# صمد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صمد

صَمَدَه يَصْمِدُه صَمْداً وصَمَد إِليه كلاهما: قَصَدَه. وصَمَدَ صَمْدَ الأَمْر: قَصَدَ قَصْدَه واعتمده. وتَصَمَّد له بالعصا: قَصَدَ. وفي حديث معاذ بن الجَمُوح في قتل أَبي جهل: فَصَمَدْت له حتى أَمكنَتني منه غِرَّة أَي وثَبْتُ له وقَصَدْته وانتظرت غفلته. وفي حديث علي: فَصَمْداً صَمْداً حتى يَتَجلى لكم عمود الحق. وبيت مُصَمَّد، بالتشديد، أَي مَقْصود.
وتَصَمَّدَ رأْسَه بالعصا: عَمَد لمعْظَمه. وصَمَده بالعَصا صَمْداً إِذا ضربه بها.
وصَمَّدَ رأْسه تَصْميداً: وذلك إِذا لف رأْسه بخرقة أَو ثوب أَو مِنْديلٍ ما خلا العمامةَ، وهي الصِّمادُ. والصِّمادُ: عِفاصُ القارورة؛ وقد صَمَدَها يَصْمِدُها. ابن الأَعرابي: الصِّمادُ سِدادُ القارُورة؛ وقال الليث: الصمادَةُ عِفاص القارورة. وأَصْمَدَ إِليه الأَمَر: أَسْنَدَه. والصَّمَد، بالتحريك: السَّيِّدُ المُطاع الذي لا يُقْضى دونه أَمر، وقيل: الذي يُصْمَدُ إِليه في الحوائج أَي يُقْصَدُ؛ قال: أَلا بَكَّرَ النَّاعي بخَيْرَيْ بَني أَسَدْ،
بعَمْرو بنِ مَسْعُود، وبالسَّيد الصَّمَدْ
ويروى بِخَيْرِ بني أَسد؛ وأَنشد الجوهري:
عَلَوْتُه بِجُسامٍ، ثم قُلْتُ له:
خُذْها حُذَيفُ، فأَنْتَ السَّيِّدِ الصَّمَدُ
والصِّمَد: من صفاته تعالى وتقدّس لأَنه أُصْمِدَتْ إِليه الأُمور فلم يَقْضِ فيها غيره؛ وقيل: هو المُصْمَتُ الذي لا جَوْفَ له، وهذا لا يجوز على الله، عز وجل. والمُصْمَدُ: لغة في المُصْمَت وهو الذي لا جَوف له، وقيل: الصَّمد الذي لا يَطْعَم، وقيل: الصمد السيِّد الذي ينتهي إِليه السُّودَد، وقيل: الصمد السيد الذي قد انتهى سُودَدُه؛ قال الأَزهري: أَما الله تعالى فلا نهاية لسُودَدِه لأَن سُودَدَه غير مَحْدود؛ وقيل: الصمد الدائم الباقي بعد فناء خَلقه؛ وقيل: هو الذي يُصمَد إِليه الأَمر فلا يُقْضَى دونه، وهو من الرجال الذي ليس فوقه أَحد، وقيل: الصمد الذي صَمَد إِليه كل شيء أَي الذي خَلق الأَشياءَ كلها لا يَسْتَغْني عنه شيء وكلها دالّ على وحدانيته. وروي عن عمر أَنه قال: أَيها الناس إِياكم وتَعَلُّمَ الأَنساب والطَّعْن فيها، فوَالذي نفسُ محمد بيده، لو قلت: لا يخرج من هذا الباب إِلا صَمَدٌ، ما خرج إِلا أَقَلُّكم؛ وقيل: الصَّمَد هو الذي انتهى في سَوْدَدِه والذي يُقْصَد في الحوائج؛ وقال أَبو عمرو: الصمد من الرجال الذي لا يَعْطَشُ ولا يَجوع في الحرب؛ وأَنشد:
وسَاريةٍ فَوْقَها أَسْوَدُ
بِكَفِّ سَبَنْتَى ذَفيفٍ صَمَدْ
قال: السارية الجبل المُرْتَفِعُ الذاهبُ في السماء كأَنه عمود. والأَسود: العلم بِكَفِّ رجل جَرِيء. والصمَد: الرَّفَيعُ من كل شيء. والصَّمْدُ: المَكانُ الغليظ المرتفع من الأَرض لا يبلغ أَن يكون جبلاً، وجمعه أَصْمادٌ وصِماد؛ قال أَبو النجم:
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْر الأَجْزَل
والمُصَمَّدُ: الصُّلْب الذي ليس فيه خَوَر.
أَبو خيرة: الصَّمْد والصِّماد ما دَقَّ من غلَظِ الجبل وتواضَعَ واطْمأَنَّ ونَبَتَ فيه الشجر. وقال أَبو عمرو: الصَّمْدُ الشديد من الأَرض. بناءٌ مُصْمَدٌ أَي مُعَلًّى. ويقال لما أَشرَفَ من الأَرض الصَّمْدُ، بإِسكان الميم. ورَوْضاتُ بني عُقَيْل يقال لها الصِّمادُ والرّبابُ. والصَّمْدَة والصُّمْدة: صَخْرة راسية في الأَرض مُسْتَوِيَةٌ بِمَتْنِ الأَرض وربما ارتفعت شيئاً؛ قال:
مُخالِفُ صُمْدَةٍ وقَرِينُ أُخرى،
تَجُرُّ عليه حاصِبَهَا الشَّمالُ
وناقة صَمْدَة وصَمَدة: حُمِلَ عليها قلم تَلْقَحْ؛ الفتح عن كراع. ويقال: ناقة مِصْمادٌ وهي الباقية على القُرِّ والجَدْبِ الدائمةُ الرِّسْلَ؛ ونوقٌ مَصامِدُ ومَصامِيدُ؛ قال الأَغلب:
بَيْنَ طَرِيِّ سَمَكٍ ومالحَ،
ولُقَّحٍ مَصامِدٍ مَجالِحِ
والصَّمْدُ: ماء للرّباب وهو في شاكلةٍ في شقِّ ضَرِيَّةَ الجنوبيِّ.

