# صلي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%84%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صلي

: ( ى ( *!صَلَى اللَّحْمَ ) وغيرَهُ بالنارِ

( *!يَصْلِيه *!صَلْياً ) : إذا ( شَواهُ ) ، فهو *!مَصْلِيٌّ كَمرميَ ؛ ومنه الحديثُ : ( أُتِيَ بشاةٍ *!مَصْلِيَّةٍ ، أَي مَشْوِيَّةٍ ) .
وفي الأساسِ : أَطْيَبُ مُضْغةٍ صَيْحانِيَّةٌ مَصْلِيَّةٌ ، أَي مُشَمَّسَةٌ .
( أَو ) *!صَلاهُ : ( أَلْقاهُ في النَّارِ للإحْراقِ ، *!كأصْلاهُ *!وصَلاَّهُ ) *!تَصْلِيةً ؛ وقُرِىءَ : ﴿*!وَيُصَلَّى سَعِيراً﴾ : بالتَّشْديدِ ؛ وقال الشاعرُ :
أَلاَ يَا اسْلَمِي يا هِنْدُ هِنْدَ بَني بَدْر
تَحِيَّةَ مَنْ *!صَلَّى فُؤَادَكِ بالجَمْرِأَرادَ : أنَّه قَتَل فأَحْرَقَ فُؤَادَها بالحُزْنِ عليهم .
وقراءَةُ التَّشْديدِ هذه نُسِبَتْ إلى عليِّ ، رضِيَ اللّهُ عنه ؛ وكان الكِسائي يَقْرأُ بها ، وليسَ مِن الشَّيء بل هو مِن إلْقائِكَ اللّحْم في النارِ .
وشاهِدُ *!صَلَّى ، مُشَدَّداً ، قوْلُه تعالى : ﴿*!وتصلية جحيم﴾ .
( و ) *!صَلَى ( يَدَهُ بالنَّارِ ) *!صَلْياً : ( سخَّنَها ) ؛ هكذا مُقْتَضى سِياقِه والصَّوابُ *!صَلَّى بالتَّشْديدِ ، كما هو نَصُّ المُحْكم ودَلِيلُه ما أَنْشَدَ من قوْلِ الشاعِرِ :
أَتانا فَلَمْ يَقْدَحُ بطَلْعَةِ وجْهِهِ
طُروقاً *!وصَلَّى كَفَّ أَشْعَثَ سَاغِبِ ( و ) مِن المجازِ : *!صلى ( فلاناً ) صَلْياً : ( دارَاهُ أَو خاتَلَهُ ؛ و ) قيلَ : ( خَدَعَهُ ) .
وفي الصِّحاح : *!صَلَيْت لفلانٍ مِثَالُ رَمَيْت .
وفي التَّهْذيب مِثْل ما للمصنِّف : *!صَليْتُ فلاناً ، ثم اتَّفَقَا فقالا : إذا عَمِلْتَ له في أَمْرٍ تُرِيدُ أن تَمْحَلَ به فيه وتُوقِعَه في هَلَكةٍ ؛ ومنه *!المَصَالِي للأَشْرَاكِ .
وفي التَّهْذيب : والأصْلُ فيه

