# صلو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صلو

: ( و ( *!الصَّلاَ : وَسَطُ الظَّهْرِ مِنَّا ومِن كلِّ ذي أَرْبَعٍ .
( وقيلَ : ( ما انْحَدَرَ من الوَرِكَيْنِ ، أَو الفُرْجَةُ بينَ الجاعِرَةِ والذَّنَب ، أَو ما عَنْ يَمينِ الذَّنَب وشِمالِهِ ، وهُما *!صَلَوانِ ) ، بالتَّحْرِيكِ ، الأَخيرُ نقلَهُ الجوهريُّ .
وقال الزجَّاجُ : *!الصَّلَوان مُكْتَنِفا الذَّنَبِ من الناقَةِ وغيرِها ، وأَوَّلُ مَوْصِلِ الفَخِذَيْن مِن الإنْسانِ فكأنَّهما في الحقِيقَةِ مُكْتَنِفا العُصْعُصِ ؛ ( ج *!صَلَواتٌ ) ، بالتَّحْريكِ ، ( *!وأصْلاءٌ .
( *!وصَلَوْتُهُ : أَصَبْتُ *!صَلاهُ ) أَو ضَرَبْتُه ، هذه لُغَةُ هُذَيْل ، وغيرُهم يقولُ *!صَلَيْته بالياءِ وهو نادِرٌ ؛ قالَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!وأَصْلَتِ الفَرَسُ : اسْتَرْخَى *!صَلاها ) ؛ وفي الصِّحاحِ : *!صَلَواها ؛ ( لقُرْبِ نِتاجِها ) .
وفي التَّهذيبِ : *!أَصْلَتِ الناقَةُ فهي *!مُصْلِيةٌ : إذا وَقَعَ وَلَدُها في *!صَلاها وقَرُبَ نَتاجُها ؛ ( *!كصَلِيَتْ ) مِن حَدِّ عَلِمَ ، وهذه عن الفرَّاء .
( *!والصَّلاةُ ) : اخْتُلِف في وزْنِها ومَعْناها ؛
أَمَّا وَزْنُها فقيلَ : فَعَلَةٌ ، بالتَّحْريكِ وهو الظاهِرُ المَشْهورُ ؛ وقيلَ بالسكونِ فتكونُ حَرَكةُ العَيْن مَنْقولَةً من اللامِ ، قالَهُ شيْخُنا ؛
وأَمَّا مَعْناها : فقيلَ : ( الدُّعاءُ ) ، وهو أَصْلُ مَعانِيها ، وبه صَدَّرَ الجوهريُّ التَّرْجمة ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وصَلِّ عَلَيْهم﴾ ، أَي ادْع لَهُم .
يقالُ : صَلَّى على فلانٍ إذا دَعَا لَهُ وزَكَّاهُ ؛ ومنه قولُ الأَعْشى :
*!وصَلَّى على دَنِّها وارْتَسَمْ أَي دَعا لها أَن لا تَحْمَضَ ولا تفسْدَ .
وفي الحديثِ : ( وإن كانَ صائِماً

*!فليُصَلِّ ) ، أَي فليَدْعُ بالبَرَكَةِ والخَيْرِ .
وكلُّ دَاعٍ مُصَلَ .
( و ) قال ابنُ الأعرابيّ : *!الصَّلاةُ مِن اللَّهِ ( الرَّحْمةُ ) ؛ ومنه : ﴿هو الذي *!يُصَلِّي عَلَيْكم﴾ ، أَي يَرْحَمُ .
( و ) قيلَ : الصَّلاةُ مِن الملائِكَةِ : ( الاسْتِغْفارُ ) والدُّعاءُ ؛ ومنه : *!صَلَّتْ عليه الملائِكَةُ عَشْراً ، أَي اسْتَغْفَرَتْ ؛ وقد يكونُ مِن غيرِ الملائِكَةِ ؛ ومنه حديثُ سَوْدَةَ : ( إذا مُتْنا *!صَلَّى لنا عُثْمانُ بنُ مَظْعون ) ، أَي اسْتَغْفَرَ وكانَ قَدْ ماتَ يومئذٍ .
( و ) قيلَ : *!الصَّلاةُ ( حُسْنُ الثِّناءِ مِن اللَّهِ ، عزَّ وجَلَّ ، على رَسُولِه صلى الله عليه وسلم ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿أُولئِكَ عليهم *!صَلَواتٌ مِن ربِّهم ورَحْمةٌ﴾ .
( و ) *!الصَّلاةُ : ( عِبادَةٌ فيها رُكوعٌ وسُجودٌ ) ، وهذه العِبادَةُ لم تَنْفَكّ شَرِيعَةً عنها وإنِ اخْتَلَفَتْ صُورُها بحَسَبٍ شَرْع فشَرْع ، ولذلكَ قالَ ، عزَّ وجلَّ : ﴿إِنَّ *!الصَّلاةَ كانتْ على المُؤْمنين كتاباً مَوْقوتاً﴾ ؛ قالَهُ الراغبُ .
قالَ شيْخُنا : وهذه حقيقَةٌ شَرْعيَّةٌ لا دَلالَةَ لكَلامِ العَرَبِ عليها إلاَّ من حيثُ اشْتِمالِها على الدُّعاءِ الذي هو أَصْلُ مَعْناها .
وفي كَلامِ الشَّهاب ما يَقْتَضِي أنَّ الصَّلاةَ الشَّرْعيَّة حَقيقةٌ مَعْروفَةٌ للعَرَبِ .
وفي المزهر : أنَّها مِن الكَلماتِ الإسْلامِيَّةِ ، وفي الكُلِّ نَظَرٌ ، انتَهَى .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : سُمِّيَت ببعضِ أجزائِها الذي هو الدُّعاءُ .
وفي المِصْباح : لاشْتِمالِها على الدُّعاءِ .
وقالَ الرَّاغبُ : سُمِّيَت هذه العِبادَةُ بها كتَسْمِيةِ الشيءِ باسْمِ بعضِ ما يَتَضمَّنه .

