# صمد (ص-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Samed “içi dolu kap” demektir

- Harfler: ص - م - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصَّمَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | الْفَعَلُ | Başvurulan | 1 | 1 | [112:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/ayet/112:2.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صمد |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md), [لجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A7.md) |
| Zıt Kök | [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi dolu, kof ve boşluğu olmayan, masif, sert ve sarsılmaz kaya kütlesi; tıkaç |
| Çekirdek Özet 2 | İhtiyaçların karşılanmasında tek başvurulan merci, sığınılan ve üstünde güç bulunmayan mutlak otorite |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığı dış girdiye, tüketime ve boşluğa muhtaç olmayan; bütün varlığın ise var kalmak için yöneldiği kurucu ve doygun merkez |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bir şeref unvanına veya genel bir efendilik nitelemesine indirgeyerek kökün içsel doygunluk, kofluktan ve geçicilikten münezzeh olma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صم | Sıkılık, kapalılık, geçirimsizlik, boşluksuzluk ve dış tesirlere karşı tıkalı olma anlamı taşır. Nitekim ses geçirmeyen ve işitmeyen kulak için [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md), ses çıkarmayıp ağzını sıkıca kapatmak için [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md), kulak memesi büzüşük ve sıkı yapı için [صمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9.md) kökleri bu fiziksel kapalılığı ve doluluğu gösterir. | د | Kapı, giriş ve yöneliş bildiren dal harfinin eklenmesiyle çekirdeğin içsel doluluk ve geçirimsizlik vasfı, kendisine doğru yönelinen, sığınılan ve dayanılan sabit bir hedef anlamı kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dağılmayı önleyen, unsurları bir araya getiren ve sıkılaştıran tutucu kuvveti imler. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Hacim, kuşatıcı doluluk ve yekpare bir bütünlük zeminini imler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kendisine yönelinen eşik, varılan hedef ve dayanılan sınır hareketini imler. |
| صمد | Olta ile sıkıştırma, suyun kuşatıcı kütlesi ve kapının hedef niteliğinin birleşimi | Boşluğu, sızıntısı ve aralığı bulunmayan masif bir doluluğun, bütün yönelişlerin nihai kapısı ve sığınağı haline gelmesini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl zemininde yükselen, içi kof olmayan, üzerine çıkıldığında güven sağlayan sert, yüksek ve masif kaya kütlesi; ayrıca kabın ağzını hava ve su sızdırmayacak şekilde sıkıca kapatan tıkaç veya şişe tıkacı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü’b-nü’l-ʿAbd divanında kabilenin sığındığı, yöneldiği yüksek ve muhkem çadır/merci anlamında şöyle geçer: وَإِنْ يَلْتَقِ الحَيُّ الجَمِيعُ تُلاقِني / إِلى ذِرْوَةِ البَيْتِ الرَّفِيعِ المُصَمَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | Şair Şeddâd b. Muâviye el-Hârisî’nin Huveyse b. Mes‘ûd’u öldürürken söylediği beyitte kabilenin tek reisi ve başvurulan büyüğü anlamında şöyle kullanılmıştır: عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ / خُذْهَا حُذَيْفُ فَأَنْتَ السَّيِّدُ الصَّمَدُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Tarafetü’b-nü’l-ʿAbd Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, fiziksel olarak sertleşme, sıkılaşma, bir araya toplanma ve kapanma semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde aynı köksel yapı doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir türetim alanı göstermese de, صمد kökünün Arapçadaki iki temel semantik kutbu olan yönelme ve boşluksuz doluluk vasıfları, İbranicede çift koşma, bağlama ve bitiştirme bildiren צמד (tsamad) fiiliyle morfo-fonetik bir yakınlık sergiler. Bu kökteki iki şeyi birbirine sıkıca bağlama ve kenetleme fikri, Arapçadaki kabı tıkayarak kapatma ve unsurları dağılmayacak biçimde yekpare kılma anlamıyla örtüşür. Arapça, kökün fiziki sağlamlık ve sertlik boyutunu korumuş; buradan hem sosyo-politik bir sığınak hem de metafizik bir mutlaklık/doygunluk kavramı geliştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Masif sertlik ve yönelinen merci ikiliği | Kök içi kof olmayan sert kaya ve şişe tıkacı gibi somut nesnelerden, kabilenin başvurulan reisine ve oradan da hiçbir eksiği bulunmayan mutlak zata aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenetlenme ve bağlanma çekirdeği | İbranice צמד (tsamad) kökünde görülen bitiştirme, kenetleme ve bağlama tasavvuru ile Arapçadaki sıkılık ve dayanma anlamı ortak bir köksel kökene işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan bu fonetik dizilime dayanan ikna edici bir karşılık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صمد | Anlamlı | Masif doluluk ve yönelinen merci | İçi boş olmayan sert nesne; ihtiyaç halinde başvurulan efendi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Çarpma ve tokmaklama | Sert bir cismin başka bir cisme şiddetle vurması, çarpışma. | Kökün sertlik boyutuyla anlamsal akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [مصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%AF.md) | Anlamlı | Emme ve çekme | Bir şeyi kuvvetle emmek, sütü veya sıvıyı içine çekmek. | Sıkı temas ve kavrama eksenindedir; Kur'an'da geçmez. |
| مدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| دصم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [دمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Gizlenme ve süzülme | Bir deliğe veya yere başını sokup gizlenmek, kaybolup gitmek. | Dar bir aralıktan sıkıca geçme hareketi; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صمد | Merkez | Masif doygunluk ve yöneliş | Hem içsel olarak hiçbir boşluk ve eksiklik barındırmaz hem de bütün ihtiyaçlar için kendisine gidilir. | Kendine yeten, kof olmayan ve mutlak dayanak olan merci. |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Yönelme ve hedef alma | Sadece bir hedefe doğru yürüme ve aşırılıktan kaçınma niyetini bildirir; sığınılanın ontolojik doluluğunu kapsamaz. | Kastetmek, bir hedefe yönelmek ve ölçülü davranmak. |
| [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Direk olma ve dayanma | Bir şeyi taşımak için altına konan fiziksel veya mecazi destek ayağını vurgular; iç doluluktan ziyade taşıyıcılığı öne çıkarır. | Direk, sütun, bir şeye kasten yönelip ona dayanmak. |
| [لجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A7.md) | Komşu | Sığınma ve korunma | Tehlike ve korku anında korunaklı bir kovuğa veya zata çekilmeyi anlatır; merciin ontolojik mükemmelliğini içermez. | Korunmak amacıyla bir yere veya kimseye sığınmak. |
| [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Zıt | Kofluk ve iç boşluğu | Cismin içinin boş, hafiye ve eksik olması; dış girdiye ve beslenmeye muhtaçlık hali. | İçi boş olmak, çukur ve oyuk bulunmak, derin boşluk taşımak. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صمد | Masif ve başvurulan merci | Hem içsel eksiksizlik ve doluluğu hem de dış yönelişlerin hedefi olmayı bir arada ifade eder. | Kesin |
| Latince | Solidus, Impenetrabilis, Asylus | Masif, nüfuz edilemez, sığınak | Solidus ve impenetrabilis fiziksel boşluksuzluğu, asylus ise sığınılan yeri verir; ancak iki anlam tek kelimede birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | Self-Sufficient, Solid, Absolute Recourse | Kendi kendine yeten, som, mutlak merci | Self-sufficient kelimesi ontolojik bağımsızlığı, solid cismani doluluğu karşılar; kavramın yönelinen şef unvanı boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | Das Massiv-Ganze, Der Zufluchtsort | Masif bütün, sığınak | Masiflik ve bağımsızlık yönü karşılanırken her türlü ihtiyacın mutlak başvuru makamı olma nüansı bölünerek verilir. | Güçlü |
| Fransızca | Plein, Impénétrable, Refuge Suprême | Dolu, içine girilemez, yüce sığınak | Plein ve impénétrable iç kofluğun yokluğunu, refuge suprême ise yöneliş hedefini verir; semantik sentez tam kurulamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصَّمَدُ | Mutlak sığınak, hiçbir şeye muhtaç olmayan fakat her şeyin kendisine muhtaç olduğu yegane fail | Zat-ı ilahinin tevhidini, doğurma, doğurulma ve benzerlikten münezzehliğini bildiren ihlas bağlamında geçer; İhlâs [112:2](https://lisan.digital/tr/ayet/112:2.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve tenzih | İçi boş olmamak (musmet) nitelemesinin tecessüm ve cismaniyet ima edip etmediği tartışılmış; kelamcılar bunu hiçbir girdiye, yeme-içmeye, parçalanmaya muhtaç olmayan ganiyet-i mutlaka olarak tevil etmiştir. | İhtiyaçsızlık, bölünmezlik ve mutlak zenginlik. |
| Fıkıh | Hüküm ve fetva mercii | Doğrudan bir fıkhi hüküm ismi olmamakla birlikte, niza anında başvurulan ve kararı nihai olan kaza merciinin vasfı bağlamında kıyasen ele alınmıştır. | Nihai başvuru makamı ve bağlayıcılık. |
| Tefsir | İhlâs Suresi tahlili | Sahabe ve tabiinden gelen rivayetlerde iki ana hat oluşmuştur: Birincisi her türlü hacetin kendisine arz edildiği efendi; ikincisi yiyip içmeyen ve karnında boşluk bulunmayan zattır. | Seyyidlik ile kofluktan münezzehliğin tevhidi. |
| Hadis | İsm-i A‘zam rivayetleri | Hz. Peygamber’in duasında bu kelimeyi zikreden kimse için Allah’ın kendisiyle istendiğinde verdiği İsm-i A‘zam ile dua ettiğini bildirdiği hadislerde yer alır. | Duaların mutlak ve geri çevrilmez kabul mercii. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibadet | Mutlak Melce | Yönelişin tekilleştirilmesi | Bütün ibadet ve yakarışların yalnızca kendisine aktığı, hiçbir ortağa yer bırakmayan nihai odak. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji | Temel Aksiyom | Zorunlu zemin olma | Kendisi başka bir öncüle muhtaç olmayan, ancak bütün bilginin kendisine dayandığı sarsılmaz kurucu hakikat. | Güçlü |
| Siyasi | Hilafet ve yönetim | Nihai Otorite | Parçalanmayı önleme | Üstünde karar verici bulunmayan, kriz anında meşruiyetin ve kararın kendisine döndüğü merkez. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve servet | Mutlak Rezerve Kaynak | Dışa bağımlılığı kesme | Tükenmeyen, dış girdi olmadan sistemi ayakta tutan ve diğer tüm birimlerin likidite/rızık için yöneldiği asıl hazine. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Singüler kütle ve kara cisim (black body) | İçinde hiçbir boşluk veya geçirgenlik barındırmayan, dışarıdan gelen tüm etkileri yutan veya sistemin dengesini tek başına sağlayan, kendi içine çökmüş ancak yoğunluğu sonsuz sabit kütle. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam güvenli meşru sığınak (asylum / egemen güç) | Toplumdaki tüm bireylerin çatışma ve çaresizlik anında başvurduğu, kararı tartışılamaz olan ve otoritesi başka bir gücün onayına muhtaç bulunmayan egemen siyasi irade. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca geleneksel bir kabile büyüğü veya soyut bir efendi nitelemesine indirgeyerek kökün fiziksel olarak içerdiği masiflik, içi doluluk ve geçirimsizlik anlamını bütünüyle ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem ontolojik düzeyde hiçbir boşluğu, zaafı ve ihtiyacı olmayan kusursuz varlığı hem de kozmolojik düzeyde tüm yaratılmışların varoluşsal ihtiyaçlarını arz ettiği tek merci olmayı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’ın Samed oluşunu sadece ihtiyaç giderici bir yardımcı gibi algılayıp, O’nun varlıksal olarak hiçbir şeye bağımlı olmadığını, doğurma ve doğurulma süreçlerinden münezzeh mutlak doygunluğunu kavramaktan mahrum kalmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid manifestosu olan İhlâs Suresi'nin merkez kavramıdır. Şirkin her türünü tasfiye eden, Allah'ın ne içsel bir boşluğa ne de dışsal bir desteğe muhtaç olduğunu tek bir kelimede özetleyen teolojik bir düğüm noktasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İhlas Suresi başta olmak üzere, uluhiyetin yetkinliğini, yaratıcının rızık verip rızıklanmadığını ve çocuk edinmekten münezzeh olduğunu ilan eden tüm tenzih ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tanrı'yı antropomorfik şekilde acıkan, dinlenen, yorulan, nesil devamı için oğul veya kız edinen beşeri bir varlık gibi tasavvur eden pagan ve tahrif edilmiş inanç biçimlerini kökten geçersiz kılar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İçi boş ve kof olmayan masif sert kaya; kabın ağzını dış etkenlere karşı tam kapatan sıkı tıkaç.
- Soyut anlam: Varlığında hiçbir eksiklik, ihtiyaç ve zaaf bulunmayan; bütün varlıkların ise var kalabilmek adına kendisine yöneldiği mutlak merci.
- Sistematik karşılık: Sistemin kendisi hiçbir dış girdiye muhtaç olmadan ayakta duran, fakat sistemdeki tüm alt unsurların entropi ve yok oluştan kaçmak için bağlandığı nihai düğüm noktası.
- LaTeX modeli: $$\forall x \in U \setminus \{S\}, \quad f: x \to S \quad \wedge \quad \operatorname{Ker}(S) = \emptyset \quad \wedge \quad \partial S = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U$ bütünsel varlık evrenini, $S$ Samed olan mutlak varlığı temsil eder. $\forall x \in U \setminus \{S\}, f: x \to S$ ifadesi, $S$ haricindeki her bir varlık unsurunun ihtiyaç ve yöneliş fonksiyonuyla kaçınılmaz olarak $S$'ye doğru aktığını ve O'na yöneldiğini gösterir. $\operatorname{Ker}(S) = \emptyset$ ifadesi $S$ varlığının içinde hiçbir kofluğun, boşluğun veya çekirdeksel zaafın bulunmadığını simgeler. $\partial S = \emptyset$ ise $S$'nin hiçbir dış girdiye veya beslenmeye izin veren sızıntılı bir sınıra/eksikliğe sahip olmadığını matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [İhlas 112:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/ayet/112:2.md) — الصَّمَدُ

اللَّهُ الصَّمَدُ

Meal (IK): Allah’tır, Samed’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Samed “içi dolu kap” demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال والميم معهما
ص د م، د م ص، م ص د، ص م د مستعملات
صدم:
الصَّدْمُ: ضَرْبُ شيءٍ صُلْب بشيء مثله، ورجلانِ يَعْدُوانِ فتَصادَ ما، وجَيْشانِ، مثلُه، يَتَصادَمانِ.
وصَدَمَهم أمْرٌ اي أصابتهم شِدَّةٌ.
وصِدام: اسْمُ فَرَسٍ.
ورجلٌ مِصْدَم: مُجَرِّبٌ.
والصُّدامُ: داءٌ يأخُذُ رُءوسَ الدَّوابِّ.
وهذا صَدَم هذا أي يُصادِمُه.
دمص:
كلُّ عِرْقٍ من أعراق الحائِطِ يُسمَّى دِمْصاً، ما خَلا العِرْقَ الأسفَلَ فإِنّه دِهْصٌ.
والأدْمَصُ: الذي رَقَّ حاجِبُه من أُخُرٍ، وكَثُفَ من قُدُمٍ، والمصدرُ الدَّمَصُ، ورُبَّما قالوا: أدمَصُ الرأس اذا رَقَّ منه مَواضِعُ، وقَلَّ شَعُره.
مصد:
المَصْدُ: ضَرْبٌ من الرَّضاعِ، يقالُ: قَبَّلَها فمصَدَها مَصْداً.
صمد:
الصَّمَدُ عن الحَسنَ: الذي أُصْنِدَتْ إليه الأمورُ، فلا يعتني فيها أحَدٌ غيرُه.
وصَمَدْتُ: قَصَدْتُ.
وفي العربية: الصَّمَدُ السّيِّد في قومه، ليس فوقه أحَدٌ، ولا يُقضَى أمرٌ دونه، قال: خُذْها حُذَيْفَ فأنتَ السَّيِّدُ الصَّمَدُ ويقال: هو المُصمَتُ الذي ليس بأجْوَفَ.
والصَّمدَةُ والصُّمْدَة: صخرةٌ راسيةٌ في الأرض مستوية بمَتْنٍ من الأرض، وربَّما ارتَفَعَتْ شيئاً.
وصَمَدْتُ صَمْدَ كذا أي قَصَدْتُ قَصدَه واعتَمَدْتُه.
والصِّماد: عِفاصُ القارورة، وصَمَدتُها صَمْداً، قال الشاعر في الصُّمْدة:
مخالِفُ صُمْدةٍ وقرينُ أخرى		تَجُرُّ عليه حاصِبَها الشَّمالُ
وقال رؤبة: وزادَ ربّي حَسَدَ الحُسّادِ غيظاً وعَضُّوا جَنْدَلَ الصِّمادِ

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الدال** و**الميم** معهما
**ص د م**، **د م ص**، **م ص د**، **ص م د** مستعملات

**صدم**:
**الصَّدْمُ**: sert bir şeyin benzeri bir şeyle vurulmasıdır; iki adam koşar da çarpışırlar; iki ordu da, onun gibidir, çarpışırlar.
Ve **صَدَمَهم** bir iş, yani onlara bir şiddet isabet etti.
Ve **صِدام**: bir atın adıdır.
Ve bir adam **مِصْدَم**: tecrübeli.
Ve **الصُّدامُ**: binek hayvanlarının başlarını tutan bir hastalıktır.
Ve “bu, şuna **صَدَم** etti” yani ona çarpışır.

**دمص**:
Duvarın damarlarından her bir damarına, en alt damar hariç, **دِمْصاً** denir; çünkü o **دِهْصٌ**dur.
Ve **الأدْمَصُ**: kaşının arkadan inceldiği, önden ise kalınlaştığı kimsedir; mastar **الدَّمَصُ**tur. Ve bazen derler ki: “baş **أدمَصُ** oldu” yani ondan yerler inceldi ve saçı azaldı.

