# صمع (ص-م-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öğrenim yerleri

- Harfler: ص - م - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَوَامِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | فَوَاعِلُ | Öğrenim yerleri | 1 | 1 | [22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/ayet/22:40.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Öyleyse yıkıldı
2. [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
3. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
4. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kuvvet
5. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
6. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
7. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
8. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
9. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Namaz
10. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
11. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
12. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
13. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
14. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
15. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
16. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
17. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
18. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
19. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صمع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md), [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md), [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Fazlalıklardan arınarak yukarı doğru sivrilme, derli toplu toplanma ve incelme |
| Çekirdek Özet 2 | Dış dünyadan soyutlanmış, aşkın bir gaye için yükselen korunaklı ibadet mekânı |
| Çekirdek Özet 3 | Dağınıklıktan tevhidi tecride geçiş; bilincin tek odakta toplanıp korunması |
| Kritik Hata Riski | Yapıyı yalnızca tarihsel bir Hristiyan hücresi sanıp, korunması emredilen evrensel tevhid tecridini ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صم | Sıkıca kapanma, içeriye doğru toplanma, geçirimsizlik ve dış etkilere karşı yalıtılma; bu anlam ses geçirmeyen [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md), ağzı sıkıca kapalı tutan [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) ve hiçbir boşluk barındırmayan sağlam kütleyi bildiren [صمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AF.md) köklerinde belirgindir. | ع | İçe kapanma ve toplanma hareketine yukarıya doğru uzanma, bir zirvede odaklanma ve tepe noktasına doğru sivrilerek tecrit olma niteliği kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki | Yakalama, peşine düşme, sıkışarak tek bir dikey doğrultuda yükselme. |
| م | su | Kuşatıcı akış, içsel toplanma, hacimsel derinlik ve bütünleşme. |
| ع | göz | Görme, bilme, idrak kaynağı ve yüksekten gözetleme kabiliyeti. |
| صمع | Harflerin birleşimi | Kuşatıcı bir yoğunlaşmanın dikey bir odakta sıkışıp sivrilmesi ve yüksek bir idrak ile gözetleme kulesine dönüşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kulakların küçük olup başa yapışık durması; mızrak veya ok temreninin ince, sivri ve derli toplu yapılması; bitkinin henüz yarılmamış, sıkıca kapalı ve sivri tomurcuk hâli. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî, av köpeklerinin çevik ve derli toplu bileklerini nitelemek üzere şöyle demiştir: صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Abdurrahman b. el-Hakem keskin kılıç ve uyanık zihni överken kökü şu beyitte kullanmıştır: وله أصمعان قلب ذكي ورأي حازم / Erken hadis rivayetinde Hz. Ali, Kâbe'yi tahrip edecek kişinin vasıflarını sayarken küçük kulaklı anlamında أصمع nitelemesini zikretmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça صمع kökü, Sami dil ailesinde içe toplanma, büzülme, yalıtılma ve sivri uçlu yükselti semantiği üzerinden şekillenmiştir. Kökün biliteral çekirdeği olan صم, Batı Sami ve Doğu Sami dillerinde sessizlik, kapalılık, sertlik ve dışarıyla teması kesme olgularını temsil eder. İbranicede ṣmm kökü daralma ve büzülme anlamlarına gelirken, Süryanicede ṣwʿ ve ṣmʿ dizilimleri dikilme, yükselme ve münzevi tecrit yapıları (manastır kuleleri) ile semantik kesişim gösterir. Arapçada kök, fizyolojik alanda küçük, yapışık ve sivri organları (kulak, bilek, temren) tanımlamaktan, mimari alanda tabandan tavana doğru daralan ve inzivaya çekilinen kulelere (savmaa) doğru uzanan düzenli bir soyutlama çizgisi takip etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صم çekirdeğinden türeyerek dış dünyadan yalıtılma, toplanma ve sivrilme boyutu kazanması | Fizyolojik plandaki yapışık ve sivri kulak anlamından, tabanı geniş tepesi dar manastır kulesine ve oradan keskin zekâya geçiş yapmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice kapanma, perhiz ve dikilme kökleriyle semantik ortaklık | Süryanice kule ve tecrit hücresi kavramlarıyla mimari ve işlevsel örtüşme barındırır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış halka ilişkisi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brockelmann, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صمع | Anlamlı | Sivrileşerek toplanma, ince ve derli toplu olma | Tabanı oturaklı, tepeye doğru incelen yapı ve organları niteler. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [صعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [مصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Hızla hareket etme, sıyrılıp gitme, vurup geçme | Kuyruk veya kılıç gibi ince uzuvların çevik ve ani hareketini bildirir. | Kur'an'da geçmez; incelik ve çeviklik yönüyle uzaktır. |
| [معص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Sinir veya kas çekilmesi, şiddetli kasılma | Bacak sinirlerinin gerilip toplanması durumudur. | Kur'an'da geçmez; toplanma ve gerilme çekirdeğini paylaşır. |
| [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Sımsıkı sarılma, engelleme, koruma altına alma | Dış tehlikelere karşı muhafaza etme ve sığınma anlamındadır. | Kur'an'da geçer; korunma ve tecrit yönüyle anlam akrabasıdır. |
| [عمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Göz pınarında akıntının toplanıp katılaşması | Sıvının yoğunlaşarak kenarda birikmesi ve açıklığı daraltmasıdır. | Kur'an'da geçmez; büzülüp toplanma nüansını taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صمع | Merkez | Sivrileşerek tecrit olma ve aşkın ibadet mekânı | Zirveye doğru daralan, tekil ve korunaklı ibadet kulesini anlatır. | Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md) ayetinde Allah'ın adının anıldığı korunan münzevi yapıdır. |
| [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Hristiyan mabetleri, kiliseler | صمع dikey tecrit kulesini bildirirken, [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) cemaat toplanma mekânını karşılar. | Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md) ayetinde صوامع lafzıyla birlikte zikredilir. |
| [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Örtünme, gizlenme, korunaklı sığınak | صمع yapının fiziki olarak sivrilip yükselmesini, [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) ise nesnenin örtülüp saklanmasını belirtir. | Dış etkilerden korunma ortak paydasında ayrışırlar. |
| [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) | Komşu | Sağlam korunak, kale, sur | صمع manevi tecrit ve ibadet amaçlı sivri yapıyken, [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) askeri ve kitlesel savunma gayelidir. | Korunma ve tahkimat alanında farklılaşırlar. |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Zıt | Yayma, açma, genişletme ve serbest bırakma | صمع içe kapanma, daralma ve dikey sivrilmeyi bildirirken, [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) sınırsızca yatay yayılmayı ifade eder. | Mekânsal toplanmanın ve dikey daralmanın tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صمع | Derli toplu sivrilme, münzevi ibadet kulesi | Fiziksel toplanmadan mimari tecride uzanan özgün semantik gövdedir. | Kesin |
| Latince | Cenobium, eremus, turris | Münzevi hücresi, kule tipi manastır barınağı | Hristiyan çöl tecrit mekânını karşılar; ancak kökün incelme ve sivrilme morfolojisini tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Hermitage, cloister tower, spire | Münzevi sığınağı, tecrit kulesi, sivri çatı | Yalnızlık ve ibadet boyutunu karşılar; Arapçadaki dikey büzülme imgesini kısmen yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Einsiedelei, Klause | Münzevi hücresi, inziva yeri | Toplumdan soyutlanma işlevini iyi verir; fakat sivri mimari yapıyı dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Ermitage, cellule d'anachorète | İnziva hücresi, münzevi barınağı | Manevi tecrit boyutunu kapsar; mimari formun sivri uçluluk nüansını taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَوَامِعُ (Çoğul isim) | Dış dünyadan yalıtılmış münzevi ibadet kuleleri, manastırlar | Yeryüzünde Allah'ın adının kesintisiz anıldığı ve korunması meşru müdafaa ile sağlanan kadim ibadethaneler bağlamında geçer; Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Kitap mabetlerinin kutsiyeti ve korunması | Allah'ın adının anıldığı mekânların yıkılmaktan korunmasının tevhidi gerekçesi. | İlahi zikrin kesintiye uğramaması gereken mekânsal dokunulmazlık. |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve zimmî hukuku | Savaş esnasında manastırların, keşişlerin ve inziva kulelerinin hedef alınmasının yasaklanması. | Dokunulmaz sivil ve tecrit ibadet alanı. |
| Tefsir | Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md) tefsiri | صوامع kelimesinin Hristiyan keşişlerine mi yoksa Sâbiî veya genel münzevilere mi ait olduğu tahlili. | Zirveye doğru sivrilen, cemaatsiz, ferdi zikir kulesi. |
| Hadis | Ahir zaman alametleri ve kurban fıkhı | Hz. Ali'den gelen أصمع vasıflı kişi rivayeti ile kulağı küçük hayvanların kurban edilme hükmü. | Küçük, derli toplu ve başa yapışık kulak yapısı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin ve zikrin sürekliliği | Bâtılın istilasından arındırılmış münzevi ibadetgah | Zikrin yeryüzünden silinmesini engelleme | Dış gürültünün kesildiği, yalnızca aşkın ilaha yönelinen tecrit kulesidir. | Kesin |
| İlmi | Zihni odaklanma ve tefekkür | Zihnin dağınıklıktan kurtulup tek meselede sivrilmesi | Dağınık veriyi ayıklayıp hakikate odaklama | Lisandaki kalp ve re'y için أصمع tabiri, fazlalıklardan arınmış keskin kavrayışı temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Mabet masuniyeti ve hukuk düzeni | Hukuk güvencesi altındaki inanç tecrit alanı | Farklı inançların kutsal alanlarını saldırıdan koruma | Devletin, müdafaa gücünü (def') kullanarak ibadet hürriyetini güvenceye almasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Vakıf ve tüketim dışı alan | Üretim ve meta dolaşımından tecrit edilmiş alan | Dünyevi kâr hırsından arındırılmış alan üretme | Ticarileşemeyen, piyasa mantığına terk edilmeyen salt manevi sığınaktır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koni / Asimptotik yakınsama ve tepe noktası | Geniş bir tabandan başlayarak yukarı doğru daralan ve tek bir uç noktaya doğru sınır değeri alan geometrik form. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tecrit ve münzevi özerklik | Bireyin veya küçük bir grubun toplumsal baskı ve gürültüden sıyrılarak kendi manevi kimliğini koruduğu korunaklı alan. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Hristiyan rahiplerinin yaşadığı köhne manastırlara indirgemek ve Kur'an'ın bu yapılara biçtiği evrensel zikir ve korunma değerini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu yapılar, diğer mabetlerle birlikte yeryüzünde Allah'ın adının çokça anıldığı, yıkılması durumunda manevi dengenin bozulacağı kutsal tecrit merkezleri olarak tanımlanır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mabet masuniyetini yalnızca İslam mabediyle sınırlı saymak; yeryüzünde Allah'a yönelen her samimi tecrit ve zikir hücresinin savunulması ilkesini reddetmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın öteki inançların ibadet alanlarına tanıdığı dokunulmazlığın ve meşru savaşın amacının mabetleri korumak olduğu ilkesinin anlaşılmasını sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat, meşru savunma, ibadet özgürlüğü ve Ehl-i Kitap mabetlerinin hukukunu bildiren ayet grubunda (Hac [22:39](https://lisan.digital/tr/ayet/22:39.md)-40) kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın yalnızca mescitleri korumayı emrettiği zannını yıkar; Allah'ın adının anıldığı münzevi kulelerin dahi yıkımdan korunması gerektiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kulak, tohum veya mızrak demirinin fazlalıklardan arınarak incelmesi, derli toplu şekilde yukarı doğru sivrilmesi.
- Soyut anlam: Dağınıklık ve dünyevi gürültüden sıyrılarak bilincin ve yönelişin aşkın bir gayede tecrit olup yoğunlaşması.
- Sistematik karşılık: Hukuk ve meşru savunma kalkanı ile korunan, tüketim ve çatışma dışı bırakılmış evrensel ibadet ve zikir odağı.
- LaTeX modeli: $$S = \lim_{z \to z_{\max}} \left( \frac{A(z)}{D(z)} \right) \quad \text{şartı:} \quad F_{\text{def}} \ge F_{\text{yıkım}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A(z)$, dikey irtifa $z$ arttıkça aşkın ilahi yöne doğru artan yöneliş ve zikir yoğunluğunu; $D(z)$, yapının veya bilincin tepeye çıktıkça azalan yatay genişliğini ve dünyevi temas yüzeyini gösterir. Limit ifadesi, en yüksek noktada ($z_{\max}$) sistemin tek bir sivri odağa ($S$) evrildiğini ifade eder. İkinci eşitsizlik ise bu korunmuş alanın varlığını sürdürebilmesi için gereken meşru müdafaa kuvvetinin ($F_{\text{def}}$), dışarıdan yönelecek tahrip gücüne ($F_{\text{yıkım}}$) baskın gelmesi gerektiğini formüle eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/ayet/22:40.md) — صَوَامِعُ