### Türkçe

**صَمَدَه** **يَصْمِدُه** **صَمْداً** ve **صَمَد** **إِليه** ikisi de: onu kastetti. Ve **صَمَدَ**
**صَمْدَ الأَمْر**: onun kastını kastetti ve ona dayandı. Ve ona değnekle **تَصَمَّد**: kastetti.
Ve Muâz b. el-Cemûh’un Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkındaki hadisinde: “Ona **فَصَمَدْت**; nihayet ondan bir **غِرَّة** bana mümkün oluncaya kadar”; yani ona sıçradım, onu kastettim ve gafletini bekledim. Ve Ali’nin hadisinde: “**فَصَمْداً صَمْداً**; size hak direği açığa çıkıncaya kadar.” Ve **بيت مُصَمَّد** (şeddeli): yani maksut.

Ve başını değnekle **تَصَمَّدَ**: onun büyüğüne yöneldi. Ve onu değnekle **صَمَده** **صَمْداً**: onunla vurduğu zaman.

Ve başını **صَمَّدَ** **تَصْميداً**: bu, başını bir bezle yahut bir elbiseyle yahut bir mendille, sarık hariç, sardığı zamandır; o da **الصِّمادُ**’dır. Ve **الصِّمادُ**: şişenin kılıfı; onu **صَمَدَها** **يَصْمِدُها**. İbnü’l-A‘râbî: **الصِّمادُ** şişenin tıkacıdır; Leys dedi ki: **الصمادَةُ** şişenin kılıfıdır. Ve iş ona **أَصْمَدَ**: onu dayandırdı.

Ve **الصَّمَد** (harekeli): kendisinin dışında bir iş görülmeyen, itaat olunan efendi; ve denildi ki: ihtiyaçlarda kendisine **يُصْمَدُ إِليه**; yani kendisine kast olunur; dedi ki:
“Duyurucu, Esed oğullarının iki hayırlısı ile hayrı erken duyursun:
Amr b. Mes‘ûd ile ve itaat olunan efendi **الصَّمَد** ile.”
Ve “Esed oğullarının hayırlısı ile” diye rivayet olunur; Cevherî inşad etti:
“Ona iri bir şeyle yükseldim, sonra ona dedim:
Bunu al, Huzeyf; çünkü sen efendi **الصَّمَد**’sin.”