**مصد**:
**المَصْدُ**: emzirmenin bir türüdür; denir ki: “onu öptü de onu **مَصْداً** ile **مصَدَ** etti.”

**صمد**:
**الصَّمَدُ** (Hasen’den): işlerin kendisine dayandırıldığı kimsedir; onda ondan başkası hiçbir kimse ilgilenmez.
Ve “**صَمَدْتُ**”: “kastettim.”
Ve Arapçada: **الصَّمَدُ** kavminde efendidir; onun üstünde hiç kimse yoktur; onun aşağısında bir iş hükme bağlanmaz. Dedi ki: “Onu al, Hudhayfa; çünkü sen efendi **الصَّمَدُ**sün.” Ve denir ki: o, içi boş olmayan **المُصمَتُ**tir.
Ve **الصَّمدَةُ** ve **الصُّمْدَة**: yerde sağlam duran, yerin bir sırtıyla düz olan bir kayadır; bazen biraz yükselir.
Ve “**صَمَدْتُ** **صَمْدَ** şöyle” yani onun kastını kastettim ve ona dayandım.
Ve **الصِّماد**: şişenin kılıfıdır; ve onu **صَمْداً** ile **صَمَدتُ**. Şair **الصُّمْدة** hakkında dedi ki:
مخالِفُ **صُمْدةٍ** وقرينُ أخرى		تَجُرُّ عليه حاصِبَها الشَّمالُ
Ve Ru’be dedi ki: وزادَ ربّي حَسَدَ الحُسّادِ غيظاً وعَضُّوا جَنْدَلَ **الصِّمادِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَمْدُ: المكان المرتفع الغليظ. والمُصْمَدُ: لغة في المُصْمَتِ، وهو الذي لا جَوْفَ له. والصِمادُ: عِفاصُ القارورة. وصَمَدَهُ يَصْمُدُه صَمْداً، أي قَصَدَهُ. والصَمَدُ: السيِّدُ، لأنّه يُصْمَدُ إليه في الحوائجِ. قال:
عَلَوْتُهُ بحُسام ثُـمَّ قـلـت لـه		خُذْها حُذَيْفُ فَأَنْتَ السَيِّدُ الصَمَدُ
وبيتٌ مُصَمَّدٌ بالتشديد، أي مقصود.

##### Türkçe

**الصَمْدُ**: yüksek, kalın yer. Ve **المُصْمَدُ**: **المُصْمَتِ** hakkında bir lehçe; o da iç boşluğu olmayan şeydir. Ve **الصِمادُ**: şişenin kılıfı. Ve **صَمَدَهُ يَصْمُدُه صَمْداً**: yani ona yöneldi, onu kastetti. Ve **الصَمَدُ**: efendi; çünkü ihtiyaçlarda ona yönelinir. Dedi ki:
عَلَوْتُهُ بحُسام ثُـمَّ قـلـت لـه		خُذْها حُذَيْفُ فَأَنْتَ السَيِّدُ الصَمَدُ
Ve şeddeli olarak **مُصَمَّدٌ** bir ev: yani kastedilmiş.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د م
صدم ، صمد ، دمص ، مصد : ( مستعملة ) .
دصم ، مدص : ( مهملان ) .
صدم : قال الليث : الصَّدْمُ : ضربُ الشيء الصُّلْب بشيءٍ مثله ، والرجلان يَعْدُوان فيتصادَمان .
قلت : والجيشان يتصادمان واصطدام السَّفينتين : إذا ضَربَتْ كلُّ واحدةٍ صاحبتَها إذا جَرَيا فوقَ الماء بحَمُولَتهِما .
وفي الحديث : ( الصبر عند الصَّدْمة الأولى ) ، أي : عند فَوْرة المصيبة وحَمْوَتِها .
قال شَمِر : يقول : مَن صَبَر تلك الساعَة وتلقّاها بالرِّضَى فله الأجر .
قال الليث : صِدام : اسمُ فَرَس .
قلتُ : لا أدري صِدام أو صِرام .
قال : والصُّدَامُ داءٌ يأخذ في رؤوس الدوابّ .
وقال ابن شميل : ورجل مصدامَ : مجرب الصُّدام : داءٌ يأخذ الإبل فَتَخْمص بطونُها وتَدَعُ الماء وهي عِطاش أَيَّاماً حتى تبرأ أو تموت .
يقال منه : جمل مَصْدوم ، وإبل مُصدَّمة .
وقال بعضهم : الصُّدام : ثِقَلٌ يأخذ الإنسان في رأسه ، وهو الخُشام .
والعرب تقول : رماه بالصّدام والأولق والجذام .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : الصَّدْم : الدَّفْع . والصَّدِمتان : الجَبِينان . والصَّدمة : النزَعة . ورجلٌ أصدَم : أنزَع .
وقال غيره : يقال : لا أفعل الأمرين صَدْمةً واحدة ، أي : دَفْعةً واحدةً .
وقال عبدُ الملك بنُ مَرْوان لبعض عمَّاله : إني ولّيتُك العِراقَين صَدْمة واحدةً ، أي : دَفْعة واحدة .
وقال أبو زيد : في الرأس الصَّدِمتان بكسر الدال وهما الجَبِينَان .
صمد : الصَّمَد : من أسماء الله جلَّ وعزَّ .
ورَوَى الأعمش عن أبي وائل أنه قال : الصَّمَدُ : السيّدُ الذي قد انتهى سُؤدُدُه .
قلتُ : أمَّا الله تبارك وتعالى فلا نهايَة لسؤدُدِه ، لأن سؤدده غير مَحْدود .
وقال أبو عبد الرحمن السُّلَمي : الصمَد الذي يُصمَد إليه الأمْر فلا يُقضَى دُونَه ، وهو من الرجال الذي ليس فوقَه أحد .
وقال الحسن : الصَّمَدُ : الدائم .
وقال ميسرة : المُصْمَت : المصْمَد . والمُصمَت : الذي لا جَوْفَ له ، ونحواً من ذلك قال الشّعْبي .
وقال أبو إسحاق : الصَّمَد : الذي يَنتَهي إليه السُّودَد ، وأنشد :
لقد بَكَّر النّاعي بخَيْرَيْ بني أسَدْ
بعَمرو بنِ مسعود وبالسَّيّد الصَّمَدْ
وقيل : الصمَد : الذي صَمَد إليه كلُّ شيء ، أي : الذي خَلَق الأشياءَ كلَّها لا يَستغني عنه شيء وكلُّها دالٌّ على واحدنيّته .
وقيل : الصَّمَد : الدائِم الباقي بعد فَنَاءِ خَلْقه ، وهذه الصفات كلُّها يجوز أن تكون لله جلّ وعزّ .
وروي عن عمر أنه قال : أيّها الناس ، إيّاكم وتَعلُّمَ الأنسابِ والطَّعنَ فيها ، والَّذي نفسُ عمر بِيَدِه ، لو قلتُ : ولا يخرج من هذا البابِ إلا صَمَدٌ ما خرج إلا أقلُّكم .
وقال شمر : الصَّمَد : السيّد الذي قد انتهى سُؤدُدُه .
وقال الليث : صمدتُ صَمْدَ هذا الأمر ، أي : قصدتُ قصْدَه واعتمدتُه .
وقال أبو زيد : صَمَده بالعصا صَمْداً : إذا ضَرَبه بها .
ويقول : إني على صمادة من أمر : إذا أشرف عليه وحفلت به .
قال : وصَمَّد رأسَه تصميداً ، وذلك إذا لَفَّ رأسَه بِخرقة أو منديل أو ثوبٍ ما خلا العمامة ، وهي الصِّمادُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصِّماد : سِدادُ القَارُورة .
وقال الليث : الصِّماد : عِفاصُ القارورة ، وقد صَمَدْتها أصمِدها .
وقال الأصمعي : الصَّمْدُ : المكان المرتفع الغليظ ، والمُصمَّدُ : الصلْبُ الذي ليس فيه خَدد .
وقال أبو خَيرة : الصَّمْد والصِّماد : ما دقَّ من غِلَظ الجَبَل وتواضَع واطمأنَّ ونَبَت فيه الشجر .
وقال أبو عمرو : الصمْد : الشديدُ من الأرض .
وقال الليث : الصمْدة : صخرةٌ راسيةٌ في الأَرض مستويةٌ بمَتْن الأرض ، وربما ارتفعتْ شيئاً .
وقال غيره : ناقة مِصْمادٌ وهي الباقية على القُرّ والجَدْب ، الدائمةُ الرِّسْل . ونُوقٌ مَصامِد ومَصامِيد .
وقال الأغلب :
بين طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحِ
ولُقَّحٍ مصامدٍ مجَالِحِ
دمص : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّمصُ : الإسراعُ في كلّ شيء ، وأصله في الدَّجاجة ، يقال : دَمَصت بالكَيْكَة ، ويقال للمرأة إذا رمتْ ولدَها بزَحْرة واحدة : قد دَمَصَتْ به ، وزَكَبَتْ به .
وقال الليث : كلَّ عِرْق من أعراق الحائط يسمَّى دِمْصاً ، ما خلا العِرْق الأَسفل ، فإنه دِهْص .
قال : والدّمَص : مصدَرُ الأدمص ، وهو الذي رقَّ حاجِبهُ من أُخُرٍ ، وكَثُفَ من قُدُم . وربَّما قالوا : أدمص الرّأس : إذا رَقَّ منه مواضع وقلَّ شعرُه .
ويقال : دمَصَت الكلبةُ ولدَها : إذا أسقَطَتْه ، ولا يقال في الكلاب أسقَطَتْ .
عمرو عن أبيه : يقال للبَيْضة : الدَّوْمَصة ودَمَصت السباعُ إذا وَلَدَتْ ، ووضعتْ ما في بطونها .
مصد : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المصْدُ : المَصُّ ، مَصدَ جارِيَته ورَفَّها ومَصَّها ورَشَفَها بمعنَى واحد .
قال : والمصدُ : الرَّعد . والمصدُ : المطر .
وقال أبو زيد : يقال : ما لها مصْدةٌ ، أي : ما للأرض قُرٌّ ولا حَرّ .
ويقال : مصَدَ الرجُل جاريته وعصدها : إذا نكَحها ، وأنشد :
فأَبِيتُ أعتنِقُ الثُّغورَ وأقتفي
عن مَصدها وشِفاؤها المصدُ
وقال الرِّياشيّ : المصدُ : البرد . ورواه وانتهى ، عن مصدها ، أي : أتَّقِي أخبرنيه المنذريُّ عن الأسدي عن الرِّياشيّ .
وقال الليث : المصد : ضَرْبٌ من الرَّضاع ، يقال : قبَّلها فمصدها .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُصدانُ : أعالي الجبال ، واحدها مصَاد .
قلت : ميمُ مصاد ميمُ مفْعَل وجمع ، على مُصدان ، كما قالوا مطيرٌ ومُطران ، على توهُّم أنّ الميم فاءُ الفعل .

##### Türkçe

ص د م
**صدم** , **صمد** , **دمص** , **مصد** : (kullanılan).
**دصم** , **مدص** : (ihmal edilen ikisi).

**صدم** : Leys dedi: **الصَّدْمُ**: sert şeyi, onun benzeri bir şeyle vurmak; iki adam koşarlar da çarpışırlar.
Dedim: İki ordu da çarpışır; iki geminin çarpışması: her birinin, su üzerinde yükleriyle akıp giderlerken arkadaşını vurmasıdır.
Hadiste: ( **الصبر عند الصَّدْمة الأولى** ), yani: musibetin coşkunluğu ve harareti anında.
Şemir dedi: der ki: o saatte sabreden ve onu rıza ile karşılayan için ecir vardır.
Leys dedi: **صِدام**: bir atın adıdır.
Dedim: **صِدام** mı yoksa **صِرام** mı, bilmiyorum.
Dedi: **الصُّدَامُ** ise, binek hayvanlarının başlarında tutan bir hastalıktır.
İbn Şümeyl dedi: ve **مصدامَ** bir adam: **الصُّدام**ı tecrübe etmiş; **داءٌ** (bir hastalık) develeri tutar da karınları çöker, susuz oldukları hâlde günlerce suyu bırakırlar; iyileşinceye kadar yahut ölünceye kadar.
Ondan denir: **جمل مَصْدوم** ve **إبل مُصدَّمة**.
Bazıları dedi: **الصُّدام**: insanın başında tutan bir ağırlıktır; o **الخُشام**dır.
Araplar der: onu **بالصّدام** ve **الأولق** ve **الجذام** ile attı.
Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّدْم**: itmedir. **الصَّدِمتان**: iki alın yanıdır. **الصَّدمة**: alın açıklığıdır. **أصدَم** bir adam: alın açıklığı olan.
Başkası dedi: denir: iki işi bir tek **صَدْمةً** yapmam; yani: bir tek itişte.
Abdülmelik b. Mervân, âmillerinden birine dedi: Ben seni iki Irak’a bir tek **صَدْمة** olarak tayin ettim; yani: bir tek itişte.
Ebu Zeyd dedi: başta **الصَّدِمتان** vardır, **الدال**’ın kesresiyle; ikisi de iki alın yanıdır.

**صمد** : **الصَّمَد**: Allah’ın (azze ve celle) isimlerindendir.
A‘meş, Ebû Vâil’den rivayet etti: dedi ki: **الصَّمَدُ**: efendidir; efendiliği nihayete varmış olan.
Dedim: Allah tebareke ve teâlâ için efendiliğinin nihayeti yoktur; çünkü onun efendiliği sınırlı değildir.
Ebû Abdurrahman es-Sülemî dedi: **الصمَد**: işin kendisine yöneltildiği, onsuz hükme bağlanmayan; ve o, erkeklerden, üstünde hiç kimse olmayan kimsedir.
Hasen dedi: **الصَّمَدُ**: daim olandır.
Meysere dedi: **المُصْمَت**: **المصْمَد**’dir. Ve **المُصمَت**: içi boşluğu olmayan; buna yakın bir şeyi Şa‘bî de söyledi.
Ebû İshâk dedi: **الصَّمَد**: efendiliğin kendisinde nihayete erdiği; ve inşad etti:
لقد بَكَّر النّاعي بخَيْرَيْ بني أسَدْ
بعَمرو بنِ مسعود وبالسَّيّد الصَّمَدْ
Ve denildi: **الصمَد**: her şeyin kendisine yöneldiği; yani: bütün şeyleri yaratan; hiçbir şeyin ondan müstağni olmadığı; hepsi de onun birliğine delâlet eden.
Ve denildi: **الصَّمَد**: yaratığının fenasından sonra daim kalan bâkî; bu sıfatların hepsi Allah (azze ve celle) için câizdir.
Ömer’den rivayet olundu: dedi ki: Ey insanlar, nesebleri öğrenmekten ve onlarda ta‘na düşmekten sakının; Ömer’in nefsi elinde olan (Allah)a yemin olsun, eğer deseydim: bu kapıdan **صَمَدٌ** dışında kimse çıkmayacak; ancak en azınız çıkardı.
Şemir dedi: **الصَّمَد**: efendiliği nihayete varmış efendidir.
Leys dedi: **صمدتُ صَمْدَ هذا الأمر**; yani: onun kastına kastettim ve ona dayandım.
Ebû Zeyd dedi: onu değnekle **صَمْداً** **صَمَده**: onunla vurduğu zaman.
Ve der: Ben bir işten **صمادة** üzerindeyim: ona vâkıf olup onunla ilgilendiği zaman.
Dedi: ve başını **تصميداً** **صَمَّد**; bu, sarık dışında bir bez yahut mendil yahut bir elbise ile başını sardığı zamandır; o da **الصِّمادُ**dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصِّماد**: şişenin tıkacıdır.
Leys dedi: **الصِّماد**: şişenin kılıfıdır; onu **صَمَدْتها**; onu **أصمِدها**.
Asma‘î dedi: **الصَّمْدُ**: yüksek, kalın yer; **المُصمَّدُ**: içinde yarık olmayan sert olandır.
Ebû Hayra dedi: **الصَّمْد** ve **الصِّماد**: dağın kalınlığından incelen, alçalan, yatışan ve içinde ağaç biten şeydir.
Ebû Amr dedi: **الصمْد**: yerin şiddetli (sert) olanıdır.
Leys dedi: **الصمْدة**: yerde sağlamca yerleşmiş, yerin sırtıyla düz bir kaya; bazen biraz yükselir.
Başkası dedi: **ناقة مِصْمادٌ**: soğuk ve kıtlık üzerinde kalan, salıverilişi daim olan; ve **نُوقٌ مَصامِد** ve **مَصامِيد**.
Ağleb dedi:
بين طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحِ
ولُقَّحٍ مصامدٍ مجَالِحِ

**دمص** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدَّمصُ**: her şeyde sürat etmektir; aslı tavukta(dır); denir: **دَمَصت بالكَيْكَة**; ve kadın, çocuğunu bir tek atışla attığı zaman ona denir: onunla **دَمَصَتْ**; ve onunla **زَكَبَتْ**.
Leys dedi: duvarın damarlarından her bir damar, en alt damar hariç, **دِمْصاً** diye adlandırılır; çünkü o **دِهْص**tır.
Dedi: ve **الدّمَص**: **الأدمص**ın masdarıdır; o, kaşının arkasından incelen, önünden kalınlaşan kimsedir. Bazen de derler: **أدمص الرّأس**: ondan yerler inceldiği ve saçı azaldığı zaman.
Ve denir: dişi köpek yavrusunu **دمَصَت**: onu düşürdüğü zaman; köpeklerde “düşürdü” denmez.
Amr, babasından: yumurtaya **الدَّوْمَصة** denir; ve yırtıcılar doğurdukları zaman **دَمَصت**; karınlarında olanı koydular.