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Onlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والميم معهما
ع ص م، ع م ص، ص م ع، م ص ع،مستعملات ص ع م مهملة عصم: العِصْمَةُ: أن يَعْصِمَكَ اللهُ من الشّر، أي: يدفعُ عنك.
واعتصمت بالله، أي: امتنعت به من الشّر.
واستعصمت، أي: أبيت. وأَعْصَمْتُ، أي: لجأت إلى شيء اعتصمت به. قال:
قل لذي المَعْصِمِ المُمَسِّك بـالأط		ناب يا ابن الفجار يا ابن ضريبه
وأَعْصَْتُ فلانا: هَيّأتُ له ما يعتصم به.
والغريق يَعْتَصِمُ بما تنالهُ يده، أي: يلجأ إليه. قال:
....................		يظلّ ملاّحه بالخوف معُتصما
والعَصَمَةُ: القلادة، ويجمع على أعْصام.
والأَعْصَمُ: الوَعِلُ، وعُصْمَتُهُ بياضه في الرّسغ شبة زَمَعه الشاه قال أبو ليلى هي عُصْمَة في إحدى يديه من فوق الرُّسغ إلى نصف كراعه، قال أبو ليلى:
قد يترك الدّهر في خلقاء راسـية		وهياً وينزل منها الأعصم الصَّدعا
وقال:
مقادير النفوس مـؤقـتـات		تحطّ العُصْمَ من رأس اليفاع
ويقال: غراب أعصم إذا كان كذلك وقلّما يوجد في الغربان مثله. والعصيمُ الصَّدى من العرق والبول والوسخ اليابس على فخذ الناقة يبقى فيه خثورة كالطريق، قال:
بلَّبته سرائح كالمعصيم
وعِصام المحمِل: شِكاله وقيده الذي يشدّ في أعلى طرف العارضين، وكلّ حبل يُعْصَمُ به شيء فهو عصام، وجمعه: عُصُم.
والعُصُم: طرائق طرف المزادة، الواحدة عصام، وهي عند الكلبة.
قال أبو ليلى: العِصام القربة أو الأداوة، وأنشدك:
وقربة أقوام جعلت عصامها		على كاهل منى ذلول مذلل
قال: لا يكون للدلو عصام، إنما يكون له رِشاء.
وقال عرّام كما قال. ويقال: العِصام مستدقّ طرف الذَّنب، وجمعه: أعصمة، لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرّام.
والمِعْصَمُ: موضع السِّوارين من ساعدي المرأة. قال:
اليومَ عندك دلُّها وحديثُـهـا		وغدا لغيرِك كفُّها والمِعْصَمُ
أي: إذا مات تُزَوَّجُ الأخر.
عمص: عَمَصْتُ العامِصَ، وأَمَصْتُ الأمِصَ، أي: الخاميز، معربة.
معص: مَعِصَ الرّجل مَعَصا فهو مَعِص ممتعص، وهو شبه الحجل، قال أبو ليلى: المَعَصَ يكون في الرّجل من كثرة المشي في مفصل القدم. وهو تكسير يجده الإنسان في جسده من ركض أو غيره.
صمع: الصَّمَع: مصدر الأصمع صَمِعَتْ أذنه صَمَعاً، أي: صغُرت، وضاق صِماخها. قال:
حتى إذا صرّ الصّماخ الأصمعا
يعني الحمار إذا رفع أذنيه.
ويقال للظليم: أصمع لرفعه أذنه. والأنثي صمعاء.
وامرأة صمعاء الكعبين، أي: لطف كعبها، واستوى. وقناة صمعاء، أي: لطيفة العقد، مكتنزة الجوف. ومنه سمّي الرمح: أصمع. قال:
وكائِنْ تركنا من عميم مُـحَـوَّأٍ		شحا فاه محشورَ الحديدةِ أصمعا
وبقلة صمعاء: مكتنزة مرتوية. قال:
رعت بارضَ إلبهمَي جميما وبسرة		وصمعاء حتى آنفتها نصـالـهـا
وكلاب صُمْعُ الكعوب، أي: صغارها. والصُّمعان من الريش ما يراش به السَّهم من الظهار وهو أجوده وأفضله. وصومعة الثَّريد جثَّتها وذروتها المصعبنة.
وصومعة الرَّاهب: منارته يترهّب فيها. وقول أبي ذؤيب:
فرمى فأَنْفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ		سهماً فخرّ? وريشُهُ مُتَصَمِّعُ
أي: لزق بعض ريشه ببعض من الدم، يعني ريش السهم،فأراد أنه رقيق.
قال عرّام: المتصمّع ههنا: ريش السهم الذي خرج من هذه الرّمية فبلّه الدّم.
مصع: المُصْعُ: حمل العوسج. الواحدة: مُصْعَه، يكون حلواً أحمر يؤكل منه، ومنه ضرب أسود أردأ العوسج، وأكثره شوكاً، وهو حب صغار مثل الحمّص، وربما كان مرّاً.
المُصْعُ: الضَّرب بالسيف، والمماصعة: المجالدة بالسيف.قال:
سلي عنّي إذا أختلف العوالي		وجرّدت اللّوامع للمِصـاع
وقال أبو كبير:
أزُهيرُ إنْ يَشِب القَذالُ فإنّنـي		كم هيضَلٍ مَصِعٍ لففت بهيضَلِ
يعني بكتيبة.
والدّابة تَمْصَعُ بذَنبها، أي: تحرّكه ومصع به، أي: رَمَى به، والأمّ تَمْصَعُ بولدها: ترمي به إذا ولدته.قال:
ومَجَنَّباتٍ لا يَذُقْـنَ عـذوبةً		يَمْصَعْنَ بالمُهَراتِ والأمهار
وقال:
يَمْصَعْنَ بالأذناب من لوح وبق
أي: يحرّكْنَ.
ورجل مَصُوع: فَرِق الفؤاد. ومُصِعَ فؤاده: أي: ضرب.
ومَصَعَ فلان بسلحه على عقبيه إذا سبقه من فَرَق أو عَجلَةِ أمرِ. قال:
فباست امرئ واسَتِ التي مَصَعْت به		إذا زبنتْه الحـربُ لـم يَتَـرَمْـرَمِ