*!المَصَالِي ، وجَمَعَ بَيْنهما ابنُ سِيدَه فقالَ : *!وصَلَيْتُه وله : مَحَلْتُ به وأَوقَعْتُه في هَلَكَةٍ ،
وليسَ في كلَ مِن الأصُولِ الثَّلاثَةِ ما ذَكَرَه المصنِّفُ مِن المُدارَاةِ والمُخاتَلَةِ ، وكأنَّه أَخَذَ ذلكَ من لَفْظِ المَحْل .
وفي الأساسِ : ومِن المجازِ : *!صَلَيْتُ بفلانٍ إذا سَوَّيتَ عليه مَنْصوبةً لتُوقِعَهُ .
( *!وصَلِيَ ) فلانٌ ( النَّارَ ، كَرضِيَ ، و ) صَلِيَ ( بها ) ، وعليه اقْتَصَرَ الجوهريُّ ؛ ( *!صُلِيّاً *!وصِلِيّاً ) ، بالضمِّ والكسْر مع تَشْديدِ الياءِ فيهما ، ( *!وصَلاءً ) ، هكذا بالمدِّ في النسخِ والصَّوابُ صَلى بالقَصْرِ كما هو نَصُّ المُحْكم والمِصْباح ، ( ويُكْسَرُ ) عن ابنِ سِيدَه أَيْضاً : ( قاسَى حَرَّها ) وشِدَّتَها ؛ ( *!كتَصَلاَّها ) ؛ وأنْشَدَ ابنُ سِيدَه :
فَقَدْ *!تَصَلَّيْت حَرَّ حَرْبِهِم
كما *!تَصَلَّى المَقْرورُ مِنْ قَرَسِوفَرَّقَ الجوهريُّ بينَ *!صلي النَّارَ وبَيْنَ صَلِيَ بها ، فقالَ : صلى النَّارَ *!يَصْلَى *!صُلِيّاً احْتَرَقَ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿هم أَوْلَى بها *!صُلِيّاً﴾ ؛ وقولُ العجَّاج :
تَاللَّهِ لَولا النارُ أنْ *!نَصْلاها قالَ : ويقالُ أَيْضاً *!صَلِيَ بالأَمْرِ إذا قاسَى حَرَّهُ وشِدَّتَه ؛ ومنه قولُ أَبي الغولِ الطُّهَوِيّ :
ولا تَبْلَى بَسالَتُهُمْ وإنْ هُمْ
*!صَلُوا بالحَرْبِ حِيناً بَعْدَ حِينِوفي المِصْباح : *!صَلِيَ بالنَّارِ *!وصَلِيها ، *!صَلِى من بابِ تَعِبَ : وَجَدَ حَرَّها .

وقال الرَّاغبُ : صَلِيَ بالنَّارِ وبكذا : أَي بُلِيَ به ، ومنه : ﴿*!تَصْلى ناراً حامِيَةً﴾ ؛ ﴿*!وسيصلون سَعِيراً﴾ ؛ ﴿*!اصْلوْها اليوم﴾ ؛ ﴿لا *!يصلاها إلاَّ الأشْقى﴾ .
( *!وأَصْلاهُ النَّارَ *!وصَلاهُ إيَّاها و ) *!صَلاهُ ( فيها و ) *!صَلاهُ ( عليها ) *!صَلْياً *!وصُلِيّاً : ( أَدْخَلَهُ إيَّاها وأَثْواهُ فيها ) ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿فسَوفَ نُصْلِيهِ ناراً﴾ ؛ { *!وسَيْصلَوْن سَعِيراً ؛ وقُرِىءَ هذه بالتَّشَديدِ أَيْضاً ؛ وإذا عُدِّي بفي أَو على فإنَّما هو بمعْنَى شَواهُ وأَحْرَقَه .
( *!والصِّلاءُ ، ككِساءٍ : الشِّواءُ ) لأنَّه *!يُصْلَى بالنَّارِ ؛ كما في الصِّحاح .
( و ) *!الصَّلاءُ : ( الوَقُودُ ) على فعولٍ ، وهو ما تُوقَدُ به النَّارُ . ( أَو النارُ ) ، يقالُ : هو أَحْسَنُ مِن *!الصِّلاءِ في الشِّتاء ؛ ( *!كالصَّلَى ) بالقَصْرِ ( فيهما ) أَي في الوَقُودِ والنارِ .
وقالَ الأزهري : إذا كَسَرْت مَدَدْتَ ، وإذا فَتَحْتَ قَصَرْتَ ؛ ومثْلُه في الصِّحاحِ .
( *!واصْطَلَى ) بالنَّارِ : ( اسْتَدْفَأَ ) بها ؛ ومنه قولُه تعالى : لعلَّكُم *!تَصطْلُونَ } ، أَي أنَّهم كانوا في شِتاءٍ فلذا احْتاجُوا إلى *!الاصْطِلاءِ .
( *!وصَلَّى عَصاهُ على النَّارِ *!تَصْلِيَةً *!وتَصَلاَّها : لَوَّحَ ) .
وفي الصِّحاح : لَيَّنَها وقَوَّمَها ؛ قالَ قيْسُ بنُ زهَيْرٍ :
فلا تَعْجَلْ بأَمْركَ واسْتَدِمْهُ
فما *!صَلَّى عَصاكَ كَمُسْتَدِيم ِوفي الأساس : *!صَلَّيْتُ القَناةَ : قَوَّمْتها بالنارِ .
( وأرْضٌ *!مَصْلاةٌ : كثيرَةُ *!الصِّلِّيانِ لنَبْتٍ ذُكِرَ في ) حَرْفِ ( الَّلامِ ) لاخْتِلافِهم في وَزْنِه فِعِّلان أَو فِعْلِيان ،