**مصد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المصْدُ**: emmedir; cariyesini **مَصدَ** etti, onu yaladı ve onu emdi ve onu yudumladı: bir tek mânâ ile.
Dedi: ve **المصدُ**: gök gürültüsüdür. Ve **المصدُ**: yağmurdur.
Ebû Zeyd dedi: denir: onun **مصْدةٌ**si yoktur; yani: yerin ne soğuğu vardır ne sıcağı.
Ve denir: adam cariyesini **مصَدَ** etti ve onu **عصدها**: onunla cinsel ilişkide bulunduğu zaman; ve inşad etti:
فأَبِيتُ أعتنِقُ الثُّغورَ وأقتفي
عن مَصدها وشِفاؤها المصدُ
Riyâşî dedi: **المصدُ**: soğuktur. Ve onu rivayet etti ve bitirdi: **عن مصدها**; yani: “**أتَّقِي**” (bana) Münzirî, Esedî’den, o da Riyâşî’den haber verdi.
Leys dedi: **المصد**: emzirmenin bir türüdür; denir: onu öptü de onu **فمصدها** etti.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُصدانُ**: dağların üstleridir; tekili **مصَاد**.
Dedim: **مصاد**’ın **ميم**’i, **مفْعَل**’in **ميم**’idir ve çoğuldur; **مُصدان** üzerine; tıpkı “**مطيرٌ**” ve “**مُطران**” dedikleri gibi; **الميم**’in fiilin **فاء**’ı olduğu vehmi üzere.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والميم وما يثلثهما )
(صمي) الصاد والميم والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على السُّرعة في الشيء. يقال للرَّجُل المبادِر إلى القتال شَجاعةً: هو صَمَيانٌ. وهو من الصَّمَيان وهو الوثْب والتقلُّب. ويقال انصمى الطائر، إِذا انقضَّ. ويقال أصمى الفَرسُ، إِذا مضى على وجْهه عاضّاً على لجامه.
ومن الباب: رمى الرَّجُل الصّيدَ فأصمى، إذا قتله مكانه، وهو خلاف أنْمَى.
(صمت) الصاد والميم والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إبهام وإغلاق. من ذلك صَمَتَ الرّجُل، إذا سَكَتَ، وأَصْمَت أيضاً. ومنه قولهم: "لقيتُ فلاناً  ببلدة إِصْمِتَ"، وهي القَفر التي لا أحد بها، كأنها صامتةٌ ليس بها ناطق. ويقال "ماله صامتٌ ولا ناطق". فالصَّامت: الذّهب والفِضّة. والنَّاطق: الإِبل والغنم والخيل. والصَّمُوت: الدِّرْع * الليّنة التي إِذا صَبَّها([1]) الرَّجُل على نفسه لم يُسمَع لها صوت. قال:
وكلِّ صموتٍ نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])وبابٌ مُصْمَت: قد أُبْهِمَ إغلاقه. والصامت من اللبن: الخاثر؛ وسمِّي بذلك لأنه إذا كان كذا فأفرغ في إناء لم يُسمع لـه صوت. ويقال: بِتُّ على صِمات ذاكَ، أي على قَصْدِهِ. فيمكن أن يكون شاذّاً، ويمكن أن يكون من الإِبدال، كأنّه مأخوذٌ من السَّمْت، وهي الطَّريقة. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِمَاتِها([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
ويقال : رمَاه بصِماتِهِ، أي بما أصمته. وأعطى الصَّبيَّ صُمْتَةً، أي ما يسكّنه.
(صمج) الصاد والميم والجيم ليس بشيء، على أنَّهم يقولون: الصَّمَج: القناديل، الواحدة صَمَجة. وينشدون:
* والنَّجم مثل الصَّمَج الرُّوميَّاتْ([4]) *
(صمح) الصاد والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء، أو طُول. يقال الصَّمَحْمَح: الطَّويل. ويقولون: إنَّ الصُّمَاح الكيّ. والصُّمَاح: النَّتن. والصِّمحاءَةُ: المكان الخَشن.
(صمخ) الصاد والميم والخاء أصلٌ واحد وكلمة واحدة، وهو الصِّماخ: خَرْق الأُذُن. يقال صَمَخْتُهُ، إِذا ضَربتَ صِماخَه.
(صمد) الصاد والميم والدال أَصلان: أحدهما القَصْد، والآخَر الصَّلابة في الشَّيء.
فالأوَّل: الصَّمْد: القصد. يقال صَمَدْتُه صَمْداً. وفلان مُصَمَّدٌ، إِذا كان سيِّداً يُقصَدُ إليه في الأمور. وصَمَدٌ أيضاً. والله جلَّ ثناؤه الصَّمَد؛ لأنه يَصْمِد إليه عبادُهُ بالدُّعاء والطَّلَب. قال في الصَّمَد([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])وقال في المصَمَّد طَرَفَة:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])والأصل الآخر الصَّمْد، وهو كلُّ مكانٍ صُلْب. قال أبو النَّجم:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *
(صمر) الصاد والميم والراء، قال ابن دريد([9]): فعلٌ ممات، وهو أصل بناء الصَّمِير. يقال رجل صَمِير: يابس اللَّحم على العِظام.
ويقال الصَّمْر: النَّتْن. ويقال المتصمِّر: المتشمِّس. ويقولون: لقيتُه بالصُّمَير، أي وقتَ غُروب الشّمس. وفي كلِّ ذلك نظَر.
(صمع) الصاد والميم والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على لطافةٍ في الشّيء وتضامٍّ. قال الخليلُ وغيره: كلُّ منضمٍّ فهو متصمِّع. قال: ومن ذلك اشتقاق الصَّومعة. ومن ذلك الصَّمع في الأُذنَين. يقال هو أصمعُ، إِذا كان أَلصَق([10]) الأذنين. ويقال: قلبٌ أصمع، أي لطيف ذكيّ. ويقال للبُهْمَى إِذا ارتفعت ولم تتفَقأ: صَمْعاء. وذلك أنَّها [إِذا] كانت كذا كانت منْضَمَّةً لطيفة. وإِذا تلطَّخَ الشَّيء بالشيء فتجمَّعَ كريش السَّهم فهو متصمِّع. قال:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])أي متلطّخ بالدّم منْضمّ. والكلاب صُمْعُ الكعوب، أي صغارُها ولِطافُها قال النابغة:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *
(صمغ) الصاد والميم والغين كلمةٌ واحدة، هي الصَّمغ([13]).
(صمك) الصاد والميم والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على قوةٍ وشِدة. من ذلك الصمكْمَك، وهو القويّ. وكذلك الصَّمْكُوك: الشَّيء الشديد. والصَّمكيك: كلُّ شيءٍ لزِج كاللُّبان ونحوِه. ويقال اصْمَاكَّ الرَّجلُ، إذا تغضّبَ([14]). وهو ذاك القياس. واصماكّ اللّبنُ، إِذا خثُر حتَّى يشتدّ فيصير كالجبْن.
(صمل) الصاد والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّة وصلابة. يقال صَمَلَ الشيء صُمُولاً، إِذا صلُب واشتدَّ. ورجل صُمُلٌّ: شديد البَضْعة . وكان الخليل يقول: لا يقال ذلك إلاّ للمجتمع السنّ. واصمألَّ النّباتُ، إِذا قوِيَ والتفّ. والصَّامل مِنْ كلِّ شيء: اليابس. وصَمَل الشّجر، إِذا لم يجد رِيّاً فَخشُن. ويقال صَمَله بالعصا، إِذا ضَربَهُ. والله أعلم بالصواب.
--------------ــــ
([1]) صبها، أي لبسها. وفي الأصل: "صلبها"، تحريف. وفي المجمل: "إذا صبت".
([2]) البيت للنابغة في ديوانه 64 واللسان (صمت). ورواية الديوان واللسان: "نثلة" وهما سيان.
([3]) البيت في اللسان (صمت 361).
([4]) البيت للشماخ، كما في اللسان (صمج). وفي ديوانه 103 أرجوزة  البيت وليس فيها البيت.
([5]) بدله في المجمل: "أنشدني أبي رحمه الله".
([6]) أنشده في اللسان (صمد) بدون نسبة.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (صمد، جزل). وقد سبق في (جزل) حيث نبهت على أن صواب روايته: "تغادر" بالتاء. ويؤيد هذا الصواب أيضاً أنها رويت بالتاء في "أم الرجز" المنشورة في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق في العدد 8 سنة 1347.
([9]) في الجمهرة: (2: 359).
([10]) كذا وردت هذه التكملة، وفي المجمل: "الأصمع: اللاصق الأذنين".
([11]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 8، والمفضليات (2: 225) واللسان (صمع).
([12]) صدره كما في الديوان 19 واللسان (صمع):
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) الصمغ، بسكون الميم، وقد تفتح.
([14]) في الأصل، "تغضت"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şey)

(**صمي**) **الصاد** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyde sürate delâlet eder. Savaşa yiğitlik olarak atılan adama denir: o **صَمَيانٌ**’dır. Ve o, **الصَّمَيان**’dandır; o da sıçrama ve dönüp durmadır. Ve “**انصمى** kuş” denir; yani saldırıp indiği zaman. Ve “**أصمى** at” denir; yani gemini ısırarak yüzü üzere yürüyüp gittiği zaman.
Ve babdandır: Adam avı attı da **فأصمى**; yani onu yerinde öldürdü; bu, **أنْمَى**’nın zıddıdır.

(**صمت**) **الصاد** ve **الميم** ve **التاء** tek bir asıldır; kapalılık ve kapatmaya delâlet eder. Bundan: Adam **صَمَتَ**; yani sustu; ve **أَصْمَت** da. Ve ondan onların sözü: “Falancaya **ببلدة إِصْمِتَ**’te rastladım”; o, içinde hiç kimse olmayan ıssız yerdir; sanki o suskundur, içinde konuşan yoktur. Ve “Onun ne **صامتٌ**’i var ne de **ناطق**’ı” denir. Artık **الصَّامت**: altın ve gümüştür. Ve **النَّاطق**: develer, koyunlar ve atlardır. Ve **الصَّمُوت**: yumuşak zırhtır; adam onu kendisi üzerine döktüğü zaman ona bir ses işitilmez. Dedi ki:
وكلِّ صموتٍ نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])وبابٌ **مُصْمَت**: kapatılması kapalılığa sokulmuş (mübhem kılınmış) olandır. Ve sütten **الصامت**: koyulaşmış olandır; ve bununla adlandırıldı; çünkü o böyle olduğu zaman bir kaba boşaltılsa ona bir ses işitilmez. Ve “Şunun **صِمات**’ı üzere geceledim”; yani onun kastı üzere. Artık şâz olabilir; ve ibdâlden olabilir; sanki **السَّمْت**’ten alınmıştır; o da yoldur. Dedi ki:
وحاجةٍ بتُّ على صِمَاتِها([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
Ve denir: “Onu **بصِماتِهِ** ile attı”; yani onu susturan şeyle. Ve çocuğa **صُمْتَةً** verdi; yani onu susturan şeyi.

(**صمج**) **الصاد** ve **الميم** ve **الجيم** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **الصَّمَج**: kandiller; teki **صَمَجة**. Ve şöyle inşâd ederler:
* والنَّجم مثل الصَّمَج الرُّوميَّاتْ([4]) *

(**صمح**) **الصاد** ve **الميم** ve **الحاء** bir asılcık olup şeyde bir kuvvete yahut uzunluğa delâlet eder. **الصَّمَحْمَح** denir: uzun. Ve derler: **الصُّمَاح** dağlamadır. Ve **الصُّمَاح**: kokuşmuşluktur. Ve **الصِّمحاءَةُ**: kaba yer.

(**صمخ**) **الصاد** ve **الميم** ve **الخاء** tek bir asıl ve tek bir kelimedir; o da **الصِّماخ**’tır: kulağın deliği. “Onu **صَمَخْتُهُ**” denir; yani onun **صِماخ**’ını vurduğun zaman.

(**صمد**) **الصاد** ve **الميم** ve **الدال** iki asıldır: biri kast, diğeri şeyde katılıktır.
Birincisi: **الصَّمْد**: kasttır. “Onu **صَمَدْتُه صَمْداً**” denir. Ve falan **مُصَمَّدٌ**’dur; yani işlerde kendisine yönelinilen bir efendi olduğu zaman. Ve **صَمَدٌ** da. Ve Allah—yüce övgüsü—**الصَّمَد**’dır; çünkü kulları dua ve talep ile O’na **يَصْمِد** ederler (yönelirler). **الصَّمَد** hakkında dedi ki([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])Ve **المصَمَّد** hakkında **طَرَفَة** dedi:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])Ve diğer asıl **الصَّمْد**’dır; o da her katı yerdir. **أبو النَّجم** dedi:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *

(**صمر**) **الصاد** ve **الميم** ve **الراء**; **ابن دريد** dedi([9]): ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; ve **الصَّمِير** binasının aslıdır. “Adam **صَمِير**” denir: kemikler üzerinde eti kuru.
Ve **الصَّمْر** denir: kokuşmuşluk. Ve **المتصمِّر** denir: güneşlenen. Ve derler: “Ona **بالصُّمَير**’de rastladım”; yani güneşin batışı vaktinde. Ve bunların hepsinde bir bakış (tereddüt) vardır.

(**صمع**) **الصاد** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; şeyde inceliğe ve toplanıp sıkılaşmaya delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: Her toplanmış olan **متصمِّع**’dır. Dedi: Ve bundan **الصَّومعة**’nın اشتقاق’ı (türeyişi) vardır. Ve bundan iki kulakta **الصَّمع** vardır. “O **أصمعُ**’dır” denir; yani kulakları daha yapışık olduğu zaman. Ve “**قلبٌ أصمع**” denir; yani ince, zeki. Ve **البُهْمَى** yükselip de yarılmadığı zaman ona **صَمْعاء** denir. Bu, onun böyle olduğu zaman toplanmış, ince olmasındandır. Ve bir şey bir şeyle bulaşıp da ok tüyü gibi toplanırsa o **متصمِّع**’dır. Dedi:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])Yani kanla bulaşmış, toplanmış. Ve köpekler **صُمْعُ الكعوب**’dur; yani topukları küçük ve incedir. **النابغة** dedi:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *

(**صمغ**) **الصاد** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; o **الصَّمغ**’dır([13]).

(**صمك**) **الصاد** ve **الميم** ve **الكاف** bir asılcık olup kuvvet ve şiddete delâlet eder. Bundan **الصمكْمَك**; o, güçlü olandır. Ve كذلك **الصَّمْكُوك**: şiddetli şey. Ve **الصَّمكيك**: **اللُّبان** ve benzeri gibi yapışkan olan her şey. Ve “Adam **اصْمَاكَّ**” denir; yani öfkelendiği zaman([14]). Ve o, o القياس’tır. Ve “Süt **اصماكّ** oldu” denir; yani koyulaştı; ta ki sertleşip peynir gibi oluncaya kadar.

(**صمل**) **الصاد** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; şiddet ve katılığa delâlet eder. “Şey **صَمَلَ**; **صُمُولاً**” denir; yani katılaşıp şiddetlendiği zaman. Ve “Adam **صُمُلٌّ**” (dır): et parçası (beden) bakımından şiddetli. Ve **الخليل** derdi: Bu ancak dişleri toplanmış (tam) olana söylenir. Ve bitki **اصمألَّ** oldu; yani güçlenip sarıldığı zaman. Ve her şeyden **الصَّامل**: kuru olandır. Ve “Ağaç **صَمَلَ**” denir; yani suluk bulmayıp kabalaştığı zaman. Ve “Onu değnekle **صَمَله**” denir; yani onu vurduğu zaman. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــــ
([1]) **صبها**; yani onu giydi. Asılda: “**صلبها**”, tahrif. **المجمل**’de: “**إذا صبت**”.
([2]) Beyit **النابغة**’nindir; divanında 64 ve **اللسان** (**صمت**). Divan ve **اللسان** rivayeti: “**نثلة**”; ikisi birdir.
([3]) Beyit **اللسان**’da (**صمت** 361).
([4]) Beyit **الشماخ**’ındır; **اللسان**’da (**صمج**). Divanında 103’te bir urcûze; beyit ondadır, onda beyit yoktur.
([5]) **المجمل**’de onun yerine: “Babam—Allah ona rahmet etsin—bana inşâd etti.”
([6]) **اللسان**’da (**صمد**) nisbesiz inşâd etti.
([7]) Beyit onun meşhur muallakasındandır.
([8]) **اللسان**’da (**صمد**، **جزل**) inşâd etti. Daha önce (**جزل**)’de geçti; orada rivayetinin doğrusunun **تغادر** (ت ile) olduğuna dikkat çektim. Bu doğruluğu ayrıca, Şam’da Arap İlim Akademisi Mecellesi’nde 1347 senesi 8. sayıda yayımlanan “**أم الرجز**”de **ت** ile rivayet edilmiş olması da destekler.
([9]) **الجمهرة**’de: (2: 359).
([10]) Bu ek böyle geldi; **المجمل**’de: “**الأصمع: اللاصق الأذنين**”.
([11]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nindir; divanında 8, **المفضليات** (2: 225) ve **اللسان** (**صمع**).
([12]) Onun صدر’ı divanda 19 ve **اللسان** (**صمع**)’da olduğu gibi:
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) **الصمغ**; **الميم**’in sükûnu ile; ve açılabilir.
([14]) Asılda “**تغضت**”; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصمد: السيد: الذي يصمد إليه في الأمر، وصمده: قصد معتمدا عليه قصده، وقيل: الصمد الذي ليس بأجوف، والذي ليس بأجوف شيئان: أحدهما لكونه أدون من الإنسان كالجمادات، والثاني أعلى منه، وهو الباري والملائكة، والقصد بقوله: ﴿الله الصمد﴾ [الإخلاص/2]، تنبيها أنه بخلاف من أثبتوا له الإليهة، وإلى نحو هذا أشار بقوله: ﴿وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام﴾ [المائدة/75] (وموضع الإشارة أن في هذه الآية كناية، لأن من يأكل الطعام لا بد له من قضاء الحاجة، ومن كان كذلك لا يكون إلها).

##### Türkçe

- **الصمد**: efendi; işte o, işte kendisine işte (bir) işte yönelinendir; ve **صمده**: ona dayanarak onu kastetti, ona yöneldi. Ve denildi ki: **الصمد** içi boş olmayan kimsedir; ve içi boş olmayan iki şeydir: bunlardan biri, insan’dan daha aşağı olması sebebiyle (olan) cansızlar gibi; ikincisi ise ondan daha yücedir; o da Yaratıcı ve meleklerdir. Ve **﴿الله الصمد﴾** [الإخلاص/2] sözüyle kastedilen, ona ilahlıklar isnat edenlerin aksine olduğuna dikkat çekmektir. Ve buna benzer bir şeye **﴿وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام﴾** [المائدة/75] sözüyle işaret etti (işaretin yeri şudur ki: bu ayette bir kinaye vardır; çünkü yemek yiyen kimsenin mutlaka ihtiyaç gidermesi gerekir; ve böyle olan kimse ilah olmaz).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص م د
صمده‏:‏ قصده‏.‏
وصمد صمد هذا الأمر‏:‏ اعتمده‏.‏
وسيد صمد ومصمود‏.‏
و ‏"‏ الله الصمد ‏"‏‏.‏
عن الحسن‏:‏ أصمدت إليه الأمور فلا يقضي فيها غيره ولا يقضى دونه‏.‏
وبيت مصمد‏.‏
وصمده بالعصا: ضربه.