##### Türkçe

باب العين والصاد والميم معهما
ع ص م، ع م ص، ص م ع، م ص ع،مستعملات ص ع م مهملة **عصم**: **العِصْمَةُ**: Allah’ın seni şerden koruması; yani senden defetmesidir.
Ve **اعتصمت بالله**; yani onunla şerden men oldum (korundum).
Ve **استعصمت**; yani: kaçındım (kabul etmedim). Ve **أَعْصَمْتُ**; yani: kendisiyle korunduğum bir şeye sığındım. Dedi ki:
قل لذي **المَعْصِمِ** المُمَسِّك بـالأط		ناب يا ابن الفجار يا ابن ضريبه
Ve **أَعْصَْتُ** falanı: ona, kendisiyle korunacağı şeyi hazırladım.
Ve boğulan, elinin eriştiği şeye **يَعْتَصِمُ**; yani ona sığınır. Dedi ki:
....................		يظلّ ملاّحه بالخوف معُتصما
Ve **العَصَمَةُ**: gerdanlık; **أعْصام** üzere çoğul yapılır.
Ve **الأَعْصَمُ**: dağ keçisi; onun **عُصْمَتُهُ**, bilekteki beyazlığıdır; koyunun **زَمَعه**’ine benzer. Ebû Leylâ dedi: O, iki elinden birinde, bileğin üstünden kolunun yarısına kadar bir **عُصْمَة**’dir. Ebû Leylâ dedi:
قد يترك الدّهر في خلقاء راسـية		وهياً وينزل منها الأعصم الصَّدعا
Ve dedi ki:
مقادير النفوس مـؤقـتـات		تحطّ العُصْمَ من رأس اليفاع
Ve denir: Eğer böyle ise **غراب أعصم**; ve kargalarda onun benzeri pek az bulunur. Ve **العصيمُ**: terden, idrardan ve devenin uyluğu üzerinde kurumuş kirden olan **الصَّدى**; onda yol gibi bir pıhtılaşma kalır. Dedi ki:
بلَّبته سرائح كالمعصيم
Ve **عِصام المحمِل**: onun bağı ve kaydıdır; iki yan tahtasının üst ucunda bağlanan şeydir. Ve kendisiyle bir şeyin bağlandığı her ip **عصام**’dır; onun çoğulu: **عُصُم**.
Ve **العُصُم**: kırbanın (su tulumunun) ucunun şeritleridir; teki **عصام**; ve o, köpekte (dişide) bulunur.
Ebû Leylâ dedi: **العِصام** kırba yahut su kabıdır (matara); ve sana şu beyti okudu:
وقربة أقوام جعلت عصامها		على كاهل منى ذلول مذلل
Dedi ki: Kovaya **عصام** olmaz; ancak ona **رِشاء** olur.
Ve Arrâm, dediği gibi dedi. Ve denir: **العِصام** kuyruğun ucunun inceliğidir; çoğulu: **أعصمة**. Ebû Leylâ onu bilmedi; Arrâm onu bildi.
Ve **المِعْصَمُ**: kadının iki bileziğinin, iki kolunun (önkolunun) üzerindeki yeri. Dedi ki:
اليومَ عندك دلُّها وحديثُـهـا		وغدا لغيرِك كفُّها والمِعْصَمُ
Yani: öldüğü zaman, başkasıyla evlendirilir.

