# صلع (ص-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ل - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد واللام معهما
ع ص ل، ع ل ص، ص ع ل، ص ل ع، مستعملات ل ع ص، ل ص ع مهملان عصل: العَصَلُ: إعوجاج الناب، قال:
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ
شناح، أي: طويل.
والأعْصَلُ من الرجال: الذي عَصِلَتْ ساقه فاعوجّتِ اعوجاجاً شديداً. ولا يقال العَصِلُ إلاّ لكلّ معوجّ فيه صلابة وكزازة.
والعَصِلَةُ: الشجرة العوجاء التي لا يُقْدَرُ على إقامتها بعدما صلبت. وكذلك السّهم إذا اعوجّ متنه.
والعَصَلَةُ: شجرة إذا أكل البعير منها سلّحته تسليحاً، ويجمع على عَصَلَ، قال لبيد:
وقبيل من عُقَيْلٍ صـادق		كليوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ
علص: العِلَّوْص: من التُّخَمَةِ والبَشَم. ويقال هو اللَّوَى الذي يَيْبَسُ في المعدة.
عَلَّصَتِ التُّخَمَة في مَعِدَتِه تعليصاً، وإن به لِعِلَّوْصاً وإنّه لمعلوص وعِلّوْص، أي: مُتْخَم.
صعل: الصّعل من النَّعام ما صغر رأسُه، وكذلك الرّجلُ الصَّعْلُ إذا صغر رأسه، كأنّه يستوي مع عنقه من غير قِصَر في العنق. قال يصف دَقَلاً، وهي الخشبة التي ينصب في وسطها الشِّراع:
ودَقَلٌ أجرُ شوذبيُّ
صَعْلٌ من السّام ورُبّانيُّ
الشوذبيّ: الطويل، وأراد بالصعل ههنا الطويل. وإنما يصف مع طوله استواء أعلاه بأسفله، ولم يصفه بدقة الرأس، لأنّه أراد جودة النعت.
قال الضرير: الصّعل: الدقيق، والسّام: شجر، والرُّبانيّ الذي يقعد فوق الدَّقَل فيتمخّر الرياح لأصحاب السّفن.
صَعْل من السّام وزنبريّ
وهو الملاحّ، ويُروى: رِبّانيّ.
وقد يقال: رجل أصعل، وامرأة صَعْلاَء، وقد صَعِلَ صَعَلاً.
صلع: الصَّلَعُ: ذهاب شعر الرأس من مقدّمه إلى مؤخَّره، وإن ذهب وسطه فكذلك والنعت: أصلع وصلعاء، والجميع: صُلْع وصُلْعان .
والصَّلَعَةُ: موضع الصَّلَع من الرأس حيث يرى، وكذلك النَّزَعَة والجَلَحَة ونحوه رأيتهم يخففونه، ويجوز تثقيله في الشّعر على قياس الكَشَفَة والقَزَعَة فإنّها يثقّلان هكذا جاءت الرواية.
الصُّلاّع: الصَّفاحُ وهو العريض من الصَّخر. الواحدة: صُلاَّعة وصُفّاحة.
والتَّصليع: السُّلاح. يقال للمُجَعْسِس: صلّع تصليعاً، إذا وضع مستوياً مبسوطاً على الأرض.
قال شجاع: أقول: لا أعرف: صلّع المُجَعْسس، ولكن أقول: سلّخ أي: وضعه مطّولاً مثل سليخة الغزل، ويصل به، وهو السليخ أيضاً التي تنزع المرأة مما على مغزلها إذا وفرته وفرع. وزرق به وذرق به إذا وضعه بخرِاءة مستوياً.
وصلّعت العُرْفُطُة تصليعاً إذا سقطت رءوس أغصانها، وأكلتها الإبل. قال الشماخ:
إن تُمس في عُرْفُطُ صُلْعٍ جماجمه		من الأسالق عاري الشّوك مجرود
والأصْلَعُ من الحيات الدقيق العنق كأن رأسه بندقة مدحرجة.
والأُصَيْلِعُ: رأس الذكر مكنّى عنه.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **اللام** onlarla birlikte

ع ص ل، ع ل ص، ص ع ل، ص ل ع, kullanılmış olanlar; ل ع ص، ل ص ع ihmal edilmiş ikisidir. **عصل**: **العَصَلُ**: köpekdişinin eğriliği. Dedi ki:
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ
**شناح**; yani: uzun.

Ve erkeklerden **الأعْصَلُ**: baldırı **عَصِلَتْ** de şiddetli bir eğrilikle eğrilmiş olan. Ve **العَصِلُ** denilmez; ancak içinde katılık ve sertlik bulunan her eğri için.

Ve **العَصِلَةُ**: katılaştıktan sonra doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaç. Ve aynı şekilde okun gövdesi eğrildiği zaman.

Ve **العَصَلَةُ**: deve ondan yediği zaman onu bir ishal ile ishal ettiren bir ağaç; **عَصَلَ** üzerine cem olunur. Lebîd dedi ki:
وقبيل من عُقَيْلٍ صـادق		كليوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ

**علص**: **العِلَّوْص**: tıka basa yemekten ve aşırı tokluktan. Ve denilir: o, midenin içinde kuruyan **اللَّوَى**’dır.

**عَلَّصَتِ التُّخَمَة** onun midesinde **تعليصاً**; ve onda mutlaka **لِعِلَّوْصاً** vardır; ve o mutlaka **لمعلوص** ve **عِلّوْص**tur; yani: tıka basa yemiş.

**صعل**: **الصّعل** devekuşundan başı küçülen (tür)dür; ve aynı şekilde başı küçülen **الرّجلُ الصَّعْلُ**; sanki boynunda kısalık olmaksızın boynuyla bir hizaya gelir. **دَقَلاً**ı vasfederken dedi; o, yelkenin ortasına dikildiği ağaçtır:
ودَقَلٌ أجرُ شوذبيُّ
صَعْلٌ من السّام ورُبّانيُّ

**الشوذبيّ**: uzun. Ve burada **الصعل** ile uzun olanı kastetti. Ancak, uzunluğu ile birlikte üstünün altıyla bir düz oluşunu vasfeder; ve onu başın inceliğiyle vasfetmedi; çünkü nitelemenin iyiliğini kastetti.

**الضرير** dedi: **الصّعل**: ince; ve **السّام**: ağaç; ve **الرُّبانيّ**: gemi sahipleri için rüzgârları yararak giden, **الدَّقَل**ın üstünde oturan kimsedir.

صَعْل من السّام وزنبريّ
Ve o, denizcidir; ve rivayet olunur: **رِبّانيّ**.

Ve denilebilir: **رجل أصعل** ve **امرأة صَعْلاَء**; ve **صَعِلَ صَعَلاً**.

**صلع**: **الصَّلَعُ**: başın saçının önünden arkasına kadar gitmesidir; ve eğer ortası giderse, o da böyledir. Ve sıfat: **أصلع** ve **صلعاء**; ve hepsi: **صُلْع** ve **صُلْعان**.

Ve **الصَّلَعَةُ**: baştan görünen **الصَّلَع** yeri; ve aynı şekilde **النَّزَعَة** ve **الجَلَحَة** ve benzeri; onları hafiflettiklerini gördüm. Ve şiirde ağırlaştırılması caizdir; **الكَشَفَة** ve **القَزَعَة** kıyasına göre; çünkü ikisi böyle ağırlaştırılır; rivayet böyle gelmiştir.

**الصُّلاّع**: **الصَّفاحُ**tur; o da kayadan geniş olanıdır. Bir tanesi: **صُلاَّعة** ve **صُفّاحة**.

Ve **التَّصليع**: **السُّلاح**tır. **المُجَعْسِس** için denilir: **صلّع تصليعاً**; yere düz, yayılmış olarak koyduğu zaman.

Şücâ‘ dedi: Derim ki: **صلّع المُجَعْسس**’i bilmiyorum; fakat derim ki: **سلّخ**; yani: onu, ipliğin **سليخة**si gibi uzatılmış olarak koydu; ve onunla ulaşır; ve o, aynı zamanda **السليخ**tir: kadın, iğini doldurup dallandırdığı zaman, iğinin üzerindekinden çekip çıkardığı şey. Ve **زرق به** ve **ذرق به**: onu, dışkı ile düz olarak koyduğu zaman.

Ve **وصلّعت العُرْفُطُة تصليعاً**: dallarının başları düştüğü ve develer onu yediği zaman. **الشماخ** dedi:
إن تُمس في عُرْفُطُ صُلْعٍ جماجمه		من الأسالق عاري الشّوك مجرود

Ve yılanlardan **الأصْلَعُ**: boynu ince olan; sanki başı yuvarlanmış bir fındıktır.

Ve **الأُصَيْلِعُ**: erkeğin başı; ondan kinaye edilmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أَصْلَعُ بيِّن الصَلَعِ، وهو الذي انحسر شعر مقدَّم رأسه، وموضعه الصَلَعَةُ بالتحريك، وكذلك الصُلْعَةُ بالضم. وعُرْفَطَةٌ صَلْعاءُ: سقطتْ رءوس أغصانها. والصَلْعاءُ: الداهيةُ. والصَلْعاءُ من الرمال: ما ليس فيه شجر. والأُصَيْلِعُ من الحيّات: الدقيقُ العُنق كأنَّ رأسه بندقة. والصُلاّعُ بالضم والتشديد: العريض من الشجر، الواحدة صُلاَّعَةٌ. وكذلك الصُلَّعُ، كأنَّه مقصور منه. قال الأصمعيُّ: الصُلَّعُ: الموضعُ الذي لا يُنْبِتُ. وأصله من صَلَعِ الرأس.

##### Türkçe

Bir adam **أَصْلَعُ**, **الصَلَعِ**’ı açık (belli) olandır; o, başının ön kısmının saçının çekilip gerilediği kimsedir. Onun yeri (adı) hareke ile **الصَلَعَةُ**’dır; yine zamme ile **الصُلْعَةُ** da böyledir.

**عُرْفَطَةٌ صَلْعاءُ**: dallarının uçları düştü.

**الصَلْعاءُ**: musibet.

Kumlardan **الصَلْعاءُ**: içinde ağaç olmayan şey.

Yılanlardan **الأُصَيْلِعُ**: boynu ince olan; sanki başı bir fındık (gibi).

Zamme ve şeddeli olarak **الصُلاّعُ**: ağaçtan geniş olan; bir tanesi **صُلاَّعَةٌ**.

Yine **الصُلَّعُ** da böyledir; sanki ondan kısaltılmış gibidir.

**الأصمعيُّ** dedi ki: **الصُلَّعُ**: bitirmeyen yer. Aslı, başın **صَلَعِ**’ındandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع اللام
عصل ، علص ، صلع ، صعل ، لعص : مستعملات .
لعص : أهمل الليث لعص وقال ابن دريد : اللَّعَص : العَسَر ، يقال تَلَعَّص فلان علينا أي تعسَّر . قال : واللعِصُ : النهِمُ في الأكل والشرب ، وقد لعِص لَعَصاً . ولا أحفظ ما قاله أبو بكر لغيره .
عصل : أبو عبيد عن أبي عمرو : الأعصال : الأمعاء ، واحدها عَصَل ، وقاله الليث وغيره . والعَصَل في الناب : اعوجاجه . وقال :
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ
وقال صخر :
أبا المثلَّم أقصر قبل باهظة
تأتيك مني ضروسٍ نابها عَصِل
وقال أوس :
رأيت لها ناباً من الشر أعصلا
وقال الليث : الأعصل من الرجال : الذي عُصِبَتْ ساقه فاعوجَّت . وشجرة عَصِلة وهي العوجاء التي لا يُقدر على إقامتها لصلابتها . وسهم أعصل : معوجّ المَتْن ، وجمعه عُصْل ، وقال لبيد :
فرميت القوم رِشْقاً صائباً
لسن بالعُصْل ولا بالمفتعل
والعَصَلة : شجرة إذا أكل البعير منها سَلَّحته . والجميع : العصل . وقال حسَّان :
تَخْرُج الأضْياحُ من أستاههم
كسُلاح النِيبِ يأكلن العَصَلْ
والأضياح : الألبان الممذوقة . أبو عمرو : عصَّل الرجلُ تعصيلاً ، وهو البُطْء في الأمر . أبو عبيدة : فرس أعصل : ملتوي العَسِيب حتى يبرز بعضُ باطنه الذي لا شعرَ عليه . والعَصِل : الرمْل الملتوي المعوجّ . ورجل أعصل : يابس البدن ، وجمعه عُصْل . وقال الراجز :
ورُبَّ خيرٍ في الرجال العُصْلِ
ويقال للسهم الذي يلتوي إذا رُمي به : مُعَصِّل . والعَصَل : الالتواء في كل شيء . عمرو عن أبيه : يقال : هو المِحْجَن والصَوْلجان والمِعْصِيل والمِعْصال ، والصاع والميجار والصولجان . والمعْقف ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : المِعْصَل : المتشدّد على غَرِيمه ، والعاصل : السهم الصُّلْب والعَصْلاء : المرأة اليابسة ، قال :
ليست بعصلاء تَذْمِي الكلبَ نكهَتُها
ولا بِعَنْدلة يَصْطَكُّ ثَدْياها
والعَصْلَى : الموضع الذي ينبت فيه العَصَل أي القُلاَّم . قال العبَّاس بن مِرْداس :
عفا مُنْهَل من أهله فمُتالِع
فَعصلَى أرِيكٍ قد خلت فالمصانع
منهل : ماء ببلاد بني سُلَيم .
أبو عمرو : عصَّل الرجل تعصيلاً إذا أبطأ . وأنشد :
يَألِبُها حُمْرانُ أيَّ ألْب
وعَصَّل العَمْريُّ عَصْلَ الكلْب
والألْب : السوق الشديد . يقال : ألَب الإبلَ يألِبُها إذا طردها . والعاصل : السهم الصُّلْب .
علص : أبو عبيد عن أبي عمرو : العِلَّوْص والعِلَّوْز جميعاً : الوَجَع الذي يقال له : اللَّوَى ونحو ذلك قال الليث قال : والعِلَّوص من التُخمة والبَشَم ، وهو اللَّوَى الذي يَيْبَس في المعدة . يقال : علَّصت التُخمَةُ في مَعِدته تعليصاً ، وإن به لعِلَّوصاً ، وإنه لعِلَّوْص مُتَّخِم . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العِلَّوص : الوَجَع ، والعِلَّوْز : الموت الوَحِيّ . والعِلّوض بالضاد : ابن آوى . قال : ويكون العِلَّوز اللَّوَى . ويقال : رجل عِلَّوص دأبه اللَّوَى .
صلع : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصُلَّعة : الصخرة الملساء ، حكاه عن أبي المكارم . وفي حديث لقمان بن عاد :
وإلاّ أر مطمعي فوَقّاع بصُلَّعِ
قال أبو عبيد : قال بعضهم : سألت ابن مَنَاذر صاحب العربية الشاعر عن الصُلَّع فقال : الحَجَر ، قال : وسألت الأصمعيّ عنه فقال : هو الموضع الذي لا يُنْبِت من الأرض ، وأصله من مَصلَع الرأس . ويقال للأرض التي لا تُنبت : صَلْعاء . وقال شَمِر فيما ألَّف بخطه : الصَّلعاء : الداهية الشديدة ، يقال : لقِي من الصَلْعاء . وأنشد للكميت :
فلمّا أحلّوني بصلْعَاء صَيْلَم
لإحدى زُبَى ذي اللبدتين أبي الشِبْل
أراد : الأسد .
وفي الحديث : ( يكون كذا وكذا ثم تكون جبَرُوَّةٌ صلْعاء ) . قال : والصلعاء ههنا : البارزة كالجبَل الأصلع البارز الأملس البرَّاق . قال : وانصلعت الشمس وتصلَّعت إذا خرجت من الغَيْم . وقال أبو ذؤيب :
فيه سنان كالمنارة أصلع
أي برّاق أملس . وقال آخر :
يلوح بها المذلَّق مِذْرَبَاه
خروج النجم من صَلَع الغِيام
وقال الليث : الصُلاَّع : الصُفَّاح وهو
العريض من الصخر ، والواحدة صُلاَّعة . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : صَلَّع الرجل إذا أعذر وهو التصليع . وقال الليث : التصليع : السُلاَح . قال : واللأُصيلع من الحيّات : العريض العُنُق كأن رأسه بُنْدقة مُدحرَجة . واللأُصيلع : الذكر يكنى عنه . والصلَع : ذهاب شعر الرأس من مقدَّمه إلى مؤخَّره ، وكذلك إن ذهب وسطه . تقول : صَلِع صَلَعاً . والصلَعة : موضع الصلَع من الرأس ، وكذلك النزَعة والكَشَفة والجَلَحة ، جاءت مثقَّلات كلها . والعُرْفُطة إذا سقطت رؤوسُ أغصانها وأكلتها الإبل قيل : قد صَلعت صَلَعاً . وقال الشمَّاخ يصف الإبل :
إن تُمس في عُرْفُط صُلْعٍ جماجمُهُ
من الأسالق عاري الشوك مجرود
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الصَّوْلَع : السِنَان المجلوّ . وفي الحديث : أن معاوية قدِم المدينة فدخل على عائشة ، فذكرت له شيئاً فقال : إن ذلك لا يصلح ، قالت : الذي لا يصلح ادّعاؤك زياداً ، قال : فقال : شهِدت الشهودُ . فقالت : شهدت الشهود ولكن ركِبَتِ الصُلَيْعاءَ . معنى قولها : ركبت الصليعاء أي شهدوا بزُور قال المعتمر ، قال أبي : الصليعاء : الفخِر . والصلعاء في كلام العرب : الداهية والأمر الشديد . وقال مزرِّد أخو الشماخ :
تأوُّهَ شيخ قاعد وعجوزِه
حريَّين بالصلعاء أو بالأساود
قال أبو زيد : يقال : تصلَّعت السماءُ تصلُّعاً إذا انقطع غيمها وانجردت . والسماء جرداء إذا لم يكن فيها غَيْم . وصِلاَع الشمس : حرّها . ويوم أصلع : شديد الحرّ ، قال :
يا قِردة خشيت على أظفارها
حَرَّ الظَهِيرة تحت يوم أصلع
والصلعاء : الأرض الخالية ، قال :
ترى الضيف بالصلعاء تَغْسِق عينه
من الجوع حتى يُحْسَب الضيف أرمدا
والصَلِيع : الأملس . وقال عمرو بن معد يكرب :
وسَوْقُ كتيبة دَلَفت لأخرى
كأنّ زُهاءها رأس صَليع
يعني : رأساً أصلع أملس .
وفي حديث عمر في صفة التَّمْر قال : وتُحترش به الضِباب من الصلعاء ، يريد الصحراء التي لا تنبت شيئاً ، مثل الرأس الأصلع ، وهي الحصَّاء مثل الرأس الأحصّ .
صعل : في حديث أم مَعْبَد في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لم تُزْرِ به صَعْلة ) قال أبو عبيد : الصَّعْلة : صِغَر الرأس ، يقال : رجل صَعْل الرأس إذا كان صغير الرأس . ولذلك يقال للظَّلِيم : صَعْل لأنه صغير الرأس . قال الليث : رجل صَعْل إذا صغُر رأسُه . وقد يقال رجل أصعل وامرأة صعلاء . وفي حديث عليّح : ( استكثروا من الطواف بهذا البيت قبل أن يحول بينكم وبينه من الحبشة أصعلُ أصمع ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : قوله : أصعل هكذا يُروى ، فأما كلام العرب فهو صَعْل بغير
ألف وهو الصغير الرأس ، ولذلك يقال للظليم : صَعْل .
قال الليث : وأما قول العَجّاج :
ودَقَلٌ أجرد شَوْذَبيُّ
صَعْل من الساج ورُبَّانيُّ
فإنه أراد بالصَّعْل ههنا الطويل . أبو عمرو : الصَّعْلة من النخل : فيها اعوجاج ، وأنشد :
ما لم تكن صعلة صعباً مراقيها
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصاعل : النعام الخفيف .
قال شمر : الصَّعْل من الرجال : الصغير الرأس الطويل العُنق الدقيقُهما . قال : وتكون الصَّعْلة الخِفَّة في البدن والدقَّة والنحول . قال الشاعر يصف عَيْراً :
نفى عنها المصيف وصار صَعْلا
يقول : خفَّ جسمُه وضمُر .
وقال آخر :
جارية لاقت غلاماً عَزَبا
أزلَّ صَعْلَ النَسَوين أرقبا
قال أبو نصر : الأصعل : الصغير الرأس .
وقال غيره : الصعَل : الدقّة في العُنق والبدن كله . ويقال للنخلة إذا دقَّت : صَعْلة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ile **اللام**