##### Türkçe

ص م د
**صمده**: onu kastetti.
Ve **صمد صمد هذا الأمر**: bu işi dayandı(=ona güvendi).
Ve efendi **صمد** ve **مصمود**.
Ve “ **الله الصمد** ”.
Hasen’den: işler ona **أصمدت**; böylece onda başkası hükmetmez ve onun altında hüküm verilmez.
Ve **بيت مصمد**.
Ve **صمده بالعصا**: onu değnekle vurdu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَد إِليه كلاهما: قَصَدَه. وصَمَدَ صَمْدَ الأَمْر: قَصَدَ قَصْدَه واعتمده. وتَصَمَّد له بالعصا: قَصَدَ. وفي حديث معاذ بن الجَمُوح في قتل أَبي جهل: فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني منه غِرَّة أَي وثَبْتُ له وقَصَدْته وانتظرت غفلته. وفي حديث علي: فَصَمْداً صَمْداً حتى يَتَجلى لكم عمود الحق. وبيت مُصَمَّد، بالتشديد، أَي مَقْصود.
وتَصَمَّدَ رأْسَه بالعصا: عَمَد لمعْظَمه. وصَمَده بالعَصا صَمْداً إِذا ضربه بها.
وصَمَّدَ رأْسه تَصْميداً: وذلك إِذا لف رأْسه بخرقة أَو ثوب أَو مِنْديلٍ ما خلا العمامةَ، وهي الصِّمادُ. والصِّمادُ: عِفاصُ القارورة؛ وقد صَمَدَها يَصْمِدُها. ابن الأَعرابي: الصِّمادُ سِدادُ القارُورة؛ وقال الليث: الصمادَةُ عِفاص القارورة. وأَصْمَدَ إِليه الأَمَر: أَسْنَدَه. والصَّمَد، بالتحريك: السَّيِّدُ المُطاع الذي لا يُقْضى دونه أَمر، وقيل: الذي يُصْمَدُ إِليه في الحوائج أَي يُقْصَدُ؛ قال: أَلا بَكَّرَ النَّاعي بخَيْرَيْ بَني أَسَدْ،
بعَمْرو بنِ مَسْعُود، وبالسَّيد الصَّمَدْ
ويروى بِخَيْرِ بني أَسد؛ وأَنشد الجوهري:
عَلَوْتُه بِجُسامٍ، ثم قُلْتُ له:
خُذْها حُذَيفُ، فأَنْتَ السَّيِّدِ الصَّمَدُ
والصِّمَد: من صفاته تعالى وتقدّس لأَنه أُصْمِدَتْ إِليه الأُمور فلم يَقْضِ فيها غيره؛ وقيل: هو المُصْمَتُ الذي لا جَوْفَ له، وهذا لا يجوز على الله، عز وجل. والمُصْمَدُ: لغة في المُصْمَت وهو الذي لا جَوف له، وقيل: الصَّمد الذي لا يَطْعَم، وقيل: الصمد السيِّد الذي ينتهي إِليه السُّودَد، وقيل: الصمد السيد الذي قد انتهى سُودَدُه؛ قال الأَزهري: أَما الله تعالى فلا نهاية لسُودَدِه لأَن سُودَدَه غير مَحْدود؛ وقيل: الصمد الدائم الباقي بعد فناء خَلقه؛ وقيل: هو الذي يُصمَد إِليه الأَمر فلا يُقْضَى دونه، وهو من الرجال الذي ليس فوقه أَحد، وقيل: الصمد الذي صَمَد إِليه كل شيء أَي الذي خَلق الأَشياءَ كلها لا يَسْتَغْني عنه شيء وكلها دالّ على وحدانيته. وروي عن عمر أَنه قال: أَيها الناس إِياكم وتَعَلُّمَ الأَنساب والطَّعْن فيها، فوَالذي نفسُ محمد بيده، لو قلت: لا يخرج من هذا الباب إِلا صَمَدٌ، ما خرج إِلا أَقَلُّكم؛ وقيل: الصَّمَد هو الذي انتهى في سَوْدَدِه والذي يُقْصَد في الحوائج؛ وقال أَبو عمرو: الصمد من الرجال الذي لا يَعْطَشُ ولا يَجوع في الحرب؛ وأَنشد:
وسَاريةٍ فَوْقَها أَسْوَدُ
بِكَفِّ سَبَنْتَى ذَفيفٍ صَمَدْ
قال: السارية الجبل المُرْتَفِعُ الذاهبُ في السماء كأَنه عمود. والأَسود: العلم بِكَفِّ رجل جَرِيء. والصمَد: الرَّفَيعُ من كل شيء. والصَّمْدُ: المَكانُ الغليظ المرتفع من الأَرض لا يبلغ أَن يكون جبلاً، وجمعه أَصْمادٌ وصِماد؛ قال أَبو النجم:
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْر الأَجْزَل
والمُصَمَّدُ: الصُّلْب الذي ليس فيه خَوَر.
أَبو خيرة: الصَّمْد والصِّماد ما دَقَّ من غلَظِ الجبل وتواضَعَ واطْمأَنَّ ونَبَتَ فيه الشجر. وقال أَبو عمرو: الصَّمْدُ الشديد من الأَرض. بناءٌ مُصْمَدٌ أَي مُعَلًّى. ويقال لما أَشرَفَ من الأَرض الصَّمْدُ، بإِسكان الميم. ورَوْضاتُ بني عُقَيْل يقال لها الصِّمادُ والرّبابُ. والصَّمْدَة والصُّمْدة: صَخْرة راسية في الأَرض مُسْتَوِيَةٌ بِمَتْنِ الأَرض وربما ارتفعت شيئاً؛ قال:
مُخالِفُ صُمْدَةٍ وقَرِينُ أُخرى،
تَجُرُّ عليه حاصِبَهَا الشَّمالُ
وناقة صَمْدَة وصَمَدة: حُمِلَ عليها قلم تَلْقَحْ؛ الفتح عن كراع. ويقال: ناقة مِصْمادٌ وهي الباقية على القُرِّ والجَدْبِ الدائمةُ الرِّسْلَ؛ ونوقٌ مَصامِدُ ومَصامِيدُ؛ قال الأَغلب:
بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحَ،
ولُقَّحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ
والصَّمْدُ: ماء للرّباب وهو في شاكلةٍ في شقِّ ضَرِيَّةَ الجنوبيِّ.

##### Türkçe

**صَمَدَه** **يَصْمِدُه** **صَمْداً** ve **صَمَد** **إِليه** ikisi de: onu kastetti. Ve **صَمَدَ**
**صَمْدَ الأَمْر**: onun kastını kastetti ve ona dayandı. Ve ona değnekle **تَصَمَّد**: kastetti.
Ve Muâz b. el-Cemûh’un Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkındaki hadisinde: “Ona **فَصَمَدْت**; nihayet ondan bir **غِرَّة** bana mümkün oluncaya kadar”; yani ona sıçradım, onu kastettim ve gafletini bekledim. Ve Ali’nin hadisinde: “**فَصَمْداً صَمْداً**; size hak direği açığa çıkıncaya kadar.” Ve **بيت مُصَمَّد** (şeddeli): yani maksut.

Ve başını değnekle **تَصَمَّدَ**: onun büyüğüne yöneldi. Ve onu değnekle **صَمَده** **صَمْداً**: onunla vurduğu zaman.

Ve başını **صَمَّدَ** **تَصْميداً**: bu, başını bir bezle yahut bir elbiseyle yahut bir mendille, sarık hariç, sardığı zamandır; o da **الصِّمادُ**’dır. Ve **الصِّمادُ**: şişenin kılıfı; onu **صَمَدَها** **يَصْمِدُها**. İbnü’l-A‘râbî: **الصِّمادُ** şişenin tıkacıdır; Leys dedi ki: **الصمادَةُ** şişenin kılıfıdır. Ve iş ona **أَصْمَدَ**: onu dayandırdı.

Ve **الصَّمَد** (harekeli): kendisinin dışında bir iş görülmeyen, itaat olunan efendi; ve denildi ki: ihtiyaçlarda kendisine **يُصْمَدُ إِليه**; yani kendisine kast olunur; dedi ki:
“Duyurucu, Esed oğullarının iki hayırlısı ile hayrı erken duyursun:
Amr b. Mes‘ûd ile ve itaat olunan efendi **الصَّمَد** ile.”
Ve “Esed oğullarının hayırlısı ile” diye rivayet olunur; Cevherî inşad etti:
“Ona iri bir şeyle yükseldim, sonra ona dedim:
Bunu al, Huzeyf; çünkü sen efendi **الصَّمَد**’sin.”

Ve **الصِّمَد**: O’nun (yüce ve mukaddes) sıfatlarındandır; çünkü işler O’na **أُصْمِدَتْ** de O’ndan başkası onları görmedi; ve denildi ki: o, içi olmayan **المُصْمَتُ**’tir; bu ise Allah’a, عز وجل, caiz değildir. Ve **المُصْمَدُ**: **المُصْمَت** hakkında bir lehçedir; o, içi olmayan kimsedir. Ve denildi ki: **الصَّمد** yemeyen kimsedir. Ve denildi ki: **الصمد** kendisine efendilikte varılan efendidir. Ve denildi ki: **الصمد** efendiliği nihayete ermiş efendidir. Ezherî dedi ki: Allah تعالى’ya gelince, O’nun efendiliğinin nihayeti yoktur; çünkü O’nun efendiliği sınırlı değildir. Ve denildi ki: **الصمد** yaratıklarının yok oluşundan sonra daim kalan bâkîdir. Ve denildi ki: o, işin kendisine **يُصمَد** edildiği, kendisinin dışında hükmedilmeyen kimsedir; ve o, erkeklerden üstünde kimse olmayan kimsedir. Ve denildi ki: **الصمد** kendisine her şeyin **صَمَد** ettiği; yani bütün şeyleri yaratan, hiçbir şeyin kendisinden müstağni olmadığı; hepsi O’nun birliğine delalet eder. Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “Ey insanlar, nesebleri öğrenmekten ve onlarda ta‘na girmekten sakının; Muhammed’in nefsi elinde olana yemin olsun, ‘Bu kapıdan **صَمَد**’den başkası çıkmasın’ deseydim, ancak en azınız çıkardı.” Ve denildi ki: **الصَّمَد** efendilikte nihayete eren ve ihtiyaçlarda kendisine kast olunan kimsedir. Ebû Amr dedi ki: **الصمد** erkeklerden, savaşta susamayan ve acıkmayan kimsedir. Ve inşad etti:
“Üstünde bir **أَسْوَد** bulunan bir **سَارية**;
Çevik bir **صَمَد**’in **سَبَنْتَى** avucunda.”
Dedi ki: **السارية** göğe giden, sanki bir direk gibi, yüksek dağdır. Ve **الأَسود**: cesur bir adamın avucundaki sancaktır. Ve **الصمَد**: her şeyin yükseği.

Ve **الصَّمْدُ**: yerden kalın, yüksek yer; dağ olacak kadar varmaz; çoğulu **أَصْمادٌ** ve **صِماد**’dır; Ebû’n-Necm dedi ki:
“**الصَّمْد**’i, baltalının sırtı gibi bırakır.”

Ve **المُصَمَّدُ**: içinde gevşeklik olmayan sert.

Ebû Hayra: **الصَّمْد** ve **الصِّماد**, dağın kalınlığından incelen, alçalan, çöken ve içinde ağaç biten şeydir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمْدُ** yerin şiddetlisidir. **بناءٌ مُصْمَدٌ**: yani yükseltilmiş. Ve yerden yüksek olan şeye **الصَّمْدُ** denir; mîm’in sükûnuyla. Ve Benî Ukayl’in bahçelerine **الصِّمادُ** ve **الرّبابُ** denir.

Ve **الصَّمْدَة** ve **الصُّمْدة**: yerde sabit, yerin sırtıyla düz bir kaya; bazen biraz yükselir; dedi ki:
“Bir **صُمْدَة**’ye muhalif ve bir başkasına karin;
Kuzey onun üzerine çakılını sürükler.”

Ve **ناقة صَمْدَة** ve **صَمَدة**: üzerine bir **قلم** yüklendi; gebe kalmaz; Kırâ‘dan (naklen) fetha ile. Ve denilir: **ناقة مِصْمادٌ**; o, soğuk ve kıtlık üzerinde kalan, salıverilişi daim olan (deve)dir; ve **نوقٌ مَصامِدُ** ve **مَصامِيدُ**; A‘leb dedi ki:
“Taze balık ile tuzlu arasında,
Ve gebe kalmış, sert kalan, çetin **مَصامِد**.”

Ve **الصَّمْدُ**: **الرّباب**’a ait bir sudur; **ضَرِيَّةَ**’nin güney yarığında **شاكلةٍ**’dedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص م د * * الصَّمَدُ * السيد لأنه يُصمد إليه في الحوائج أي يُقصد يقال * صَمَدَهُ * من باب نصر أي قصده

##### Türkçe

* ص م د * * **الصَّمَدُ** * ihtiyaçlarda kendisine yönelinildiği, yani kendisine kastedildiği için efendidir; denilir: * **صَمَدَهُ** * (نصر babından) yani ona kastetti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصمد، بفتح فسكون: القصد صمده يصمده صمدا، وصمده يصمده صمدا، وصمد إليه، كلاهما: قصده، وصمد صمد الأمر، أي قصد قصده واعتمده. وفي حديث معاذ بن عمرو بن الجموح في قتل أبي جهل: فصمدت له حتى أمكنتني منه غرة أي وثبت له وقصدته، وانتظرت غفلته. والصمد الضرب يقال: صمده بالعصا صمدا وصمله، إذا ضربه بها، عن أبي زيد.
 والصمد: النصب. والصمد ماء للضباب، كما في التكملة، وفي اللسان: للرباب، وهو في شاكلة في شق ضرية الجنوبي وقيل: هو قريب من واد بحزن بني يربوع. ويقال لما أشرف من الأرض: الصمد، بإسكان الميم. والصمد: المكان المرتفع الغليظ من الأرض، لا يبلغ أن يكون جبلا، وجمعه: أصماد، وصمأد قال أبو النجم.

  يغادر الصمد كظهر الأجزل

  ومثله في الروض الأنف والغريبين للهروي. وقال أبو خيرة: الصمد والصماد: ما دق من غلظ الجبل، وتواضع واطمأن، ونبت فيه الشجر. وقال أبو عمرو: الصمد: الشديد من الأرض. والصمد: تأثير لفح الشمس في الوجه يقال: صمدته الشمس، أي صقرته بلفحها. والصمد بالتحريك: السيد المطاع الذي لا يقضى دونه أمر. وهو من صفاته تعالى وتقدس، لأنه أصمدت إليه الأمور فلم يقض فيها غيره. وقيل: الذي يصمد إليه في الحوائج، أي يقصد، وأنشد الجوهري:
  علوته بحسام ثـم قـلـت لـه                      خذها حذيف فأنت السيد الصمد وفيل: الصمد: الذي لا يطعم. وقيل: الصمد: السيد الذي قد انتهى سودده. قال الأزهري: أما الله تعالى فلا نهاية لسودده، لأن سودده غير محدود وقيل: الصمد: الدائم الباقي بعد فناء خلقه. وهو من الرجال: الذي ليس فوقه أحد. وقيل: الصمد: الذي صمد إليه كل شيء، أي الذي خلق الأشياء كلها، لا يستغني عنه شيء، وكلها دال على وحدانيته. وروي عن عمر أنه قال: أيهأ الناس، إياكم وتعلم الأنساب والطعن فيها، فو الذي نفس محمد بيده لو قلت لا يخرج من هذا الباب إلا صمد ما خرج إلا أقلكم. والصمد: الرفيع من كل شيء. وقيل: الصمد مصمت، وهو الذي لا جوف له وهو المصمد أيضا، عن ميسرة، وهذا لا يجوز على الله تعالى. وقال أبو عمرو: الصمد الرجل الذي لا يعطش ولا يجوع في الحرب، وأنشد المؤرج:
  وسارية فوقهـا أسـود                      بكف سبنتى ذفيف صمد السارية: الجبل المرتفع الذاهب في السماء كأنه عمود، والأسود: العلم. والصمد: القوم لا حرفة لهم ولا شيء يعيشون به. وصماد، ككتاب: سداد القارورة، قاله ابن الأعرابي قال: والسداد غير العفاص، وقد صمدتها أصمدها، أو عفاصها، قاله الليث وقد صمدها يصمدها كمنع قال شيخنا: وهذا من الغرائب التي لا نظير لها، لأن الفعل ليس بحلقي العين، ولا اللام، فلا موجب لفتحه في المضارع، كما هو ظاهر. قلت: وقد رأيت في التكملة. مجودا، بخط الصاغاني: وقد صمدها يصمدها بضم الميم. فالحق في هذا التوقف مع شيخنا، رحمه الله تعالى. والصماد: الجلاد والضراب من صامده فهو مصامد. والصماد: ما يلفه الإنسان على رأسه من خرقة أو منديل أو ثوب دون العمامة وقد صمد رأسه تصميدا، إذا لف من ذلك. والصمدة: صخرة راسية في الأرض مستوية بها، أي بمتن الأرض، أو مرتفعة. وفي التهذيب: وربمأ ارتفعت شيئا، قال:
  مخالف صمدة وقرين أخرى                      تجر عليه حاصبها الشمال ويقال: الصمدة، بالضم. والصمدة، بالفتح، وبالتحريك: الناقة المتعيطة التي حمل عليها لم تلقح، الفتح عن كراع. والمصومد: الغليظ المشرف. والمصمد، كمعظم: المقصود، يقال: بيت مصمد. والمصمد: الشيء الصلب ما، أي الذي ليس فيه خور، بالتحريك نقله الصاغاني. ويقال: ناقة مصماد، أي باقية على القر والجدب، دائمة الرسل، بكسر الراء، وسكون السين ج: مصامد ومصاميد، قال الأغلب:
  بين طري سمك ومالح
  ولقح مصامد مجالـح

  ومما يستدرك عليه: تصمد له بالعصا: قصد. وقيل: تصمد رأسه بالعصا: عمد لمعظمه. وأصمد إليه الأمر: أسنده. وبناء مصمد: معلى. والصماد، بالكسر: روضات بني عقيل، والرباب. وصماد، كغراب: جبل. وصمود، كزبور: اسم صنم كان لعاد يعبدونه، قال يزيد بن سعد، وكان آمن بهود عليه السلام:
  عصت عاد رسولهم فأمسوا                      عطاشا لا تمسهم السمـاء
  لهم صنم يقال له صمـود                      يقابله صداء والـبـغـاء في أبيات، إلى أن قال:
  وإن إله هود هو إلهـي                      على الله التوكل والرجأء وهو مذكور في كتب السير. وبنو صمادة بالضم: حي من العرب بالشام. ومصمودة: قبيلة من البربر، بالمغرب، وهم المصامدة، أهل شوكة وعدد. والصمادة هي الصماد، لما يلف على الرأس. ويوم الصمد، من أيأمهم. ويقال: أنا على صمادة من أمري، أي على شرف منه. وبابت على صماد الماء، أي على أمه.