قالَ صاحِبُ المِصْباح : وهل سبيله النَّقْل حتى تكونَ الصَّلاةُ حَقيقَةً شَرْعيَّةً في هذه الأَفْعالِ مجازاً لُغويّاً في الدُّعاءِ ، لأنَّ النَّقْلَ في اللُّغاتِ كالنَّسخ في الأحْكام ، أَو يقالُ اسْتِعْمالُ اللَّفْظِ في المَنْقولِ إليه مَجازٌ راجِحٌ ، وفي المَنْقولِ عنه حَقيقَةٌ مَرْجوحَةٌ فيه خِلافٌ بينَ أَهْلِ الأُصُولِ . وقيلَ : الصَّلاةُ في اللغةِ مُشْتركةٌ بينَ الدُّعاءِ والتَّعْظيمِ والرَّحْمة والبَرَكةِ ؛ ومنه : ( اللهُمَّ *!صلِّ على آلِ أَبي أَوْفَى ) ، أَي بارِكْ عَلَيهم أَوِ ارْحَمْهم ؛ وعلى هذا فلا يكونُ قَوْله : *!يُصَلُّون على النبيِّ ، مُشْتركاً بينَ مَعْنَيَيْن بل مُفْرد في مَعْنىً واحِدٍ وهو التَّعْظِيم ، انتَهَى .
ونقلَ المَناوِي عن الرَّازِي ما نَصّه : *!الصَّلاةُ عنْدَ المُعْتزلةِ من الأسماءِ الشَّرْعِيَّةِ ، وعنْدَ أَصْحابِنا مِن المَجازاتِ المَشْهورَةِ لغة مِن إطْلاقِ اسْم الجُزءِ على الكُلِّ ، فلما كانت مُشْتملةً على الدُّعاءِ أُطْلِقَ اسْمُ الدُّعاءِ عليها مَجازاً ؛ قالَ : فإن كانَ مراد المُعْتزلةِ من كَوْنها اسماً شَرْعيّاً هذا فهو حَقٌّ ، وإن أَرادُوا أنَّ الشَّرْعَ ارْتَجَلَ هذه اللَّفْظَةَ فذلك يُنافِيهِ قوْلُه تعالى : ﴿إنَّا أَنْزَلْناه قُرْآناً عربياً﴾ .
وفي الصِّحاحِ : *!الصَّلاةُ واحِدَةُ *!الصَّلَواتِ المَفْرُوضَة ؛ وهو ( اسْمٌ يُوضَعُ مَوضِعَ المَصْدَرِ .
( وصَلَّى *!صَلاةً ) ، و ( لا ) يقالُ : *!صَلَّى ( *!تَصْلِيةً ) ، أَي ( دَعا ) .
قالَ شيْخُنا : ولهَجَ به السَّعْدُ في التَّلْويحِ وغيرِهِ ، وقالَهُ السيِّدُ وجماعَةٌ تقليداً ، وتَبِعَهم أَبو عبدِ اللَّهِ الحطاب أَوَّل شَرْح المُخْتَصر ، وبالَغَ عن الكناني أنَّ اسْتِعْمالَهُ يكونُ كُفْراً ، وذلكَ كُلّه باطِلٌ يردُّه القِياسُ والسّماعُ ؛ أَمَّا القِياسُ فقاعِدَةُ التَّفْعلة من كلِّ