**عصل** , **علص** , **صلع** , **صعل** , **لعص** : kullanımdadırlar.

**لعص** : **الليث** **لعص**’ı ihmâl etti; **ابن دريد** dedi ki: **اللَّعَص** : güçlük; “**تَلَعَّص** فلan bize karşı” denir, yani güçleşti. Dedi ki: ve **اللعِصُ** : yemede ve içmede obur olan; ve **لعِص** **لَعَصاً** olmuştur. **أبو بكر**’in başkası hakkında ne dediğini hatırlamıyorum.

**عصل** : **أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **الأعصال** : bağırsaklar; tekili **عَصَل**’dır; **الليث** ve başkası da bunu söyledi. Ve **العَصَل** dişte: onun eğriliğidir. Ve dedi:
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ

Ve **صخر** dedi:
أبا المثلَّم أقصر قبل باهظة
تأتيك مني ضروسٍ نابها عَصِل

Ve **أوس** dedi:
رأيت لها ناباً من الشر أعصلا

Ve **الليث** dedi: erkeklerden **الأعصل**: baldırı bağlanıp da eğrilen kimsedir. Ve **عَصِلة** bir ağaç: sertliğinden dolayı doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri olan. Ve **أعصل** bir ok: gövdesi eğri; çoğulu **عُصْل**; **لبيد** dedi:
فرميت القوم رِشْقاً صائباً
لسن بالعُصْل ولا بالمفتعل

Ve **العَصَلة**: deve ondan yerse onu ishal eden bir ağaçtır. Ve hepsi: **العصل**. Ve **حسَّان** dedi:
تَخْرُج الأضْياحُ من أستاههم
كسُلاح النِيبِ يأكلن العَصَلْ

Ve **الأضياح**: sulandırılmış sütlerdir. **أبو عمرو**: adam **عصَّل** eder **تعصيلاً**; o, işte yavaşlıktır. **أبو عبيدة**: **أعصل** bir at: **العَسِيب**’i bükülmüş; ta ki üzerinde kıl olmayan iç kısmının bir kısmı ortaya çıkıncaya kadar. Ve **العَصِل**: bükülmüş, eğri kıvrımlı kumdur. Ve **أعصل** bir adam: bedençe kuru; çoğulu **عُصْل**. Ve **الراجز** dedi:
ورُبَّ خيرٍ في الرجال العُصْلِ

Ve atıldığında bükülen oka: **مُعَصِّل** denir. Ve **العَصَل**: her şeyde bükülmedir. **عمرو** babasından: denir ki: o **المِحْجَن** ve **الصَوْلجان** ve **المِعْصِيل** ve **المِعْصال**’dır; ve **الصاع** ve **الميجار** ve **الصولجان**. Ve **المعْقف**; **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; dedi ki: **المِعْصَل**: alacaklısına karşı katı davranan; ve **العاصل**: sert ok; ve **العَصْلاء**: kuru kadın; dedi:
ليست بعصلاء تَذْمِي الكلبَ نكهَتُها
ولا بِعَنْدلة يَصْطَكُّ ثَدْياها

Ve **العَصْلَى**: içinde **العَصَل** yani **القُلاَّم** biten yerdir. **العبَّاس بن مِرْداس** dedi:
عفا مُنْهَل من أهله فمُتالِع
فَعصلَى أرِيكٍ قد خلت فالمصانع

**منهل**: **بني سُلَيم** diyarında bir sudur.

**أبو عمرو**: adam **عصَّل** eder **تعصيلاً**; yavaşladığı zaman. Ve okudu:
يَألِبُها حُمْرانُ أيَّ ألْب
وعَصَّل العَمْريُّ عَصْلَ الكلْب

Ve **الألْب**: şiddetli sevktir. “Develeri sürdü” denir: **ألَب الإبلَ يألِبُها**; onları kovduğu zaman. Ve **العاصل**: sert oktur.

**علص** : **أبو عبيد**’den, **أبو عمرو**’dan: **العِلَّوْص** ve **العِلَّوْز** ikisi birlikte: **اللَّوَى** denilen ağrı ve bunun benzeri. **الليث** dedi; dedi ki: ve **العِلَّوص** tıka basa yemeden ve hazımsızlıktandır; o, midede kuruyan **اللَّوَى**’dır. Denir ki: **علَّصت التُخمَةُ في مَعِدته تعليصاً**; ve onda mutlaka **عِلَّوصاً** vardır; ve o, tıka basa yemiş bir **عِلَّوْص**’tur. **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; dedi ki: **العِلَّوص**: ağrı; ve **العِلَّوْز**: ani ölüm. Ve **العِلّوض** ( **الضاد** ile): çakal yavrusudur. Dedi ki: ve **العِلَّوز** **اللَّوَى** olabilir. Ve denir ki: **رجل عِلَّوص**; onun âdeti **اللَّوَى**’dır.

**صلع** : **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; dedi ki: **الصُلَّعة**: pürüzsüz kaya; bunu **أبو المكارم**’den nakletti. Ve **لقمان بن عاد** hadîsinde:
وإلاّ أر مطمعي فوَقّاع بصُلَّعِ

**أبو عبيد** dedi: bazısı dedi ki: Arapçanın sahibi şair **ابن مَنَاذر**’e **الصُلَّع** hakkında sordum; dedi ki: taş. Dedi ki: ve **الأصمعيّ**’ye onun hakkında sordum; dedi ki: o, yerden bitki bitirmeyen yerdir; aslı, başın **مَصلَع**’ından gelir. Ve bitki bitirmeyen yere: **صَلْعاء** denir. Ve **شَمِر** kendi hattıyla telif ettiğinde dedi ki: **الصَّلعاء**: şiddetli musibet; “**لقِي من الصَلْعاء**” denir. Ve **الكميت**’ten okudu:
فلمّا أحلّوني بصلْعَاء صَيْلَم
لإحدى زُبَى ذي اللبدتين أبي الشِبْل

İstediği: aslan.

Ve hadîste: ( şöyle şöyle olur, sonra **جبَرُوَّةٌ صلْعاء** olur ). Dedi ki: ve **الصلعاء** burada: dağ gibi çıkıntılı, çıkıntılı, pürüzsüz, parlak olandır. Dedi ki: güneş **انصلعت** ve **تصلَّعت**; buluttan çıktığı zaman. Ve **أبو ذؤيب** dedi:
فيه سنان كالمنارة أصلع

Yani: parlak, pürüzsüz. Ve bir başkası dedi:
يلوح بها المذلَّق مِذْرَبَاه
خروج النجم من صَلَع الغِيام

Ve **الليث** dedi: **الصُلاَّع**: **الصُفَّاح**’tır; o, kayadan geniş olandır; tekili **صُلاَّعة**. **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: adam **صَلَّع** etti; özür beyan ettiği zaman; o, **التصليع**’dır. Ve **الليث** dedi: **التصليع**: silâhtır. Dedi ki: ve yılanlardan **اللأُصيلع**: boynu geniş olan; sanki başı yuvarlanmış bir fındıktır. Ve **اللأُصيلع**: erkek, onunla kinaye yapılır. Ve **الصلَع**: baş saçının önünden arkasına kadar gitmesidir; ortası giderse de böyledir. Dersin ki: **صَلِع صَلَعاً**. Ve **الصلَعة**: başta **الصلَع**’ın yeri; aynı şekilde **النزَعة** ve **الكَشَفة** ve **الجَلَحة**; hepsi ağırlaştırılmış olarak geldi. Ve **العُرْفُطة**’nın dal uçları düştüğünde ve develer onu yediğinde: **قد صَلعت صَلَعاً** denir. Ve **الشمَّاخ** develeri vasfederek dedi:
إن تُمس في عُرْفُط صُلْعٍ جماجمُهُ
من الأسالق عاري الشوك مجرود

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **الصَّوْلَع**: cilalanmış mızrak ucudur. Ve hadîste: **معاوية** Medine’ye geldi; **عائشة**’nin yanına girdi; ona bir şey zikretti; dedi ki: “Şüphesiz bu uygun olmaz.” Dedi ki: “Uygun olmayan, senin **زياد**’ı iddia etmendir.” Dedi ki: “Şahitler şahitlik etti.” Dedi ki: “Şahitler şahitlik etti; fakat **الصُلَيْعاء**’ya binildi.” Onun sözünün manası: “**ركبت الصليعاء**” yani yalan yere şahitlik ettiler. **المعتمر** dedi; babam dedi ki: **الصليعاء**: övünmedir. Ve Arapların sözünde **الصلعاء**: musibet ve şiddetli iştir. Ve **مزرِّد** ( **الشماخ**’ın kardeşi) dedi:
تأوُّهَ شيخ قاعد وعجوزِه
حريَّين بالصلعاء أو بالأساود

**أبو زيد** dedi: bulutları kesilip soyunduğu zaman gök **تصلَّعت** eder **تصلُّعاً**. Ve gök, içinde bulut olmadığında **جرداء**’dır. Ve **صِلاَع الشمس**: onun sıcağıdır. Ve **يوم أصلع**: şiddetli sıcak; dedi:
يا قِردة خشيت على أظفارها
حَرَّ الظَهِيرة تحت يوم أصلع

Ve **الصلعاء**: boş arazi; dedi:
ترى الضيف بالصلعاء تَغْسِق عينه
من الجوع حتى يُحْسَب الضيف أرمدا

Ve **الصَلِيع**: pürüzsüz olandır. Ve **عمرو بن معد يكرب** dedi:
وسَوْقُ كتيبة دَلَفت لأخرى
كأنّ زُهاءها رأس صَليع

Yani: kel, pürüzsüz bir baş.

Ve **عمر**’in hurmanın vasfında hadîsinde: dedi ki: ve **الضِباب** onunla **الصلعاء**’dan çıkarılır; bitki bitirmeyen çölü kasteder; kel baş gibi; o, kel baş gibi çakıllıktır, yani **الأحصّ** baş gibi.

**صعل** : **أم مَعْبَد** hadîsinde, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) vasfında: ( **لم تُزْرِ به صَعْلة** ). **أبو عبيد** dedi: **الصَّعْلة**: başın küçüklüğüdür. “Başça küçükse” **رجل صَعْل الرأس** denir. Bundan dolayı devekuşuna: **صَعْل** denir; çünkü başı küçüktür. **الليث** dedi: başı küçülen adama **رجل صَعْل** denir. Ve bazen **رجل أصعل** ve **امرأة صعلاء** denir. Ve **عليّح** hadîsinde: ( Bu evin etrafında tavafı çoğaltın; Habeş’ten **أصعلُ أصمع** sizinle onun arasına girmeden önce ). **أبو عبيد** dedi: **الأصمعيّ** dedi ki: onun sözü: **أصعل** böyle rivayet olunur; fakat Arapların sözü **صَعْل**’dır, **ألف** olmaksızın; o, küçük başlıdır; bundan dolayı devekuşuna: **صَعْل** denir.

**الليث** dedi: **العَجّاج**’ın sözüne gelince:
ودَقَلٌ أجرد شَوْذَبيُّ
صَعْل من الساج ورُبَّانيُّ

Şüphesiz o, burada **الصَّعْل** ile uzun olanı kastetti. **أبو عمرو**: hurmadan **الصَّعْلة**: onda eğrilik vardır; ve okudu:
ما لم تكن صعلة صعباً مراقيها

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **الصاعل**: hafif devekuşudur.

**شمر** dedi: erkeklerden **الصَّعْل**: başı küçük, boynu uzun, ikisi de ince olandır. Dedi ki: ve **الصَّعْلة** bedende hafiflik, incelik ve zayıflık olur. Şair bir yaban eşeğini vasfederek dedi:
نفى عنها المصيف وصار صَعْلا

Yani: bedeni hafifledi ve zayıfladı.