**عمص**: **عَمَصْتُ** **العامِصَ** ve **أَمَصْتُ** **الأمِصَ**; yani: **الخاميز**; Arapçalaştırılmıştır.

**معص**: Adam **مَعِصَ**; **مَعَصا** (olarak) **مَعِص** olur; **ممتعص**; ve o, kekliğe benzer. Ebû Leylâ dedi: **المَعَصَ**, çok yürümekten ayağın ekleminde adamda olur. Ve o, koşmadan yahut başkasından insanın bedeninde bulduğu bir kırılmadır (çatırdama/ezilme).

**صمع**: **الصَّمَع**: **الأصمع**’ın mastarıdır; kulağı **صَمِعَتْ**; **صَمَعاً**; yani: küçüldü ve onun **صِماخ**’ı daraldı. Dedi ki:
حتى إذا صرّ الصّماخ الأصمعا
Yani: eşek, iki kulağını kaldırdığı zaman.
Ve devekuşu erkeğine, kulağını kaldırmasından dolayı **أصمع** denir. Dişisi **صمعاء**.
Ve **امرأة صمعاء الكعبين**: yani: topuğu ince oldu ve düzgünleşti. Ve **قناة صمعاء**: yani: boğumları ince, içi dolgun. Ondan dolayı mızrak **أصمع** diye adlandırıldı. Dedi ki:
وكائِنْ تركنا من عميم مُـحَـوَّأٍ		شحا فاه محشورَ الحديدةِ أصمعا
Ve **بقلة صمعاء**: içi dolgun, suya kanmış. Dedi ki:
رعت بارضَ إلبهمَي جميما وبسرة		وصمعاء حتى آنفتها نصـالـهـا
Ve **كلاب صُمْعُ الكعوب**: yani: topukları küçük. Ve **الصُّمعان** tüyden, okun **الظهار**’ından ok tüylenen şeydir; o, onun en iyisi ve en faziletlisidir. Ve **صومعة الثَّريد**: onun kütlesi ve tepesidir; yığılmış olan.
Ve **صومعة الرَّاهب**: onun minaresi; onda rahiplik eder. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
فرمى فأَنْفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ		سهماً فخرّ? وريشُهُ مُتَصَمِّعُ
Yani: kan sebebiyle onun tüyünün bir kısmı bir kısmına yapıştı; yani okun tüyü; böylece onun ince olduğunu kastetti.
Arrâm dedi: Burada **المتصمّع**: bu atıştan çıkan okun tüyüdür; kan onu ıslattı.

**مصع**: **المُصْعُ**: **العوسج**’in meyvesi. Teki: **مُصْعَه**; tatlı kırmızı olur, ondan yenir. Ve ondan, **العوسج**’in daha kötü bir siyah türü (vardır); onun dikeni daha çoktur; ve o, nohut gibi küçük taneli bir habbedir; bazen acı olur.
**المُصْعُ**: kılıçla vurmadır; ve **المماصعة**: kılıçla çarpışmadır. Dedi ki:
سلي عنّي إذا أختلف العوالي		وجرّدت اللّوامع للمِصـاع
Ve Ebû Kebîr dedi ki:
أزُهيرُ إنْ يَشِب القَذالُ فإنّنـي		كم هيضَلٍ مَصِعٍ لففت بهيضَلِ
Yani: bir taburla.
Ve binek hayvanı kuyruğuyla **تَمْصَعُ**; yani: onu hareket ettirir. Ve onunla **مصع**; yani: onunla attı. Ve anne, çocuğuyla **تَمْصَعُ**: onu doğurduğu zaman onunla atar. Dedi ki:
ومَجَنَّباتٍ لا يَذُقْـنَ عـذوبةً		يَمْصَعْنَ بالمُهَراتِ والأمهار
Ve dedi ki:
يَمْصَعْنَ بالأذناب من لوح وبق
Yani: hareket ettirirler.
Ve **رجل مَصُوع**: yüreği korkmuş. Ve onun yüreği **مُصِعَ**: yani: vuruldu.
Ve falan, bir işin korkusundan yahut aceleciliğinden, iki topuğu üzerine dışkısıyla **مَصَعَ** (sıçrattı) eğer onu geçtiyse. Dedi ki:
فباست امرئ واسَتِ التي مَصَعْت به		إذا زبنتْه الحـربُ لـم يَتَـرَمْـرَمِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: هو أَصْمَعُ القلب، إذا كان متيقِّظاً ذكيَّاً. والأَصْمَعانِ: القلبُ الذكيُّ والرأيُ العازمُ. والأصْمَعُ: الصغيرُ الأذنِ، والأنثى صَمْعاءُ. والصَمْعاءُ: البُهْمى إذا ارتفعت قبل أن تَتَفَقَّأَ. ويقال: خرج السهم مُتَصَمِّعاً، إذا ابْتَلَّتْ قُذُذَهُ من الدم وغيره فانضمَّتْ. ويقال: الكلابُ صُمْعُ الكعوب، أي صغار الكعوب. وأتانا بثريدة مُصَمَّعَةٍ، إذا دُقِّقَتْ وحُدِّدَ رأسُها. وصَوْمَعَةُ النصارى: فَوْعَلَةٌ من هذا، لأنَّها دقيقة الرأس.