فعْلٍ على فعل مُعْتَل اللامِ مُضَعّفاً كزَكَّى تَزْكِيةً ورَوَّى تَرْوِيةً ، وما لا يُحْصَرُ ؛ ونقلَهُ الزوزني في مَصادِرِهِ .
وأَمَّا السّماعُ فأَنْشَدُوا من الشِّعْر القديم :
تَرَكْتُ المدامَ وعَزْف القيان
وأَدْمَنْتُ *!تَصْلِية وابْتِهالاوقد وَسَّع الكَلام في ذلكَ الشَّهاب في مَواضِعَ مِن شَرْح الشفاءِ والعنِايَةِ ، وهذا خُلاصَةُ ما هناكَ ، انتَهَى .
( و ) *!صَلَّى ( الفَرَسُ ) *!تَصْلِيةً : ( تَلا السَّابِقَ ) .
وفي الصِّحاحِ : إذا جاءَ *!مُصَلِّياً ، وهو الذي يَتْلو السابِقَ لأنَّ رأْسَه عنْدَ *!صَلا الفَرَسِ السابِقِ ، انتَهَى .
وفي الحديثِ : ( سَبَقَ رَسُولُ الله *!صلى الله عليه وسلم *!وصَلَّى أَبو بكْرٍ وثَلَّثَ عُمَر وخَبَطَتْنا فِتْنةٌ فما شاءَ اللَّهُ ) ، وأَصْلُه في الخَيْل فالسابِقُ الأوَّل *!والمُصَلِّي الثاني .
قالَ أَبو عبيدٍ : ولم أَسْمَعْ في سَوابِقِ الخَيْلِ ممَّنْ يوثَقُ بعِلْمِه أَسْماء لشيءٍ منها إلاَّ الثانيَ والسُّكَيْتَ ، وما سِوى ذَينِكَ إنَّما يقالُ الثَّالثُ والَّرابعُ إلى التَّاسع .
( و ) *!صَلَّى ( الحِمارُ أُتُنَه ) *!تَصْلِيةً : ( طَرَدَها وقَحَّمَها الطَّريقَ ) ؛ نقلَهُ الصَّاغاني .
( *!والصَّلَواتُ : كَنائِسُ اليَهُودِ ) ؛ هذا تَفْسيرُ ابنِ عبَّاس ؛ قالَهُ ابنُ جنِّي ، سُمِّيت بذلكَ لكَوْنِها مَواضِع عِبادَتِهم ، لعنوا ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وبَيَعٌ *!وصَلَواتٌ ومَساجِدُ﴾ .
( و ) قيلَ : ( أَصْلُه بالعِبْرانِيَّةِ *!صَلُوتَا ) ، بفتْحِ الصِّادِ والتَّاءِ الفَوْقيةِ .
قالَ ابنُ جنِّي في المُحْتَسب : وقَرَأَهُ الجَحْدرِي بخلافٍ ﴿*!وصُلُوتٌ﴾ ، بالضَّمِّ ، ورُوِي عنه : ﴿*!وصِلْواتٌ﴾ بكَسْرٍ فسكونٍ بالتاءِ

فيهما ؛ وقَرَأَ ﴿*!وصَلَوث﴾ أَبو العالِيَة بخلافٍ والحجَّاجُ بنُ يوسُفَ بخلافٍ والكَلْبي وقرأ ﴿وصلوب﴾ الحجاج ، ورُوِيَتْ عن الجَحدرِي وقَرَأَ ﴿*!وصْلْواتٌ﴾ بضمِّ فسكون جَعْفَر بنُ محمدٍ وقَرَأَ ﴿*!وصلوثا﴾ مجاهد ، وقَرَأَ ﴿*!وصُلَواث﴾ بضمِّ ففَتْح الجَحْدرِي والكَلْبي بخِلافٍ ، وقَرَأَ ﴿*!وصلويثا﴾ . وأَقْوى القِرَاآتِ في هذا الحَرْف ما عليه العامَّةُ وهو ﴿*!وصَلَواتٌ﴾ ، ويلِي ذلكَ *!وصُلُوَاتٌ *!وصُلْوَاتٌ *!وصِلْوَاتٌ ، وأَمَّا بَقِيَّةُ القِرَاآت فيه ، فتَحْريفٌ وتَشَبُّثٌ باللغةِ السِّرْيانيَّةِ واليَهُوديَّةِ ، وذلكَ أَنَّ الصَّلاةَ عنْدَنا من الواوِ لكَوْنِها من *!الصَّلَوَيْنِ وكَوْن جَمْعها *!صَلَواتٌ كقِناةٍ وقَنَواتٍ ، وأَمَّا *!صُلُوَاتٌ *!وصُلْوَاتٌ فجمْعُ *!صُلْوَةٍ وإنْ كانتْ غَيْرَ مُسْتَعْملَةٍ ونَظِيرُها حُجْرةٍ وحُجُراتٍ ؛ وأَمَّا *!صَلَوات فكأنَّه جَمْعُ *!صَلْوة كرشْوَةٍ ورَشَواتٍ ، وهي أَيْضاً مقدَّرَةٌ غَيْر مُسْتَعْملةٍ ؛ قالَ : ومَعْنَى *!صَلَوات هنا المَساجِد ، وهي على حذْفِ المُضافِ ، أَي مَوَاضِع *!الصلواتِ ؛ قالَ أَبو حاتِمٍ : ضاقَتْ صُدُورُهم لمَّا سَمِعُوا لَهُدِّمَتْ *!صَلَواتٌ فعَدَلوا إلى بَقِيَّةِ القِرَاءاتِ ؛ وقالَ الكَلْبي : *!صُلُوثٌ : مساجد اليهود ؛ وقالَ الجحدرِي : صلوث مساجد النَّصارَى ؛ وقالَ قُطْرب : صلوث ، بالثاءِ ، بَعْض بُيوتِ النَّصارَى ؛ قالَ : *!والصُلُوثُ الصَّوامِعُ الصِّغارُ لم يُسْمَع لها بواحِدٍ . انتَهَى .
وقد ذَكَرْنا شيئاً من ذلكَ في حَرْفِ الثاءِ المُثَلَّثَةِ ، ويظهرُ ممَّا قدَّمْناه ما في سِياقِ المصنِّفِ من القُصُورِ :
تذنيب
الذي عُرِفَ مِن سِياقِ الجَوْهرِي المصنِّف أنَّ *!الصَّلاةَ واوِيَّةٌ مأْخوذَةٌ من *!صَلَّى إذا دَعا ، وهو اسْمٌ