##### Türkçe

**الصمد**، فتحalı sonra sükûnlu: kasıttır; **صمده يصمده صمدا**: onu kastetti. Ve **وصمده يصمده صمدا**; ve **وصمد إليه**; ikisi de: onu kastetti. Ve **وصمد صمد الأمر**: yani onun kastını kastetti ve ona dayandı. Muâz b. Amr b. el-Cemûh’un Ebû Cehil’i öldürme hakkında hadîsinde: “**فصمدت له حتى أمكنتني منه غرة**” yani ona atıldım ve onu kastettim; ve onun gafletini bekledim. Ve **الصمد**: darbedir; denir ki: **صمده بالعصا صمدا وصمله**; eğer onu onunla (değnekle) dövdüyse; Ebû Zeyd’den.

Ve **الصمد**: dikilmedir. Ve **الصمد**: **الضباب** için bir sudur; tekmilede olduğu gibi; ve Lisân’da: **للرباب** içindir; ve o, Şâkile’de, Dıriyye’nin güney yarığında; ve denildi: o, Benî Yerbû‘un Hazn’ında bir vadiye yakındır. Ve yerden yüksekçe olan şeye denir: **الصمد**; **الميم**’in sükûnuyla. Ve **الصمد**: yerden yüksek, kalın yerdir; dağ olacak dereceye varmaz; çoğulu: **أصماد**; ve **صمأد**; Ebû’n-Necm dedi:

يغادر **الصمد** كظهر الأجزل

Ve onun benzeri **الروض الأنف**’te ve Herevî’nin **الغريبين**’indedir. Ebû Hayra dedi: **الصمد** ve **الصماد**: dağın kalınlığından incelen şeydir; alçalır ve yatışır; ve onda ağaç biter. Ebû Amr dedi: **الصمد**: yerin şiddetli olanıdır. Ve **الصمد**: güneşin yakıcı esintisinin yüzde tesiridir; denir ki: **صمدته الشمس**; yani onu yakıcı esintisiyle kavurdu. Ve **الصمد** harekeli olarak: kendisinin altında bir iş görülmeyen, itaat olunan efendidir. Ve o, O’nun (Allah’ın) sıfatlarındandır, yüce ve mukaddes; çünkü işler O’na isnad edildi de onda O’ndan başkası hükmetmedi. Ve denildi: ihtiyaçlarda kendisine yönelinendir; yani kastedilir. Cevherî inşâd etti:

علوته بحسام ثـم قـلـت لـه                      خذها حذيف فأنت السيد **الصمد**

Ve denildi: **الصمد**: yemeyen kimsedir. Ve denildi: **الصمد**: efendiliği nihayete ermiş efendidir. Ezherî dedi: Allah Teâlâ’ya gelince, O’nun efendiliğinin nihayeti yoktur; çünkü O’nun efendiliği sınırlı değildir. Ve denildi: **الصمد**: yaratıklarının yok oluşundan sonra daim kalan bâkîdir. Ve erkeklerden: üstünde hiç kimse olmayan kimsedir. Ve denildi: **الصمد**: her şeyin kendisine yöneldiği; yani bütün şeyleri yaratan; hiçbir şeyin kendisinden müstağni olmadığı; ve hepsi O’nun birliğine delâlet eder. Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “**أيهأ الناس، إياكم وتعلم الأنساب والطعن فيها، فو الذي نفس محمد بيده لو قلت لا يخرج من هذا الباب إلا صمد ما خرج إلا أقلكم**”. Ve **الصمد**: her şeyden yüce olandır. Ve denildi: **الصمد**: **مصمت**tir; o, iç boşluğu olmayan; ve o, **المصمد** de olan; Meysere’den; ve bu Allah Teâlâ hakkında câiz değildir. Ebû Amr dedi: **الصمد**: savaşta susamayan ve acıkmayan adamdır. Müerric inşâd etti:

وسارية فوقهـا أسـود                      بكف سبنتى ذفيف **صمد**

**السارية**: göğe doğru giden, sanki bir direk gibi olan yüksek dağdır; ve **الأسود**: alâmettir. Ve **الصمد**: bir mesleği olmayan ve kendisiyle geçindikleri bir şey bulunmayan kavimdir. Ve **صماد**—**كتاب** gibi—şişenin tıkacıdır; İbnü’l-A‘râbî söyledi. Dedi: ve **السداد** **العفاص**’tan başkadır. Ve “**وقد صمدتها أصمدها**” yahut onun **عفاص**’ı; Leys söyledi. Ve “**وقد صمدها يصمدها**” **منع** gibi. Şeyhimiz dedi: bu, benzeri olmayan gariplerdendir; çünkü fiilin **العين**’i boğaz harfi değildir, ne de **اللام**; o hâlde muzârîde fethanın gereği yoktur; göründüğü üzere. Ben dedim: tekmilede gördüm; Sâğânî’nin hattıyla, iyi yazılmış olarak: “**وقد صمدها يصمدها**” **الميم**’in zammıyla. O hâlde bu hususta Şeyhimizle birlikte durmak haktır; Allah Teâlâ ona rahmet etsin. Ve **الصماد**: derici ve dövücü; **صامده**’den; o da **مصامد**’dir. Ve **الصماد**: insanın sarıktan başka olarak başına sardığı bez yahut mendil yahut elbisedir; ve **صمد رأسه تصميدا**: eğer ondan (bunlardan) sardıysa. Ve **الصمدة**: yerde sağlam duran, onunla—yani yerin sırtıyla—düz olan yahut yüksek olan kaya. Ve **التهذيب**’de: belki biraz yükselirdi. Dedi:

مخالف **صمدة** وقرين أخرى                      تجر عليه حاصبها الشمال

Ve denilir: **الصمدة** zammayla. Ve **الصمدة** fethayla; ve harekeli olarak: üzerine çekildiği hâlde gebe kalmayan, zorlanan dişi deve; fetha, Kurâ‘dan. Ve **المصومد**: kalın, yüksekçe olandır. Ve **المصمد**—**معظم** gibi—kastedilendir; denir ki: **بيت مصمد**. Ve **المصمد**: katı bir şeydir; yani içinde gevşeklik olmayan; harekeli olarak; Sâğânî nakletti. Ve denilir: **ناقة مصماد**; yani soğuk ve kıtlık üzerinde bâkî; sürekli süt salan; **الراء**’ın kesriyle ve **السين**’in sükûnuyla; çoğulu: **مصامد** ve **مصاميد**. Ağleb dedi:

بين طري سمك ومالح
ولقح **مصامد** مجالـح

Ve ona ek olarak istidrâk olunanlardandır: **تصمد له بالعصا**: kastetti. Ve denildi: **تصمد رأسه بالعصا**: onun büyüğüne yöneldi. Ve **أصمد إليه الأمر**: onu ona dayandırdı. Ve **بناء مصمد**: yükseltilmiş. Ve **الصماد** kesrayla: Benî Akîl’in ve **الرباب**’ın çayırları. Ve **صماد**—**غراب** gibi—bir dağdır. Ve **صمود**—**زبور** gibi—Âd’ın kendisine taptıkları bir putun adıdır. Yezîd b. Sa‘d dedi—ve Hûd عليه السلام’a iman etmişti:

عصت عاد رسولهم فأمسوا                      عطاشا لا تمسهم السمـاء
لهم صنم يقال له **صمـود**                      يقابله صداء والـبـغـاء

Beyitler içinde; ta ki dedi:

وإن إله هود هو إلهـي                      على الله التوكل والرجأء

Ve o, siyer kitaplarında zikredilmiştir. Ve **بنو صمادة** zammayla: Şam’da Araplardan bir kabiledir. Ve **مصمودة**: Mağrib’de Berberîlerden bir kabiledir; onlar **المصامدة**’dir; kuvvet ve sayı ehlidir. Ve **الصمادة**: başa sarılan şey için, **الصماد**’dır. Ve **يوم الصمد**: onların günlerinden bir gündür. Ve denilir: “**أنا على صمادة من أمري**”; yani ondan bir şeref üzerindeyim. Ve “**وبابت على صماد الماء**”; yani onun anası üzerinde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَمَدَهُ
1 صَمَدَهُ ذ , (S, M, A, Mgh,) aor. صَمُدَ , (S, Mgh,) inf. n. صَمْدٌ; (S, M, Mgh, K;) and صَمَدَ اـِلَيْهِ; (M, A; *) He tended, repaired, betook himself, or directed himself or his course or aim, to, or towards, him, or it; or endeavoured to reach, or attain, or obtain, him, or it; or had recourse to him, or it; syn. قَصَدَهُ: (S, M, A, Mgh, K: *) and so سَمَدَهُ. (M in art. سمد.) One says, صَمَدَ اـِلَيْهِ فِى الحَوَائِجِ He repaired, betook himself, or had recourse, to him in exigencies; syn. قَصَدَ. (M.) And صَمَدَ الأَمْرَ, (A,) or صَمَدَ صَمْدَ الأَمْرِ, (M,) He betook himself to the thing, or affair; aimed at it; sought it, or endeavoured after it; or intended, or purposed, it; syn. اِعْتَمَدَهُ; (A;) or قَصَدَ قَصْدَهُ. (M.) And ↓ تصمّد لَهُ بِالعَصَا He betook himself to him or towards him, or aimed at him, with the staff, or stick; syn. قَصَدَ. (M.) And رَأْسَهُ بِالعَصَا ↓ تصمّد He aimed (عَمَدَ) at the main part of his head with the staff, or stick. (M.) ― -b2- Hence, صَمَدَ لَهُ He faced it directly; directed his face exactly towards it. (Mgh.) ― -b3- And He pointed towards it. (Mgh.) ― -b4- And صَمَدْتُ لَهُ حَتَّى أَمْكَنَتْنِى مِنْهُ غِرَّةٌ I sprang and betook myself towards him, watching until heedlessness on his part made me to have him within my power. (L, from a trad. respecting the slaying of Aboo-Jahl.) ― -b5- And صَمَدَهُ بِالعَصَا, (A,) inf. n. صَمْدٌ, (K,) He struck him, or beat him, with the staff, or stick. (A, K. *) -A2- الصَّمْدُ also signifies النَّصْبُ [The setting up, or erecting, a thing]: (K:) one says صَمَدَهُ He set it up, or erected, it. (TK.) -A3- And صَمَدَتِ الشَّمْسُ وَجْهَهُ, (TK,) inf. n. صَمْدٌ, (K,) The sun scorched his face. (K, * TK.) -A4- صَمَدَ القَارُورَةَ, (M, K,) aor. صَمِدَ , (M,) or صَمَدَ , (K,) but this is strange, for there is no faucial letter, nor any other reason for it, (MF,) He put a صِمَاد [q. v.] over, or into, the mouth of the flask, or bottle. (M, K.)

2 صَمَّدَ [صمّدهُ, said of a number of persons, signifies the same as صَمَدَهُ as first expl. above; or, said of a single person, He tended, repaired, &c., repeatedly, or frequently, to him, or it; see its pass. part. n., below.] -A2- صمّد رَأْسَهُ, inf. n. تَصْمِيدٌ, He wound a piece of cloth, or a kerchief, called صِمَاد, round his head. (TA.)

صامدهُ
3 صامدهُ ذ , (TA,) inf. n. صِمَادٌ, (K, TA,) He contended with him in fight; syn. of the inf. n. جِلَادٌ. (K, * TA. [For جِلَاد, Golius appears to have found in his copy of the K جَلَّاد.])

اصمد اـِلَيْهِ الأَمْرَ
4 اصمد اـِلَيْهِ الأَمْرَ ذ He rested, or stayed, upon him the affair; syn. أَسْنَدَهُ. (M.)

5 تَصَمَّدَ see 1, in two places.

صَمْدٌ
صَمْدٌ ذ inf. n. of 1. (S, M, &c.) [Hence صَمَدْتُ صَمْدَهُ, like قَصَدْتُ قَصْدَهُ, q. v.] -A2- Also, (S, L, K,) or ↓ صَمَدٌ, (as in a copy of the S and in one of the M,) Elevated ground: (L:) or elevated and rugged ground, (S, M, L, K,) not so high as to be a mountain: (M, L:) or hard, firm, or tough, ground: (AA:) pl. أَصْمَادٌ and ↓ صِمَادٌ: (M:) or a narrow, rugged, and low part of a mountain, producing trees; as also ↓ صِمَادٌ. (Aboo-Kheyreh.)

صَمَدٌ
صَمَدٌ ذ (with the article ال an epithet applied to God, M) A lord; because one repairs, betakes himself, or has recourse, to him in exigencies; (S, A, K; *) or, when applied to God, because affairs are stayed, or rested, upon Him, (أُصْمِدَتْ اـِلَيْهِ,) and none but He accomplishes them: (M, A, L:) or a person to whom one repairs, betakes himself, or has recourse, in exigencies: (M, A: *) you say, سَيِّدٌ صَمَدٌ, meaning a lord, or chief, to whom recourse is had: (A:) or صَمَدٌ signifies a lord to whom obedience is rendered, without whom no affair is accomplished: or one to whom lordship ultimately pertains: (M, L:) or a lord whose lordship has attained its utmost point or degree; in which sense it is not applicable to God: (T, L:) or the Being that continues, or continues for ever or is everlasting: (M, K:) or the Being that continues, or continues for ever, after his creatures have perished: (M:) or the Creator of everything, of whom nothing is independent, and whose unity everything indicates: or one who takes no nourishment, or food: (M, L:) also high, or elevated; (L, K;) applied to anything: (L:) a man above whom is no one: (L:) a man who neither thirsts nor hungers in war. (AA, K.) ― -b2- Also Solid; not hollow; (M, K;) in which sense it may not be applied to God: (M:) and so ↓ مُصْمَدٌ, a dial. var. of مُصْمَتٌ. (S.) ― -b3- And A people having no trade, or occupation, nor anything by means of which they may live. (K.) -A2- See also صَمْدٌ.

صَمْدَةٌ
صَمْدَةٌ ذ A rock firmly imbedded in the earth, even with the surface thereof, or, in some instances, somewhat elevated; (M, K; *) as also ↓ صُمْدَةٌ. (M.) -A2- And A she-camel that has been covered and has not conceived; (M, K; *) as also ↓ صَمَدَةٌ. (Kr, M.)

صُمْدَةٌ
صُمْدَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صَمَدَةٌ
صَمَدَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صِمَادٌ
صِمَادٌ ذ The سِدَاد [or stopper, like صِمَامٌ], (IAar, K,) or the عِفَاص [or piece of skin that is put as a cover over the mouth], (Lth, S, M,) of a flask or bottle. (Lth, IAar, S, M, K.) ― -b2- And A piece of cloth, or a kerchief, which a man winds round his head, دُونَ العِمَامَةِ [which may mean either exclusively of the turban or beneath the turban]. (K.) -A2- See also صَمْدٌ, in two places.

صَمُودٌ
صَمُودٌ ذ A certain idol, which belonged to the tribe of 'ءd, who worshipped it. (TA.)

مُصْمَدٌ
مُصْمَدٌ ذ : see صَمَدٌ, near the end of the paragraph.

مُصَمَّدٌ
مُصَمَّدٌ ذ applied to a house, or tent, (بَيْتٌ, S) repaired to [repeatedly, or frequently, or by many persons, as is indicated by the teshdeed, though only expl. as] syn. with مَقْصُودٌ. (S, K.) -A2- Also A hard thing; in which is no softness, or fragility. (K, TA.)

مِصْمَادٌ
مِصْمَادٌ ذ A she-camel that endures cold, and drought, or barrenness of the earth, continuing to yield her milk: pl. مَصَامِدُ and مَصَامِيدُ. (K.)

مُصَوْمِدٌ
مُصَوْمِدٌ ذ Thick, or rough, (K, TA,) and high, overtopping, or prominent. (TA.)