##### Türkçe

Denilir ki: o, kalbi **أَصْمَعُ**dur; eğer uyanık, zeki ise. Ve **الأَصْمَعانِ**: zeki kalp ve azimli görüş. Ve **الأصْمَعُ**: kulağı küçük olan; dişisi **صَمْعاءُ**dur. Ve **الصَمْعاءُ**: **البُهْمى** (otu), **تَتَفَقَّأَ** etmeden önce yükseldiği zaman. Ve denilir ki: ok **مُتَصَمِّعاً** olarak çıktı; eğer kan ve başkasından onun tüyleri (**قُذُذَهُ**) ıslanıp da birleştiyse. Ve denilir ki: köpekler **صُمْعُ الكعوب**dur; yani topukları küçük olanlar. Ve bize **مُصَمَّعَةٍ** bir **ثريدة** getirdi; eğer inceltilmiş ve onun başı sivriltilmişse. Ve Hristiyanların **صَوْمَعَةُ**si: bundan **فَوْعَلَةٌ**dır; çünkü o, başı ince olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الميم
عصم ، عمص ، معص ، مصع ، صمع : مستعملة .
عصم : قال الله جل وعز : ( لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ ) ( هود : 43 ) قال الفرّاء : ( مَنْ ) في موضع نصب ، لأن المعصوم خلاف العاصم والمرحوم معصوم ، فكان نصبه بمنزلة قوله : ( مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ ) ( النساء : 157 ) . قال الفرَّاء : ولو جعلت عاصماً في تأويل معصوم أي لا معصوم اليوم من أمر الله جاز رفع ( مَن ) . قال : ولا تنكرنّ أن يخرج المفعول على الفاعل ، ألا ترى إلى قوله جلّ وعزَّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) معناه والله أعلم : مدفوق . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : قال الأخفش في قوله : ( لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ ) ( هود : 43 ) يجوز أن يكون : لا ذا عاصمةٍ أي لا معصوم ، ويكون ) إلا من رحم
رفعاً بدلاً من لا عاصم . قال أبو العباس : وهذا خَلْف من الكلام ، لا يكون الفاعل في تأويل المفعول إلا شاذّاً في كلامهم ، والمرحوم معصوم والأول عاصم . و ( مَنْ ) نَصْب باستثناء المنقطع . وهذا الذي قاله الأخفش يجوز في الشذوذ الذي لا ينقاس . وقال الزجَّاج في قوله تعالى : ( قَالَ سَآوِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِى مِنَ الْمَآءِ ) ( هود : 43 ) أي يمنعني من الماء . والمعنى : من تغريق الماء . قال : ( لا عاصم اليوم من أمر الله إلا من رحم ) هذا استثناء ليس من الأول وموضع ( من ) نَصْب ، المعنى : لكن من رحم اللَّهُ فإنه معصوم . قال : وقالوا : يجوز أن يكون عاصم في معنى معصوم ، ويكون معنى ) لا عاصم : لا ذا عصمة ، وتكون ( مَنْ ) في موضع رفع ، ويكون المعنى : لا معصوم إلا المرحوم . قلت : والحُذَّاق من النحويين اتّفقوا على أن قوله : لا عاصم بمعنى لا مانع ، وأنه فاعل لا مفعول ، وأن ( مَنْ ) نصب على الانقطاع . والعِصْمة في كلام العرب : المَنْع . وعِصْمة الله عبدَه : أن يعصمه ممَّا يُوبِقه . واعتصم فلان بالله إذا امتنع به . واستعصم إذا امتنع وأبى ، قال الله تعالى حكاية عن امرأة العزيز في أمر يوسف حين راودته عن نفسه : :ُ :ِفَاسَتَعْصَمَ ) ( يوسف : 32 ) أي تأبّى عليها ولم يجبها إلى ما طَلَبت . قلت : والعرب تقول : أعصمت بمعنى اعتصمت .
ومنه قول أوْس بن حَجَر :
فأشرط فيها نفسه وهو مُعْصِم
وألقى بأسبابٍ له وتوكّلا
أي وهو معتصم بالحبل الذي دَلاّه . ويقال للراكب إذا تقحَّم به بَعيرٌ صَعْب فامتسَك بواسط رَحْله أو بقَرَبوس سَرْجه لئلا يُصرَع : قد أعْصَم فهو مُعْصِم . وقال الراجز :
أقول والناقةُ بي تَقَحَّمُ
وأنا منها مُكْلئزّ مُعْصِم
وروى أبو عُبيد عن أبي عمرو : أعصم الرجل بصاحبه إعصاماً إذا لزِمه ، وكذلك أخلد به إخلاداً .
وقال ابن المظفر : أعصم إذا لجأ إلى الشيء وأعصم به . وقول الله : ( وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ ) ( آل عمران : 103 ) أي تمسَّكوا بعهد الله . وكذلك قوله : ( وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ ) ( آل عمران : 101 ) أي من يتمسَّك بحبله وعهده . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر النساء المختالات المتبرِّجات فقال : ( لا يدخل الجنَّة منهن إلاّ مِثْلُ الغراب الأعصم ) . قال أبو عبيد : الغراب الأعصم : هو الأبيض اليدين . ومنه قيل للوُعُول : عُصْم ، والأنثى منهنّ عَصْماء والذكر أعصم ، لبياض في أيديها . قال : وهذا الوصف في الغربان عزيز لا يكاد يوجد ، وإنما أرجلها حُمْر . قال : وأمَّا هذا الأبيض الظهرِ والبطن فهو الأبقع ، وذلك كثير ، قال : فيرى أن معنى الحديث : أن من يدخل الجنَّة من النساء قليل كقِلَّة الغِربان العُصْم عند الغِربان السُود والبُقْع . قلت : وقد ذكر ابن قتيبة
هذا الحديث فيما رَدَّ على أبي عُبَيد ، وقال : اضطرب قولُ أبي عبيد ، لأنه زعم أن الأعصم هو الأبيض اليدين ، ثم قال : وهذا الوصف في الغِربان عزيز لا يكاد يوجد وإنما أرجلها حمر ، فذكر مرّة اليدين ومرّة الأرجل . قلت : وقد جاء الحرف مفسَّراً في خبر أظنّ إسناده صالحاً ، حدّثنَا محمد بن إسحاق قال : حدثنا الرماديّ حدَّثنا الأسود ابن عامر حدّثنا حمَّاد بن سَلَمة عن أبي جعفر الخَطْمِيّ عن عُمَارة بن خُزيمة قال : بينا نحن مع عمرو بن العاص فعدل وعدلنا معه حتى دخلنا شِعْباً ، فإذا نحن بِغربان وفيها غراب أعصم أحمر المنقار والرجلين ، فقال عمرو : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يدخل الجنَّة من النساء إلاَّ قَدْرُ هذا الغراب في هؤلاء الغربان قلت فقد بان في هذا الحديث أن معنى قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلاّ مثل الغراب الأعصم ) أنه أراد الأحمر الرجلين لقلّته في الغربان ، لأن أكثر الغربان السُود والبُقْع . ورُوي عن ابن شميل أنه قال : الغراب الأعصم : الأبيض الجناحين . والصواب ما جاء في الحديث المفسَّر . والعرب