وُضِعَ مَوْضِعَ المَصْدَرِ ؛ وهناكَ وُجُوهٌ أُخَرُ تَرَكَها المصنِّفُ فاحْتَاجَ أنَّنا نُنبِّه عليها ، فقيلَ : إنَّها مِن الصَّلَوَيْن وهُما مُكْتَنِفا ذَنَبِ الفَرَسِ وغيرِهِ ممَّا يَجْرِي مجْرَى ذلكَ ، وهو رأْيُ أَبي عليَ ؛ قالَ : واشْتِقاقُه منه أَنَّ تَحْريكَ الصَّلَوَيْن أَوَّلُ ما يظهرُ مِن أَفْعالِ الصَّلاة فأمَّا الاسْتِفْتاح ونَحْوه مِن القِراءَةِ والقِيامِ فأَمْرٌ لا يَظْهرُ ولا يخصّ ما ظَهَرَ منه الصَّلاة لكن الرُّكُوع أَوَّل ما يظهرُ مِن أَفْعالِ المُصَلِّي ؛ هكذا نقلَهُ عنه ابنُ جنِّي في المُحْتَسب . وقيلَ : إنَّ الأصْلَ في *!الصَّلاةِ اللُّزُوم ، *!صَلِيَ *!واصْطَلَى إذا لَزِمَ ، وهي مِن أَعْظَم الفَرْض الذي أُمِرَ بلُزومِه ؛ وهذا قوْلُ الزجَّاج . وقيلَ : إنَّ أَصْلَها في اللَّغَةِ التَّعْظيم ، وسُمِّيَت هذه العِبادَةُ *!صَلاةً لمَا فيها مِن تَعْظيمِ الرّبِّ ، جلَّ وعزَّ ؛ وهذا القَوْلُ نقلَهُ ابنُ الأثيرِ في النِّهايةِ . وقيلَ : إنَّها مِن *!صَلَّيْتُ العُودَ بالنارِ إذا لَيَّنْتُه ، لأنَّ *!المُصَلِّي يَلِينُ بالخُشُوعِ ؛ وهذا قولُ ابنِ فارِسَ صاحِب المُجْمل نقلَهُ صاحِب المِصْباح ؛ على هذا القَوْلِ وكذا قَوْل الزجَّاج السَّابق هي يائيَّةٌ لا واوِيَّةٌ . وقيلَ : هي مِن *!الصَّلْي ، ومَعْنى صَلّى الرَّجُل أَزَالَ عن نَفْسِه ، بهذه العِبادَةِ ، الصَّلى الذي هو نارُ اللَّهِ المُوَقَدَةُ ، وبناءُ *!صَلّى كبِناءِ مَرَّض وقَرَّد لإزالَةِ المَرَضِ والقرادِ ؛ وهذا القَوْلُ ذَكَرَه الرَّاغبُ في المُفْرداتِ لبعضِهم ، وعلى هذا القَوْل أَيْضاً فهي يائيَّةٌ . وقالَ الفَخْرُ الرَّازي : اخْتُلِفَ في وَجْه تَسْمِيتِها على أَقْوالٍ والأَقْربُ أنَّها مأَخوذَةٌ مِن الدُّعاءِ ، إذ لا *!صَلاةَ إلاَّ وفيها الدُّعاء وما يَجْرِي مجراهُ .
فائدة
قَوْلُنا : اللَّهُمَّ *!صَلِّ على

محمدٍ ، مَعْناه عَظِّمْه في الدُّنيا بإعْلاءِ ذِكْره وإظْهار دَعْوتِه وإبْقاءِ شَرِيعَتِه ، وفي الآخِرَةِ بتَشْفِيعِه في أُمَّتِه وتَضْعيفِ أَجْرِه ومَثُوبتِه ؛ وقيلَ : المَعْنى لمَّا أَمَّرَنا اللَّهُ عزَّ وجلَّ ، *!بالصَّلاةِ عليه ولم نَبْلغْ قَدْرَ الواجِبِ من ذلكَ أَحَلْناه على اللَّهِ : اللهُمَّ *!صَلِّ أَنْت على محمدٍ لأنَّكَ أَعْلَم بما يليقُ به . وقالَ بعضُ العارِفِين : *!الصَّلاةُ عليه صلى الله عليه وسلم جُعِلَتْ وَسِيلَة للتَّقرُّبِ منه ، كما جُعِلَتْ هَدايا الفُقراءِ إلى الأُمراء وَسائِل ليَتَقرَّبوا بها إليهم وليَعُودَ نَفْعُها إليهم ، إذ هو صلى الله عليه وسلم بَعْد صَلاةِ اللَّهِ عليه لا يَحْتاجُ إلى أَحَدٍ ، وإنَّما شُرِّعَتْ تعبُّداً للَّهِ وقرْبةً إليه ووَسِيلةً للتَّقرُّبِ إلى الجنابِ المَنِيعِ ومَقامِه الرَّفِيعِ ، وحَقِيقَتها منه إليه إذ ما *!صَلَّى على محمدٍ إلاَّ محمدٌ صلى الله عليه وسلم لأنَّها صَدَرَتْ منهم بأَمْرِهِ مِن صُورَةِ اسْمِه ، انتَهَى .
وقد اخْتُلِفَ في هذا الدُّعاءِ هل يَجوزُ إطْلاقُه على غَيْر النبيِّ أَمْ لا ؟ والصَّحِيحُ أنَّه خاص به ، فلا يقالُ لغيرِهِ .
وقالَ الخطابي : الصَّلاةُ التي بمَعْنى التَّعْظِيم والتَّكْريمِ لا تقالُ لغيرِهِ ؛ ومنه : اللهُمَّ صَلِّ على آلِ أَبي أَوفى ؛ وقيلَ فيه : إنَّه خاصٌّ به ، ولكنَّه هو آثَرَ به غَيْرَه ، فأَمَّا سِواهُ فلا يَجوزُ له أنْ يخصَّ به أَحَداً .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المُصَلَّى ، كمعَلَّى : يُطْلَقُ على موضِعِ *!الصَّلاةِ وعلى الدُّعاءِ وعلى الصَّلاةِ ، وقوْلُه تعالى : ﴿واتَّخَذُوا مِن مقامِ إبراهيمَ *!مُصَلَّى﴾ ، يَحْتَمِلُ أَحَدَ هذه المَعانِي .
وأَيْضاً : موضِعٌ بالمدينَةِ .
وبَنُو *!المُصَلى ، على صيغَةِ اسْم الفاعِل : بُطَيْنٌ بمِصْر .
وأَبو بكْرٍ محمدُ بنُ محمدِ بنِ