Ve bir başkası dedi:
جارية لاقت غلاماً عَزَبا
أزلَّ صَعْلَ النَسَوين أرقبا

**أبو نصر** dedi: **الأصعل**: başı küçük olandır.

Ve başkası dedi: **الصعَل**: boyunda ve bütün bedende inceliktir. Ve hurma ağacı inceldiğinde ona: **صَعْلة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد واللام وما يثلثهما)
(صلم) الصاد واللام والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قطع واستئصال. يقال صَلَمَ أُذُنَه، إذا استأصَلها. واصْطُلِمَت الأُذُن. أنشد الفرّاء:
مثل النَّعامةِ كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتَّى زَهَاهَا الحَيْنُ والجُبُنُ([1])جاءت لتشرِيَ قَرناً أو تعوِّضَه *** والدّهر فيه رَبَاحُ البيع والغَبَنُ
فقيل أُذْناكِ ظَلْمٌ ثُمّت اصطُلِمَتْ  *** إلى الصِّماخ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
والصَّيْلم: الدَّاهِية، والأمر العظيم، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه يَصْطَلِم. فأمَّا الصَّلامَة، ويقال بالكسر الصِّلاَمة، فهي الفِرقة من النّاس، وسمّيت بذلك لانقطاعِها عن الجماعة الكثيرة. قال:
لأمِّكم الويلاتُ أنّى أتيتُم *** وأنتم صَِـلاَماتٌ كثيرٌ عديدُها([2])(صلي) الصاد واللام والحرف المعتل أصلان: أحدهما النار وما أشبهها من الحُمَّى، والآخر جنسٌ من العبادة.
فأمَّا الأوّل فقولهم: صَلَيْتُ العُودَ بالنار([3]). والصَّلَى صَلَى النّار. واصطّليتُ بالنَّار. والصِّلاَء: ما يُصْطَلَى بِهِ وما يُذكَى به النَّار ويُوقَد. وقال([4]):
تَجْعَلُ العودَ واليَلَنْجُوجَ والرَّنْـ *** ـدَ صِلاَءً لَها على الكَانونِ([5])وأمَّا الثاني : فالصَّلاَةُ وهي الدُّعاء. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِذا دُعِيَ أحدُكم إلى طَعامٍ فليُجِبْ، فإِنْ كان مفطراً فليأكلْ، وإِنْ كانَ صائماً فليصلّ"، أي فليَدْعُ لهم بالخير والبركة. قال الأعشى:
تقول بِنْتي وقد قرَّبتُ مُرْتَحَلاً *** ياربِّ جنِّبْ أبي الأوصابَ والوَجَعَا([6])عليكِ مثلُ الذي صَلَّيتِ فاغتَمِضِي *** نوماً فإنَّ لِجَنْبِ المرءِ مُضْطَجَعا
وقال في صفة الخمر:
وقابَلَها الرِّيحُ في دَنِّها *** وصلَّى على دَنِّها وارتَسمْ([7])والصلاة هي التي جاء بها الشَّرع من الركوع والسُّجود وسائرِ حدودِ الصلاة. فأمَّا الصَّلاة من الله تعالى فالرَّحمة، ومن ذلك الحديث: "اللهمَّ صلِّ على آل أبي أوْفى". يريد بذلك الرَّحمة.
ومما شذَّ عن الباب كلمةٌ جاءت في الحديث: "إنَّ للشّيطان فُخوخاً وَمَصَالِيَ"، قال: هي الأشراك، واحدتها مِصْلاَةٌ.
(صلب) الصاد واللام والباء أصلان: أحدهما يدلُّ على الشدّة والقوّة، والآخر جنس من الوَدَك.
فالأوَّل الصُّلب، وهو الشيء الشَّديد. وكذلك سُمِّيَ الظَّهر صُلْباً لقوّته. ويقال إنَّ الصَّلَبَ الصُّلْبُ. ويُنشَد:
* في صَلَبٍ مثلِ العِنانِ المُؤْدَم([8]) *
ومن ذلك الصَّالب من الحُمَّى، وهيَ الشَّديدة. قال:
وماؤُكما العذب الذي لو شربتُهُ *** وبي صالبُ الحمَّى إِذاً لَشَفَاني([9])وحكى الكسائيّ: صَلَبَتْ عليه الحمَّى، إذا دامت عليه واشتدَّت، فهو مصلوبٌ عليه.
ومن الباب الصُّلّبيَّة: حجارة المِسَنّ([10])، يقال سِنان مصَلَّبٌ، أي مسنون. ومنه التّصليب، وهو* بلوغ الرُّطَب اليُبس؛ يقال صَلَّبَ. ومن الباب الصَّليب، وهو العَلَم. قال النابغة:
ظلَّتْ أقاطيعُ أنعامٍ مؤبّلةٍ  *** لدى صَلِيبٍ على الزوراءِ منصوبِ([11])وأما الأصل الآخر فالصَّليب، وهو وَدَك العَظْم. يقال اصطَلَبَ الرجُل، إِذا جَمَع العظامَ فاستخرج وَدَكها ليأْتدِم به. وأنشد:
* وباتَ شَيخ العِيال يَصطَلِبُ([12]) *
قالوا: وسمِّيَ المصلوبُ بذلك كأنَّ السِّمَن يجري على وجهه.([13])[والصليب: المصلوب]، ثمَّ سمِّي الشيء الذي يُصلَب عليه صَليباً على المجاورة. وثوب مُصَلَّبٌ، إذا كان عليه نقشُ صَليب. وفي الحديث في الثوب المصلَّب، أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "كان إِذا رآه في ثوبٍ قَضَبه"، أي قَطَعَه. فأمَّا الذي يقال، إنَّ الصَّولَبَ البَذْر يُنْثَر على وجه الأرض ثم يُكرَبُ عليه، فمن الكلام المولّد الذي لا أصلَ له.
(صلت) الصاد واللام والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بروزِ الشيء ووضوحه. من ذلك الصُّلْت، وهو الجبين الواضح؛ يقال صَلْت الجبين، يُمدَح بذلك. قال كُثَيِّر:
صَلْت الجبين إِذا تبسَّم ضاحكاً *** غلِقَتْ لِضَحْكَتِهِ رقابُ المالِ
وهذا مأخوذٌ من السَّيف الصَّلْت والإِصليت، وهو الصَّقيل. يقال: أَصْلَتَ فلانٌ سيفَهُ، إِذا شامَهُ من قِرابِهِ.
ومن الباب الصُّلت([14]) وهو السّكّين، وجمعه أصلات. ويقال: ضَرَبَهُ بالسيف صَلْتاً وصُلْتاً. ومن الباب: الحمار الصَّلَتان، كأنَّه إذا عدا انصلت، أي تبرَّز وظَهَرَ. ومن الباب قولهم: جاء بمرَق يَصْلِت، إِذا كان قليلَ الدَّسَمِ كثيرَ الماءِ. وإِنَّما قيل ذلك  لبُروزِ مائِهِ وظُهورهِ، من قلّة الدَّسَمِ على وجهه.
(صلج) الصاد واللام والجيم ليس بشيءٍ، لقلّة ائتلافِ الصاد مع الجيم. وحكيت فيه كلماتٌ لا أصل لها في قديم كلام العرب. من ذلك الصَّولَج، وهي فيما زعموا الفضَّة الجيدة. يقال هذه فضَّةٌ صوْلج. ومنه الصَّولَجان. ويقال: الأصلج: الأملس الشَّديد. وكلُّ ذلك لا معنى له.
(صلح) الصاد واللام والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِلاف الفَساد. يقال صلُحَ الشَّيءُ يصلُحُ صلاحاً. ويقال صَلَح بفتح اللام. وحكى ابنُ السكِّيت صلَحَ وصلُح. ويقال صَلَح صُلوحاً. قال:
وكيف بأطْرافي  إِذا ما شتمتَني *** وما بعد شَتْم الوالِدَينِ صُلوحُ([15])وقال بعض أهل العلم: إنَّ مكة تسمَّى صَلاحاً([16]).
(صلخ) الصاد واللام والخاء فيه كلمة واحدة. يقال إنَّ الأَصلَخَ الأصمّ. قال سَلَمَة: قَال الفرّاء: "كان الكميتُ أصمَّ أَصْلَخَ".
(صلد) الصاد واللام والدال أصلٌ واحدٌ صحيح، يدلُّ على صلابةٍ ويُبْس. من ذلك الحجر الصَّلْد، وهو الصُّلْب. ثم يُحْمَل [عليه] قولُهم: صَلِدَ الزّندُ، إِذا صلع
لم يُخرِج نارَه. وأصْلَدته أنا. ومنه الرّأسُ الصَّلْد الذي لا يُنبِتُ شعراً، كالأرضِ التي لا تُنبِتُ شيئاً. قال رؤبة:
* برّاقَ أصلادِ الجبينِ الأجلهِ([17]) *
ويقال للبخيل أَصْلَد، فهو إمَّا من المكان الذي لا يُنبِت، أو الزَّنْد الذي لا يُورِي. ويقال ناقةٌ صلودٌ، أي بكِيئَةٌ قليلة اللّبَن غليظةُ جلدِ الضَّرع. ومنه الفَرسُ الصَّلُود، وهو الذي لا يَعرَق. فإِذا نُتِجَت النّاقةُ ولم يكن لها لبنٌ قيل ناقة مِصلادٌ.
(صلع) الصاد واللام والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاسةٍ. من ذلك الصَّلَع في الرّأْس، وأصله مأخوذٌ من الصُّلاَّع، وهو العريض من الصَّخر الأملس، الواحد صُلاَّعة. وجبلٌ [صليع([18])]: أملس لا ينبت شيئاً. قال عمرو بن معد يكرب:
[وزَحفُ كتيبةٍ للقاء أخرى  *** كأنَّ زهاءَها رأسٌ صليع]([19])ويقال للعُرفُطةِ إِذا سقطت رؤوسُ أغصانِها: صَلْعَاء. وتسمَّى الداهية صلعاء، أي بارزة ظاهرة لا يَخْفَى أمرُها. والصَّلْعة([20]): موضع الصَّلَع من الرَّأْس. والصَّلْعاء من الرمال: ما لا يُنبِتُ شيئاً من نَجْم ولا شجر. ويقال * لجنسٍ من الحيات: الأُصَيْلِع، وهو مثل الذي جاء في الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدهم يومَ القيامة شجاعاً أَقْرَع([21])". ويريد بذلك الذي انمارَ ([22]) شعَر رأسه، لكثرة سِمَنه. قال الشاعر:
قَرَى السُّمَّ حتَّى انمارَ فروةُ رأسِهِ *** عن العظم صِلٌّ فاتكُ اللَّسْعِ ماردُ([23])(صلغ) الصاد واللام والغين ليس بأصلٍ؛ لأنّه من باب الإِبدال. يقال للذي تَمَّ سِنُّه من الضَّأنِ في السَّنةِ الخامسة: صالغ. وقد صَلَغ صُلُوغاً.
(صلف) الصاد واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وكَزازة.  من ذلك الصَّلَف، وهو قِلّة نَزَلِ الطّعام([24]). ويقولون في الأمثال: "صَلَفٌ تحت الرّاعِدة"، يقال ذلك لمن يُكثِر كلامه ويَمدح نفسَه ولا خير عنده.
ومن الباب: قولهم: صَلِفَت المرأةُ عند زوجها، إِذا لم تَحْظَ عنده. وهي بيِّنة الصَّلَف. قال:
* وآبَ إِليها الحزْنُ والصَّلَفُ([25]) *
قال الشيبانيّ: يقال للمرأة : أَصلَفَ اللهُ رُفْغَها([26]). وذلك أن يبغّضَها إلى زوجها.
والأصل في هذا الباب قولهم للأرض الصُّلْبَة صَلْفاء، وللمكان الصُّلب أصلف. والصَّلِيفُ([27]): عُرْض العُنُق، وهو صلْبٌ. والصَّلِيفان: عُودانِ يعترضانِ على الغَبيطِ تَشَدُّ بهما المَحامِل. قال:
* أقبُّ كأنَّ هادِيَهُ الصَّليفُ([28]) *
فأمّا الرَّجل الصَّلِف فهو من هذا، وهو من الكَزازة وقِلّة الخير. وكان الخليل يقول: الصَّلف مجاوزة قدر الظَّرف، والادِّعاءُ فوق ذلك.
(صلق) الصاد واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على صيحةٍ بقوّة وصَدْمةٍ وما أشبَهَ ذلك. فالصَّلْق: الصوت الشَّديد. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ليس مِنَّا مَنْ صَلَقَ أو حَلَقَ". يريد شدّة الصِّياح عند المصيبةِ تَنْزِل. والصَّلاَّق والمِصلاق: الشديد الصوت. والصَّلْقة: الصَّدْمة والوقعة المُنكَرة. قال لبيد:
فصَلَقْنا  في مُرادٍ  صَلْقةً *** وصُداءٍ ألحَقَتْهم بالثَّلَلْ([29])قال الكسائي: الصَّلْقة الصِّياح، وقد أصلَقُوا إصلاقاً. واحتجَّ بهذا البيت. وقال أبو زيد: صَلَقَه بالعصا: ضَرَبَه. والصَّلْق : صَدم الخَيل في الغارة. ويقال صَلَقَ بنو فلانٍ بني فلان، إِذا أوقعوا بهم فقتلوهم قتلاً ذَريعاً. ويقال تصلَّقت الحاملُ، إِذا أخذها الطَّلْق فألقت بنفسها [على] جَنْبَيْها([30]) مرَّةً كذا ومرَّة كذا. والفحل يُصْلِق بنابه إِصلاقاً، وذلك صَريفُهُ. والصَّلَقات: أنياب الإِبل التي تَصْلِق. قال:
لم تَبْكِ حولك نِيبُها وتقاذفَتْ *** صَلَقاتُها كَمَنابتِ الأشجارِ([31])فأمَّا القاع المستدير فيقال لـه الصَّلَق، وليس هو من هذا، لأنَّه من باب الإبدال وفيه يقال السَّلَق، وقد مضى ذِكره. وينشد بيت أبي دؤاد بالسين والصاد:
تَرى فاه إذا أقبـ *** ـل مثل الصَّلَقِ الجَدْبِ([32])ولا انكر أن يكون هذا البابُ كلُّه محمولاً على الإِبدال. فأمَّا الصَّلائق فيقال هو الخبز الرّقيق، الواحدة صليقة، فقد يقال بالراء الصريقة، ويقال بالسين السَّلائق. ولعلَّه من المولّد.
---------------------ـ
([1]) كذا جاء على الصواب في الأصل واللسان (جنن). والجنن بضمتين: الجنون. وفي المجمل : "والجبن" تحريف. وفي أمثال الميداني عند قولهم: (كطالب القرن جدعت أذنه): "حتى زهاها الحين والحبن"، تحريف أيضاً.
([2]) في الأصل: "أي أتيتم صلامات"، وتصحيحه وإكماله من المجمل.
([3]) زاد في المجمل: "إذا لينته".
([4]) هو أبو دهبل الجمحي كما في شرح القصائد السبع لابن الأنباري في البيت السابع من القصيدة السادسة.
([5]) الرند: العود الذي يتبخر به. وفي الأصل: "الزند"، تحريف.
([6]) ديوان الأعشى 73.
([7]) ديوان الأعشى 29 واللسان (رسم). وروي في الديوان: "وارتشم".
([8]) البيت للعجاج كما في إصلاح المنطق 46، 98. وليس في ديوانه.
([9]) لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في معجم البلدان (دمخ)، من أبيات سبق أحدها (دمخ).
([10]) شاهده قول امرئ القيس:
* كحد السنان الصلبي النحيض *    أراد بالسنان: المسن.
([11]) ديوان النابغة: 11.
([12]) للكميت الأسدي، في اللسان (صلب 16)، وإصلاح المنطق 46. وصدره:
* واحتل برك الشتاء منزله *.
([13]) في المجمل: "لأن ماء السمن يجري فيه".
([14]) يقال بفتح الصاد وضمها.
([15]) إصلاح المنطق 124. وقال: وأطرافه: أبواه وإخوته وأعمامه وكل قريب لـه محرم". وفي اللسان (صلح): "بإطراقي"، تحريف. وسيأتي في (طرف).
([16]) ويقال أيضاً: "صلاح" كقطام.
([17]) قبله في ديوانه 165 واللسان (جله):
* لما رأتني خلق المموه *.
([18]) التكملة من جمهرة ابن دريد (3: 77).
([19]) البيت ساقط من الأصل، وليس في المجمل. وإثباته من الجمهرة في الموضع السالف. وفي الأصمعيات 44: "وسوق كتيبة دلفت لأخرى".
([20]) تقال بالتحريك، وبالضم أيضاً.
([21]) سبق الحديث في مادة (شجع) ص 248.
([22]) في الأصل: "انماز" في هذا الموضع والبيت التالي، تحريف. وانمار الشعر: انتتف.
([23]) قرى السم: جمعه. وفي الأصل: "ترى"، تحريف.
([24]) النّزل، بالتحريك وبالضم: البركة. وفي الأصل: "ترك الطعام"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([25]) من بيت للأعشى، وهو بتمامه كما في الديوان 210 والجمهرة (3: 81):
إذا آب جارتها الحسناء قيمها  *** ركضا وآب إليها الحزن والصلف
    ويروى : "الثكل والتلف".
([26]) الرفغ، بالضم: واحد الأرفاغ، وهي المغابن من الآباط وأصول الفخذين، وفي الأصل: "رفعها" تحريف. وفي المجمل واللسان:"رفغك".
([27]) بدلها في الأصل: "وهو"، وأثبت ما في المجمل واللسان.
([28]) صدره في تاج العروس:
* ويحمل بزه في كل هيجا *.
([29]) سبق  البيت وتخريجه في (1: 369).
([30]) في الأصل: "جبينها"، وتصحيحها والتكملة قبلها من المجمل واللسان.
([31]) في الأصل: "لمنابت الأشجار"، صوابه من اللسان (صلق).
([32]) البيت مع قرين له في اللسان (صلق).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **اللام** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صلم**) **الصاد** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; kesmeye ve kökünden söküp çıkarmaya delâlet eder. Denir: **صَلَمَ أُذُنَه**, onu kökünden koparıp çıkardıysa. Ve **اصْطُلِمَت الأُذُن**. el-Ferrâ’ inşâd etti:
“Devekuşu gibi idi, o ise sağlam iken *** kulaklı; tâ ki onu zaman ve delilik (**)zaha**’sı) ve korkaklık (**)jubn**) (**) bastırdı
Bir boynuz satın almak yahut onu telâfi etmek için geldi *** hâlbuki dehrde satışın kârı ve zararı vardır
Sonra denildi: ‘Kulakların zulümdür’; sonra kökünden koparıldı *** kulak deliğine kadar; artık ne boynuz var ne kulak”