وهذا النَّبْتُ يُسَمَّى خُبْزَة الإِبِلِ ، وقد تقدَّمَ .
( *!والصَّلايَةُ ، ويُهْمَزُ ) ؛ قال سِيْبَوَيْه : وإنَّما هُمِزَتْ ولم يكُنْ حَرْف العِلَّةِ فيها طَرَفاً لأنَّهم جاؤُوا بالواحِدِ على قوْلِهم في الجميعِ *!صَلاءٌ ، وأَمَّا مَنْ قالَ *!صَلايَة فإنَّه لم يَجِىءْ بالواحِدِ على *!الصَّلاءِ ؛ ( الجَبْهَةُ ) ، على التَّشْبيهِ .
( و ) أَيْضاً : ( اسْمٌ ) ، فبالياءِ جماعَةٌ ، وبالهَمْزِ : *!صَلاءَةُ بنُ عمْروٍ النُّمَيْرِيُّ أَحَدُ القَلْعَيْنِ ؛ ذَكَرَه الجوهريُّ .
( و ) *!الصَّلاءَةُ ، بالوَجْهَيْنِ : ( مُدُقُّ الطِيبِ ) ؛
وفي الصِّحاحِ : الفِهْرُ ؛ وأَنْشَدَ لأُميَّة يصِفُ السَّماءَ :
سَراةُ *!صَلايةٍ خَلْقاء صِيغَتْ
تُزِلُّ الشمسَ ليسَ لها رِئابُقالَ : وإنَّما قالَ امْرؤُ القَيْس :
مَداكُ عروسٍ أَو *!صَلايةُ حَنْظلِ فأَضَافَها إليه لأنَّه يُفَلِّق بها إذا يَبِسَ ؛ ( ج *!صُلِيٌّ *!وَصِلِيٌّ ) ، بالضمِّ والكَسْر مع تَشْديدِ الياءِ فيهما .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المِصْلاةُ ، بالكَسْر : شَرَكٌ يُنْصَبُ للصَّيْد ؛ وفي التَّهْذيب : للطَّيْر ؛ والجَمْعُ *!المَصَالي .
*!والصَّلايَةُ : شريجةٌ خَشِنَةٌ غَلِيظَةٌ من القُفِّ ؛ نقلَهُ الأزْهريُّ عن ابنِ شُمَيْل .
*!وصَلِيَ الرَّجُلُ ، كرَضِيَ : لَزِمَ ، *!كاصْطَلَى .
قال الزجَّاجُ : وهذا هو الأَصْلُ في *!الصَّلاةِ ؛ ومنه : مَنْ *!يُصْلَى في النَّارِ ، أَي يُلْزَمُ ، سُمِّيَت بها لأنَّها لُزومُ ما فَرضَ اللَّهُ تعالى بها .
*!وصلى ظَهْرَه بالنارِ : أَدْفَأَهُ .
وفلانٌ لا *!يُصْطَلَى : إذا كانَ شُجاعاً لا يُطاقُ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
ونَظَرْتُ إلى *!مُصْطلاهُ : أَي وَجْهِه

وأَطْرافِه ؛ نقلَهُ الزَّمَخْشرِيُّ .

### Türkçe

: ( **صَلَى اللَّحْمَ** ) ve ondan başkasını ateşle

( **يَصْلِيه** **صَلْياً** ) : eğer ( onu kızarttıysa ) ; o hâlde o, atılmış gibi **مَصْلِيٌّ**’dir; ve ondan hadis: ( kızartılmış bir koyun getirildi, yani pişirilmiş ) .
Ve **الأساس**’ta: en hoş bir lokma, güneşte kurutulmuş kızartılmıştır; yani güneşletilmiş.
( veya ) **صَلاهُ** : ( yakmak için onu ateşe attı; **كأصْلاهُ** **وصَلاَّهُ** ) **تَصْلِيةً**; ve şöyle okunmuştur: ﴿**وَيُصَلَّى سَعِيراً**﴾ : şeddeli olarak; ve şair dedi ki:
Ala ya eslemi ya Hindü Hinde benî Bedr
Kömürle kalbini yakanın selâmı
Murad etti: onun öldürdüğünü; böylece onların üzerine (duyduğu) hüzünle onun kalbini yaktı.
Ve bu şedde kıraati Ali’ye, Allah ondan razı olsun, nisbet edildi; ve Kisâî onunla okurdu; ve bu, şeyden değildir; bilakis etin ateşe atılmasındandır.
Ve **صَلَّى**’nın, şeddeli olarak, şahidi, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وتصلية جحيم**﴾ .
( ve ) **صَلَى** ( elini ateşle ) **صَلْياً** : ( onu ısıttı ) ; işte böyle, onun siyakının gereği; ve doğru olan, **صَلَّى** şedde ile, **المحكم**’in nassı olduğu gibi; ve delili, şairin sözünden rivayet ettiği şeydir:
Bize geldi de yüzünün görünüşüyle kıvılcım çıkarmadı
Geceleyin gelişler; ve aç, dağınık birinin avucunu kızdırdı
( ve ) mecazdandır: **صلى** ( falanı ) **صَلْياً** : ( ona yumuşak davrandı veya onu aldatıcı bir yolla oyaladı; ve ) denildi: ( onu aldattı ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: **صَلَيْت** falana; **رَمَيْت** misali.
Ve **التَّهْذيب**’de, musannifin olanın benzeri: **صَليْتُ** falanı; sonra ikisi ittifak etti de dediler: eğer onun için bir işte amel edersen, onunla o işte hile yapmak ve onu bir helâke düşürmek istersen; ve ondan **المَصَالِي** tuzaklar içindir.
Ve **التَّهْذيب**’de: asıl onda