عبدِ الحميدِ البَلخيُّ كانَ يقالُ له *!الصلواتي ، لأنَّ أَحَدَ أَجْدادِهِ كانَ يُكْثرُ *!الصَّلاةَ ، أَو الصَّلاةَ على النبيِّ صلى الله عليه وسلم رَوَى عنه ابنُ السّمعاني .
وجِئْتُ في *!أَصَلائِهم : أَي أَدْبارِهم .
*!وصَلَتِ الفَرَسُ : اسْتَرْخَى *!صَلَواها ، مثْلُ *!أَصْلَتْ *!وصَليَتْ ؛ عن الزجَّاج .

### Türkçe

: ( ve ( *!**الصَّلاَ**: bizden ve dört ayaklı her birinden sırtın ortasıdır.
( ve denildi ki: ( iki kalçadan aşağı inen şey; yahut **الجاعِرَة** ile kuyruk arasındaki boşluk; yahut kuyruğun sağından ve solundan olan şey; ve ikisi **صَلَوانِ**’dır), hareke ile; sonuncusunu Cevherî nakletmiştir.

Zeccâc dedi ki: **الصَّلَوان** deveden ve başkasından kuyruğun iki yanıdır; ve insandan iki uyluğun ilk birleşme yeridir; sanki ikisi hakikatte **العُصْعُص**’un iki yanıdır; (çoğulu **صَلَواتٌ**), hareke ile, (ve **أصْلاءٌ**.

( ve **وصَلَوْتُهُ**: **صَلاهُ**’unu isabet ettirdim) yahut onu vurdum; bu Hüzeyl’in lügatidir; başkaları **صَلَيْته** (ي ile) der, ve o nadirdir; bunu İbn Sîde söylemiştir.

( ve at **أَصْلَتِ**: **صَلاها** gevşedi); Sıhâh’ta: **صَلَواها**; (doğurmasının yakınlığından dolayı).

Tehzîb’de: **أَصْلَتِ** deve, o hâlde o **مُصْلِيةٌ**’dir: yavrusu **صَلاها**’sına düştüğü ve doğurması yaklaştığı zaman; (**كصَلِيَتْ**) **عَلِمَ** haddinden; ve bu Ferrâ’dandır.

( ve **الصَّلاةُ**): vezninde ve mânasında ihtilâf edilmiştir;
Veznine gelince: denildi ki: fâ‘ale’dir, hareke ile; ve o zâhir meşhurdur; ve denildi ki sükûn ile; o hâlde aynın harekesi lâm’dan nakledilmiş olur; bunu şeyhimiz söylemiştir;
Mânasına gelince: denildi ki: (dua), ve o mânalarının aslıdır; ve Cevherî tercümeyi onunla başlatmıştır; ve ondan O’nun, yüce olan, sözü: ﴿**وصَلِّ عَلَيْهم**﴾, yani onlar için dua et.
Denilir: falana **صَلَّى** etti, onun için dua ettiği ve onu tezkiye ettiği zaman; ve ondan A‘şâ’nın sözü:
**وصَلَّى على دَنِّها وارْتَسَمْ** yani ona, ekşimeye ve bozulmaya diye dua etti.
Hadiste: (ve eğer oruçlu ise

**فليُصَلِّ**), yani bereket ve hayır ile dua etsin.
Ve her dua eden **مُصَلَ**’dır.

( ve ) İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الصَّلاةُ** Allah’tan (rahmet)tir; ve ondan: ﴿o ki **يُصَلِّي عَلَيْكم**﴾, yani rahmet eder.
( ve ) denildi ki: meleklerden **الصَّلاةُ**: (istiğfar) ve duadır; ve ondan: melekler ona on defa **صَلَّتْ** etti, yani istiğfar ettiler; ve meleklerden başkasından da olabilir; ve ondan Sevde hadisi: (öldüğümüzde bize **صَلَّى** edecek Osman b. Maz‘ûn), yani istiğfar edecek; ve o gün ölmüş idi.
( ve ) denildi ki: **الصَّلاةُ** (Allah’tan, عزّ وجلّ, Resûlü üzerine güzel sena)dır; ve ondan O’nun sözü: ﴿işte onlar, Rablerinden **صَلَواتٌ** ve rahmet üzerinedir﴾.
( ve ) **الصَّلاةُ**: (içinde rükû ve secde bulunan bir ibadet)tir; ve bu ibadet, suretleri şeriatten şeriata göre farklılaşsa da, ondan bir şeriat olarak ayrılmamıştır; ve bunun için, عزّ وجلّ, dedi: ﴿şüphesiz **الصَّلاةَ** müminler üzerine vakitli bir kitap olmuştur﴾; bunu Râgıb söylemiştir.