##### Türkçe

**صَمَدَهُ**
1 **صَمَدَهُ** ذ , (S, M, A, Mgh,) muzâri‘i **صَمُدَ** , (S, Mgh,) mastar ismi **صَمْدٌ**; (S, M, Mgh, K;) ve **صَمَدَ اـِلَيْهِ**; (M, A; *) O, ona yahut ona doğru; yahut ona veya ona doğru, kendi yolunu veya maksadını yöneltti; yahut ona ulaşmaya, erişmeye veya onu elde etmeye çalıştı; yahut ona başvurdu; eş anlamlısı **قَصَدَهُ**: (S, M, A, Mgh, K: *) ve bunun gibi **سَمَدَهُ**. (M, **سمد** maddesinde.) Denir ki: **صَمَدَ اـِلَيْهِ فِى الحَوَائِجِ** O, ihtiyaçlarda ona yöneldi, ona başvurdu; eş anlamlısı **قَصَدَ**. (M.) Ve **صَمَدَ الأَمْرَ**, (A,) yahut **صَمَدَ صَمْدَ الأَمْرِ**, (M,) O, şeye yahut işe yöneldi; onu hedefledi; onu aradı yahut onun peşine düştü; yahut onu kastetti yahut niyet etti; eş anlamlısı **اِعْتَمَدَهُ**; (A;) yahut **قَصَدَ قَصْدَهُ**. (M.) Ve ↓ **تصمّد لَهُ بِالعَصَا** O, değnekle ona yahut ona doğru yöneldi, yahut onu hedefledi; eş anlamlısı **قَصَدَ**. (M.) Ve **رَأْسَهُ بِالعَصَا** ↓ **تصمّد** O, değnekle onun başının ana kısmını hedefledi (**عَمَدَ**). (M.) ― -b2- Buradan: **صَمَدَ لَهُ** O, ona dosdoğru karşı durdu; yüzünü tam olarak ona doğru çevirdi. (Mgh.) ― -b3- Ve O, ona doğru işaret etti. (Mgh.) ― -b4- Ve **صَمَدْتُ لَهُ حَتَّى أَمْكَنَتْنِى مِنْهُ غِرَّةٌ** Ben, ona sıçrayıp ona doğru yöneldim; onun tarafından bir gaflet beni onu kudretim altına aldırıncaya kadar gözeterek. (L, Ebû-Cehl’in öldürülmesine dair bir rivayetten.) ― -b5- Ve **صَمَدَهُ بِالعَصَا**, (A,) mastar ismi **صَمْدٌ**, (K,) O, değnekle onu vurdu yahut dövdü. (A, K. *) -A2- **الصَّمْدُ** ayrıca **النَّصْبُ** [bir şeyi dikme yahut ayakta tutma] mânasına gelir: (K:) denir ki **صَمَدَهُ** O, onu dikti yahut ayakta tuttu. (TK.) -A3- Ve **صَمَدَتِ الشَّمْسُ وَجْهَهُ**, (TK,) mastar ismi **صَمْدٌ**, (K,) Güneş onun yüzünü kavurdu. (K, * TK.) -A4- **صَمَدَ القَارُورَةَ**, (M, K,) muzâri‘i **صَمِدَ** , (M,) yahut **صَمَدَ** , (K,) fakat bu gariptir; çünkü boğaz harfi yoktur, ne de bunun için başka bir sebep vardır, (MF,) O, şişenin yahut matarânın ağzının üzerine yahut içine bir **صِمَاد** [bk. ilgili madde] koydu. (M, K.)

2 **صَمَّدَ** [**صمّدهُ**, bir grup kimse hakkında söylendiğinde, yukarıda ilk açıklanan şekliyle **صَمَدَهُ** ile aynı mânaya gelir; yahut tek bir kişi hakkında söylendiğinde, O, ona yahut ona doğru tekrar tekrar yahut sık sık yöneldi, &c.; aşağıda onun mef‘ûl ismine bak.] -A2- **صمّد رَأْسَهُ**, mastar ismi **تَصْمِيدٌ**, O, **صِمَاد** denilen bir bez parçasını yahut bir mendili başının etrafına sardı. (TA.)

**صامدهُ**
3 **صامدهُ** ذ , (TA,) mastar ismi **صِمَادٌ**, (K, TA,) O, savaşta onunla çarpıştı; mastar ismi **جِلَادٌ**’ın eş anlamlısıdır. (K, * TA. [**جِلَاد** yerine, Golius, K’nın nüshasında **جَلَّاد** bulmuş görünür.])

**اصمد اـِلَيْهِ الأَمْرَ**
4 **اصمد اـِلَيْهِ الأَمْرَ** ذ O, işi ona dayandırdı yahut ona yükledi; eş anlamlısı **أَسْنَدَهُ**. (M.)

5 **تَصَمَّدَ**: 1’e bak, iki yerde.

**صَمْدٌ**
**صَمْدٌ** ذ 1’in mastar ismidir. (S, M, &c.) [Buradan **صَمَدْتُ صَمْدَهُ**, **قَصَدْتُ قَصْدَهُ** gibi, bk. ilgili madde.] -A2- Ayrıca, (S, L, K,) yahut ↓ **صَمَدٌ**, (S’nin bir nüshasında ve M’nin birinde olduğu üzere,) Yüksek yer: (L:) yahut dağ kadar yüksek olmayan, yüksek ve engebeli yer, (S, M, L, K): (M, L:) yahut sert, sağlam yahut çetin yer: (AA:) çoğulu **أَصْمَادٌ** ve ↓ **صِمَادٌ**: (M:) yahut ağaç bitiren, dağın dar, engebeli ve alçak bir kısmı; bunun gibi ↓ **صِمَادٌ**. (Aboo-Kheyreh.)

**صَمَدٌ**
**صَمَدٌ** ذ (başında **ال** ile, Allah’a nispet edilen bir sıfat, M) Bir efendi; çünkü ihtiyaçlarda ona yönelinir, ona başvurulur; (S, A, K; *) yahut Allah’a nispet edildiğinde, işler O’na dayandırıldığı yahut O’na bırakıldığı için, (**أُصْمِدَتْ اـِلَيْهِ,**) ve onları O’ndan başkası yerine getirmez: (M, A, L:) yahut ihtiyaçlarda kendisine yönelinen, kendisine başvurulan kimse: (M, A: *) dersin ki: **سَيِّدٌ صَمَدٌ**, yani kendisine başvurulan bir efendi yahut reis: (A:) yahut **صَمَدٌ**, kendisine itaat edilen, onsuz hiçbir işin tamamlanmadığı bir efendi mânasınadır: yahut nihayetinde efendilik kendisine ait olan: (M, L:) yahut efendiliği en uç noktasına yahut derecesine ulaşmış bir efendi; bu mânada Allah’a uygulanmaz: (T, L:) yahut devam eden, yahut ebediyen devam eden yahut ezelî-ebedî olan varlık: (M, K:) yahut mahlûkatı yok olduktan sonra devam eden yahut ebediyen devam eden varlık: (M:) yahut her şeyin yaratıcısı; kendisinden hiçbir şeyin müstağni olmadığı ve birliğine her şeyin delâlet ettiği; yahut gıda yahut yiyecek almayan: (M, L:) ayrıca yüksek yahut yüce; (L, K;) her şeye uygulanır: (L:) üstünde kimse olmayan bir adam: (L:) savaşta ne susayan ne acıkan bir adam. (AA, K.) ― -b2- Ayrıca Katı; içi boş olmayan; (M, K;) bu mânada Allah’a uygulanmayabilir: (M:) ve bunun gibi ↓ **مُصْمَدٌ**, **مُصْمَتٌ**’in bir lehçe varyantıdır. (S.) ― -b3- Ve Geçimi için bir sanat yahut mesleği olmayan, yahut kendileriyle yaşayacakları bir şey bulunmayan bir topluluk. (K.) -A2- Ayrıca **صَمْدٌ**’e bak.

**صَمْدَةٌ**
**صَمْدَةٌ** ذ Yerin içine sağlamca gömülü, yüzeyiyle aynı hizada olan yahut bazı durumlarda biraz yükselmiş bir kaya; (M, K; *) bunun gibi ↓ **صُمْدَةٌ**. (M.) -A2- Ve Üstüne erkek deve çekilmiş de gebe kalmamış bir dişi deve; (M, K; *) bunun gibi ↓ **صَمَدَةٌ**. (Kr, M.)

**صُمْدَةٌ**
**صُمْدَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**صَمَدَةٌ**
**صَمَدَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**صِمَادٌ**
**صِمَادٌ** ذ Bir **سِدَاد** [yahut **صِمَامٌ** gibi bir tıpa], (IAar, K,) yahut bir **عِفَاص** [yahut ağzın üzerine örtü olarak konulan deri parçası], (Lth, S, M,) şişenin yahut matarânın (ağzının) tıpası/örtüsü. (Lth, IAar, S, M, K.) ― -b2- Ve Bir adamın başının etrafına sardığı, **دُونَ العِمَامَةِ** [bu, ya sarığın dışında yahut sarığın altında mânasına gelebilir] bir bez parçası yahut mendil. (K.) -A2- Ayrıca **صَمْدٌ**’e bak, iki yerde.

**صَمُودٌ**
**صَمُودٌ** ذ 'ءd kabilesine ait olup onların taptığı belirli bir put. (TA.)

**مُصْمَدٌ**
**مُصْمَدٌ** ذ : paragrafın sonuna yakın, **صَمَدٌ**’e bak.

**مُصَمَّدٌ**
**مُصَمَّدٌ** ذ bir eve yahut çadıra uygulanır, (**بَيْتٌ**, S) kendisine gidilen [teşdîdin işaret ettiği üzere tekrar tekrar yahut sık sık yahut birçok kimse tarafından; gerçi sadece] **مَقْصُودٌ** ile eş anlamlı olarak açıklanmıştır. (S, K.) -A2- Ayrıca Sert bir şey; onda yumuşaklık yahut kırılganlık bulunmayan. (K, TA.)

**مِصْمَادٌ**
**مِصْمَادٌ** ذ Soğuğa ve kuraklığa yahut yerin kıtlığına dayanıp süt vermeye devam eden bir dişi deve: çoğulu **مَصَامِدُ** ve **مَصَامِيدُ**. (K.)

**مُصَوْمِدٌ**
**مُصَوْمِدٌ** ذ Kalın yahut kaba, (K, TA,) ve yüksek, üstten aşan yahut çıkıntılı. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَمَدَ
صَمَدَ U ( n. ac. صَمْد 1 )
a.  [ La or Ila ], Repaired, betook himself to; aimed at.

b.  Set up, erected.

c.  Stopped up, corked ( bottle ).

d.  [ coll. ], Decked, ornamented ( apartment ).

e.  [ coll. ], Exhibited ( the Holy Sacrament ).

صَمَّدَ
صَمَّدَ II ,
a.  see I (b) , ( c ), ( d ), ( e ).

e.  [ coll. ], Saved up money, economized.

صَاْمَدَ
صَاْمَدَ III ,
a.  Fought with.

صَمْد
صَمْد 1 ,
a.  Elevated ground.

b.  Dowry.

صَمْدَة
صَمْدَة 1t ,
a.  Rock, boulder.

b.  [ coll. ], Corporale ( cloth ).

c.  [ coll. ], Exhibition of the Holy Sacrament.

صَمَد
صَمَد 4 ,
a.  Lord, master.

b.  [ art. ], The Eternal.

c.  Hardy, robust.

d.  Solid, massive.

e.  Vagrants.

صَاْمِد
صَاْمِد 21
a.  [ coll. ], Net, clear ( income ).

b.  Cash.

صِمَاْد
صِمَاْد 23 ,
a.  Stopper, cork; cover, lid.

##### Türkçe

**صَمَدَ**
**صَمَدَ** U ( n. ac. **صَمْد** 1 )
a. [ La veya Ila ], onardı, kendini -e yöneltti; -e kastetti.

b. kurdu, dikti.

c. tıkadı, mantarladı ( şişe ).

d. [ topl. ], süsledi, bezedi ( daire ).

e. [ topl. ], Kutsal Sakramenti teşhir etti.

**صَمَّدَ**
**صَمَّدَ** II ,
a. I (b) , ( c ), ( d ), ( e )’ye bak.

e. [ topl. ], para biriktirdi, tasarruf etti.

**صَاْمَدَ**
**صَاْمَدَ** III ,
a. ile savaştı.

**صَمْد**
**صَمْد** 1 ,
a. yüksek yer.

b. mehir.

**صَمْدَة**
**صَمْدَة** 1t ,
a. kaya, iri kaya.

b. [ topl. ], korporal ( bez ).

c. [ topl. ], Kutsal Sakramentin teşhiri.

**صَمَد**
**صَمَد** 4 ,
a. rab, efendi.

b. [ art. ], Ezelî.

c. dayanıklı, sağlam.

d. katı, yekpare.

e. serseriler.

**صَاْمِد**
**صَاْمِد** 21
a. [ topl. ], net, saf ( gelir ).

b. nakit.

**صِمَاْد**
**صِمَاْد** 23 ,
a. tıpa, mantar; örtü, kapak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صمد
صَمَدَ - يَصْمِدُ - صَمَد - الصَمَد
صَمَدَ- يَصْمِدُ + كائن + إلى كائن أو مكان: يلجأ ويختبئ خلف شيء قوي ثابت في مكانه لا يتزحزح ولا يتغير مهما كانت الأحوال والشدة من حوله
صَمَد: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " صَمَدَ- يَصْمِدُ ": الذي " يُصْمَدُ " إليه
الله " الصَّمَد ": الله هو الملجأ القوي الثابت: الله هو الملجأ الذي يلجأ إليه ويحتمى به، وهو الباقي الدائم الذي لا يحول ولا يزول ولا يتغير مهما تغير وتبدل وحال وزال كل مَنْ سواه
واللفظ ينتمي إلى  من مجموعة ألفاظ " اللجوء والاحتماء والتمترس بمأمن"، وهي:
أَلِهَ - يَأْلَهُ (أَلَهَ - يَأْلَهُ)، صَمَدَ- يَصْمِدُ، رَكَنَ - يَرْكَنُ، صَاصَ - يَصَاصُ، عَاذ َ- يَعُوْذُ، أَبَقَ - يَأبِقُ (أَبَقَ - يَأْبُقُ)