**المَصَالِي**’dir; ve İbn Sîde ikisinin arasını cem etti de dedi ki: **وصَلَيْتُه** ona: onunla hile yaptım ve onu bir helâke düşürdüm,
ve üç aslın her birinde, musannifin zikrettiği yumuşak davranma ve oyalayıcı aldatma yoktur; sanki o, bunu **المَحْل** lafzından almıştır.
Ve **الأساس**’ta: ve mecazdandır: **صَلَيْتُ** falanla; eğer onun üzerine kurulmuş bir (tuzak) düzlersen ki onu düşüresin.
( **وصَلِيَ** ) falan ( ateşi; **كَرضِيَ**; ve ) **صَلِيَ** ( onunla ) ; ve Cevherî bununla yetindi; ( **صُلِيّاً** **وصِلِيّاً** ) , zamme ve kesre ile, ikisinde de **الياء**’ın şeddelenmesiyle, ( **وصَلاءً** ) ; nüshalarda böyle med ile; doğru olan, **صَلى** kısaltma ile, **المحكم** ve **المِصْباح**’ın nassı olduğu gibi, ( ve kırılır ) İbn Sîde’den de: ( onun hararetine ) ve şiddetine katlandı; ( **كتَصَلاَّها** ) ; ve İbn Sîde inşad etti:
Onların savaşının hararetini gerçekten **تَصَلَّيْت**
Soğuktan donmuş olanın, ayazdan **تَصَلَّى** ettiği gibi
Ve Cevherî, **صلي النَّارَ** ile **صَلِيَ بها** arasını ayırdı; dedi ki: ateşi **صلى**; **يَصْلَى** **صُلِيّاً**: yandı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿هم أَوْلَى بها **صُلِيّاً**﴾ ; ve A‘câc’ın sözü:
Vallahi, ateş olmasaydı onu **نَصْلاها**
Dedi ki: ayrıca denilir: **صَلِيَ** işle; eğer onun hararetine ve şiddetine katlanırsa; ve ondan Ebû’l-Ğûl et-Tuhavî’nin sözü:
Onların yiğitliği eskimez, her ne kadar onlar
Savaşla bir zaman sonra bir zaman **صَلُوا** olsalar da
Ve **المِصْباح**’ta: **صَلِيَ** ateşle ve **صَلِيها**; **صَلِى** “تَعِبَ” babındandır: onun hararetini buldu.