Şeyhimiz dedi ki: ve bu, şer‘î bir hakikattir; Arapların sözünün ona delâleti yoktur, ancak mânasının aslı olan dua’yı ihtiva etmesi bakımından.
Şihâb’ın sözünde, şer‘î namazın Araplarca bilinen bir hakikat olmasını gerektiren şey vardır.
Müzhir’de: onun İslâmî kelimelerden olduğu; ve hepsinde nazar vardır; bitti.
İbnü’l-Esîr dedi ki: dua olan bazı cüzleriyle isimlendirildi.
Misbâh’ta: dua’yı ihtiva etmesinden dolayı.
Râgıb dedi ki: bu ibadet, içinde barındırdıklarının bazısının adıyla şeyin adlandırılması gibi onunla adlandırıldı.

Misbâh’ın sahibi dedi ki: onun yolu nakil midir ki **الصَّلاةُ** bu fiillerde şer‘î bir hakikat, dua’da lugavî bir mecaz olsun; çünkü dillerde nakil, hükümlerde nesih gibidir; yahut denilir: lafzın nakledilene kullanımı râcih bir mecazdır, nakledilenden ise onda mercûh bir hakikattir; onda usûl ehli arasında ihtilâf vardır. Ve denildi ki: lugatte **الصَّلاةُ**, dua ile ta‘zîm ve rahmet ve bereket arasında müşterektir; ve ondan: (Allah’ım, **صلِّ** Ebû Evfâ âline), yani onlara bereket ver yahut onlara rahmet et; buna göre onun sözü: **يُصَلُّون** peygamber üzerine, iki mânâ arasında müşterek değil, bilakis tek bir mânâda müfreddir; ve o ta‘zîmdir; bitti.

Menâvî, Râzî’den nassını nakletti: **الصَّلاةُ** Mu‘tezile yanında şer‘î isimlerdendir; ashabımız yanında ise, cüz’ün adını küll’e ıtlak etmekten lugatte meşhur mecazlardandır; dua’yı ihtiva ettiğinden, dua adı ona mecaz olarak ıtlak edildi; dedi ki: eğer Mu‘tezile’nin onun şer‘î isim oluşundan muradı bu ise, o haktır; eğer şeriatın bu lafzı irtical ettiğini murad ettilerse, bu, O’nun sözüne aykırıdır: ﴿şüphesiz biz onu Arapça bir Kur’ân olarak indirdik﴾.

Sıhâh’ta: **الصَّلاةُ**, farz **الصَّلَواتِ**’ın biridir; ve o (masdarın yerine konulan bir isim)dir.
( ve **صَلَّى صَلاةً**), ve (hayır) denilmez: **صَلَّى تَصْلِيةً**, yani (dua etti).
Şeyhimiz dedi ki: Sa‘d, Telvîh’te ve başkasında onunla lehce etti; ve seyyid ve bir cemaat takliden onu söyledi; ve onları Ebû Abdillâh el-Hattâb, Muhtasar şerhinin evvelinde tâbi oldu; ve Kenânî’den, onun kullanımının küfür olacağını mübalağa ile nakletti; ve bunların hepsi bâtıldır; kıyas ve semâ‘ onu reddeder; kıyasa gelince: her birinden tef‘ile kaidesi…

**فَعْلٍ** vezninde, lâm’ı illetli olan ve şeddeli kılınmış **فعل** üzerine; **زَكَّى**’nın masdarı **تَزْكِيةً** ve **رَوَّى**’nın masdarı **تَرْوِيةً** gibi; ve sayılıp kuşatılamayan (şeyler). Onu, **الزوزني** masdarlarında nakletti.

İşitmeye (semâ‘a) gelince: eski şiirden inşâd ettiler:

Şarabı ve çalgıcı câriyelerin çalmasını terk ettim
Ve **تَصْلِية** ve **ابْتِهال**’e müdâvim oldum

Ve bu hususta sözü, **الشَّهاب** **شَرْح الشفاءِ** ve **العنِايَةِ**’den yerlerde genişletmiştir; ve bu, oradakinin özeti olup; bitti.

( Ve ) **صَلَّى** (at) **تَصْلِيةً**: (öndekini tâkip etti).

**الصِّحاح**’ta: **مُصَلِّياً** olarak geldiği zaman; o, öndekini tâkip edendir; çünkü başı, öndeki atın **صَلا**’sı yanında olur; bitti.

Hadiste: (Allah’ın Resûlü **صلى الله عليه وسلم** birinci geldi; Ebû Bekir **وصَلَّى**; Ömer üçüncü oldu; ve bizi bir fitne çarptı; artık Allah’ın dilediği (oldu)) ; aslı atlar hakkındadır: birinci gelen öndeki, **والمُصَلِّي** ikinci.