الصمد
 	﴿الله الصمد(2)﴾ الإخلاص
مختار الصحاح
● [صمد] ص م د: الصَّمَدُ السيد لأنه يُصمد إليه في الحوائج أي يُقصد يقال صَمَدَهُ من باب نصر أي قصده
معجم الفرائد القرآنية:
ص م د
"الصَّمَدُ" في قوله تعالى : " اللَّهُ الصَّمَدُ " (2) الإخلاص  .
الصَّمَد :السند الذي يُصمد إليه في الأمور،أي يقصد  في الحوائج.
الراغب
صمد
- الصمد: السيد: الذي يصمد إليه في الأمر، وصمده: قصد معتمدا عليه قصده، وقيل: الصمد الذي ليس بأجوف، والذي ليس بأجوف شيئان: أحدهما لكونه أدون من الإنسان كالجمادات، والثاني أعلى منه، وهو الباري والملائكة، والقصد بقوله: }الله الصمد﴿[الإخلاص/2]، تنبيها أنه بخلاف من أثبتوا له الإليهة، وإلى نحو هذا أشار بقوله:﴾وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام{ [المائدة/75] (وموضع الإشارة أن في هذه الآية كناية، لأن من يأكل الطعام لا بد له من قضاء الحاجة، ومن كان كذلك لا يكون إلها).
ملخص اللسان
1.     صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَد إِليه كلاهما: قَصَدَه. وصَمَدَ  صَمْدَ الأَمْر: قَصَدَ قَصْدَه واعتمده
2.    والصَّمَد، بالتحريك: السَّيِّدُ المُطاع الذي لا يُقْضى دونه أَمر،  وقيل: الذي يُصْمَدُ إِليه في الحوائج أَي يُقْصَدُ؛
3.    وقيل: الصمد  الدائم الباقي بعد فناء خَلقه؛ وقيل: هو الذي يُصمَد إِليه الأَمر فلا  يُقْضَى دونه
4. الصمد من  الرجال الذي لا يَعْطَشُ ولا يَجوع في الحرب
5.    فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني  منه غِرَّة أَي وثَبْتُ له وقَصَدْته وانتظرت غفلته
6.    والمُصَمَّدُ: الصُّلْب الذي ليس فيه خَوَر.  أَبو خيرة: الصَّمْد والصِّماد ما دَقَّ من غلَظِ الجبل وتواضَعَ  واطْمأَنَّ ونَبَتَ فيه الشجر. وقال أَبو عمرو: الصَّمْدُ الشديد من الأَرض والصَّمْدَة والصُّمْدة: صَخْرة راسية في الأَرض مُسْتَوِيَةٌ بِمَتْنِ  الأَرض وربما ارتفعت شيئاً
7.     وصَمَده بالعَصا صَمْداً  إِذا ضربه بها
لسان العرب
● - صمد: صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَد إِليه كلاهما: قَصَدَه. وصَمَدَ  صَمْدَ الأَمْر: قَصَدَ قَصْدَه واعتمده. وتَصَمَّد له بالعصا: قَصَدَ.  وفي حديث معاذ بن الجَمُوح في قتل أَبي جهل: فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني  منه غِرَّة أَي وثَبْتُ له وقَصَدْته وانتظرت غفلته. وفي حديث علي:  فَصَمْداً صَمْداً حتى يَتَجلى لكم عمود الحق. وبيت مُصَمَّد، بالتشديد، أَي  مَقْصود.  وتَصَمَّدَ رأْسَه بالعصا: عَمَد لمعْظَمه. وصَمَده بالعَصا صَمْداً  إِذا ضربه بها.  وصَمَّدَ رأْسه تَصْميداً: وذلك إِذا لف رأْسه بخرقة أَو ثوب أَو  مِنْديلٍ ما خلا العمامةَ، وهي الصِّمادُ. والصِّمادُ: عِفاصُ القارورة؛ وقد  صَمَدَها يَصْمِدُها. ابن الأَعرابي: الصِّمادُ سِدادُ القارُورة؛ وقال  الليث: الصمادَةُ عِفاص القارورة. وأَصْمَدَ إِليه الأَمَر: أَسْنَدَه.  والصَّمَد، بالتحريك: السَّيِّدُ المُطاع الذي لا يُقْضى دونه أَمر،  وقيل: الذي يُصْمَدُ إِليه في الحوائج أَي يُقْصَدُ؛ قال:  أَلا بَكَّرَ النَّاعي بخَيْرَيْ بَني أَسَدْ،  بعَمْرو بنِ مَسْعُود، وبالسَّيد الصَّمَدْ  ويروى بِخَيْرِ بني أَسد؛ وأَنشد الجوهري:  عَلَوْتُه بِجُسامٍ، ثم قُلْتُ له:  خُذْها حُذَيفُ، فأَنْتَ السَّيِّدِ الصَّمَدُ  والصِّمَد: من صفاته تعالى وتقدّس لأَنه أُصْمِدَتْ إِليه الأُمور فلم  يَقْضِ فيها غيره؛ وقيل: هو المُصْمَتُ الذي لا جَوْفَ له، وهذا لا يجوز  على الله، عز وجل. والمُصْمَدُ: لغة في المُصْمَت وهو الذي لا جَوف له،  وقيل: الصَّمد الذي لا يَطْعَم، وقيل: الصمد السيِّد الذي ينتهي إِليه  السُّودَد، وقيل: الصمد السيد الذي قد انتهى سُودَدُه؛ قال الأَزهري: أَما  الله تعالى فلا نهاية لسُودَدِه لأَن سُودَدَه غير مَحْدود؛ وقيل: الصمد  الدائم الباقي بعد فناء خَلقه؛ وقيل: هو الذي يُصمَد إِليه الأَمر فلا  يُقْضَى دونه، وهو من الرجال الذي ليس فوقه أَحد، وقيل: الصمد الذي صَمَد  إِليه كل شيء أَي الذي خَلق الأَشياءَ كلها لا يَسْتَغْني عنه شيء وكلها  دالّ على وحدانيته. وروي عن عمر أَنه قال: أَيها الناس إِياكم وتَعَلُّمَ  الأَنساب والطَّعْن فيها، فوَالذي نفسُ محمد بيده، لو قلت: لا يخرج من هذا  الباب إِلا صَمَدٌ، ما خرج إِلا أَقَلُّكم؛ وقيل: الصَّمَد هو الذي انتهى  في سَوْدَدِه والذي يُقْصَد في الحوائج؛ وقال أَبو عمرو: الصمد من  الرجال الذي لا يَعْطَشُ ولا يَجوع في الحرب؛ وأَنشد:  وسَاريةٍ فَوْقَها أَسْوَدُ  بِكَفِّ سَبَنْتَى ذَفيفٍ صَمَدْ  قال: السارية الجبل المُرْتَفِعُ الذاهبُ في السماء كأَنه عمود.  والأَسود: العلم بِكَفِّ رجل جَرِيء. والصمَد: الرَّفَيعُ من كل شيء.  والصَّمْدُ: المَكانُ الغليظ المرتفع من الأَرض لا يبلغ أَن يكون جبلاً، وجمعه  أَصْمادٌ وصِماد؛ قال أَبو النجم:  يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْر الأَجْزَل  والمُصَمَّدُ: الصُّلْب الذي ليس فيه خَوَر.  أَبو خيرة: الصَّمْد والصِّماد ما دَقَّ من غلَظِ الجبل وتواضَعَ  واطْمأَنَّ ونَبَتَ فيه الشجر. وقال أَبو عمرو: الصَّمْدُ الشديد من الأَرض.  بناءٌ مُصْمَدٌ أَي مُعَلًّى. ويقال لما أَشرَفَ من الأَرض الصَّمْدُ،  بإِسكان الميم. ورَوْضاتُ بني عُقَيْل يقال لها الصِّمادُ والرّبابُ.  والصَّمْدَة والصُّمْدة: صَخْرة راسية في الأَرض مُسْتَوِيَةٌ بِمَتْنِ  الأَرض وربما ارتفعت شيئاً؛ قال:  مُخالِفُ صُمْدَةٍ وقَرِينُ أُخرى،  تَجُرُّ عليه حاصِبَهَا الشَّمالُ  وناقة صَمْدَة وصَمَدة: حُمِلَ عليها قلم تَلْقَحْ؛ الفتح عن كراع.  ويقال: ناقة مِصْمادٌ وهي الباقية على القُرِّ والجَدْبِ الدائمةُ الرِّسْلَ؛  ونوقٌ مَصامِدُ ومَصامِيدُ؛ قال الأَغلب:  بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحَ،  ولُقَّحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ  والصَّمْدُ: ماء للرّباب وهو في شاكلةٍ في شقِّ ضَرِيَّةَ الجنوبيِّ.
مقاييس اللغة:
(صمد) الصاد والميم والدال أَصلان: أحدهما القَصْد، والآخَر الصَّلابة في الشَّيء.
فالأوَّل: الصَّمْد: القصد. يقال صَمَدْتُه صَمْداً. وفلان مُصَمَّدٌ، إِذا كان سيِّداً يُقصَدُ إليه في الأمور. وصَمَدٌ أيضاً. والله جلَّ ثناؤه الصَّمَد؛ لأنه يَصْمِد إليه عبادُهُ بالدُّعاء والطَّلَب. قال في الصَّمَد([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])
وقال في المصَمَّد طَرَفَة:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])
والأصل الآخر الصَّمْد، وهو كلُّ مكانٍ صُلْب. قال أبو النَّجم:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *
القاموس المحيط:
الصَّمْدُ القَصْدُ، والضَّرْبُ، والنَّصَبُ، وماءٌ للضِّباب، والمكانُ المُرْتَفِعُ الغليظُ، وتأثيرُ لَفْحِ الشمسِ في الوَجْهِ، وبالتحريكِ السَّيِّدُ لأِنَّهُ يُقْصَدُ، والدائِمُ، والرفيعُ، ومُصْمَتٌ لا جَوْفَ له، والرَّجُلُ لا يَعْطَشُ ولا يَجوعُ في الحَرْبِ، والقومُ لا حِرْفَةَ لهم، ولا شيءَ يَعيشونَ به. وككِتابٍ سِدادُ القارورَةِ، أو عِفاصُها، وقد صَمَدَها، كمَنَعَ، والجِلادُ، والضِّرابُ، وما يَلُفَّهُ الْإِنْسانُ على رأسِهِ من خِرْقَةٍ أو مِنْديلٍ دونَ العِمامَةِ. والصَّمْدَةُ صَخْرَةٌ راسيَةٌ في الأرضِ، مُسْتَوِيَةٌ بها أو مُرْتَفِعَةٌ، والناقةُ المُتَعَيِّطَةُ التي لم تَلْقَحْ. والمُصَوْمِدُ الغليظُ. والمُصَمَّدُ، كمُعَظَّمٍ المقصودُ، والشيءُ الصُّلْبُ ما فيه خَوَرٌ. وناقةٌ مِصْمادٌ باقِيَةٌ على القُرِّ والجَدْبِ، دائِمَةُ الرِّسْلِ،
ج: مَصامِدُ ومَصاميدُ.
تاج العروس:
ص - م - د
الصَّمْدُ بفتح فسكون : القَصْدُ صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَدَ إليه كلاهما : قَصَدَه وصَمَدَ صَمْدَ الأَمْرِ أَي قَصَد قَصْدَهُ واعتَمَدَه . وفي حديث مُعاذٍ بنِ عمرِو بن الجَمُوحِ في قَتْلِ أَبي جهل : فَصَمَدْتُ له حتى أَمْكَنَتْنِي منه غِرَّةُ أَي وَثبْتُ له وقَصَدْته وانتظرْت غَفْلَتُه . والصَّمْد الضَّرْبُ يقال : صَمَدَه بالعَصا صَمْداً وَصَمَلَه إذا ضَرَبه بها عن أَبي زَيْدٍ
والصَّمْد : النَّصَبُ . والصَّمْد ماءٌ للضِّبابِ كما في التكملة وفي اللّسَان : للرِّباب وهو في شاكِلَةٍ في شِقِّ ضَرِيَّةَ الجَنُوبيِّ وقيل : هو قريبٌ من وادٍ بِحَزْن بنِي يَرْبُوع . ويقال لِمَا أَشرفَ من الأرض : الصَّمْدُ بإسكان الميم . والصَّمْد : المكانُ المرتفعُ الغَلِيظُ من الأَرضِ لا يَبلُغُ أَن يكون جبَلاً وجمْعه : أَصْمادٌ وصِمَأدٌ قال أَبو النجم
" يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأَجْزَلِ
ومثله في الروض الأُنُف والغَرِيبَين للهَرَوِيّ . وقال أَبو خَيْرة : الصَّمْدُ والصِّمادُ : ما دَقَّ من غِلَظِ الجَبَلِ وتَواضَعَ واطْمَأَنَّ ونَبَتَ فيه الشَّجَرُ . وقال أبو عَمْرٍو : الصَّمْدُ : الشَّدِيدُ من الأَرْضِ . والصَّمْدُ : تَأْثِير لَفْح الشَّمْسِ في الوَجْهِ يقال : صَمَدَته الشَّمْسُ أَي صَقَرَته بِلَفْحِها . والصَّمَد بالتحريك : السٍّيِّد المُطَاعُ الذي لا يُقْضَى دُونَه أَمْرٌ . وهو من صِفاتِهِ تعالى وتَقَدَّس لأَنَّه أُصْمِدَتْ إِليه الأُمورُ فلم يَقْضِ فيها غَيْرُه . وقيل : الذي يُصْمَد إليه في الحَوائجِ أَي يُقْصَدُ وأَنشد الجوهريُّ :
عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلتُ لَهُ ... خُذْها حُذَيْفُ فأَنْتَ السَّيِّدُ الصَّمَدُ وفيل : الصَّمَدُ : الذي لا يَطْعَمُ . وقيل : الصَّمَدُ : السَّيِّدُ الذي قد انتهى سُودَدُه . قال الأَزهريُّ : أَمَّا الله تعالى فلا نِهايَة لِسُودَدِه لأَن سُودَدَه غيرُ مَحْدُودٍ وقيل : الصَّمَدُ : الدائمُ الباقي بعد فَنَاءِ خَلْقِهِ . وهو من الرّجال : الذي لَيْسَ فَوقَه أَحَدٌ . وقيل : الصَّمَد : الذي صَمَدَ إِليه كُلُّ شيءٍ أَي الذي خَلَق الأَشْيَاءَ كُلَّها لا يَسْتَغْنِي عنه شيءٌ وكلها دَالٌّ على وَحْدَانيتهِ . ورُوِيَ عن عُمرَ أَنَّه قال : أَيُّهَأ الناسُ إِيَّاكم وتَعَلُّمَ الأَنسابِ والطَّعْنَ فيها فو الذي نَفْسُ محمدٍ بيَدِه لو قُلْتُ لا يَخْرُجُ من هذا البابِ إِلاَّ صَمَدٌ ما خَرَجَ إلاَّ أَقَلُّكُمْ . والصَّمَدُ : الرَّفِيعُ من كلِّ شيءِ . وقيل : الصَّمَدُ مُصْمَتٌ وهو الذي لا جَوْفَ له وهو المُصْمَدُ أَيضاً عن مَيْسَرة وهذا لا يجوز على الله تعالى . وقال أبو عَمْرٍو : الصَّمَدُ الرَّجُلُ الذي لا يَعْطَشُ ولا يَجُوعُ في الحَرْبِ وأَنشد المُؤرِّجُ :
وسارِيَةٍ فوقَها أَسوَدٌ ... بِكَفِّ سَبَنْتًى ذَفِيفٍ صَمَدْ السَّاريةُ : الجَبلُ المرتفعُ الذَّاهِبُ في السماءِ كأَنه عَمود والأَسْود : العَلَم . والصَّمَدُ : القَوْمُ لا حِرْفَةَ لَهُمْ ولا شَيءَ يَعِيشُون به . وصِمَادٌ ككِتَاب : سِدَادُ القارُورَةِ قاله ابنُ الأَعرابيّ قال : والسِّدَادُ غَيرُ العِفَاصِ وقد صَمَدْتُها أَصْمدُهَا أَو عِفاصُهَا قاله الليث وقد صَمَدَهَا يَصْمَدُهَا كمَنَعَ قال شيخُنا : وهذا من الغرائبِ التي لا نَظِيرَ لها لأَنَّ الفِعْلَ ليس بحلْقِيِّ العَيْنِ ولا اللامِ فلا مُوجِبَ لِفَتْحِه في المُضَارِعِ كما هو ظاهر . قلت : وقد رأَيتُ في التكملة . مُجَوَّداً بخطِّ الصاغانيِّ : وقد صَمَدَهَا يَصْمُدها بضم الميم . فالحقُّ في هذا التوقُّف مَعَ شيخِنا رحمه الله تعالى . والصِّمَادُ : الجِلاَدُ والضِّرَابُ من صامَده فهو مُصامِدٌ . والصِّمَاد : ما يَلُفُّهُ الإِنسانُ على رأْسِهِ من خِرْقةٍ أَو منديلٍ أَو ثَوبٍ دونَ العِمامةِ وقد صَمَّد رأْسَه تَصْمِيداً إذا لَفَّ مِن ذلك . والصَّمْدَةُ : صَخْرةٌ راسيةٌ في الأَرض مستويةٌ بها أي بمتن الأرضِ أو مُرْتَفِعَةٌ . وفي التهذيب : ورُبمَأ ارْتَفَعَتْ شَيْئاً قال :
مُخَالِفُ صَمْدَةٍ وقَرِينُ أُخْرَى ... تَجُرُّ عليه حاصِبَها الشَّمالُ ويقال : الصُّمْدة بالضم . والصَّمَدَةُ بالفتح وبالتحريك : الناقةُ المُتَعَيِّطَةُ التي حُمِل عَليها لم تَلْقَحْ الفتْح عن كُرَاع . والمُصَوْمِدُ : الغَليظُ المُشْرِف . والمُصَمَّد كمُعَظَّمٍ : المقصودُ يقال : بَيتٌ مُصَمَّدٌ . والمُصَمَّد : الشيءُ الصُّلْبُ ما أي الذي ليس فيه خَوَرٌ بالتحريك نقله الصاغانيّ . ويقال : ناقة مِصمادٌ أَي باقيةٌ على القُرِّ والجَدْبِ دائِمَةُ الرِّسْلِ بكسر الراءِ وسكون السين ج : مَصامِدُ ومَصامِيدُ قال الأَغلب :
" بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالِحِ
" ولِقَحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ
ومما يستدرك عليه : تَصَمَّدَ له بالعَصَا : قَصَدَ . وقيل : تَصَمَّد رأْسَهُ بالعَصَا : عَمَدَ لِمُعْظَمِهِ . وأَصْمَدَ إليه الأَمْرَ : أَسْنَده . وبِنَاءٌ مُصَمَّدٌ : مُعَلّى . والصِّمَادُ بالكسر : رَوْضَاتُ بَنِي عُقَيْلٍ والرَّبابُ . وصُمَادٌ كَغُرَابٍ : جَبَلٌ . وصَمُودٌ كزَبُورٍ : اسمُ صَنَمٍ كان لعادٍ يَعْبدونه قال يزيد بن سعدٍ وكان آمن بِهُودٍ عليه السلام :
عَصَتْ عادٌ رَسُولَهُمُ فأَمْسَوْا ... عِطَاشاً لا تَمَسُّهُمُ السَّمَاءُ
لَهُمْ صَنَمٌ يُقَالُ له صَمُودٌ ... يُقَابِلُه صَدَاءٌ والبَغَاءُ في أَبيات إلى أن قال :
وإِنَّ إِلهَ هُودٍ هُو إِلهي ... على الله التوكُّلُ والرَّجَأءُ وهو مذكور في كُتُب السِّيَر . وبنو صُمَادَةَ بالضمّ : حيٌّ من العرب بالشام . ومَصْمُودةُ : قَبيلَةٌ من البَرْبَر بالمَغْرب وهم المَصامدةُ أَهلُ شَوْكَةٍ وعَدَد . والصِّمادةُ هي الصِّماد لما يُلَفُّ على الرأس . ويومُ الصَّمْد من أَيّأمهم . ويقال : أنا على صِمَادَةٍ من أَمْري أَي على شَرَفٍ منه . وبابت على صِمَاد الماءِ أي على أَمِّهُ

##### Türkçe

**صمد**
**صَمَدَ - يَصْمِدُ - صَمَد - الصَمَد**
**صَمَدَ- يَصْمِدُ** + bir varlık + bir varlığa veya yere: yerinde sarsılmayan ve değişmeyen, çevresinde hâller ve şiddet ne olursa olsun yerinden oynamayan ve değişmeyen, güçlü sabit bir şeyin arkasına sığınır ve gizlenir.
**صَمَد**: “فـَعـَل” vezninde: **صَمَدَ- يَصْمِدُ**’den “mef‘ûl mânasında ism-i fiil”: kendisine “**يُصْمَدُ**” olunan.
Allah “**الصَّمَد**”: Allah güçlü sabit sığınaktır: Allah, kendisine sığınılan ve onunla korunulan sığınaktır; ve O, kendisinden başkası olan her kim değişip dönüşüp hâli değişip yok olup giderken, değişse de dönüşse de, hâli değişse de, yok olsa da, değişmeyen, zevâl bulmayan, daimî kalıcı olandır.
Ve lafız, “sığınma, korunma ve emniyetli bir yerde mevzilenme” lafızları grubundan bir gruba mensuptur; onlar şunlardır:
**أَلِهَ - يَأْلَهُ (أَلَهَ - يَأْلَهُ)**، **صَمَدَ- يَصْمِدُ**، **رَكَنَ - يَرْكَنُ**، **صَاصَ - يَصَاصُ**، **عَاذ َ- يَعُوْذُ**، **أَبَقَ - يَأبِقُ (أَبَقَ - يَأْبُقُ)**