Ve **الصَّيْلم**: musibet, ve büyük iş; sanki bununla adlandırıldı; çünkü o **يَصْطَلِم**. Ama **الصَّلامَة**; ve kesre ile **الصِّلاَمة** denir; o, insanlardan bir fırkadır; çok kalabalık cemaatten kopmuş olması sebebiyle bununla adlandırıldı. Dedi:
“Ananıza helâkler olsun; nereden geldiniz *** hâlbuki siz **صَِـلاَماتٌ**sınız; sayısı çok, adedi çok”

(**صلي**) **الصاد** ve **اللام** ve illetli harf iki asıldır: birincisi ateş ve ona benzeyen hummadan olan şey; ikincisi ibadetten bir cinstir.
Birincisine gelince: onların sözü: **صَلَيْتُ العُودَ بالنار**. Ve **الصَّلَى**: ateşin **صَلَى**’sı. Ve **اصطّليتُ بالنَّار**. Ve **الصِّلاَء**: kendisiyle ısınılan şey ve onunla ateşin tutuşturulup yakıldığı ve alevlendirildiği şey. Ve dedi:
“Odunu ve **اليَلَنْجُوج**’u ve **الرَّنْد**’i *** onun için ocak üzerinde **صِلاَءً** kılar”

İkincisine gelince: **الصَّلاَةُ**, o da duadır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Sizden birinize yemeğe çağrı yapılırsa icabet etsin; eğer iftar etmişse yesin; eğer oruçlu ise **فليصلّ**”; yani onlar için hayır ve bereketle dua etsin. el-A‘şâ dedi:
“Kızım der ki, ben göç hazırlığını yaklaştırmışken *** ‘Ey Rabbim, babamı ağrılardan ve acıdan uzak tut’
Senin üzerine, senin **صَلَّيتِ**’in misli vardır; artık uyu *** çünkü kişinin yanı için bir yatacak yer vardır”

Ve şarabın vasfında dedi:
“Rüzgâr ona küpünde karşılık verdi *** ve küpüne **صلَّى** etti ve iz bıraktı”

Ve namaz, şeriatın rükû ve secde ve namazın diğer sınırlarından getirdiği şeydir. Ama Allah تعالى’dan **الصَّلاة** rahmettir; bundan da hadis: “Allah’ım, Ebû Evfâ’nın âline **صلِّ**.” Bununla rahmeti murad eder.
Ve babdan şâz olanlardan: hadiste gelen bir kelime: “Şüphesiz şeytanın **فُخوخاً وَمَصَالِيَ**’si vardır”; dedi: onlar tuzaklardır; tekili **مِصْلاَةٌ**’dır.

(**صلب**) **الصاد** ve **اللام** ve **الباء** iki asıldır: birincisi şiddete ve kuvvete delâlet eder; diğeri içyağından bir cinstir.
Birincisi **الصُّلب**’dür; o, şiddetli şeydir. Ve sırt da kuvveti sebebiyle **صُلْباً** diye adlandırıldı. Ve denir: **الصَّلَبَ** **الصُّلْبُ**’dür. Ve inşâd olunur:
* “**صَلَبٍ** içinde, yağlanmış dizgin gibi” *

Bundan: hummadan **الصَّالب**; o, şiddetli olandır. Dedi:
“İkinizin tatlı suyu ki onu içseydim *** ve bende hummanın **صالبُ**’ı olsaydı, o vakit beni elbette iyileştirirdi”

el-Kisâî rivayet etti: **صَلَبَتْ عليه الحمَّى**, yani onun üzerinde devam etti ve şiddetlendi; o da onun üzerinde **مصلوبٌ**’dur.
Ve babdan: **الصُّلّبيَّة**: bileği taşı taşları; denir: **سِنان مصَلَّبٌ**, yani bilenmiş. Ve ondan **التّصليب**; o, yaş hurmanın kuruluğa ulaşmasıdır; denir: **صَلَّبَ**. Ve babdan **الصَّليب**; o, alâmettir. en-Nâbiga dedi:
“Damgalanmış deve sürülerinin parçaları durdu *** **صَلِيبٍ** yanında, **الزوراءِ** üzerinde dikilmiş”

Ama diğer asıl: **الصَّليب**; o, kemiğin içyağıdır. Denir: **اصطَلَبَ الرجُل**, yani kemikleri topladı da içyağını çıkardı; onunla katık edinmek için. Ve inşâd etti:
* “Ve çoluk-çocuk şeyhi geceleyin **يَصطَلِبُ**” *

Dediler: ve **المصلوب** bununla adlandırıldı; sanki semizlik onun yüzünde akıyor gibidir. [Ve **الصليب**: **المصلوب**], sonra ona komşuluk sebebiyle, üzerine gerilen şeye **صَليباً** adı verildi. Ve **ثوب مُصَلَّبٌ**, üzerinde **صَليب** nakşı varsa. Ve hadiste **الثوب المصلَّب** hakkında: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم “Onu bir elbisede görürse **قَضَبه** idi”; yani onu kesti. Ama denilen şu ki: **الصَّولَبَ** tohumdur; yerin yüzüne saçılır, sonra üzerine çapalanır; bu, aslı olmayan, sonradan türetilmiş sözlerdendir.

(**صلت**) **الصاد** ve **اللام** ve **التاء** tek bir asıldır; şeyin çıkıklığına ve açıklığına delâlet eder. Bundan **الصُّلْت**; o, açık alınlıdır; denir: **صَلْت الجبين**; bununla övülür. Kuseyyir dedi:
“**صَلْت الجبين**; gülerken tebessüm edince *** onun gülüşü için malın boyunları kilitlendi”

Bu, **السَّيف الصَّلْت** ve **الإِصليت**’ten alınmıştır; o, cilalıdır. Denir: **أَصْلَتَ** falan kılıcını; yani onu kınından çekip gösterdi.
Ve babdan **الصُّلت**; o, bıçaktır; çoğulu **أصلات**. Ve denir: onu kılıçla **صَلْتاً** ve **صُلْتاً** vurdu. Ve babdan: **الحمار الصَّلَتان**; sanki koştuğunda **انصلت** eder; yani belirginleşir ve görünür. Ve babdan onların sözü: az yağlı, suyu çok ise: **جاء بمرَق يَصْلِت**. Bu ancak suyunun çıkıklığı ve görünmesi sebebiyle söylenmiştir; yüzündeki yağın azlığından.

(**صلج**) **الصاد** ve **اللام** ve **الجيم** bir şey değildir; **الصاد**’ın **الجيم** ile uyuşmasının azlığından. İçinde, Arapların eski sözünde aslı olmayan kelimeler rivayet edilmiştir. Bundan **الصَّولَج**; onların zannettiklerine göre iyi gümüştür. Denir: bu, **صوْلج** gümüştür. Ve ondan **الصَّولَجان**. Ve denir: **الأصلج**: sert, düz (pürüzsüz) olan. Bütün bunların mânası yoktur.

(**صلح**) **الصاد** ve **اللام** ve **الحاء** tek bir asıldır; fesadın zıddına delâlet eder. Denir: **صلُحَ الشَّيءُ يصلُحُ صلاحاً**. Ve **صَلَح** (lâmın fethiyle) denir. İbnü’s-Sikkît **صلَحَ** ve **صلُح** rivayet etti. Ve denir: **صَلَح صُلوحاً**. Dedi:
“Uçlarım hakkında nasıl olur; beni sövdüğün vakit *** hâlbuki ana-babaya sövmeden sonra **صُلوحُ** yoktur”

Ve ehl-i ilimden bazıları dedi: Mekke **صَلاحاً** diye adlandırılır.

(**صلخ**) **الصاد** ve **اللام** ve **الخاء**’da tek bir kelime vardır. Denir: **الأَصلَخَ** sağırdır. Seleme dedi: el-Ferrâ’ dedi: “Kumeyt sağır, **أَصْلَخَ** idi.”

(**صلد**) **الصاد** ve **اللام** ve **الدال** tek bir sahih asıldır; sertliğe ve kuruluğa delâlet eder. Bundan **الحجر الصَّلْد**; o, sert olandır. Sonra bunun üzerine taşınır onların sözü: **صَلِدَ الزّندُ**, yani (kıvılcım çıkarıp) ateşini çıkarmadı. Ve ben onu **أصْلَدته**. Ve ondan, saç bitirmeyen baş: **الرّأسُ الصَّلْد**; hiçbir şey bitirmeyen yer gibi. Ru’be dedi:
* “Parlak, alınının **أصلاد**’ı, yücesi” *

Ve cimriye **أَصْلَد** denir; o, ya bitirmeyen yerden, yahut kıvılcım vermeyen **الزَّنْد**’dendir. Ve denir: **ناقةٌ صلودٌ**, yani sütü az, memenin derisi kalın, ağır (sağımı zor). Ve ondan **الفَرسُ الصَّلُود**; o, terlemeyen attır. Deve doğurup da sütü olmazsa: **ناقة مِصلادٌ** denir.

(**صلع**) **الصاد** ve **اللام** ve **العين** düzgün bir asıldır; pürüzsüzlüğe delâlet eder. Bundan baştaki **الصَّلَع**; aslı **الصُّلاَّع**’dan alınmıştır; o, düz kayadan geniş olandır; tekili **صُلاَّعة**. Ve dağ: **صليع**: düz; hiçbir şey bitirmez. Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
“Ve bir bölüğün başka bir bölükle karşılaşmaya yürüyüşü *** sanki onun parlaklığı düz bir baştır”

Ve **العُرفُطة**’ya, dallarının başları düştüğünde: **صَلْعَاء** denir. Ve musibete **صلعاء** denir; yani çıkık, açık; işi gizli kalmaz. Ve **الصَّلْعة**: baştaki **الصَّلَع** yeri. Ve kumlardan **الصَّلْعاء**: ne ot ne ağaçtan hiçbir şey bitirmeyen. Ve yılanlardan bir cinse: **الأُصَيْلِع** denir; o, hadiste gelenin benzeridir: “Onlardan birinin hazinesi kıyamet günü **شجاعاً أَقْرَع** olarak gelir.” Bununla, çok semizliğinden başının saçı dökülmüş olanı murad eder. Şair dedi:
“Zehri topladı; tâ ki başının derisi döküldü *** kemikten; öldürücü ısırışlı, azgın bir yılan”

(**صلغ**) **الصاد** ve **اللام** ve **الغين** asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Koyundan, beşinci yılda dişi tamam olan için: **صالغ** denir. Ve **صَلَغ صُلُوغاً** etmiştir.

(**صلف**) **الصاد** ve **اللام** ve **الفاء** şiddete ve katılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الصَّلَف**; o, yemeğin az **نَزَل**’idir. Ve mesellerde derler: “**صَلَفٌ تحت الرّاعِدة**”; bu, çok konuşup kendini öven, yanında hayır olmayan kimse için söylenir.
Ve babdan: onların sözü: **صَلِفَت المرأةُ عند زوجها**, yani onun yanında itibar bulmadı. O, açıkça **الصَّلَف** sahibidir. Dedi:
* “Ve ona hüzün ve **الصَّلَفُ** döndü” *

eş-Şeybânî dedi: kadına denir: **أَصلَفَ اللهُ رُفْغَها**. Bu, onu kocasına sevimsiz kılmasıdır.
Ve bu babda asıl: sert toprağa **صَلْفاء**, sert yere **أصلف** demeleridir. Ve **الصَّلِيفُ**: boynun eni; o serttir. Ve **الصَّلِيفان**: **الغَبيط** üzerine enlemesine konan iki çubuk; yükler onlarla bağlanır. Dedi:
* “Kamburu az; sanki onun kılavuzu **الصَّليفُ**’tir” *

Ama **الرَّجل الصَّلِف** bu kabildendir; o, katılıktan ve hayrın azlığındandır. Halîl derdi ki: **الصَّلف** zarafet ölçüsünü aşmaktır; ve bunun üstünde iddiada bulunmaktır.

(**صلق**) **الصاد** ve **اللام** ve **القاف** tek bir asıldır; kuvvetli bir çığlığa ve çarpmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. **الصَّلْق**: şiddetli sestir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Bizden değildir: **مَنْ صَلَقَ أو حَلَقَ**.” Bununla, inen musibet anında çığlığın şiddetini murad eder. Ve **الصَّلاَّق** ve **المِصلاق**: sesi şiddetli olan. Ve **الصَّلْقة**: çarpma ve yadırganan vuruş. Lebîd dedi:
“**مُراد** içinde bir **صَلْقةً** ile **فصَلَقْنا** ettik *** ve bir **صُداءٍ**; onları **الثَّلَلْ**’e kattı”

el-Kisâî dedi: **الصَّلْقة** çığlıktır; ve **أصلَقُوا** **إصلاقاً** ettiler. Ve bu beyitle delil getirdi. Ebû Zeyd dedi: **صَلَقَه بالعصا**: onu sopayla vurdu. Ve **الصَّلْق**: baskında atların çarpışmasıdır. Ve denir: **صَلَقَ بنو فلانٍ بني فلان**, yani onlara saldırıp onları çokça öldürdüler. Ve denir: **تصلَّقت الحاملُ**, yani doğum sancısı onu tuttu da kendini iki yanının üzerine bir kez şöyle bir kez böyle attı. Ve aygır, dişiyle **يُصْلِق** eder **إِصلاقاً**; bu, onun gıcırdamasıdır. Ve **الصَّلَقات**: **تَصْلِق** eden develerin köpekdişleridir. Dedi:
“Etrafında dişileri ağlamadı; ve birbirine atıştı *** onun **صَلَقاتُها**’sı, ağaçların filizleri gibi”

Ama yuvarlak düzlük için **الصَّلَق** denir; bu bundan değildir; çünkü ibdâl babındandır; onda **السَّلَق** denir; zikri geçti. Ve Ebû Du’âd’ın beyti **السين** ve **الصاد** ile okunur:
“Onun ağzını görürsün, yaklaşınca *** kurak **الصَّلَقِ** gibi”

Bunun bütün babının ibdâl üzerine taşınmış olmasını inkâr etmem. Ama **الصَّلائق** denir; o, ince ekmektir; tekili **صليقة**. Bazen **الراء** ile **الصريقة** denir; ve **السين** ile **السَّلائق** denir. Belki de sonradan türetilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ل ع
رأس أصلع وصليع‏.‏
قال عمرو ابن معد يكرب‏:‏ وسوق كتيبة دلفت لأخرى كأن زهاءها رأس صليع هامة صلعاء وهام صلع‏.‏
وصكه على صلعته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلوا بالصلعاء‏:‏ بالصحراء الخالية‏.‏
قال عمارة بن عقيل‏:‏ ترى الضيف بالصلعاء تغسق عينه من الجوع حتى تحسب الضيف أرمداً ورملة صلعاء‏:‏ بلا شجر‏.‏
وشجرة صلعاء‏.‏
قال الشماخ‏:‏ إن تمس في عرفط صلع جماجمه من الأسالق عاري الشوك مجرود أكلت أغصانها‏.‏
وجاؤا بسوأة صلعاء‏:‏ مكشوفة وحلت بهم صلعاء صيلم‏.‏
قال‏:‏ فلما أحلوني بصلعاء صليم بإحدى زبى ذي اللبدتين أبي الشبل ويوم أصلع‏:‏ شديد الحر‏.‏
قال‏:‏ وصلعت الشمس‏:‏ بزغت‏.‏
وصلع رأسه‏:‏ حلقه‏.‏

##### Türkçe

ص ل ع
**رأس أصلع** ve **صليع**: kel baş.
Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:
“Ve bir bölüğü başka bir bölüğe doğru sevk et; sanki onun görkemi **رأس صليع** (kel baş) gibidir; **هامة صلعاء** (kel tepe) ve **هام صلع** (kel tepeler).”
Ve onu **صلعته** (kelliği) üzerine vurdu.