Ebû Ubeyd dedi: Güvenilir ilim sahibi kimselerden, at yarışlarında bunlardan bir şey için ikinci ve **السُّكَيْتَ** dışında isimler işitmedim; bunun dışındakine ancak üçüncü ve dördüncü denir, dokuzuncuya kadar.

( Ve ) **صَلَّى** (eşek, dişisini) **تَصْلِيةً**: (onu sürdü ve onu yola zorla soktu); **الصَّاغاني** onu nakletti.

( **والصَّلَواتُ**: Yahudilerin kiliseleri )؛ bu, İbn Abbâs’ın tefsiridir; İbn Cinnî söyledi: onların ibadet yerleri olmaları sebebiyle böyle adlandırıldı; lânetlendiler; bundan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وبَيَعٌ وصَلَواتٌ ومَساجِدُ**﴾.

( Ve ) denildi: (aslı İbrânîcede **صَلُوتَا**’dır), **الصِّاد**’ın ve üstteki **التَّاءِ**’nin fethiyle.

İbn Cinnî **المُحْتَسب**’te dedi: **الجَحْدرِي** onu ihtilâflı olarak ﴿**وصُلُوتٌ**﴾ diye okudu, zamme ile; ondan rivayet edildi: ﴿**وصِلْواتٌ**﴾ kesre sonra sükûn ile, ikisinde de **التَّاءِ** ile; ve ﴿**وصَلَوث**﴾’u Ebû’l-Âliye ihtilâflı olarak okudu, ve Haccâc b. Yûsuf ihtilâflı olarak, ve **الكَلْبي**; ve Haccâc ﴿وصلوب﴾ okudu; **الجَحدرِي**’den rivayet edildi; ve ﴿**وصْلْواتٌ**﴾’u Ca‘fer b. Muhammed zamme sonra sükûn ile okudu; ve ﴿**وصلوثا**﴾’yı Mücâhid okudu; ve ﴿**وصُلَواث**﴾’ı **الجَحْدرِي** ve **الكَلْبي** ihtilâflı olarak zamme sonra fetha ile okudu; ve ﴿**وصلويثا**﴾ okudu. Bu harfte kıraatlerin en kuvvetlisi, umumun üzerinde olduğu ﴿**وصَلَواتٌ**﴾’tır; onu **وصُلُوَاتٌ** **وصُلْوَاتٌ** **وصِلْوَاتٌ** tâkip eder. Bu hususta geri kalan kıraatler ise tahrif ve Süryânî ve Yahudi diliyle tutunmadır; çünkü namaz bizde vâv’dandır; **الصَّلَوَيْنِ**’den olması ve cem‘inin **صَلَواتٌ** olması sebebiyle; **قِناةٍ** ve **قَنَواتٍ** gibi. **صُلُوَاتٌ** ve **وصُلْوَاتٌ** ise, kullanılmamış olsa da **صُلْوَةٍ**’nin cem‘idir; benzeri **حُجْرةٍ** ve **حُجُراتٍ**’tır. **صَلَوات** ise sanki **صَلْوة**’nin cem‘idir; **رشْوَةٍ** ve **رَشَواتٍ** gibi; o da ayrıca takdir edilmiş, kullanılmamıştır. Dedi: Burada **صَلَوات**’ın mânası mescitlerdir; muzâfın hazfi üzeredir; yani **الصلواتِ**’ın yerleri. Ebû Hâtim dedi: ﴿**لَهُدِّمَتْ صَلَواتٌ**﴾ işittiklerinde göğüsleri daraldı da, kıraatlerin geri kalanına yöneldiler. **الكَلْبي** dedi: **صُلُوثٌ**: Yahudilerin mescitleri. **الجحدرِي** dedi: صلوث, Hristiyanların mescitleri. **قُطْرب** dedi: صلوث, **الثاء** ile, Hristiyanların bazı evleridir. Dedi: **والصُلُوثُ** küçük **الصَّوامِعُ**’dır; onun için tekil işitilmemiştir. Bitti.

Biz, bunun bir kısmını **الثاءِ المُثَلَّثَةِ** harfinde zikrettik; ve sunduklarımızdan, musannifin siyakındaki kusur görünür:

Taznîb
**الجَوْهرِي** musannifin siyakından bilinen şudur ki **الصَّلاةَ** vâvîdir; **صَلَّى**’dan, “dua etti” mânasında, alınmıştır; ve o, masdarın yerine konmuş bir isimdir. Orada, musannifin terk ettiği başka vecihler vardır; bu sebeple onları tenbih etmemiz gerekti; şöyle denildi: O, **الصَّلَوَيْن**’dendir; ikisi, atın kuyruğunu ve bunun yürüdüğü yolda yürüyen başkasının kuyruğunu kuşatan (iki yan)dır; bu, Ebû Ali’nin görüşüdür. Dedi: Ondan iştikakı şundandır ki **الصَّلَوَيْن**’in hareketi, namaz fiillerinden görünen ilk şeydir; açılış (istiftâh) ve benzeri kıraat ve kıyam ise görünmeyen bir iştir ve namazdan görünen şeye mahsus değildir; lâkin rükû, namaz kılanın fiillerinden görünen ilk şeydir; İbn Cinnî onu **المُحْتَسب**’te ondan böyle nakletti. Ve denildi: **الصَّلاةِ**’nin aslı lüzûmdur; **صَلِيَ** ve **واصْطَلَى** “lâzım oldu” (devam etti) demektir; ve o, lüzûmu emredilen farzın en büyüğündendir; bu, **الزجَّاج**’ın sözüdür. Ve denildi: Onun aslı dilde ta‘zîmdir; bu ibadet, Rabbin ta‘zîmi bulunduğu için **صَلاةً** diye adlandırıldı; celâl ve izzet sahibi; bu sözü İbnü’l-Esîr **النِّهايةِ**’de nakletti. Ve denildi: O, “odunu ateşle yumuşattım” mânasında **صَلَّيْتُ العُودَ بالنارِ**’dandır; çünkü **المُصَلِّي** huşû ile yumuşar; bu, **المُجْمل** sahibi İbn Fâris’in sözüdür; **المِصْباح** sahibi onu nakletti; bu görüşe göre ve önceki **الزجَّاج** sözü gibi, o yâîdir, vâvî değildir. Ve denildi: O, **الصَّلْي**’dendir; “adam namaz kıldı” mânası: bu ibadetle, Allah’ın tutuşturulmuş ateşi olan **الصَّلى**’yı kendinden giderdi; ve **صَلّى**’nın binası, hastalığı ve kene(yi) gidermek için **مَرَّض** ve **قَرَّد** binası gibidir; bu sözü **الرَّاغبُ** **المُفْرداتِ**’te bazılarından zikretti; bu görüşe göre de o yâîdir. **الفَخْرُ الرَّازي** dedi: Adlandırılmasının vechi hakkında sözler ihtilâf etti; en yakın olan, onun duadan alınmış olmasıdır; zira içinde dua ve onun yürüdüğü yolda olan şey bulunmaksızın **صَلاةَ** yoktur.

Fâide
Sözümüz: اللَّهُمَّ **صَلِّ** على

Muhammed’in; mânâsı: onu dünyada, zikrini yükseltmek, davetini ortaya koymak ve şeriatini bâkî kılmak suretiyle yücelt; âhirette ise ümmeti hakkında onun şefaatini (kabul ettirmek) ve onun ecrini ve sevabını kat kat yapmakla (yücelt); denildi ki: mânâ, Allah عزّ وجلّ bize ona **الصَّلاةِ** (salât) etmeyi emrettiğinde ve biz bunun vâcip olan miktarının kadrine ulaşamadığımızda, onu Allah’a havale ettik: “Allah’ım, sen Muhammed’e **صَلِّ** (salât et); çünkü ona lâyık olanı sen daha iyi bilirsin.” Bazı ârifler dedi ki: ona **الصَّلاةُ** (salât) — صلى الله عليه وسلم — ondan yakınlık kazanmanın bir vesilesi kılındı; tıpkı fakirlerin emirlere hediyelerinin, onlarla kendilerine yaklaşsınlar ve faydası kendilerine dönsün diye vesileler kılınması gibi; zira o — صلى الله عليه وسلم — Allah’ın ona salâtından sonra hiç kimseye muhtaç değildir; ancak o, Allah’a kulluk olarak, O’na bir قربه (yakınlık) olarak, yüce ve erişilmez huzura ve onun yüksek makamına yaklaşmanın bir vesilesi olarak teşrî‘ kılındı; onun hakikati ondan ona (dönüktür); çünkü Muhammed’e **صَلَّى** (salât etti) denildiğinde, ancak Muhammed — صلى الله عليه وسلم — (salât etmiş olur); çünkü o (salât), onlardan onun emriyle, onun isminin sûreti üzerinden sâdır olmuştur. Bitti.

Bu duada, peygamberden başkasına onu إطلاق etmek (kullanmak) câiz midir, değil midir diye ihtilâf edildi; sahih olan, onun ona mahsus olduğudur; dolayısıyla başkasına söylenmez.

Hattâbî dedi ki: ta‘zîm ve tekrîm mânâsındaki **الصَّلاةُ** (salât) ondan başkasına söylenmez; bundan (şu) vardır: “Allah’ım, Ebû Evfâ’nın âline salât et”; bunun hakkında denildi ki: o ona mahsustur; fakat o, onunla başkasını tercih etti; onun dışındakine gelince, onunla herhangi birini tahsis etmesi câiz değildir.

Ona istidrâk edilenlerdendir:
**المُصَلَّى** (muṣallâ), **مُعَلَّى** gibi: **الصَّلاةِ** (salât) yerinin, duanın ve salâtın üzerine إطلاق olunur; ve O’nun تعالى sözü: ﴿İbrâhîm’in makamından bir **مُصَلَّى** edindiler﴾ bu mânâlardan birini ihtimâl eder.

Yine: Medine’de bir yerdir.

**المُصَلى** oğulları, ism-i fâil sigası üzere: Mısır’da bir بُطَيْنٌ (butayn)dır.

Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b.
Abdülhamîd el-Belhî’ye **الصلواتي** denirdi; çünkü atalarından biri **الصَّلاةَ** (salâtı) yahut peygambere **الصَّلاةَ** (salâtı) — صلى الله عليه وسلم — çokça yapardı; ondan İbnü’s-Sem‘ânî rivayet etti.

Onların **أَصَلائِهم**’inde geldim: yani arkaları (kıçları)nda.

At **وصَلَتِ**: onun **صَلَواها**’sı gevşedi; **أَصْلَتْ** ve **وصَليَتْ** gibi; Zecçâc’dan.