تجعل البياض حمرة فيقولون للمرأة البيضاء اللون : حمراء ، ولذلك قيل للأعاجم : حُمْر لغلبة البياض على ألوانهم . وأمَّا الأعصم من الظباء والوُعُول فهو الذي في ذراعيه بياض ، قاله الأصمعيّ وغيره . وأمَّا العُصْمة في الخيل فإن أبا عُبيدة قال : إذا كان البياض بيديه دون رجليه فهو أعصم ، فإذا كان بإحدى يديه دون الأخرى قيل : أعصم اليمنى أو اليُسرى . وقال ابن شُمَيْل : الأعصم : الذي يصيب البياضُ إحدى يديه فوق الرُسْغ . وقال الأصمعيّ : إذا ابيضَّت اليد فهو أعصم . وقال ابن المظفَّر : العُصْمة : بياض في الرُّسْغ . قال : والأعصم : الوَعِل ، وعُصْمته : بياض شِبْه زَمَعة الشاة في رجل الوَعِل في موضع الزَّمَعة من الشاء . قال : ويقال للغراب : إذا كان ذلك منه أبيض ، وقلَّما وجد في الغربان كذلك . قلت : وهو الذي قاله الليث في نعت الوَعِل أنه شِبْه الزَمَعة تكون في الشاء مُحال ، إنما عُصْمة الأوعال بياض في أذرعها لا في أوظفتها ، والزَمَعة إنما تكون في الأوظفة . والذي يغيّره الليث من تفسير الحروف أكثر مما يغيّره من صُوَرها ، فكن على حذَر من تفسيره ؛ كما تكون على حَذَر من تصحيفه . وقال الليث : أعصام الكلاب : عَذَباتها التي في أعناقها ، الواحدة عَصَمة ، ويقال : عِصَام ، قال لبيد :
خُضْعا دواجنَ قافلاً أعصامُها
وقال أبو عبيد : العِصَام : رِبَاط القِرْبة . قال : وقال الكسائي : أعصمْتُ القربة إذا شددتها بالوِكَاء . قلت : والمحفوظ من العرب في عُصُم المَزَاد أنها الحِبَال التي تُنْشَب في خُرَب الروايا وتُشدّ بها إذا عُكِمت على ظهر البعير ، ثم يُرَوَّى عليها بالرِّوَاء ، والواحد عِصَام . فأمَّا الوِكاء فهو الشَرِيط الدقيق أو السَيْر الوثيق يُوكَى به فمُ القِرْبة والمَزَادة . وهذا كلّه صحيح لا ارتياب فيه . وقال الليث : عِصام الدَلْو :
كلّ حَبْل يعصَم به شيء فهو عِصامه . قال : والعُصُم : طرائق طَرَف المزادة عند الكُلْية ، والواحد عِصام . قلت : وهذا من أغاليط الليث وغُدَده . وقال الليث : العِصام : مُسْتدَقّ طرف الذَنَب والجميع الأَعْصِمة . ووجدت لابن شُمَيل قال : الذَنَب بهُلْبه وعَسِيبه يسمى العِصَام بالصاد . قلت : وقد قال الليث فيما تقدَّم من باب العين والضاد : العضام : عَسِيب البعير وهو ذَنَبه العَظْم لا الهُلْب . قال : والعدد القليل أعضمة والجميع العُضُم . قلت : وقال غيره : فيها لغتان بالضاد والصاد ، والله أعلم . وأما مِعْصما المرأة فهما موضعا السوَارين من ساعديها . ومنه قول الأعشى :
فأرتْك كفّاً في الخِضَاب ومِعْصَماً مِلْءَ الجِبارة
ويقال : هذا طعام يَعْصِم أي يمنع من الجوع . وروى أبو عبيد عن أبي عمرو الشيباني قال : العَصِيم : بقيَّة كل شيء وأثره ، من القِطران والخِضاب ونحوه . وأنشد الأصمعيّ :
يصفرّ لليُبْس اصفرار الوَرْسِ
من عَرَق النَضْح عَصِيمُ الدَرْس
قال : وسمعتُ امرأة من العرب تقول لأخرى : أعطيني عُصُم حِنّائك . تعني ما بقي منه بعد ما اختضَبَت به . وقال ابن المظفر : العَصيم : الصَدَأ من العَرَق والهِنَاء والدرَز والوسخ والبول إذا يبس على فخذ الناقة حتى يبقى كالطريق خُثُورة . وأنشد :
وأضحى عن مواسمهم قتيلاً
بلَبَّته سرائحُ كالعَصِيم
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعي : العُصْم : أثر كل شيء من وَرْس أو زعفران ونحوه . وقال الليث : عِصَاما المِحْمَل : شِكاله وقَيْده الذي يُشَدّ في طَرَف العارضين في أعلاهما . قلت : عِصَاما المحمل كعِصَامي المزادتين . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَيْصُوم من النساء : الكثيرة الأكل الطويلة النوم المُدَمدِمة إذا انتبهَت . وقال أبو عمرو : رجل عَيْصوم وعَيْصام إذا كان أكولاً . وأنشد ابن الأعرابي :
أُرجدَ رأسُ شَيْخَةٍ عيصوم
وروى بعضهم عن المؤرّج أنه قال : العِصَام : الكُحْل في بعض اللغات ، وقد اعتصمت الجاريةُ إذا اكتحلتْ . قلت : ولا أعرف روايته عن المؤرّج . فإن صحَّت الرواية عنه فهو ثِقَة مأمون . والعَصِيم : شعر أسود ينبت تحت الوَبَر . والمُعْصَم : الجِلْد الذي يجِفُّ بشعره ولم يُعطن لأنه أُعصم أي أُلزم شعره . يقال : أعصمْنا الإهابَ وإهاب عَصِيم وأُهُب عُصُم ، وذلك من أجود الأساقي . ودفَعته إليه بعُصْمته أي برُمَّته . والعَنْز تسمَّى مِعْصَماً لبياض في كُرَاع يدها .
قال أحمد بن يحيى : العرب تسمي الخُبْز عاصماً وجابراً وأنشد :
فلا تلوميني ولومي جابرا
فجابر كلَّفني الهواجرا
ويسمّونه عامراً . وأنشد :
أبو مالك يعتادني في الظهائرِ
يجيء فيُلقِي رحله عند عامر
أبو مالك : الجوع . . . وفي الحديث أن جبريلج جاء على فرس أنثى يوم بَدْر وقد عَصَم بثنِيَّته الغُبارُ . قال القُتَيْبِي : صوابه : عَصَب أي يبِس الغبار عليها . وقال غيره : يقال : عَصَب الريق بفيه وعَصَم ، والباء والميم يتعاقبان في كثير من الحروف .
عمص : قال ابن المظفر : عَمَصْت العامص والآمص وهو الخاميز . وبعضهم يقول : عَاميص . قلت : العامص معرب . وقد روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العَمِص : المولَع بأكل العامص وهو الهُلاَم .
معص : أخبرني المنذريّ عن أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابيّ قال : إذا أكثر الرجل من المشي مَعِص أي اشتكى رجليه من كثرة المَشْي ، وبه مَعَص . وقال النضر : المَعَص : أن يمتلىء العَصَب من باطن فينتفخَ مع وجع شديد . قال : والمَعَص والعَضَد والبَدَل واحد . وقال الليث : المَعَص شِبْه الخَلَج ، وهو داء في الرِجْل . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : المَعَص والمَأَص : بِيض الإبل وكرائمها . قال : والمعِص : الذي يقتني المَعَص من الإبل وهي البِيض . وأنشد :
أنت وهبت هَجْمة جُرجُورا
سُوداً وبِيضاً مَعَصاً خُبُورا