Mecazdan: **نزلوا بالصلعاء**: boş çöl(ün) içine indiler/konakladılar.
Umâre b. Akîl dedi ki:
“Misafiri **بالصلعاء** (boş çölde) görürsün; açlıktan gözü kararıp yaşarır; ta ki misafiri çapaklı sanırsın.”
Ve **رملة صلعاء**: ağaçsız.
Ve **شجرة صلعاء**.
Eş-Şemmâh dedi ki:
“Eğer **عرفط صلع** (kel ‘arfaṭ) içinde akşamlarsan; onun kafatasları, dikenleri soyulmuş, çıplak, budanmış **الأسالق**tandır; dalları yenmiştir.”
Ve **سوأة صلعاء** getirdiler: açıkta.
Ve onlara **صلعاء صيلم** isabet etti.
Dedi ki:
“Beni **بصلعاء صليم**e, iki yeleli, yavru aslanın babası olanın bir **زبى**sinde indirdiklerinde…”
Ve **يوم أصلع**: şiddetli sıcak.
Dedi ki: **وصلعت الشمس**: doğdu.
Ve **وصلع رأسه**: onu tıraş etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّلَعُ: ذَهابُ الشعر من مقدَّم الرأْس إِلى مُؤَخره، وكذلك إِن ذهب وسَطُه، صَلِعَ يَصْلَعُ صَلَعاً، وهو أَصْلَعُ بَيِّنُ الصَّلَعِ، وهو الذي انْحَسَرَ شعَرُ مُقَدَّم رأْسِه. وفي حديث الذي يَهْدِمُ الكعبةَ: كأَني به أُفَيْدِعَ أُصَيْلِعَ؛ هو تصغيرُ الأَصْلَعِ الذي انحسَرَ الشعرُ عن رأْسِه. وفي حديث بدر: ما قتلنا إِلاَّ عجائزَ صُلْعاً أَي مشايِخَ عَجَزَةً عن الحرب، ويجمع الأَصْلَعُ على صُلْعانٍ. وفي حديث عمر: أَيُّما أَشرَفُ الصُّلعْانُ أَو الفُرْعانُ؟ وامرأَةٌ صَلْعاءُ، وأَنكرها بعضهم قال: إِنما هي زَعْراءُ وقَزْعاءُ. والصَّلَعةُ والصُّلْعةُ: موضِعُ الصَّلَعِ من الرأْس، وكذلك النَّزَعةُ والكَشَفةُ والجَلَحَةُ جاءَتْ مُثَقَّلاتٍ كلُّها؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
يَلُوحُ في حافات قَتْلاهُ الصَّلَعْ
أَي يَتَجَنَّبُ الأَوْغادَ ولا يقتُل إِلاَّ الأَشرافَ وذَوِي الأَسْنانِ لأَن أَكثر الأَشرافِ وذوِي الأَسنانِ صُلْع كقوله: فَقُلْتُ لَها: لا تُنْكِرِيني فَقَلَّما يَسُودُ الفَتَى حتى يشِيبَ ويَصْلَعا
والصَّلْعاءُ من الرِّمال: ما ليس فيها شجر. وأَرضٌ صَلْعاءُ: لا نبات فيها. وفي حديث عمر في صفة التمر
(* قوله« حديث عمر في صفة التمر» كذا
بالأصل، والذي في النهاية هنا وفي مادة حرش أيضا: حديث أبي حثمة في صفة التمر، وساق ما هنا بلفظه): وتُحْتَرَشُ به الضِّبابُ من الأَرضِ الصَّلْعاء؛ يريد الصحراء التي لا تنبت شيئاً مثل الرأْس الأَصْلَعِ، وهي الحَصَّاءُ مثل الرأْس الأَحَصّ.
وصَلِعَتِ العُرْفُطة صَلَعاً، وعُرْفُطةٌ صَلْعاءُ إِذا سقطت رُؤُوس أَغصانِها أَو أَكلَتْها الإِبل؛ قال الشماخ في وصف الإِبل: إِن تُمْسِ في عُرْفُطٍ صُلْعٍ جَماجِمُه
من الأَسالِقِ، عارِي الشَّوْكِ مَجْرُودِ
(* قوله« إن تمس إلخ» جوابه في البيت بعده كما في شرح القاموس: تصبح وقد ضمنت ضراتها غرقاً
من طيّب الطعم حلو غير مجهود)
والصَّلْعاءُ: الداهيةُ الشديدةُ، على المَثَل، أَي أَنه لا مُتَعَلَّقَ منها، كما قيل لها مَرْمَريسٌ من المَراسةِ أَي المَلاسةِ، يقال: لَقِيَ منه الصَّلْعاءَ؛ قال الكميت:
فَلَمّا أَحَلُّوني بِصَلْعاءَ صَيْلَمٍ
بإحْدَى زُبى ذِي اللِّبْدَتَيْنِ أَبي الشِّبْلِ
أَراد الأَسد. وفي الحديث: أَن معاوية قَدِمَ المدينة فدخل على عائشة، رضي الله عنها، فذكرت له شيئاً فقال: إِنَّ ذلك لا يَصْلُح، قالت: الذي لا يَصْلُح ادِّعاؤُك زِياداً، فقال: شَهِدَت الشهودُ، فقالت: ما شَهِدَت الشُّهودُ ولكن رَكِبْتَ الصُّلَيعاء
(* قوله« ركبت الصليعاء» هو بهذا الضبط
في القاموس والناية ونص القاموس بعد قولها ركبت الصليعاء: تعني في ادعائه زياداً وعمله بخلاف الحديث الصحيح: الولد للفراش وللعاهر الحجر، وسمية لم يكن لأبي سفيان فراشاً)؛ معنى قولها ركبت الصُّليعاء أَي شَهِدوا بِزُور؛ وقال ابن الأَثير: أَي الداهيةَ والأَمرَ الشديدَ أَو السَّوْءةَ الشنيعةَ البارزة المكشوفة؛ قال المعتمر: قال أَبي الصُّلَيْعاءُ الفخْرُ. والصَّلْعاءُ في كلام العرب: الداهيةُ والأَمر الشديد؛ قال مُزَرِّدٌ أَخو الشمّاخ:
تَأَوُّهَ شَيْخٍ قاعِدٍ وعَجوزه،
حَرِيَّيْنِ بالصَّلْعاءِ أَو بالأَساوِدِ
والأَصْلَعُ: رأْس الذكر مُكَنًّى عنه. وفي التهذيب: الأُصَيْلِعُ الذكر، كنى عنه ولم يُقَيِّدْ برأْسه. والأَصْلَعُ: حيّة دقيقة العنق مُدَحْرَجةُ الرأْس كأَنّ رأْسها بندقة، ويقال الأُصيلع، وأَراه على التشبيه بذلك. وقال الأَزهري: الأُصَيْلِعُ من الحيّاتِ العريضُ العُنُق كأَنّ رأْسه بندقة مدحرجة. والصَّلَعُ والصُّلَّعُ: الموضع الذي لا نَبْتَ فيه. وقول لقمانَ بن عادٍ: إِن أَرَ مَطْمَعي فَحِدَأٌ وُقَّعٌ، وإِلاَّ أَرَ مَطمَعي فوَقَّاعٌ بِصُلَّعٍ؛ قيل: هو الحبْل الذي لا نبت عليه أَو الأَرض التي لا نبات عليها، وأَصله من صَلَعِ الرأْس وهو انحِسارُ الشعَر عنه. وفي الحديث: يكون كذا وكذا ثم تكون جَبَرُوّةٌ صَلْعاءُ؛ قال: الصلعاءُ ههنا البارزةُ كالجبل الأَصْلَعِ البارزِ الأَمْلسِ البرّاقِ؛ وقول أَبي ذؤيب: فيه سِنانٌ كالمَنارةِ أَصْلَعُ
أَي بَرَّاق أَمْلَسُ؛ وقال آخر:
يَلوحُ بها المُذَلَّقُ مُذْ رماه
خُروجَ النَّجْمِ من صَلَعِ الغِيامِ
وفي الحديث: ما جَرى اليَعْفورُ بصُلَّعٍ. وفي الحديث: أَن أَعرابيّاً سأَل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الصُّلَيْعاء والقُرَيْعاء؛ هي تصغير الصلعاء الأَرض التي لا تُنْبِتُ.
والصُّلَّعُ: الحجر. والصُّلاّعُ، بالضم والتشديد: الصُّفّاحُ العريضُ من الصخْر، الواحدة صُلاّعةٌ. والصُّلَّعةُ: الصخرة الملساء. وصَلَّع الرجلُ إِذا أَعْذَرَ، وهو التَّصْلِيعُ، والتصْلِيعُ، والسُّلاحُ، اسم كالتَّنْبيت والتَّمْتين، وقد صَلَّع إِذا بَسَطه. والصَّوْلَعُ: السَّنانُ المَجْلُوُّ.
وصِلاعُ الشمسِ: حرُّها، وقد صَلَعَتْ: تكبَّدَتْ وسَطَ السماء، وانْصَلَعَت وتصَلَّعَت: بدت في شدّة الحرّ ليس دونها شيء يسترها وخرجت من تحت الغَيمِ. ويوم أَصلع: شديد الحرّ. وتصَلَّعتِ السماء تَصَلُّعاً إِذا انقطع غَيمُها وانجَرَدت، والسماء جَرْداء إِذا لم يكن فيها غيم. وصَيْلَعٌ: موضع.
قال ابن بري: ويقال صَلَّعَ الرجلُ إِذا أَحدَث. ويقال للعِذْيَوْطِ إِذا أَحدَث عند الجماع: صَلَّعَ.

##### Türkçe

**الصَّلَعُ**: saçın başın ön tarafından arkasına doğru gitmesi; yine, eğer ortası giderse de (böyledir). **صَلِعَ يَصْلَعُ صَلَعاً**; o **أَصْلَعُ**dur, **بَيِّنُ الصَّلَعِ**; o, başının önünün saçı çekilip gerileyen kimsedir. Ve Kâbe’yi yıkan kimse hakkındaki hadiste: “Sanki onu **أُفَيْدِعَ أُصَيْلِعَ** (gibi görüyorum)”; o, başından saç çekilip gerileyen **الأَصْلَعِ**ın küçültmesidir. Ve Bedir hadîsinde: “Biz ancak **عجائزَ صُلْعاً** öldürdük”; yani savaştan âciz ihtiyar şeyhler; **الأَصْلَعُ**ın çoğulu **صُلْعانٍ** üzere toplanır. Ve Ömer hadîsinde: “Hangisi daha şerefli: **الصُّلعْانُ** mı yoksa **الفُرْعانُ** mı?” Ve **امرأَةٌ صَلْعاءُ**; bazıları bunu inkâr etti, dedi ki: ancak o **زَعْراءُ** ve **قَزْعاءُ**dur. **الصَّلَعةُ** ve **الصُّلْعةُ**: baştan **الصَّلَعِ**ın yeri; yine **النَّزَعةُ** ve **الكَشَفةُ** ve **الجَلَحَةُ** (da böyledir); hepsi ağırlaştırılmış (şeddeli) olarak gelmiştir. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği:
يَلُوحُ في حافات قَتْلاهُ الصَّلَعْ
yani alçaklardan uzak durur ve ancak eşrafı ve yaş sahiplerini öldürür; çünkü eşrafın ve yaş sahiplerinin çoğu **صُلْع**dur; şu sözü gibi:
فَقُلْتُ لَها: لا تُنْكِرِيني فَقَلَّما يَسُودُ الفَتَى حتى يشِيبَ
ويَصْلَعا
Ve kumdan **الصَّلْعاءُ**: içinde ağaç olmayan şey. Ve **أَرضٌ صَلْعاءُ**: içinde bitki olmayan (yer). Ve hurmanın vasfı hakkında Ömer hadîsinde
(* “**حديث عمر في صفة التمر**” sözü asılda böyledir; nihâyede burada ve **حرش** maddesinde de: hurmanın vasfı hakkında Ebû Hathame hadîsi; ve buradakini lafzıyla sevk etti): “**الأَرضِ الصَّلْعاء**”dan onunla kelerler avlanır; yani hiçbir şey bitirmeyen çöl; **الرأْس الأَصْلَعِ** gibi; o **الحَصَّاءُ**dır, **الرأْس الأَحَصّ** gibi.

**وصَلِعَتِ العُرْفُطة صَلَعاً**; ve **عُرْفُطةٌ صَلْعاءُ**: dallarının başları düştüğünde yahut develer onu yediğinde; Şemmâh develerin vasfında dedi:
إِن تُمْسِ في عُرْفُطٍ صُلْعٍ جَماجِمُه
من الأَسالِقِ، عارِي الشَّوْكِ مَجْرُودِ
(* “**إن تمس إلخ**” sözü: cevabı, Kâmûs şerhinde olduğu üzere, ondan sonraki beyittedir:
تصبح وقد ضمنت ضراتها غرقاً
من طيّب الطعم حلو غير مجهود)

Ve **الصَّلْعاءُ**: şiddetli musibet; mesel üzere; yani ondan tutunacak bir şey yoktur; nitekim ona **مَرْمَريسٌ** denildi, **المَراسةِ**den, yani **المَلاسةِ**den. Denir: “Ondan **الصَّلْعاءَ** ile karşılaştı”; Kümeyt dedi:
فَلَمّا أَحَلُّوني بِصَلْعاءَ صَيْلَمٍ
بإحْدَى زُبى ذِي اللِّبْدَتَيْنِ أَبي الشِّبْلِ
Aslanı kastetti. Ve hadîste: Muâviye Medine’ye geldi, Âişe’nin yanına girdi, Allah ondan razı olsun; ona bir şey zikretti; o da dedi: “Şüphesiz bu **لا يَصْلُح** (uygun olmaz).” Dedi: “Uygun olmayan, senin **زِياداً** (Ziyâd’ı) iddia etmendir.” Dedi: “Şahitler şahitlik etti.” Dedi: “Şahitler şahitlik etmedi; fakat sen **الصُّلَيعاء**ya bindin.”
(* “**ركبت الصليعاء**” sözü: Kâmûs ve Nihâye’de bu ضبط ile böyledir; Kâmûs’un metni, onun “**ركبت الصليعاء**” sözünden sonra: Ziyâd’ı iddia etmesinde ve sahih hadîse aykırı amel etmesinde demek ister: “**الولد للفراش وللعاهر الحجر**”; ve Sümeyye’nin Ebû Süfyân’a bir döşeği yoktu.) Onun “**ركبت الصُّليعاء**” sözünün manası: yani zorla şahitlik ettiler. İbnü’l-Esîr dedi: yani musibet ve şiddetli iş yahut açık, ortaya çıkmış, açığa vurulmuş çirkin ayıp. Mu‘temir dedi: Babam dedi: **الصُّلَيْعاءُ** övünmedir. Arapların كلامında **الصَّلْعاءُ**: musibet ve şiddetli iştir; Şemmâh’ın kardeşi Muzarrid dedi:
تَأَوُّهَ شَيْخٍ قاعِدٍ وعَجوزه،
حَرِيَّيْنِ بالصَّلْعاءِ أَو بالأَساوِدِ

Ve **الأَصْلَعُ**: erkeğin başı; ondan kinaye edilmiştir. Tehzîb’de: **الأُصَيْلِعُ** erkektir; ondan kinaye etti ve başıyla kayıtlamadı. Ve **الأَصْلَعُ**: boynu ince bir yılan; başı yuvarlatılmış; sanki başı bir fındık; ve **الأُصيلع** denir; onu buna benzetme üzere görüyorum. Ezherî dedi: yılanlardan **الأُصَيْلِعُ**, boynu geniş olan (türdür); sanki başı yuvarlatılmış bir fındık. **الصَّلَعُ** ve **الصُّلَّعُ**: içinde bitki olmayan yer. Lokmân b. Âd’ın sözü: “Eğer arzumun yerini görürsem, o **فَحِدَأٌ وُقَّعٌ**dır; yoksa arzumun yerini **فوَقَّاعٌ بِصُلَّعٍ** görürüm”; denildi ki: o, üzerinde bitki olmayan ip yahut üzerinde bitki olmayan topraktır; aslı, başın **صَلَعِ**ından, yani saçın ondan çekilip gerilemesindendir. Ve hadîste: “Şöyle şöyle olur, sonra **جَبَرُوّةٌ صَلْعاءُ** olur”; dedi: buradaki **الصلعاءُ**, dağ gibi çıkık; çıkık, düz, parlak **الأَصْلَعِ** gibi. Ebû Züeyb’in sözü:
فيه سِنانٌ كالمَنارةِ أَصْلَعُ
yani parlak, düz; ve bir başkası dedi:
يَلوحُ بها المُذَلَّقُ مُذْ رماه
خُروجَ النَّجْمِ من صَلَعِ الغِيامِ
Ve hadîste: “**اليَعْفورُ** **بصُلَّعٍ** koşmadı.” Ve hadîste: bir bedevî Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, **الصُّلَيْعاء** ve **القُرَيْعاء** hakkında sordu; o, bitirmeyen yer olan **الصلعاء**ın küçültmesidir.

Ve **الصُّلَّعُ**: taş. **الصُّلاّعُ**, zamme ve teşdîd ile: kayadan geniş, düz levha; tekili **صُلاّعةٌ**. **الصُّلَّعةُ**: düz kaya. Ve adam **صَلَّع** eder: **أَعْذَرَ** ettiğinde; o **التَّصْلِيعُ**dur. Ve **التصْلِيعُ** ve **السُّلاحُ**: **التَّنْبيت** ve **التَّمْتين** gibi bir isimdir; ve **صَلَّع** eder: onu yaydığında. **الصَّوْلَعُ**: parlatılmış mızrak ucu.