**الصمد**
 ﴿**الله الصمد(2)**﴾ **الإخلاص**
**مختار الصحاح**
● [**صمد**] ص م د: **الصَّمَدُ** efendidir; çünkü ihtiyaçlarda kendisine **يُصمد** olunur; yani kendisine yönelinir. “**صَمَدَهُ**” denir; **نصر** bâbından; yani ona yöneldi.
**معجم الفرائد القرآنية:**
ص م د
“**الصَّمَدُ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**اللَّهُ الصَّمَدُ**” (2) **الإخلاص**.
**الصَّمَد**: işlerde kendisine **يُصمد** olunan dayanak; yani ihtiyaçlarda kendisine yönelinir.
**الراغب**
**صمد**
- **الصمد**: efendi: işte kendisine yönelinendir; ve **صمده**: ona dayanarak yöneldi, ona yöneldi; ve denildi ki: **الصمد** içi boş olmayan kimsedir; ve içi boş olmayan iki şeydir: birincisi, insanın aşağısında olması sebebiyle, cansızlar gibi; ikincisi, ondan daha yücedir; o da Bârî ve meleklerdir. Ve şu sözüyle kastedilen: }**الله الصمد**﴿[**الإخلاص/2**] şuna dikkat çekmektir: kendisine ulûhiyet isnat ettikleri kimselerin aksine. Ve buna yakın bir şeye şu sözüyle işaret etti:﴾**وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام**{ [**المائدة/75**] (işaretin yeri şudur ki: bu âyette kinaye vardır; çünkü yemek yiyen kimsenin mutlaka ihtiyaç gidermesi gerekir; böyle olan kimse ilâh olmaz).
**ملخص اللسان**
1. **صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً** ve **صَمَد إِليه** ikisi de: ona yöneldi. Ve **صَمَدَ صَمْدَ الأَمْر**: onun yönelişini yöneldi ve ona dayandı.
2. Ve **الصَّمَد** (harekeli): kendisinden aşağı bir iş görülmeyen, itaat olunan efendi; ve denildi ki: ihtiyaçlarda kendisine **يُصْمَدُ** olunan; yani kendisine yönelinir;
3. Ve denildi ki: **الصمد** yaratıklarının yok oluşundan sonra daimî kalıcı olandır; ve denildi ki: iş kendisine **يُصمَد** olunur da onsuz görülmez olandır.
4. **الصمد** erkeklerden: savaşta susamayan ve acıkmayan kimsedir.
5. **فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني منه غِرَّة**: yani ona atıldım ve ona yöneldim ve onun gafletini bekledim.
6. Ve **المُصَمَّدُ**: içinde gevşeklik olmayan katı. Ebû Hayra: **الصَّمْد** ve **الصِّماد** dağın kalınlığından incelen, alçalan, yerleşen ve içinde ağaç biten şeydir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمْدُ** yerin şiddetli olanıdır; ve **الصَّمْدَة** ve **الصُّمْدة**: yerde sağlamca yerleşmiş, yerin sırtıyla düz olan, bazen biraz yükselen kaya parçasıdır.
7. Ve **صَمَده بالعَصا صَمْداً**: onu onunla vurduğunda.
**لسان العرب**
● - **صمد**: **صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً** ve **صَمَد إِليه** ikisi de: ona yöneldi. Ve **صَمَدَ صَمْدَ الأَمْر**: onun yönelişini yöneldi ve ona dayandı. Ve **تَصَمَّد له بالعصا**: yöneldi. Muâz b. el-Cemûh’un Ebû Cehil’i öldürmesi hakkında hadiste: **فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني منه غِرَّة** yani ona atıldım ve ona yöneldim ve onun gafletini bekledim. Ali hadîsinde: **فَصَمْداً صَمْداً حتى يَتَجلى لكم عمود الحق**. Ve **بيت مُصَمَّد** (şeddeli): yani maksûd. Ve **تَصَمَّدَ رأْسَه بالعصا**: onun büyüğüne yöneldi. Ve **صَمَده بالعَصا صَمْداً**: onu onunla vurduğunda. Ve **صَمَّدَ رأْسه تَصْميداً**: bu, başını bir bezle veya elbiseyle veya mendille, sarık hariç, sardığında; o da **الصِّمادُ**’dır. Ve **الصِّمادُ**: şişenin kılıfı; ve onu **صَمَدَها يَصْمِدُها**. İbnü’l-A‘râbî: **الصِّمادُ** şişenin tıkacıdır; Lays dedi ki: **الصمادَةُ** şişenin kılıfıdır. Ve **أَصْمَدَ إِليه الأَمَر**: onu dayandırdı. Ve **الصَّمَد** (harekeli): kendisinden aşağı bir iş görülmeyen, itaat olunan efendi; ve denildi ki: ihtiyaçlarda kendisine **يُصْمَدُ** olunan; yani kendisine yönelinir; dedi ki:
أَلا بَكَّرَ النَّاعي بخَيْرَيْ بَني أَسَدْ،
بعَمْرو بنِ مَسْعُود، وبالسَّيد الصَّمَدْ
Ve **بِخَيْرِ** بني أَسد diye de rivayet olunur; Cevherî inşâd etti:
عَلَوْتُه بِجُسامٍ، ثم قُلْتُ له:
خُذْها حُذَيفُ، فأَنْتَ السَّيِّدِ الصَّمَدُ
Ve **الصِّمَد**: Yüce ve mukaddes olanın sıfatlarındandır; çünkü işler ona isnad edilmiştir de onda başkası hükmetmemiştir; ve denildi ki: o, içi boşluğu olmayan **المُصْمَتُ**’tir; bu Allah hakkında câiz değildir, عز وجل. Ve **المُصْمَدُ**: **المُصْمَت** hakkında bir lehçedir; o, içi boşluğu olmayandır. Ve denildi ki: **الصَّمد** yemeyen kimsedir; ve denildi ki: **الصمد** şeref kendisinde son bulan efendidir; ve denildi ki: **الصمد** efendidir ki şerefi sona ermiştir; Ezherî dedi ki: Allah تعالى’ya gelince, O’nun şerefine nihayet yoktur; çünkü O’nun şerefi sınırlı değildir. Ve denildi ki: **الصمد** yaratıklarının yok oluşundan sonra daimî kalıcı olandır; ve denildi ki: iş kendisine **يُصمَد** olunur da onsuz görülmez olandır; ve o, erkeklerden üstünde kimse olmayan kimsedir. Ve denildi ki: **الصمد** her şeyin kendisine yöneldiği; yani bütün şeyleri yaratan, hiçbir şeyin kendisinden müstağni olmadığı; hepsi O’nun birliğine delâlet eder. Ömer’den rivayet olundu ki dedi: Ey insanlar, nesebleri öğrenmekten ve onlarda ta‘na düşmekten sakının; Muhammed’in nefsi elinde olan (Allah)a yemin olsun, “bu kapıdan ancak **صَمَدٌ** çıkar” deseydim, ancak en azınız çıkardı. Ve denildi ki: **الصَّمَد** şerefte son bulan ve ihtiyaçlarda kendisine yönelinendir. Ebû Amr dedi ki: **الصمد** erkeklerden savaşta susamayan ve acıkmayan kimsedir; ve inşâd etti:
وسَاريةٍ فَوْقَها أَسْوَدُ
بِكَفِّ سَبَنْتَى ذَفيفٍ صَمَدْ
Dedi ki: **السارية** göğe doğru giden, sanki bir sütun gibi yüksek dağdır. Ve **الأَسود** cesur bir adamın avucundaki sancaktır. Ve **الصمَد**: her şeyin yükseği. Ve **الصَّمْدُ**: yerden kalın yüksek yer; dağ olacak kadar değildir; çoğulu **أَصْمادٌ** ve **صِماد**; Ebû’n-Necm dedi ki:
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْر الأَجْزَل
Ve **المُصَمَّدُ**: içinde gevşeklik olmayan katı. Ebû Hayra: **الصَّمْد** ve **الصِّماد** dağın kalınlığından incelen, alçalan, yerleşen ve içinde ağaç biten şeydir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمْدُ** yerin şiddetli olanıdır. **بناءٌ مُصْمَدٌ**: yani yükseltilmiş. Ve yerden yüksek olan şeye **الصَّمْدُ** denir; mîm sâkin kılınarak. Ve Benî Ukayl’in çayırlarına **الصِّمادُ** ve **الرّبابُ** denir. Ve **الصَّمْدَة** ve **الصُّمْدة**: yerde sağlamca yerleşmiş, yerin sırtıyla düz olan, bazen biraz yükselen kaya parçasıdır; dedi ki:
مُخالِفُ صُمْدَةٍ وقَرِينُ أُخرى،
تَجُرُّ عليه حاصِبَهَا الشَّمالُ
Ve **ناقة صَمْدَة وصَمَدة**: üzerine döl yüklenmiş, gebe kalmamış; Kırâ‘dan **الفتح**. Ve denilir: **ناقة مِصْمادٌ**; o, soğuk ve kıtlık üzerinde kalıcı, salıverilişi daimî olandır; ve **نوقٌ مَصامِدُ ومَصامِيدُ**; A‘leb dedi ki:
بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحَ،
ولُقَّحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ
Ve **الصَّمْدُ**: **الرّباب** için bir sudur; **ضَرِيَّةَ**’nın güney yarığında **شاكلةٍ** içindedir.
**مقاييس اللغة:**
(**صمد**) **الصاد** ve **الميم** ve **الدال** iki asıldır: birincisi kasıttır, diğeri şeyde katılıktır.
Birincisi: **الصَّمْد**: kasıt. “**صَمَدْتُه صَمْداً**” denir. Ve falan **مُصَمَّدٌ**’dur; işlerde kendisine yönelinilen efendi olduğunda. Ve **صَمَدٌ** da. Ve Allah, yüce senâsı, **الصَّمَد**’dır; çünkü kulları dua ve talep ile ona **يَصْمِد** eder. **الصَّمَد** hakkında dedi ki([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])
Ve **المصَمَّد** hakkında Tarafe dedi:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])
Diğer asıl **الصَّمْد**’dur; o, her katı mekândır. Ebû’n-Necm dedi ki:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *
**القاموس المحيط:**
**الصَّمْدُ** kasıttır; ve vuruştur; ve dikilmedir; ve **الضِّباب** için bir sudur; ve yerin yüksek kalın yeridir; ve güneşin yüz üzerindeki yakıcı esintisinin etkisidir; ve (harekeli olarak) efendidir; çünkü kendisine yönelinir; ve daimîdir; ve yüksektir; ve içi boşluğu olmayan **مُصْمَتٌ**’tir; ve savaşta susamayan ve acıkmayan erkektir; ve bir mesleği olmayan, kendisiyle yaşadıkları bir şey bulunmayan kavimdir. Ve kitap gibi: şişenin tıkacı veya kılıfı; ve onu **صَمَدَها**; **مَنَعَ** gibi. Ve deriler; ve vuruşma; ve insanın sarık dışında başına sardığı bez veya mendildir. Ve **الصَّمْدَةُ**: yerde sağlamca yerleşmiş, onunla düz veya yükselmiş kaya parçasıdır; ve gebe kalmamış, döl yüklenmiş dişi devedir. Ve **المُصَوْمِدُ**: kalın olandır. Ve **المُصَمَّدُ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): maksûd olandır; ve içinde gevşeklik olmayan katı şeydir. Ve **ناقةٌ مِصْمادٌ**: soğuk ve kıtlık üzerinde kalıcı, salıverilişi daimî,
çoğulu: **مَصامِدُ** ve **مَصاميدُ**.
**تاج العروس:**
ص - م - د
**الصَّمْدُ** (fetha ile sonra sükûn): kasıttır. **صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً** ve **صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً** ve **صَمَدَ إليه** ikisi de: ona yöneldi. Ve **صَمَدَ صَمْدَ الأَمْرِ**: yani onun yönelişini yöneldi ve ona dayandı. Muâz b. Amr b. el-Cemûh’un Ebû Cehil’i öldürmesi hakkında hadiste: **فَصَمَدْتُ له حتى أَمْكَنَتْنِي منه غِرَّةُ** yani ona atıldım ve ona yöneldim ve onun gafletini bekledim. Ve **الصَّمْد** vuruştur; “**صَمَدَه بالعَصا صَمْداً**” denir; ve Ebû Zeyd’den: onu onunla vurduğunda **صَمَلَه**.
Ve **الصَّمْد**: dikilmedir. Ve **الصَّمْد** **الضِّباب** için bir sudur; **التكملة**’de olduğu gibi; ve **اللّسَان**’da: **الرِّباب** içindir; **ضَرِيَّةَ**’nın güney yarığında **شاكِلَةٍ** içindedir; ve denildi ki: o, **بِحَزْن بنِي يَرْبُوع** vadisine yakındır. Ve yerden yüksek olan şeye: **الصَّمْدُ** denir; mîm sâkin kılınarak. Ve **الصَّمْد**: yerin yüksek kalın yeridir; dağ olacak kadar değildir; çoğulu: **أَصْمادٌ** ve **صِمَأدٌ**; Ebû’n-Necm dedi ki:
" يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأَجْزَلِ
Ve bunun benzeri **الروض الأُنُف**’ta ve Herevî’nin **الغَرِيبَين**’inde. Ebû Hayra dedi ki: **الصَّمْدُ** ve **الصِّمادُ**: dağın kalınlığından incelen, alçalan, yerleşen ve içinde ağaç biten şeydir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمْدُ**: yerin şiddetli olanıdır. Ve **الصَّمْدُ**: güneşin yüz üzerindeki yakıcı esintisinin etkisidir; “**صَمَدَته الشَّمْسُ**” denir; yani onu yakıcı esintisiyle kavurdu. Ve **الصَّمَد** (harekeli): kendisinden aşağı bir iş görülmeyen, itaat olunan efendidir. Ve o, Yüce ve mukaddes olanın sıfatlarındandır; çünkü işler ona isnad edilmiştir de onda başkası hükmetmemiştir. Ve denildi ki: ihtiyaçlarda kendisine **يُصْمَد** olunan; yani kendisine yönelinir. Cevherî inşâd etti:
عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلتُ لَهُ ... خُذْها حُذَيْفُ فأَنْتَ السَّيِّدُ الصَّمَدُ
Ve denildi: **الصَّمَدُ**: yemeyen kimsedir. Ve denildi: **الصَّمَدُ**: şerefi sona ermiş efendidir. Ezherî dedi ki: Allah تعالى’ya gelince, O’nun şerefine nihayet yoktur; çünkü O’nun şerefi sınırlı değildir. Ve denildi: **الصَّمَدُ**: yaratıklarının yok oluşundan sonra daimî kalıcı olandır. Ve o, erkeklerden: üstünde kimse olmayan kimsedir. Ve denildi: **الصَّمَد**: her şeyin kendisine yöneldiği; yani bütün şeyleri yaratan, hiçbir şeyin kendisinden müstağni olmadığı; hepsi O’nun birliğine delâlet eder. Ömer’den rivayet olundu ki dedi: Ey insanlar, nesebleri öğrenmekten ve onlarda ta‘na düşmekten sakının; Muhammed’in nefsi elinde olan (Allah)a yemin olsun, “bu kapıdan ancak **صَمَدٌ** çıkar” deseydim, ancak en azınız çıkardı. Ve **الصَّمَدُ**: her şeyin yükseği. Ve denildi: **الصَّمَدُ** **مُصْمَتٌ**’tir; o, içi boşluğu olmayandır; ve o, **المُصْمَدُ**’dır da; Meysere’den; bu Allah تعالى hakkında câiz değildir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمَدُ** savaşta susamayan ve acıkmayan erkektir; Müerric inşâd etti:
وسارِيَةٍ فوقَها أَسوَدٌ ... بِكَفِّ سَبَنْتًى ذَفِيفٍ صَمَدْ
**السَّارية**: göğe doğru giden, sanki bir sütun gibi yüksek dağdır; ve **الأَسْود**: sancaktır. Ve **الصَّمَدُ**: bir mesleği olmayan, kendisiyle yaşadıkları bir şey bulunmayan kavimdir. Ve **صِمَادٌ** kitap gibi: şişenin tıkacı; İbnü’l-A‘râbî söyledi; dedi ki: tıkaç kılıftan başkadır. Ve onu **صَمَدْتُها أَصْمدُهَا**; veya onun kılıfı; Lays söyledi; ve onu **صَمَدَهَا يَصْمَدُهَا** **مَنَعَ** gibi. Şeyhimiz dedi ki: bu, benzeri olmayan gariplerdendir; çünkü fiil ne aynı ne de lâmı boğaz harfli değildir; bu sebeple muzâride fethaya bir gerektirici yoktur, görüldüğü üzere. Dedim ki: **التكملة**’de gördüm; Sâğânî’nin hattıyla güzelce yazılmış olarak: “ve onu **صَمَدَهَا يَصْمُدها**” mîmi damme ile. O hâlde bunda durmak, şeyhimizle beraberdir, Allah تعالى ona rahmet etsin. Ve **الصِّمَادُ**: deriler ve vuruşma; **صامَده**’den, o da **مُصامِدٌ**’dir. Ve **الصِّمَاد**: insanın sarık dışında başına sardığı bez veya mendil veya elbisedir; ve başını bundan sarınca **صَمَّد رأْسَه تَصْمِيداً**. Ve **الصَّمْدَةُ**: yerde sağlamca yerleşmiş, onunla yani yerin sırtıyla düz veya yükselmiş kaya parçasıdır. Ve **التهذيب**’de: “ve belki biraz yükselir” dedi; dedi ki:
مُخَالِفُ صَمْدَةٍ وقَرِينُ أُخْرَى ... تَجُرُّ عليه حاصِبَها الشَّمالُ
Ve **الصُّمْدة** damme ile de denilir. Ve **الصَّمَدَةُ** fetha ile ve (harekeli olarak): üzerine döl yüklenmiş, gebe kalmamış dişi devedir; Kırâ‘dan **الفتح**. Ve **المُصَوْمِدُ**: kalın, yüksek olandır. Ve **المُصَمَّد** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): maksûd olandır; “**بَيتٌ مُصَمَّدٌ**” denir. Ve **المُصَمَّد**: içinde gevşeklik olmayan katı şey; (harekeli olarak) Sâğânî nakletti. Ve denilir: **ناقة مِصمادٌ** yani soğuk ve kıtlık üzerinde kalıcı, salıverilişi daimî; râ’nın kesresi ve sîn’in sükûnu ile; çoğulu: **مَصامِدُ** ve **مَصامِيدُ**. A‘leb dedi ki:
" بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالِحِ
" ولِقَحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ
Ve buna ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **تَصَمَّدَ له بالعَصَا**: yöneldi. Ve denildi: **تَصَمَّد رأْسَهُ بالعَصَا**: onun büyüğüne yöneldi. Ve **أَصْمَدَ إليه الأَمْرَ**: onu dayandırdı. Ve **بِنَاءٌ مُصَمَّدٌ**: yükseltilmiş. Ve **الصِّمَادُ** kesre ile: Benî Ukayl’in çayırları ve **الرَّبابُ**. Ve **صُمَادٌ** **غُرَابٍ** gibi: dağdır. Ve **صَمُودٌ** **زَبُورٍ** gibi: Âd’ın taptığı bir putun adıdır; Yezîd b. Sa‘d dedi; Hûd عليه السلام’a iman etmişti:
عَصَتْ عادٌ رَسُولَهُمُ فأَمْسَوْا ... عِطَاشاً لا تَمَسُّهُمُ السَّمَاءُ
لَهُمْ صَنَمٌ يُقَالُ له صَمُودٌ ... يُقَابِلُه صَدَاءٌ والبَغَاءُ
Beyitler içinde, şunu söyleyinceye kadar:
وإِنَّ إِلهَ هُودٍ هُو إِلهي ... على الله التوكُّلُ والرَّجَأءُ
Ve o, siyer kitaplarında zikredilmiştir. Ve **بنو صُمَادَةَ** damme ile: Şam’da Araplardan bir kabiledir. Ve **مَصْمُودةُ**: Mağrib’de Berberîlerden bir kabiledir; onlar **المَصامدةُ**dır; kuvvet ve sayı ehlidir. Ve **الصِّمادةُ** başa sarılan şey için **الصِّماد**’dır. Ve onların günlerinden **يومُ الصَّمْد**. Ve denilir: “Ben işimden bir **صِمَادَةٍ** üzerindeyim”; yani ondan bir yükseklik üzerindeyim. Ve “**صِمَاد الماءِ** üzerinde geceledim”; yani onun anası (kaynağı) üzerinde.