Ve Râgıb dedi ki: **صَلِيَ** ateşle ve bununla: yani onunla yıprandı; ve ondan: ﴿**تَصْلى ناراً حامِيَةً**﴾ ; ﴿**وسيصلون سَعِيراً**﴾ ; ﴿**اصْلوْها اليوم**﴾ ; ﴿لا **يصلاها** إلاَّ الأشْقى﴾ .
( **وأَصْلاهُ** ateş **وصَلاهُ** onu ona; ve ) **صَلاهُ** ( onun içine; ve ) **صَلاهُ** ( onun üzerine ) **صَلْياً** **وصُلِيّاً** : ( onu ona soktu ve onda barındırdı ) ; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿فسَوفَ نُصْلِيهِ ناراً﴾ ; { **وسَيْصلَوْن سَعِيراً** ; ve bu da şedde ile okunmuştur; ve eğer “في” veya “على” ile geçişli kılınırsa, ancak “onu kızarttı ve yaktı” manasınadır.
( **والصِّلاءُ** , **ككِساءٍ** : kızartma ) çünkü o, ateşle **يُصْلَى**’dır; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( ve ) **الصَّلاءُ** : ( yakıt ) “فعول” üzere; ve o, ateşin kendisiyle yakıldığı şeydir. ( veya ateş ) ; denilir: o, kışın **الصِّلاءِ**’dan daha iyidir; ( **كالصَّلَى** ) kısaltma ile ( ikisinde ) yani yakıtta ve ateşte.
Ezherî dedi ki: eğer kesre yaparsan uzatırsın; ve eğer fetha yaparsan kısaltırsın; ve benzeri **الصِّحاح**’tadır.
( **واصْطَلَى** ) ateşle: ( onunla ısındı ) ; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿لعلَّكُم **تَصطْلُونَ**﴾ , yani onlar kışta idiler; bu yüzden **الاصْطِلاءِ**’ya ihtiyaç duydular.
( **وصَلَّى** asasını ateş üzerinde **تَصْلِيَةً** **وتَصَلاَّها** : ( onu alevletti ) ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: onu yumuşattı ve doğrulttu; Kays b. Züheyr dedi ki:
İşinde acele etme ve onu sürdür
Çünkü senin asanı, sürdüren gibi kimse **صَلَّى** etmedi
Ve **الأساس**’ta: **صَلَّيْتُ** mızrağı: onu ateşle doğrulttum.
( ve bir yer **مَصْلاةٌ** : **الصِّلِّيانِ**’ı çok olan; bir bitki için; ( **حَرْفِ** ( **الَّلامِ** )’da zikredildi ) onların onun vezninde ihtilaf etmeleri sebebiyle: “فِعِّلان” mı yoksa “فِعْلِيان” mı,

ve bu bitkiye “develerin ekmeği” denir; ve daha önce geçti.
( **والصَّلايَةُ** , ve hemzelenir ) ; Sîbeveyh dedi ki: ancak hemzelendi; onda illet harfi uçta olmadığı hâlde; çünkü onlar tekili, cemîdeki sözleri üzere **صَلاءٌ** olarak getirdiler; ama **صَلايَة** diyen kimse, tekili **الصَّلاءِ** üzere getirmedi; ( alın ) , benzetme üzere.
( ve ) ayrıca: ( bir isim ) ; **الياء** ile bir cemaat; ve hemze ile: **صَلاءَةُ** b. Amr en-Nümeyrî, iki “قَلْع”dan biridir; Cevherî onu zikretti.
( ve ) **الصَّلاءَةُ** , iki vecih ile: ( güzel koku dövme aleti ) ;
ve **الصِّحاح**’ta: taş; ve Ümeyye’ye, göğü vasfederken, inşad etti:
Yıpranmış bir **صَلايةٍ**’nin yüksekliği; dövülerek şekillendirildi
Güneşi kaydırır; onun için bağlar yoktur
Dedi ki: ancak İmru’ul-Kays dedi:
Bir gelinin merhemi yahut bir karpuz acısının **صَلايةُ**’si
Onu ona izafe etti; çünkü onunla, kuruduğunda, yarar; ( c: **صُلِيٌّ** **وَصِلِيٌّ** ) , zamme ve kesre ile, ikisinde de **الياء**’ın şeddelenmesiyle.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**المِصْلاةُ** , kesre ile: av için kurulan bir tuzak; ve **التَّهْذيب**’de: kuş için; ve cem‘i **المَصَالي**.
**والصَّلايَةُ** : “قُفّ”tan kaba, kalın bir şerit; Ezherî onu İbn Şümeyl’den nakletti.
**وصَلِيَ** adam, **كرَضِيَ**: yapıştı, ( **كاصْطَلَى** ).
Zeccâc dedi ki: bu, **الصَّلاةِ**’de asıldır; ve ondan: ateşte **يُصْلَى** olan: yani zorunlu kılınan; onunla adlandırıldı; çünkü o, Allah Teâlâ’nın onunla farz kıldığı şeye bağlı kalmadır.
**وصلى** sırtını ateşle: onu ısıttı.
Ve falan **يُصْطَلَى** olunmaz: eğer yiğit olup dayanılmaz ise; Cevherî onu nakletti.
Ve onun **مُصْطلاهُ**’una baktım: yani yüzüne.

Ve onun uçları; onu **الزَّمَخْشرِيُّ** nakletti.