**وصِلاعُ الشمسِ**: onun sıcağı; ve **صَلَعَتْ**: göğün ortasına dikildi. Ve **انْصَلَعَت** ve **تصَلَّعَت**: şiddetli sıcakta, onu örtecek hiçbir şey olmaksızın göründü; ve bulutun altından çıktı. **ويوم أَصلع**: şiddetli sıcak. Ve gök **تصَلَّعتِ** **تَصَلُّعاً**: bulutu kesildiğinde ve soyunduğunda; ve gök **جَرْداء**dır: onda bulut olmadığında.

**وصَيْلَعٌ**: bir yer.

İbn Berrî dedi: ve denir: adam **صَلَّعَ** eder: **أَحدَث** ettiğinde. Ve **العِذْيَوْطِ**a, cima sırasında **أَحدَث** ettiğinde: **صَلَّعَ** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ل ع * رجل * أصْلَعُ * بيِّن * الصَّلَعِ * وهو الذي انحسر شعر مقدم رأسه وبابه طرِب وموضعه * الصَّلَعةُ * بفتح اللام والصُّلعةُ بوزن الجرعة

##### Türkçe

* ص ل ع * erkek: **أصْلَعُ**; **الصَّلَعِ**i açık (belli) olan; o, başının ön kısmının saçının geri çekildiği kimsedir. Babı **طرِب** ve yeri **الصَّلَعةُ**dur; **اللام**ın fethiyle; ve **الصُّلعةُ** da **الجرعة** veznindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصلع، محركة: انحسار شعر مقدم الرأس إلى مؤخره، وكذلك إن ذهب وسطه، قال الرئيس: لنقصان مادة الشعر في تلك البقعة، وقصورها عنها، واستيلاء الجفاف عليها، ولتطامن الدماغ عما يماسه من القحف، فلا يسقيه سقيه إياه، وهو ملاق، هذا قول الأطباء، قال الأعشى:
  وأنكرتني وما كان الذي نكـرت                      من الحوادث إلا الشيب والصلعا

  صلع، كفرح يصلع صلعا وهو أصلع بين الصلع وهي صلعاء، وأنكرها بعضهم، وقال: إنما هي زعراء وقزعاء، ج: صلع وصلعان، بضمهما، وفي حديث بدر: ما قتلنا إلا عجائز صلعا، أي مشايخ عجزة عن الحرب، وفي حديث عمر رضي الله عنه: أيما أشرف: الصلعان أو الفرعان? فقال: الفرعان خير، أراد تفصيل أبي بكر رضي الله عنه على نفسه. وكان عمر أصلع، وأبو بكر أفرع، رضي الله عنهما، وقال نصر بن الحجاج لما حلق عمر رضي الله عنه لمته:
  لقد حسد الفرعان أصلع لم يكن                      إذا ما مشى بالفرع بالمتخايل وقال آخر:
  كبرت وقالت هند: شبت وإنما                      لداتي صلعان الرجال وشبهها وموضع الصلع من الرأس: الصلعة، محركة أيضا، نقله الجوهري، وكذلك النزعة، والكشفة، والجلحة، جاءت مثقلات، وقال الليث: وفي بعض الحديث: إن الصلع تطهير ، وعلامة أهل الصلاح، قال: وكذلك وجده أهل التوراة عندهم، فحلقوا أوساط رؤوسهم تشبها بالصالحين. قلت: ومن ذلك ما أنشده ابن الأعرابي:
  يلوح في حافات قتلاه الصلع قال: أي يتجنب الأوغاد، ولا يقتل إلا الأشراف، وذوي الأسنان، لأن أكثر الأشراف وذوي الأسنان صلع، كقوله:
  فقلت لها لا تنكريني، فقلـمـا                      يسود الفتى حتى يشيب ويصلعا ويضم، نقله الجوهري . وصيلع، كصيقل: جبل، أو: ع، قال امرؤ القيس:
  أتاني وأصحابي على رأس صيلع                      حديث أطار النوم عني فأنعمـا من المجاز: جبل صليع، كأمير: ما عليه نبت، قال عمرو بن معدي كرب، رضي الله عنه:
  وزحف كتيبة للقاء أخرى                      كأن زهاءها رأس صليع هكذا أنشده في العباب، وكأنه أراد رأس جبل. والأصلع، والصولع: السنان المجلو، قال أبو ذؤيب يصف شجاعين:
  وكلاهما في كفه يزنـية                      فيها سنان كالمنارة أصلع أي براق أملس، وهو مجاز. والصولع، ذكره ابن الأعرابي، وقد تقدم ذكره في س-ل-ع استطرادا. والأصيلع، مصغرا: الذكر، كني عنه، كذا في التهذيب. وقال غيره: الأصلع الرأس: الذكر، يكنى عنه، فقيده بالرأس. الأصلع، ويقال: الأصيلع: حية دقيقة العنق، كما في الصحاح، وقال الأزهري: عريضة العنق، رأسها مدحرج كبندقة، قال الأزهري: وأراه على التشبيه بالذكر. من المجاز: الصلعاء عند العرب: كل خطة مشهورة، قال الشاعر:
  ولاقيت من صلعاء يكبو لها الفتى                      فلم أنخنع فيها، وأوعدت منكرا وفي الحديث: يكون كذا وكذا، ثم تكون جبروة صلعاء. من المجاز: الداهية الشديدة، لأنه لا متعلق منها، كما قيل لها: مرمريس، من المراسة، أي السلامة، يقال لقي منها الصلعاء، وحلت بها صلعاء صيلم، قال الكميت:
  فلما أحلوني بصلـعـاء صـيلـم                      بإحدى زبى ذي اللبدتين أبي الشبل

  أراد الأسد. من المجاز: الصلعاء: الأرض، أو الرملة لا نبات فيهما ولا شجر، وفي حديث عمر في صفة التمر: وتحترش به الضباب من الصلعاء، يريد الصحراء التي لا تنبت شيئا، مثل الرأس الأصلع، وهي الحصاء، مثل الرأس الأحص. وصلعاء النعام: ع، بديار بني كلاب حيث ذات الرمث، أو بديار بني غطفان، وهي رابية بين النقرة والمغيثة، قاله نصر، له يوم، وهما موضعان، ويعرف الثاني بالصلعاء، من غير إضافة أيضا، ولكل منهما يوم، فالصواب إذن: وغطفان، بواو العطف. أما يوم الموضع الأول: فقال أبو أحمد العسكري: يوم الأليل: يوم كانت فيه وقعة بصلعاء النعام، أسر فيه حنظلة بن الطفيل الربعي، أسره همام بن بشامة التميمي، وفيه قال شاعرهم:
  لحقنا بصلعاء النعـام وقـد بـدا                      لنا منهم حامي الذمار وخاذلـه
  أخذت خيار ابني طفيل فأجهضت                      أخاه وقد كادت تنال مقـاتـلـه وأما يوم الموضع الثاني: فقال أبو محمد الأسود: أغار دريد بن الصمة على أشجع بالصلعاء، وهي بين حاجر والنقرة، فلم يصبهم، فقال من قصيدة:
  ومرة قد أدركنهم فلـقـينـهـم                      يروغون بالصلعاء روغ الثعالب

  والصليعاء، كالحميراء: ع، آخر. من المجاز: جاء بالصلعاء والصليعاء، والسوأة الصلعاء والصليعاء: الشنيعة البارزة المكشوفة، أو الداهية الشديدة، ومنه، أي من المعنى الأخير، والصواب أن قول عائشة رضي الله عنها فسر بهما، كما في النهاية، روي أنها قالت: لمعاوية، رضي الله عنه، حين قدم المدينة، فدخل عليها، فذكرت له شيئا، فقال: إن ذلك لا يصلح، فقال: الذي لا يصلح ادعاؤك زيادا. فقال: شهدت الشهود. فقالت: ما شهدت الشهود، ولكن ركبت الصليعاء. تعني في ادعائه زيادا، وعمله بخلاف الحديث الصحيح المرفوع الذي أطبقت الأمة على قبوله، وهو قوله صلى الله عليه وسلم:  الولد للفراش، وللعاهر الحجر  وسمية لم تكن لأبي سفيان فراشا. وقيل: في معنى الحديث ركبت الصليعاء: أي شهدوا بزور، وزياد هذا يعرف بابن سمية، ويعرف أيضا بابن أبيه، لأنه لم يعرف له أب، وهو ملحق بأبي سفيان، على الصحيح. قاله ابن أبي عمران النسابة، وله قصة مذكورة في غنية المسافر. والصليعية، كزبيرية: ماءة من مياه بني قشير. الصلاع، كرمان، أو سكر: الصخر الأملس العريض الشديد، ويقال: الصلع مقصور من الصلاع، الواحد بهاء. قال الأصمعي: الصلع، كسكر: الموضع الذي لا ينبت شيئا، سواء كان جبلا أو أرضا، وهو مجاز. وأصله من صلع الرأس، ومنه قول لقمان بن عاد: إن أر مطمعي فحدأ وقع، وإلا أر مطمعي فوقاع بصلع. وصلاع الشمس، ككتاب: حرها، نقله ابن عباد، وهو في اللسان بالضم. قال ابن الأعرابي: صلع الرجل تصليعا: أعذر. قال ابن عباد: صلعت الحية، إذا برزت لا تراب عليها، وهو مجاز. قال الليث: يقال: صلع فلان تصليعا، يقال ذلك للمجعس إذا وضع يده مستوية مبسوطة على الأرض فسلح. في المحيط واللسان: انصلعت الشمس: بزغت، أو تكبدت وسط السماء، أو بدت في شدة الحر، وليس دونها شيء يسترها، وخرجت من تحت الغيم، كتصلعت، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: الأصيلع، تصغير الأصلع: الذي انحسر الشعر عن رأسه، وقد وصف به الذي يهدم الكعبة كأني به أفيدع أصيلع وفي حديث عبد الله بن سرجس المزني، رضي الله عنه: رأيت الأصيلع عمر يقبل الحجر، ويقول: رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقبلك. والصلعة، بالفتح: لغة في الصلعة، بالتحريك، مخفف عنه، نقله الصاغاني عن الليث. وصلعت العرفطة، كفرح، صلعا، وعرفطة صلعاء: إذا سقطت رؤوس أغصانها، وأكلتها الإبل، وهو مجاز، قال الشماخ يذكر الإبل:
  إن تمس في عرفط صلع جماجمه                      من الأسالق عاري الشوك مجرود
  تصبح وقد ضمنت ضراتها غرقـا                      من طيب الطعم حلو غير مجهود

  وقال المعتمر: قال أبي: الصليعاء: الفخر. والصلعاء: الأمر الشديد. والصلع، محركة: لغة في الصلع، كسكر، وهو: الموضع لا ينبت شيئا. وجبل أصلع: بارز أملس براق. والصليعاء: الأرض لا تنبت، خلاف الفريعاء. والصلعة، كسكرة: الصخرة الملساء. والتصليع: السلاح: اسم، كالتمتين والتنبيت. وصلعت الشمس: مثل تصلعت. ويوم أصلع: شديد الحر، نقله الزمخشري وابن عباد وصاحب اللسان، وهو مجاز. وتصلعت السماء تصلعا: إذا انقطع غيمها، وانجردت. وقال ابن بري: يقال للعذيوط - إذا أحدث عند الجماع -: صلع. ورأس صليع: مثل أصلع. وصلع رأسه: حلقها، وهو مجاز، نقله الزمخشري.

##### Türkçe

**الصلع** (harekeli): başın ön kısmının saçının arka tarafına doğru çekilmesi; aynı şekilde, eğer ortası giderse de. **الرئيس** dedi ki: o bölgedeki saç maddesinin eksilmesinden, onun (saçın) ondan (o bölgeden) kısa kalmasından, kuruluğun ona galip gelmesinden ve beynin, kafatasından kendisine temas edenden aşağı çökmesinden dolayıdır; böylece onu, onu suladığı sulama ile sulamaz; ve o, **ملاق**tır. Bu, tabiplerin sözüdür. **الأعشى** dedi:
  Ve beni tanımadı; oysa tanımadığı şey,
  olaylardan ancak ak saç ve **الصلعا** idi.

**صلع** ( **فرح** gibi) **يصلع** **صلعا**; ve o, **أصلع**tır; **الصلع** arasında; ve o (kadın) **صلعاء**dır. Bazıları onu inkâr etti ve dedi ki: ancak o **زعراء** ve **قزعاء**dır. Çoğulu: **صلع** ve **صلعان**, ikisini de zamme ile. Bedir hadîsinde: “Biz ancak **صلعا** ihtiyar kadınlar öldürdük”; yani savaştan âciz ihtiyar şeyhler. Ömer رضى الله عنه hadîsinde: “Hangisi daha şerefli: **الصلعان** mı yoksa **الفرعان** mı?” dedi. O da dedi ki: “**الفرعان** daha hayırlıdır.” Ebû Bekir رضى الله عنه’yu kendisine üstün kılmayı kastetti. Ömer **أصلع** idi; Ebû Bekir **أفرع** idi; ikisine de رضى الله عنهما. Ve Nasr b. el-Haccâc, Ömer رضى الله عنه onun perçemini tıraş edince dedi:
  Gerçekten **الفرعان**, yürüdüğü vakit **الفرع** ile salınana,
  olmayan bir **أصلع**ı kıskandı.
Ve bir başkası dedi:
  Büyüdüm; Hind dedi ki: “Ağardın”; oysa
  benim derdim, erkeklerin **صلعان**ı ve onun benzeridir.

Başta **الصلع**ın yeri: **الصلعة**; yine harekeli. Bunu Cevherî nakletti. Aynı şekilde **النزعة** ve **الكشفة** ve **الجلحة**; ağırlaştırılmış olarak geldi. **الليث** dedi ki: Bazı hadîste: “Şüphesiz **الصلع** arındırmadır ve salâh ehlinin alâmetidir.” dedi. Dedi ki: Tevrat ehli de onu yanlarında böyle buldu; salihlere benzemek için başlarının ortalarını tıraş ettiler. Dedim ki: Bundan, İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği şudur:
  Ölülerinin kenarlarında **الصلع** parıldar.
Dedi ki: yani aşağılık kimselerden uzak durur; ancak eşrafı ve diş sahiplerini öldürür; çünkü eşrafın ve diş sahiplerinin çoğu **صلع**tır; şu sözü gibi:
  Ona dedim: “Beni inkâr etme”; çünkü nadiren
  delikanlı, ağarıp **يصلعا** oluncaya dek efendi olur.
Ve zamme ile de (gelir); Cevherî nakletti.

**وصيلع** ( **صيقل** gibi): bir dağ; yahut: bir alem (özel ad). **امرؤ القيس** dedi:
  Bana ve arkadaşlarıma **وصيلع**ın tepesinde geldi,
  benden uykuyu uçuran bir haber; sonra (beni) nimetlendirdi.

Mecazdan: **جبل صليع** ( **أمير** gibi): üzerinde bitki olmayan. Amr b. Ma‘dîkerib, رضى الله عنه dedi:
  Bir bölük, başka bir bölükle karşılaşmaya yürüdü;
  sanki onun parıltısı **رأس صليع** idi.
Bunu **العباب**’da böyle inşâd etti; sanki dağ başını kastetti.

**الأصلع** ve **الصولع**: cilalı mızrak ucu. Ebû Züeyb, iki yiğidi vasfederken dedi:
  İkisinin de avucunda bir **يزنية** vardır;
  onda, minare gibi **أصلع** bir mızrak ucu.
Yani parlak, pürüzsüz; bu mecazdır.

**الصولع**: İbnü’l-A‘râbî onu zikretti; ve onun zikri, **س-ل-ع**’da istitrad olarak geçmişti.

**الأصيلع** (küçültme): erkeklik uzvu; onunla kinaye edildi; **التهذيب**’de böyle. Başkası dedi ki: **الأصلع الرأس**: erkeklik uzvu; onunla kinaye edilir; onu “baş” ile kayıtladı.

**الأصلع**; ve denir ki: **الأصيلع**: boynu ince bir yılan; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الأزهري** dedi ki: boynu geniş; başı fındık gibi yuvarlatılmış. **الأزهري** dedi ki: onu, erkeklik uzvuna benzetme üzere görüyorum.

Mecazdan: Araplarda **الصلعاء**: her meşhur hat (iz/çizgi). Şair dedi:
  Ve bir **صلعاء**dan karşılaştım; delikanlı ona sendeleyip düşer;
  onda gevşemedim; ve bir inkâr edeni tehdit ettim.
Hadîste: “Şöyle şöyle olur; sonra **جبروة صلعاء** olur.”

Mecazdan: şiddetli musibet; çünkü ondan tutunacak bir şey yoktur; ona, **مرمريس** denildiği gibi; **المراسة**’den, yani selâmet. Denir ki: ondan **الصلعاء** ile karşılaştı; ve ona **صلعاء صيلم** indi. **الكميت** dedi:
  Beni, **صلعاء صيلم** ile yerleştirince,
  iki yeleli, yavru aslanın babası olanın bir sığınağında.

Aslanı kastetti.