قلت : وغير ابن الأعرابي يقول : هي المَغَص بالغين للبيض من الإبل . وهما لغتان . وروى ابن الفرج عن أبي سعيد : في بطن الرجل مَعَص ومَغَص وقد مَعِص ومغِص قال : وتمعَّص بطني وتمغَّص أي أوجعني .
صمع : أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الفؤاد الأصمع والرأي الأصمع : العازم الذكيّ . قال : والبُهْمَى أوّلُ ما يبدو منها البارض ، فإذا تحرّك قليلاً فهو جَمِيم ، فإذا ارتفع وتمّ قبل أن يتفقّأ فهو الصَمْعاء . وأنشد :
رعت بارض البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرة
وصَمْعاء حتّى آنفتها نِصالُها
والصَّمَع في الكعوب : لطافتها واستواؤها . وقناة صمعاء الكعوب إذا لطُفت عُقَدها واكتنز جوفُها . وقوائم الثور الوحشيّ تكون صُمْع الكعوب ليس فيها نُتُوء ولا جَفاء . وقال امرؤ القيس :
وساقان كعباهما أصمعان لحمُ حَمَاتَيهما مُنْبَتر
أراد بالأصمع : الضامر الذي ليس بمنتفخ والحَمَاة : عَضَلة الساق . والعرب تستحب انبتارها وتزَيّمها وضمورها . وقوله :
صُمْعُ الكعوب بريئاتٍ من الْحَرَد
عنى بها القوائم والمَفْصِل أنها ضامرة ليست بمنتفخة . ورجل أصمع القلب إذا كان حادّ الفِطْنة . ويقال لنبات البُهْمَى : صمعاء لضموره ، يقال ذلك قبل أن تتفقَّا . والريش الأصمع : اللطيف العَسيبِ ، ويُجمَع صُمْعاناً . ويقال : تصمَّع رِيش السَهْم إذا رُمي به رَمْية فتلطَّخ بالدم وانضمّ . ومنه قول أبي ذؤيب :
فرمَى فأنفذ من نَحُوصٍ عائط
سهماً فخرّ وريشُه متصمّع
أي مجتمِع من الدم . ورَوَى أبو حمزة عن ابن عبّاس أنه سئل عن الصمعاء يجوز أن يضحّى بها ، فقال : لا بأس . قلت : والصمعاء : الشاة اللطيفة الأُذُنِ التي لَصِق أذناها بالرأس . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الصَّمع : الصغير الأُذُن المليحها وهو الْحَديد الفؤادِ أيضاً . والصَوْمعة من البناء سُمّيت صومعة لتلطيف أعلاها . وصَمّع الثَرِيدة إذا رفع رأسها وحَدّده . وكذلك صَعْنبها . وتسمّى الثريدة إذا سوِّيت كذلك صَوْمعة . وأمَّا قول أبي النجم في صفة الظلِيم :
إذا لوى الأحدعَ من صَمْعائه
صاح به عشرون من رِعائه
قالوا : أراد بصمعائه : سالِفته وموضعَ الأُذُن منه . سمّيت صمعاء لأنه لا أُذُن للظليم . وإذا لزِقت الأُذُن بالرأس فصاحبها أصمع .
ويقال : عنْز صمعاء وتَيْس أصمع إذا كانا صغيري الأذُن . وفي حديث عليّج ( كأني برجل أصمع أصعل حَمِش الساقين ) . قال أبو عُبيد : الأصمع : الصغير الأذن . رجل أصمع وامرأة صمعاء ، وكذلك غير الناس . وفي حديث ابن عباس أنه كان لا يرى بأساً أن يضحّى بالصمعاء يعني : الصغيرة الأذنين . قال : وقلب أصمع إذا كان ذكِيًّا فطِناً . ويقال : عَزمَة صمعاء : أي ماضية . وصمَّع فلان على رأيه إذا صمم عليه . وظَبْي مُصمَّع : مؤلَّل القرنين . ورُوي عن المؤرّج أنه قال : الأصمع : الذي يترقَّى أشرف موضع يكون . قال : والأصمع : السيف القاطع . قال : ويقال : صَمِع فلان في كلامه إذا أخطأ ، وصَمِع إذا ركب رأسه فمضى غير مكترِث له ، والأصمع : السادر . قلت : وكلّ ما جاء عن المؤرّج فهو ممَّا لا يعرَّج عليه إلاّ أن تصحّ الرواية عنه . ابن السكيت : الأصمعان : القلب الذكيّ والرأي العازم . صَمَعه بالسيف والعصا صَمْعاً : ضربه . وصَمَعْت القوم : حبسْتهم بالكلام . وقول ابن الرقاع :
ولها مُنَاخ قلَّما بركت به
ومصمَّعات من بِنات مِعَائها
عنى بالمصمَّعات بَعَرات دقيقات ملتزِقات . والصوامع : البرانس جمع البُرْنُس . وقال بِشْر :
تمشَّى به الثِيران تَتْرَى كأنها
دهاقينُ أنباطٍ عليها الصوامعُ
ويروى : تَرْدِي . والصمعاء : الداهية ؛ قال الباهلي :
وتعرف في عنوانها بعض لحنها
وفي جوفها صمعاء تُبْلى النواصيا
مصع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : المَصِع : الغلام الذي يلعب بالمِخراق . والمصِع : الشيخ الزحَّار . قلت : ومن هذا قولهم : قَبَحه الله . وأُمًّا مَصَعتْ به ، وهو أن تُلْقِي المرأة ولدها بزَحْرة واحدة . وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : يقال : أمصعت به بالألف وأزلخت وأخفدت به
وحَطَأت به وزَكَبَتْ به .
أبو عبيد عن الفرّاء : يقال : مَصَع في الأرض وامتصع إذا ذهب فيها . ومنه يقال : مَصَع لَبَنُ الناقة إذا ذهب ، وأمصع القومُ إذا ذهبت ألبانُ إبلهم . وقال غيره : مَصَع الحوضُ إذا نشِف ماؤه ، ومصع ماءُ الحوض إذا نَشِفه الحوضُ . وقال الراجز :
أصبح حوضاك لمن يراهما
مُسَمَّلين ماصعاً قِراهما
أبو عبيد عن أبي عمرو : الماصع : البَرّاق ، ويقال : المتغيّر . وأنشد لابن مقبل :
فأفرغن من ماصع لونُه
على قُلُص ينتهِبن السِّجَالا
وقال شمر : ماصع يريد : ناصع ، صيَّر النون ميماً . قلت : وقد قال ابن مقبل في شعر له آخر فجعل الماصع كدراً ، فقال :
عَبَّتْ بمشفرها وفضل زمامها
في فضلة من ماصع متكدِّر
وقال أبو عبيدة : ومَصَعَت الناقةُ هُزَالاً . قال : وكلّ مُوَلَ ماصع . وقال ابن الأعرابي : يقال : هو أحمر كالمُصْعَة وهي ثمرة العَوْسَج ، حكاه ابن السكيت عنه ، والجميع المُصع . وقال الليث : المُصَع : ثمر العوسج يكون أحمر حُلْواً يؤكل . ومنه ضرب أسود لا يؤكل ، وهو أردأ العوسج وأخبثُه شوكاً . قال : والمَصْع : التحريك ، والدابة تَمْصَع بذَنَبها ، وأنشد لرؤبة :
يمصَعْن بالأذناب من لُوح وبَقّ
قال : والمَصْع : الضرب بالسيف ، ورجل مَصِع . وأنشد :
رُبَ هَيْضَل مَصِعٍ لَفَفْتُ بهيضل
قال : والمماصعة : المجالدة بالسيوف . وأنشد للقطامي :
تراهم يغمزون من استركوا
ويجتنبون من صدق المِصَاعا
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : أنصعت له بالحقّ وأمصعت وعجَّرت وعنّقت إذا أقر به وأعطاه عَفْواً .
وفي الحديث : ( البَرْق مَصْع مَلَك ) . قال أبو بكر : معناه في الدّقَّة والتحريك والضرب ، فكأن السوط وَقْع به للسحاب وتحريك له .

