamızdır. Denilir ki: Bu, onun **صُلاَلَتُهُ**’dur; damme ile.

Mecazdan: **صَلَّتْهُمُ الصَّالَّةُ تَصُلُّهم** (Nasara babından): yani dâhiye onlara isabet etti; İbn Sîde nakletti.

**وتَصَلْصَلَ الْغَدِيرُ**: çamuru kuruduğu vakit; İbn Düreyd’den.

**وتَصَلْصَلَ الْحَلْيُ**: ses çıkardığı vakit.

**وصُلاَصِلُ** (damme ile): Benî Esmer’den, Benî ‘Amr b. Hanzala’dan bir su. Cerîr dedi ki:
عَفَا قَوٌّ وكانَ لَنا مَحَلاًّ ... إلى جَوَّى صُلاصِلَ مِنْ لُبَيْنَى
**العُباب**’da olduğu gibi. Nasr dedi ki: **صُلاصِلُ**: Benî ‘Âmir b. ‘Abdi’l-Kays’a ait bir sudur; öyleyse bunu düşün.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **صَلِلْتَ يا لَحْمُ** kesra ile; **تَصَلُّ** fetha ile; **عَلِمَ** babından. Bununla Ali ve Hasan el-Basrî bir başka rivayette, Sa‘îd b. Cübeyr ve Ebû’l-Berahsam okudu: "**أَئذَا صَلِلْنا**" lâmın kesrası ile. İbn Cinnî bunu **المُحْتَسَب**’de, Sâğânî **العُبَاب**’da, Hafâcî **العِنَاية**’de secde esnasında zikretti.

**وفَرَسٌ صَلْصَالٌ**: sesi keskin, incesi. Ebû Ahmed el-‘Askerî dedi ki: Keskin sesli yaban eşeğine **صَالٌّ** ve **صَلْصَالٌ** denilir; bununla hadîs tefsir edildi: "Siz, **الحَمِيرِ الصَّالَّةِ** gibi olmayı sever misiniz?" Sanki o, kuvveti ve canlılığı sebebiyle, bedenleri sağlam, sesleri şiddetli olanı kastediyor. Dedi ki: Bazı muhaddisler onu **بالضَّادِ المُعْجَمَةِ** ile rivayet etti; dedi ki: Bu hatadır.

**وطِينٌ صَلاَّلٌ ومِصْلاَلٌ**: yeni çömleğin ses çıkardığı gibi ses çıkarır. Nâbiga el-Ca‘dî dedi ki:
فَإِنَّ صَخْرَتَنا أَعْيَتْ أَباكَ فَلا ... يَأْلُو لها ما اسْتطَاعَ الدَّهْرَ إِخْبالاَ

**رَدَّتْ مَعاوِلَهُ خَثْماً مُفَلَّلَةً ... وصادَفَتْ أَخْضَرَ الجالَيْنِ صَلاَّلاَ**: “Onun kazmalarını, ucu kırık (körelmiş) olarak geri çevirdi ... ve iki yanının yeşermiş olanını **صَلاَّلاَ** olarak buldu” der; yani: “Devenim havuzu kuru olarak buldu.” Ve denildi ki: Suyu sebebiyle iki yanı yeşermiş bir suda bir kayayı kastetti; ve kaya ile onların şanını ve şerefini kastetti; böylece kaya ile bir misal vurdu.

**والصَّلَّةُ**: **الاِسْتُ**; **الزَّمَخْشَرِيِّ**’den.

**والصَّلالَةُ** kesre ile: mestin astarıdır; ve ben mesti **صَلاًّ** olarak **صَلَلْتُ**.

**والصَّلَّةُ**: sert mestin **قَوَّارَةُ**’sıdır.

**وصَلَّلَتِ اللِّحامُ**: çokluk için şeddelendi. **أبو الغُولِ النَّهْشَلِيُّ** dedi ki:

**رَأيتكُم بَني الحَذْوَاءِ لَمَّا دَنَا الأَضْحى
وصَلَّلَتِ اللِّحامُ
تَوَلَّيْتُمْ بؤُدِّكُمُ
وقُلْتُمْ أَعَكٌّ منكَ خَيْرٌ أم جُذَامُ**

**والصَّلْصَالَةُ**: içinde hiç kimse olmayan bir yerdir.

Ve (bir) adam, susuzluktan **صَلاَّلٌ**’dür.

Ve testi, sarı (renkte) olduğunda **تَصِلُّ** eder; boşaltıldığında **صَلّتْ**.

**والصَّلْصُلَةُ** damme ile: **مُحارِبٍ**’e ait, **ماوَانَ** yakınında bir sudur; zannederim onunla **الرَّبَذَةِ** arasında; bunu **نَصْرٌ** söyledi.

Ve denilir: O, **صِلَّةٍ**’nin **تِبْعُ**’ıdır; yani içinde hayır olmayan bir felâkettir. Ve **الضَّاد** ile rivayet olunur; ve gelecektir.