Mecazdan: **الصلعاء**: üzerinde bitki ve ağaç olmayan yer; yahut kumluk. Ömer’in hurma vasfındaki hadîsinde: “Ve **الصلعاء**dan kertenkeleler onunla (hurmayla) çalılık yapar.” Bitki bitirmeyen çölü kasteder; **الرأس الأصلع** gibi; o da **الحصاء**dır; **الرأس الأحص** gibi.

**وصلعاء النعام**: bir alem (yer adı); Benî Kilâb diyarında, **ذات الرمث**’in bulunduğu yerde; yahut Benî Gatafân diyarında; o, **النقرة** ile **المغيثة** arasında bir tepeciktir; bunu Nasr söyledi. Onun bir günü vardır; ve ikisi de yer adıdır. İkincisi de, izafesiz olarak da **الصلعاء** diye bilinir. Her birinin bir günü vardır; öyleyse doğru olan: “ve Gatafân”dır; atıf vâv’ı ile.

Birinci yerin günü ise: Ebû Ahmed el-Askerî dedi ki: **يوم الأليل**: **صلعاء النعام**’da bir vakanın olduğu gündür; onda Hanzala b. et-Tufeyl er-Rab‘î esir alındı; onu Hemmâm b. Bişâme et-Temîmî esir aldı. Ve onda onların şairi dedi:
  **صلعاء النعام**’a yetiştik; ve onlardan bize göründü
  himayeyi koruyanları ve onu terk edenleri.
  Tufeyl’in iki oğlunun seçkinini aldım; ve kardeşini geri püskürttüm;
  oysa neredeyse onun öldürücüsüne erişiyordu.

İkinci yerin günü ise: Ebû Muhammed el-Esved dedi ki: Düreyd b. es-Sımme, **الصلعاء**’da Eşca‘ üzerine akın yaptı; o, Hâcir ile **النقرة** arasındadır; onlara isabet ettiremedi; bir kasideden dedi ki:
  Ve bir kere onları yakaladılar; sonra onlarla karşılaştılar;
  **الصلعاء**’da tilkilerin kaçışı gibi kaçıyorlardı.

**والصليعاء** ( **الحميراء** gibi): başka bir alem (yer adı).

Mecazdan: **بالصلعاء والصليعاء** ile geldi; ve **السوأة الصلعاء والصليعاء**: çirkin, belirgin, açığa çıkmış (ayıp); yahut şiddetli musibet. Ve ondan, yani son mânadan: ve doğru olan, Âişe رضى الله عنها’nın sözü onunla ikisiyle tefsir edilmiştir; **النهاية**’de olduğu gibi. Rivayet edildi ki o, Muâviye’ye رضى الله عنه, Medine’ye geldiğinde—yanına girdi de—ona bir şey zikretti; o da dedi ki: “Şüphesiz bu, uygun olmaz.” O da dedi ki: “Uygun olmayan, senin Ziyâd’ı iddia etmendir.” O dedi ki: “Şahitler şahitlik etti.” O dedi ki: “Şahitler şahitlik etmedi; fakat **الصليعاء**’a bindin.” Ziyâd’ı iddia etmesinde ve ümmetin kabulünde ittifak ettiği sahih merfû hadîse muhalif amel etmesinde bunu kasteder; o da onun صلى الله عليه وسلم sözüdür: **الولد للفراش، وللعاهر الحجر**. Ve Sumeyye, Ebû Süfyân’a bir döşek (nikâh yatağı) olmamıştı. Ve denildi ki: hadîsin mânasında **ركبت الصليعاء**: yani yalan şahitlik ettiler. Ve bu Ziyâd, **ابن سمية** diye bilinir; ve ayrıca **ابن أبيه** diye bilinir; çünkü ona bir baba bilinmedi; ve sahih olana göre Ebû Süfyân’a ilhak edilmiştir. Bunu İbn Ebî İmrân en-Nessâbe söyledi; ve onun, **غنية المسافر**’de zikredilmiş bir kıssası vardır.

**والصليعية** ( **زبيرية** gibi): Benî Kuşeyr sularından bir su (kaynak).

**الصلاع** ( **رمان** yahut **سكر** gibi): geniş, şiddetli, pürüzsüz kaya. Ve denir ki: **الصلع** (kısaltılmış) **الصلاع**’dan maksur (sonu elifli kısaltma); onun teki, tâ’ (هاء) iledir. **الأصمعي** dedi ki: **الصلع** ( **سكر** gibi): ister dağ olsun ister yer olsun, hiçbir şey bitirmeyen yer; bu mecazdır. Aslı, başın **صلع**ından (kelliğinden)dır. Ondan, Âd’ın Lokmân’ının sözü: “Eğer benim tamahım (umudum) görünürse, **حدأ** düşüşüdür; yoksa benim tamahım, **فوقاع** ile **بصلع** üzerinedir.”

**وصلاع الشمس** ( **كتاب** gibi): onun harareti; bunu İbn Abbâd nakletti; ve **اللسان**’da zamme iledir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **صلع الرجل تصليعا**: sünnet oldu. İbn Abbâd dedi ki: **صلعت الحية**: üzerine toprak olmaksızın ortaya çıktı; bu mecazdır. **الليث** dedi ki: denir: **صلع فلان تصليعا**; bu, **المجعس** için söylenir: elini yere düz, yayılmış olarak koyduğunda, sonra dışkıladığında.

**المحيط** ve **اللسان**’da: **انصلعت الشمس**: doğdu; yahut göğün ortasına yükseldi; yahut şiddetli sıcakta göründü; onun altında onu örten hiçbir şey yoktur; ve bulutun altından çıktı; **تصلعت** gibi; bu mecazdır.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأصيلع**, **الأصلع**ın küçültmesi: saçı başından çekilmiş olan; ve onunla, Kâbe’yi yıkan kimse vasfedilmiştir: “Sanki onu görüyorum: **أفيدع أصيلع**.”

Abdullah b. Serces el-Müzenî’nin hadîsinde, رضى الله عنه: “**الأصيلع** Ömer’i gördüm; taşı öpüyor ve diyordu ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i seni öperken gördüm.”

**والصلعة** (fetha ile): **الصلعة** (harekeli) için bir lügat; ondan hafifletilmiş; bunu Sâğânî, Leys’ten nakletti.

**وصلعت العرفطة** ( **فرح** gibi) **صلعا**; ve **عرفطة صلعاء**: dallarının başları düştüğünde ve develer onu yediğinde; bu mecazdır. **الشماخ**, develeri zikrederek dedi:
  Eğer, başları **صلع** olan **عرفط** içinde akşamlarsa,
  dikeninden soyulmuş, çıplak, budanmış **الأسالق**’tan.
  Sabahlar; memeleri,
  hoş tatlı, zahmetsiz, güzel lezzetten gark olmuşken.

Ve **المعتمر** dedi: Babam dedi: **الصليعاء**: övünme. Ve **الصلعاء**: şiddetli iş. Ve **الصلع**, harekeli: **الصلع** hakkında bir dildir; **سكر** gibi; ve o: hiçbir şey bitirmeyen yer. Ve **جبل أصلع**: çıkık, düz, parlak. Ve **الصليعاء**: bitirmeyen yer; **الفريعاء**’ın zıddı. Ve **الصلعة**, **سكرة** gibi: düz kaya. Ve **التصليع**: silah: isimdir; **التمتين** ve **التنبيت** gibi. Ve **صلعت الشمس**: **تصلعت** gibi. Ve **يوم أصلع**: şiddetli sıcak; bunu **الزمخشري** ve **ابن عباد** ve **صاحب اللسان** nakletti; ve o mecazdır. Ve **تصلعت السماء تصلعا**: bulutu kesildiği ve soyunduğu zaman. Ve **ابن بري** dedi: **العذيوط**’a — cinsel birleşme sırasında hades ettiği zaman — **صلع** denir. Ve **رأس صليع**: **أصلع** gibi. Ve **صلع رأسه**: onu tıraş etti; ve o mecazdır; bunu **الزمخشري** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَلِعَ
1 صَلِعَ ذ , aor. صَلَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَلَعٌ, (S, * O, * Msb, K, * TA,) He (a man, S, O, K *) was, or became, bald in the fore part of the head: (S, * O, * Msb, K: * but in the Msb it is said in this sense of the head:) or in the fore part of the head to the kinder part thereof: and likewise in the middle of the head. (TA.) [See also ?? and جَلَحٌ.] Accord. to Ibn-Seenà, the baldness termed صَلَعٌ does not happen to women, because of the abundance of their moisture; nor to eunuchs, because their constitutions are nearly like those of women. (Msb.) ― -b2- [Hence,] صَلِعَتِ العُرْفُطَةُ, inf. n. as above, (tropical:) The عرفطة [a species of mimosa] dropped the heads of its branches: and had them eaten by the camels. (TA.) ― -b3- See also 7. -A2- صَلَعَ رَأْسَهُ [perhaps a mistranscription for ↓ صَلَّعَ, and primarily signifying He made his head bald in the fore part:] (tropical:) he shaved his head. (Z, TA.) -A3- صَلَعَ said of such as is termed عِذْيَوْط, [but the verb in this sense is probably ↓ صَلَّعَ, (see this latter,)] He voided his ordure (أَحْدَثَ) on the occasion of جِمَاع. (TA.)

صلّع
2 صلّع ذ : see above, last sentence but one. ― -b2- صلّعت الحَيَّةُ (tropical:) The serpent came forth from concealment (بَرَزَت) without any earth, or dust, upon it. (Ibn- 'Abbلd, O, K, TA. [But in the O, the verb in this and the following senses is carelessly written without the sheddeh.]) -A2- صلّع, inf. n. تَصْلِيعٌ, (said of a man, IAar, TA,) i. q. أَعْذَرَ [meaning He voided his ordure: see تَصْلِيعٌ as a subst., below; and what here follows]. (IAar, K, TA.) And صلّع فُلَانٌ, (inf. n. as above, TA,) Such a one put his hand evenly expanded (K, TA) on the ground (TA) and voided his ordure or his ordure in a thin state (سَلَحَ): (K, TA:) thus expl. by Lth. (TA.) See also 1, last sentence.

تصلّعت السَّمَآءُ
5 تصلّعت السَّمَآءُ ذ (assumed tropical:) The sky became bared by the disruption of its clouds. (TA.) ― -b2- See also what next follows.

انصلعت الشَّمْسُ
7 انصلعت الشَّمْسُ ذ (tropical:) The sun rose, or began to rise: syn. بَزَغَت: or culminated: or came forth from the clouds, (O, K, TA,) appearing in the time of intense heat, with nothing intervening and concealing it; (TA;) and so ↓ تِصلّعت, (O, K, TA,) and ↓ صَلَعَت [or more probably صَلِعَت]. (TA.)

اصطلع
8 اصطلع ذ , accord. to Reiske, as stated by Freytag, signifies He, or it, was defiled, or polluted; “ conspurcatus fuit: ” but he names no authority.]

صَلَعٌ
صَلَعٌ ذ Baldness in the fore part of the head: (S, O, Msb, K:) or in the fore part of the head to the hinder part thereof: and likewise in the middle of the head. (TA. [See صَلِعَ, of which it is the inf. n.: and see also جَلَحٌ.]) ― -b2- Also a dial. var. of صُلَّعٌ, q. v. (TA.) ― -b3- One says also, لَأُقِيمَنَّ صَلَعَكَ meaning [I will assuredly straighten] thy [natural] crookedness; like ضَلَعَكَ. (TA in art. ضلع, from the T and M.)

صَلْعَةٌ
صَلْعَةٌ ذ : see what next follows.

صُلْعَةٌ
صُلْعَةٌ ذ : see what next follows.

صَلَعَةٌ
صَلَعَةٌ ذ A place of baldness such as is termed صَلَعٌ; (S, O, Msb, K;) as also ↓ صُلْعَةٌ; (S, O, K;) and ↓ صَلْعَةٌ is said to be a contraction of the first, (O, Msb,) by Lth, (O,) but it is disallowed by the thoroughly learned. (Msb.)

صَلَاعٌ
صَلَاعٌ ذ , (O, K,) accord. to Ibn-'Abbلd, with kesr, (O,) like كِتَابٌ, (K,) in the L [written] with damm, (TA,) The heat of the sun. (O, K.)

صَلِيعٌ
صَلِيعٌ ذ : see أَصْلَعُ. ― -b2- [Hence,] (tropical:) A mountain having upon it no plants, or herbage. (O, K, TA.)

صُلَيْعَآءُ
صُلَيْعَآءُ ذ : see أَصْلَعُ, in six places.

صُلَّعٌ
صُلَّعٌ ذ : see صُلَّاعٌ. ― -b2- Accord. to As, (S, O, TA,) (tropical:) A place that produces no plants, or herbage; (S, O, K, TA;) whether it be a mountain or land; (TA;) from صَلَعٌ in relation to the head; (S, O, TA;) and ↓ صَلَعٌ is also syn. with صُلَّعٌ in the sense expl. above. (TA.) And [the n. un.] صُلَّعَةٌ signifies A smooth rock. (TA.)

صُلَّاعٌ
صُلَّاعٌ ذ , (S, O, K,) or ↓ صُلَّعٌ, (K,) or the latter also, which is app. a contraction of the former, (S, O,) (assumed tropical:) Broad, (S, O, K, TA,) hard, (K, TA,) smooth, (TA,) rock: (S, O, K, TA:) n. un. (of the former, S, O, [and of the latter also,]) with ة. (S, O, K.)

صَوْلَعٌ
صَوْلَعٌ ذ : see the next paragraph.

أَصْلَعُ
أَصْلَعُ ذ , applied to a man, (S, O, Msb,) Bald in the fore part of the head; (S, Mgh, O, Msb, K;) denoting more than أَجْلَحُ: (Mgh:) or bald in the fore part of the head to the hinder part thereof: (TA:) and likewise, (TA,) or accord. to As, (O,) bald in the middle of the head: (O, TA:) and applied also to a head, (Msb, TA,) meaning bald in the fore part: (Msb:) and ↓ صَلِيعٌ signifies the same, applied to a head, (Msb, TA,) and to a man: (Msb:) fem. صَلْعَآءُ; (K;) but some disapprove this, and say that the fem. epithet is زَعْرَآءُ, and قَرْعَآءُ: (TA:) the pl. is صُلْعٌ (O, Msb, K) and صُلْعَانٌ: (O, K:) ↓ أُصَيْلِعُ is the dim. of the masc., [and ↓ صُلَيْعَآءُ is that of the fem.,] meaning as expl. above. (TA.) ― -b2- [Hence,] the fem., applied to a tree such as is termed عُرْفُطَة, [a species of mimosa,] (tropical:) That has dropped the heads of its branches: (S, TA:) and that has had its branches eaten by the camels. (TA.) ― -b3- And, applied to a tract of sand, (رَمْلَةٌ, S, O, K,) and to a land, (أَرْضٌ, K,) (tropical:) In which are no trees: (S, O, TA:) and (TA) in which is no herbage. (O, K, TA.) It also occurs, alone, as meaning (assumed tropical:) A desert (صَحْرَآء) that produces nothing; like the head termed أَصْلَع. (TA.) And ↓ صُلَيْعَآءُ, applied to a land, (assumed tropical:) That produces no plants, or herbage. (TA.) ― -b4- And the masc., applied to a mountain, (assumed tropical:) Open to view, smooth, and glistening. (TA.) ― -b5- And, applied to a spear-head, (tropical:) Glistening and smooth: (O, TA:) or polished; (K;) and so ↓ صَوْلَعٌ. (O, K.) ― -b6- [Hence also,] ↓ الأُصَيْلِعُ signifies (tropical:) The penis. (O, K, TA.) And الأَصْلَعُ is said to signify (tropical:) The head of the penis. (TA.) ― -b7- And ↓ الأُصَيْلِعُ, (S, O, K, TA,) or الأَصْلَعُ, (TA,) (assumed tropical:) A certain serpent, slender in the neck, (S, O, K, TA,) or, accord. to Az, wide in the neck, round in the head, (TA,) its head being like a hazel-nut: (S, O, K, TA:) thought by Az to be so called as being likened to the penis. (TA.) ― -b8- أَصْلَعُ applied to an affair, or event, (أَمْرٌ,) means (assumed tropical:) Hard, distressing, or calamitous; (TA;) and so applied to a day; as also أَجْلَحُ: (A and TA in art. جلح:) or, applied to a day, (tropical:) intensely hot. (Ibn-'Abbلd, Z, O, TA.) ― -b9- Also, the fem., [used as a subst.,] (tropical:) Any notorious affair or event; or any such affair that is dubious, of great magnitude or moment, to accomplish which, or to perform which, one finds not the way: (O, K, TA:) and (tropical:) a calamity, or misfortune, (S, O, K, TA,) [or] such as is hard to be borne; [as though it were smooth and slippery;] because there is no escape from it: (TA:) and [in like manner] ↓ صُلَيْعَآءُ (O, K, TA) and صَلْعَآءُ, and سَوْءَةٌ صَلْعَآءُ and ↓ صُلَيْعَآءُ, (TA,) an evil, abominable, or unseemly, action or saying, such as is apparent, manifest, or unconcealed: (O, K, TA:) or a calamity, or misfortune, hard to be borne: (K, TA:) and hence the saying of 'ءïsheh to Mo'لwiyeh, (O, K, TA,) when she reproached him for his having asserted the relationship to him of Ziyلd, and he replied that the witnesses gave testimony, (O, K, * TA, [see Abulfedو Annales, i. 360,]) مَا شَهِدَتِ الشُّهُودُ وَلٰكِنْ رَكِبْتَ ↓ الصُّلَيْعَآءَ [The witnesses did not bear witness (in the CK, erroneously, ما شَهِدْتَ الشُهُودَ,) but thou committedst that which was an evil, abominable, or unseemly, action, &c.]. (O, K, TA.) ― -b10- ↓ صُلَيْعَآءُ is also said to signify (assumed tropical:) The act of glorying, or boasting; syn. فَخْرٌ. (TA.)