Ve **الصِّمَد**: O’nun (yüce ve mukaddes) sıfatlarındandır; çünkü işler O’na **أُصْمِدَتْ** de O’ndan başkası onları görmedi; ve denildi ki: o, içi olmayan **المُصْمَتُ**’tir; bu ise Allah’a, عز وجل, caiz değildir. Ve **المُصْمَدُ**: **المُصْمَت** hakkında bir lehçedir; o, içi olmayan kimsedir. Ve denildi ki: **الصَّمد** yemeyen kimsedir. Ve denildi ki: **الصمد** kendisine efendilikte varılan efendidir. Ve denildi ki: **الصمد** efendiliği nihayete ermiş efendidir. Ezherî dedi ki: Allah تعالى’ya gelince, O’nun efendiliğinin nihayeti yoktur; çünkü O’nun efendiliği sınırlı değildir. Ve denildi ki: **الصمد** yaratıklarının yok oluşundan sonra daim kalan bâkîdir. Ve denildi ki: o, işin kendisine **يُصمَد** edildiği, kendisinin dışında hükmedilmeyen kimsedir; ve o, erkeklerden üstünde kimse olmayan kimsedir. Ve denildi ki: **الصمد** kendisine her şeyin **صَمَد** ettiği; yani bütün şeyleri yaratan, hiçbir şeyin kendisinden müstağni olmadığı; hepsi O’nun birliğine delalet eder. Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “Ey insanlar, nesebleri öğrenmekten ve onlarda ta‘na girmekten sakının; Muhammed’in nefsi elinde olana yemin olsun, ‘Bu kapıdan **صَمَد**’den başkası çıkmasın’ deseydim, ancak en azınız çıkardı.” Ve denildi ki: **الصَّمَد** efendilikte nihayete eren ve ihtiyaçlarda kendisine kast olunan kimsedir. Ebû Amr dedi ki: **الصمد** erkeklerden, savaşta susamayan ve acıkmayan kimsedir. Ve inşad etti:
“Üstünde bir **أَسْوَد** bulunan bir **سَارية**;
Çevik bir **صَمَد**’in **سَبَنْتَى** avucunda.”
Dedi ki: **السارية** göğe giden, sanki bir direk gibi, yüksek dağdır. Ve **الأَسود**: cesur bir adamın avucundaki sancaktır. Ve **الصمَد**: her şeyin yükseği.

Ve **الصَّمْدُ**: yerden kalın, yüksek yer; dağ olacak kadar varmaz; çoğulu **أَصْمادٌ** ve **صِماد**’dır; Ebû’n-Necm dedi ki:
“**الصَّمْد**’i, baltalının sırtı gibi bırakır.”

Ve **المُصَمَّدُ**: içinde gevşeklik olmayan sert.

Ebû Hayra: **الصَّمْد** ve **الصِّماد**, dağın kalınlığından incelen, alçalan, çöken ve içinde ağaç biten şeydir. Ebû Amr dedi ki: **الصَّمْدُ** yerin şiddetlisidir. **بناءٌ مُصْمَدٌ**: yani yükseltilmiş. Ve yerden yüksek olan şeye **الصَّمْدُ** denir; mîm’in sükûnuyla. Ve Benî Ukayl’in bahçelerine **الصِّمادُ** ve **الرّبابُ** denir.

Ve **الصَّمْدَة** ve **الصُّمْدة**: yerde sabit, yerin sırtıyla düz bir kaya; bazen biraz yükselir; dedi ki:
“Bir **صُمْدَة**’ye muhalif ve bir başkasına karin;
Kuzey onun üzerine çakılını sürükler.”

Ve **ناقة صَمْدَة** ve **صَمَدة**: üzerine bir **قلم** yüklendi; gebe kalmaz; Kırâ‘dan (naklen) fetha ile. Ve denilir: **ناقة مِصْمادٌ**; o, soğuk ve kıtlık üzerinde kalan, salıverilişi daim olan (deve)dir; ve **نوقٌ مَصامِدُ** ve **مَصامِيدُ**; A‘leb dedi ki:
“Taze balık ile tuzlu arasında,
Ve gebe kalmış, sert kalan, çetin **مَصامِد**.”

Ve **الصَّمْدُ**: **الرّباب**’a ait bir sudur; **ضَرِيَّةَ**’nin güney yarığında **شاكلةٍ**’dedir.