أُصَيْلِعُ
أُصَيْلِعُ ذ , dim. of أَصْلَعُ: (TA:) see the latter, in three places.

تَصْلِيعٌ
تَصْلِيعٌ ذ inf. n. of 2 [q. v.]. (K, TA.) ― -b2- And a subst., like تَمْتِينٌ and تَنْبِيتٌ, signifying Ordure, or dung; or such as is thin; syn. سُلَاحٌ: (TA:) thus expl. by Lth. (O.)

##### Türkçe

**صَلِعَ**
1 **صَلِعَ** **ذ** , muzârîsi **صَلَعَ** , (Msb, K,) mastarı **صَلَعٌ**, (S, * O, * Msb, K, * TA,) O (bir adam, S, O, K *) başın ön tarafında kel oldu veya kel hâle geldi: (S, * O, * Msb, K: * fakat Msb’de bu mânâda baş hakkında söylendiği belirtilir:) yahut başın ön tarafında, onun arka tarafına kadar: ve aynı şekilde başın ortasında. (TA.) [Ayrıca ?? ve **جَلَحٌ**’a da bak.] İbn-Sînâ’ya göre, **صَلَعٌ** diye adlandırılan kellik kadınlarda meydana gelmez; onların rutubetlerinin çokluğu sebebiyle; ne de hadımlarda; çünkü onların tabiatları kadınlarınkine yakındır. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صَلِعَتِ العُرْفُطَةُ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) **عرفطة** [bir mimoza türü] dallarının başlarını döktü: ve onları develere yedirdi. (TA.) ― -b3- 7’ye de bak. -A2- **صَلَعَ رَأْسَهُ** [muhtemelen ↓ **صَلَّعَ** için bir yanlış yazımdır; ve asıl olarak “başını ön tarafından kel yaptı” mânâsına gelir:] (mecaz:) başını tıraş etti. (Z, TA.) -A3- **صَلَعَ**, **عِذْيَوْط** diye adlandırılan kimse hakkında söylenir, [fakat fiil bu mânâda muhtemelen ↓ **صَلَّعَ**’dır, (bu sonrakine bak,)] Cima esnasında dışkısını yaptı (**أَحْدَثَ**). (TA.)

**صلّع**
2 **صلّع** **ذ** : yukarıya, sondan bir önceki cümleye bak. ― -b2- **صلّعت الحَيَّةُ** (mecaz:) Yılan, üzerinde hiçbir toprak yahut toz olmaksızın gizlendiği yerden çıktı (**بَرَزَت**). (Ibn- 'Abbâd, O, K, TA. [Fakat O’da, bu ve sonraki mânâlarda fiil şedde olmaksızın özensizce yazılmıştır.]) -A2- **صلّع**, mastarı **تَصْلِيعٌ**, (bir adam hakkında söylenir, IAar, TA,) **أَعْذَرَ** ile aynı mânâdadır [yani dışkısını yaptı: aşağıda isim olarak **تَصْلِيعٌ**’a bak; ve burada ardından gelen şeye bak]. (IAar, K, TA.) Ve **صلّع فُلَانٌ**, (mastarı yukarıdaki gibi, TA,) Falanca elini düzgünce açılmış hâlde (K, TA) yere (TA) koydu ve dışkısını, yahut ince hâlde dışkısını (**سَلَحَ**) yaptı: (K, TA:) Lth tarafından böyle açıklanmıştır. (TA.) 1’in son cümlesine de bak.

**تصلّعت السَّمَآءُ**
5 **تصلّعت السَّمَآءُ** **ذ** (farzedilen mecaz:) Gökyüzü, bulutlarının yarılmasıyla çıplaklaştı. (TA.) ― -b2- Şimdi gelen şeye de bak.

**انصلعت الشَّمْسُ**
7 **انصلعت الشَّمْسُ** **ذ** (mecaz:) Güneş doğdu, yahut doğmaya başladı: eş anlamlısı **بَزَغَت**: yahut tepe noktasına ulaştı: yahut bulutların arasından çıktı, (O, K, TA,) şiddetli sıcak vaktinde, onu engelleyip gizleyen hiçbir şey olmaksızın görünerek; (TA;) ve bunun gibi ↓ **تِصلّعت**, (O, K, TA,) ve ↓ **صَلَعَت** [yahut daha muhtemel **صَلِعَت**]. (TA.)

**اصطلع**
8 **اصطلع** **ذ** , Freytag’ın naklettiğine göre Reiske’ye göre “O, yahut o şey, kirlenmiş yahut pislenmiş oldu; ‘conspurcatus fuit:’ ” mânâsına gelir; fakat o hiçbir kaynak zikretmez.]

**صَلَعٌ**
**صَلَعٌ** **ذ** Başın ön tarafındaki kellik: (S, O, Msb, K:) yahut başın ön tarafında, onun arka tarafına kadar: ve aynı şekilde başın ortasında. (TA. [Mastarı olduğu **صَلِعَ**’e bak: ayrıca **جَلَحٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ayrıca **صُلَّعٌ**’un lehçe varyantıdır; ona bak. (TA.) ― -b3- Şöyle de denir: **لَأُقِيمَنَّ صَلَعَكَ**; mânâsı: senin [tabiî] eğriliğini mutlaka doğrultacağım; **ضَلَعَكَ** gibi. (TA, madde **ضلع**’da, T ve M’den.)

**صَلْعَةٌ**
**صَلْعَةٌ** **ذ** : şimdi gelen şeye bak.

**صُلْعَةٌ**
**صُلْعَةٌ** **ذ** : şimdi gelen şeye bak.

**صَلَعَةٌ**
**صَلَعَةٌ** **ذ** **صَلَعٌ** diye adlandırılan türden bir kellik yeri; (S, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **صُلْعَةٌ**; (S, O, K;) ve ↓ **صَلْعَةٌ**’nın birincinin kısaltması olduğu söylenir, (O, Msb,) Lth tarafından, (O,) fakat bu, tam âlimlerce kabul edilmez. (Msb.)

**صَلَاعٌ**
**صَلَاعٌ** **ذ** , (O, K,) İbn-'Abbâd’a göre kesre ile, (O,) **كِتَابٌ** gibi, (K,) L’de damme ile [yazılmıştır], (TA,) Güneşin sıcağı. (O, K.)

**صَلِيعٌ**
**صَلِيعٌ** **ذ** : **أَصْلَعُ**’a bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Üzerinde bitki yahut ot bulunmayan bir dağ. (O, K, TA.)

**صُلَيْعَآءُ**
**صُلَيْعَآءُ** **ذ** : altı yerde **أَصْلَعُ**’a bak.

**صُلَّعٌ**
**صُلَّعٌ** **ذ** : **صُلَّاعٌ**’a bak. ― -b2- As’a göre, (S, O, TA,) (mecaz:) Bitki yahut ot bitirmeyen bir yer; (S, O, K, TA;) ister dağ olsun ister arazi; (TA;) başla ilgili olarak **صَلَعٌ**’dan; (S, O, TA;) ve ↓ **صَلَعٌ** da yukarıda açıklanan mânâda **صُلَّعٌ** ile eş anlamlıdır. (TA.) Ve [tekili] **صُلَّعَةٌ**, pürüzsüz bir kaya demektir. (TA.)

**صُلَّاعٌ**
**صُلَّاعٌ** **ذ** , (S, O, K,) yahut ↓ **صُلَّعٌ**, (K,) yahut ikincisi de, görünüşe göre birincinin kısaltmasıdır, (S, O,) (farzedilen mecaz:) Geniş, (S, O, K, TA,) sert, (K, TA,) pürüzsüz, (TA,) kaya: (S, O, K, TA:) tekili (birincinin, S, O, [ve ikincinin de]) **ة** iledir. (S, O, K.)

**صَوْلَعٌ**
**صَوْلَعٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bak.

**أَصْلَعُ**
**أَصْلَعُ** **ذ** , bir adama nispetle, (S, O, Msb,) Başın ön tarafında kel; (S, Mgh, O, Msb, K;) **أَجْلَحُ**’tan daha fazlasını ifade eder: (Mgh:) yahut başın ön tarafında, onun arka tarafına kadar kel: (TA:) ve aynı şekilde, (TA,) yahut As’a göre, (O,) başın ortasında kel: (O, TA:) ve bir başa da nispetle kullanılır, (Msb, TA,) başın ön tarafında kel mânâsında: (Msb:) ve ↓ **صَلِيعٌ** de aynı mânâyı ifade eder, bir başa nispetle, (Msb, TA,) ve bir adama nispetle: (Msb:) müennesi **صَلْعَآءُ**; (K;) fakat bazıları bunu uygun görmez ve müennes sıfatın **زَعْرَآءُ** ve **قَرْعَآءُ** olduğunu söyler: (TA:) çoğulu **صُلْعٌ** (O, Msb, K) ve **صُلْعَانٌ**’dır: (O, K:) ↓ **أُصَيْلِعُ** müzekkerin tasğîridir, [ve ↓ **صُلَيْعَآءُ** müennesin tasğîridir,] yukarıda açıklandığı mânâda. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] müennesi, **عُرْفُطَة** diye adlandırılan bir ağaç hakkında, [bir mimoza türü,] (mecaz:) Dallarının başlarını dökmüş olan: (S, TA:) ve dalları develerce yenmiş olan. (TA.) ― -b3- Ve bir kumluk parçasına, (**رَمْلَةٌ**, S, O, K,) ve bir araziye, (**أَرْضٌ**, K,) nispetle (mecaz:) İçinde ağaç bulunmayan: (S, O, TA:) ve (TA) içinde ot bulunmayan. (O, K, TA.) Tek başına da, (farzedilen mecaz:) Hiçbir şey bitirmeyen bir çöl (**صَحْرَآء**) mânâsında gelir; **أَصْلَعُ** diye adlandırılan baş gibi. (TA.) Ve ↓ **صُلَيْعَآءُ**, bir araziye nispetle, (farzedilen mecaz:) Bitki yahut ot bitirmeyen. (TA.) ― -b4- Ve müzekkeri, bir dağa nispetle, (farzedilen mecaz:) Görünüşe açık, pürüzsüz ve parıldayan. (TA.) ― -b5- Ve bir mızrak ucuna nispetle, (mecaz:) Parıldayan ve pürüzsüz: (O, TA:) yahut cilalanmış; (K;) ve bunun gibi ↓ **صَوْلَعٌ**. (O, K.) ― -b6- [Bundan dolayı ayrıca,] ↓ **الأُصَيْلِعُ** (mecaz:) Penis demektir. (O, K, TA.) Ve **الأَصْلَعُ**’ın (mecaz:) Penisin başı mânâsına geldiği söylenir. (TA.) ― -b7- Ve ↓ **الأُصَيْلِعُ**, (S, O, K, TA,) yahut **الأَصْلَعُ**, (TA,) (farzedilen mecaz:) Boynu ince olan belirli bir yılan, (S, O, K, TA,) yahut Az’a göre boynu geniş, başı yuvarlak, (TA,) başı fındık gibi: (S, O, K, TA:) Az tarafından, penise benzetildiği için böyle adlandırıldığı düşünülür. (TA.) ― -b8- **أَصْلَعُ**, bir iş yahut olay (**أَمْرٌ**) hakkında, (farzedilen mecaz:) Zor, sıkıntı verici yahut musibetli demektir; (TA;) ve bir gün hakkında da böyledir; ayrıca **أَجْلَحُ** da: (A ve TA, madde **جلح**’da:) yahut bir gün hakkında, (mecaz:) pek şiddetli sıcak. (Ibn-'Abbâd, Z, O, TA.) ― -b9- Ayrıca, müennesi, [isim olarak kullanılarak,] (mecaz:) Herhangi bir meşhur iş yahut olay; yahut şüpheli, büyük çaplı yahut önemli olup, gerçekleştirmeye yahut yapmaya yol bulunmayan herhangi bir iş; (O, K, TA:) ve (mecaz:) bir musibet yahut felâket, (S, O, K, TA,) [yahut] katlanılması zor olan; [sanki pürüzsüz ve kayganmış gibi;] çünkü ondan kaçış yoktur: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **صُلَيْعَآءُ** (O, K, TA) ve **صَلْعَآءُ**, ve **سَوْءَةٌ صَلْعَآءُ** ve ↓ **صُلَيْعَآءُ**, (TA,) açık, belirgin yahut gizlenmemiş olan kötü, çirkin yahut yakışıksız bir fiil veya söz: (O, K, TA:) yahut katlanılması zor bir musibet yahut felâket: (K, TA:) ve bundan dolayı Âişe’nin Muâviye’ye sözü, (O, K, TA,) Ziyâd’ın ona nispet edilen akrabalığını ileri sürmesinden dolayı onu ayıpladığında, o da şahitlerin şahitlik ettiğini söylediğinde, (O, K, * TA,) **مَا شَهِدَتِ الشُّهُودُ وَلٰكِنْ رَكِبْتَ** ↓ **الصُّلَيْعَآءَ** [Şahitler şahitlik etmedi (CK’de yanlış olarak **ما شَهِدْتَ الشُهُودَ**), fakat sen kötü, çirkin yahut yakışıksız olan fiili vb. işledin]. (O, K, TA.) ― -b10- ↓ **صُلَيْعَآءُ**’ın (farzedilen mecaz:) Övünme fiili; eş anlamlısı **فَخْرٌ** mânâsına geldiği de söylenir. (TA.)

**أُصَيْلِعُ**
**أُصَيْلِعُ** **ذ** , **أَصْلَعُ**’ın tasğîri: (TA:) üç yerde, ona bak.

**تَصْلِيعٌ**
**تَصْلِيعٌ** **ذ** 2’nin mastarıdır [ona bak]. (K, TA.) ― -b2- Ve **تَمْتِينٌ** ve **تَنْبِيتٌ** gibi bir isim olup, Dışkı yahut gübre; yahut ince olanı; eş anlamlısı **سُلَاحٌ**: (TA:) Lth tarafından böyle açıklanmıştır. (O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَلِعَ
صَلِعَ A ( n. ac. صَلَع 4 ),
a.  Was bald.

تَصَلَّعَ
تَصَلَّعَ V ,
a.  Became clear ( sky ).

b.  see VII .

اِنْصَلَعَ
اِنْصَلَعَ VII ,
a.  Rose, culminated ( sun ).

اِصْتَلَعَ
اِصْتَلَعَ VIII ( T ),
a.  Was polluted.

صَلَع
صَلَع 4 ,
a.  Baldness.

صُلَّع
صُلَّع 11 ,
a.  Bare, barren, hard ( ground ).

b.  Broad.

أَصْلَعُ
أَصْلَعُ 14 , ( pl. صُلْع 3 ),
a.  Bald.

b.  see 11 .

صَلِيْع
صَلِيْع 25 ,
a.  see 11 .

صُلَّاْع
صُلَّاْع 29 ,
a.  see 11 .

صلعم
صلعم
a.  Abbreviation of the formula: صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم ( God's blessing &  peace be upon him ).

##### Türkçe

**صَلِعَ**
**صَلِعَ** A (mastar-ı aslî: **صَلَع** 4),
a. Kel oldu.

**تَصَلَّعَ**
**تَصَلَّعَ** V,
a. Açık oldu (gök).

b. VII’ye bak.

**اِنْصَلَعَ**
**اِنْصَلَعَ** VII,
a. Yükseldi, tepe noktasına ulaştı (güneş).

**اِصْتَلَعَ**
**اِصْتَلَعَ** VIII (T),
a. Kirlenmiş oldu.

**صَلَع**
**صَلَع** 4,
a. Kelllik.

**صُلَّع**
**صُلَّع** 11,
a. Çıplak, çorak, sert (yer).

b. Geniş.

**أَصْلَعُ**
**أَصْلَعُ** 14, (çoğulu **صُلْع** 3),
a. Kel.

b. 11’e bak.

**صَلِيْع**
**صَلِيْع** 25,
a. 11’e bak.

**صُلَّاْع**
**صُلَّاْع** 29,
a. 11’e bak.

صلعم
صلعم
a. Şu formülün kısaltması: **صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم** (Allah’ın bereketi ve selâmı onun üzerine olsun).