##### Türkçe

باب العين والصاد مع الميم
**عصم** ، **عمص** ، **معص** ، **مصع** ، **صمع** : kullanımdadır.

**عصم** : Allah, azîz ve celîl, dedi: **( لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ )** (Hûd: 43). el-Ferrâ’ dedi: **( مَنْ )** nasb yerindedir; çünkü **المعصوم** **العاصم**’ın zıddıdır; ve **المرحوم** **معصوم**dur; böylece onun nasbı, şu sözü mesabesindedir: **( مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ )** (en-Nisâ: 157). el-Ferrâ’ dedi: Eğer **عاصماً**’ı **معصوم** te’vilinde, yani “Allah’ın emrinden bugün **معصوم** yoktur” şeklinde yaparsan, **( مَن )**’in ref‘i câiz olur. Dedi: Mef‘ûlün fâil üzerine çıkmasını yadırgama; azîz ve celîl olanın şu sözüne bakmaz mısın: **( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ )** (et-Târık: 6); manası—Allah daha iyi bilir—**مدفوق**tur. el-Münzirî bana Ebü’l-‘Abbâs’tan haber verdi ki o şöyle dedi: el-Ahfeş, şu sözünde: **( لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ )** (Hûd: 43), “**لا ذا عاصمةٍ**” yani “**لا معصوم**” olması câizdir; ve **( إلا من رحم )** “**لا عاصم**”dan bedel olarak ref‘ olur. Ebü’l-‘Abbâs dedi: Bu, sözde bir tersliktir; fâil, mef‘ûl te’vilinde ancak onların كلامında şâz olarak olur; **المرحوم** **معصوم**dur, birincisi ise **عاصم**dır. Ve **( مَنْ )** münkatı‘ istisnâ ile nasbdır. el-Ahfeş’in söylediği, kıyas edilmeyen şâzlıkta câiz olur. ez-Zeccâc, yüce sözünde: **( قَالَ سَآوِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِى مِنَ الْمَآءِ )** (Hûd: 43) hakkında dedi: yani beni sudan men eder. Mana: suyun boğmasından. Dedi: **( لا عاصم اليوم من أمر الله إلا من رحم )**; bu, birinciden olmayan bir istisnadır ve **( من )**’in yeri nasbdır; mana: “lâkin Allah’ın رحم ettiği kimse, işte o **معصوم**dur.” Dedi: Ve dediler ki: **عاصم**’ın **معصوم** manasında olması câizdir; ve **( لا عاصم )**’ın manası “**لا ذا عصمة**” olur; ve **( مَنْ )** ref‘ yerinde olur; mana: “**معصوم** yoktur, ancak **المرحوم**.” Dedim: Nahivcilerin mahirleri, onun sözü üzerinde ittifak ettiler: **لا عاصم** “**لا مانع**” manasındadır; ve o fâildir, mef‘ûl değildir; ve **( مَنْ )** inkıtâ‘ üzere nasbdır. Arapların كلامında **العِصْمة**: men‘dir. Allah’ın kulunu **عِصْمة**’si: onu helâk edecek şeyden onu korumasıdır. Ve falan kimse Allah’a **اعتصم** ettiğinde, onunla korunmuş olur. Ve **استعصم** ettiğinde, korunup kaçındı; Allah تعالى, Yûsuf’un işi hakkında, kendisini ondan murâd ettiğinde azîzin karısı hakkında hikâye ederek dedi: **( فَاسَتَعْصَمَ )** (Yûsuf: 32); yani ona karşı kaçındı ve onun istediğine icabet etmedi. Dedim: Araplar **أعصمت** derler, **اعتصمت** manasında.

Bundan, Evs b. Hacer’in sözü:
فأشرط فيها نفسه وهو مُعْصِم
وألقى بأسبابٍ له وتوكّلا
Yani, kendisine sarkıttığı ip ile **معتصم** iken. Ve biniciye, sert bir deve onu atılmaya sevk ettiğinde, düşürülmemek için eyerinin ortasına yahut eyerinin ön kaşına tutunduğunda: “**قد أعْصَم**” denir; o da **مُعْصِم**dir. Râciz dedi:
أقول والناقةُ بي تَقَحَّمُ
وأنا منها مُكْلئزّ مُعْصِم
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: Adam, arkadaşına **أعصم** ettiğinde **إعصاماً**, ona yapışıp kaldı demektir; aynı şekilde **أخلد** ettiğinde **إخلاداً**.

İbnü’l-Muzaffer dedi: **أعصم**: bir şeye sığındığında ve onunla **أعصم** ettiğinde. Allah’ın sözü: **( وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ )** (Âl-i ‘İmrân: 103); yani Allah’ın ahdine tutunun. Yine onun sözü: **( وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ )** (Âl-i ‘İmrân: 101); yani onun ipine ve ahdine tutunan kimse. Nebî’den **( صلى الله عليه وسلم )** rivayet edildi ki, süslenip açılan kadınları zikretti ve dedi: **( لا يدخل الجنَّة منهن إلاّ مِثْلُ الغراب الأعصم )**. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الغراب الأعصم**: iki eli beyaz olan kargadır. Bundan, dağ keçilerine **عُصْم** denildi; dişileri **عَصْماء**, erkekleri **أعصم**; ellerindeki beyazlıktan dolayı. Dedi: Bu vasıf kargalarda nadirdir, neredeyse bulunmaz; ancak ayakları kırmızıdır. Dedi: Sırtı ve karnı beyaz olan ise **الأبقع**dır; bu çoktur. Dedi: Hadisin manası şudur diye görülür: Cennete giren kadınlar, siyah ve alaca kargalar arasında **الغِربان العُصْم**’un azlığı gibi azdır. Dedim: İbn Kuteybe, Ebû ‘Ubeyd’e reddettiği şeyler içinde bu hadisi zikretti ve dedi: Ebû ‘Ubeyd’in sözü karıştı; çünkü **الأعصم**’ın iki eli beyaz olan olduğunu iddia etti, sonra dedi ki: “Bu vasıf kargalarda nadirdir, neredeyse bulunmaz; ancak ayakları kırmızıdır”; bir defa elleri, bir defa ayakları zikretti. Dedim: Harf, isnadının صالح olduğunu sandığım bir haberde açıklanmış olarak geldi: Muhammed b. İshâk bize haber verdi, dedi: er-Ramâdî bize haber verdi, dedi: el-Esved b. ‘Âmir bize haber verdi, dedi: Hammâd b. Seleme, Ebû Ca‘fer el-Hatmî’den, o da ‘Umâre b. Huzeyme’den: “Biz Amr b. el-‘Âs ile iken, o saptı, biz de onunla saptık; bir geçide girdik; bir de ne görelim, kargalar var; içlerinde **غراب أعصم** var, gagası ve ayakları kırmızı; Amr dedi: Resûlullah **( صلى الله عليه وسلم )** dedi ki: **( لا يدخل الجنَّة من النساء إلاَّ قَدْرُ هذا الغراب في هؤلاء الغربان )**.” Dedim: Bu hadiste, Nebî’nin **( صلى الله عليه وسلم )** sözü **( إلاّ مثل الغراب الأعصم )**’ın manasının, kargalarda azlığından dolayı ayakları kırmızı olanı kastettiği ortaya çıktı; çünkü kargaların çoğu siyah ve alacadır. İbn Şümeyl’den rivayet edildi ki dedi: **الغراب الأعصم**: iki kanadı beyaz olan. Doğru olan, açıklayıcı hadiste gelen şeydir. Araplar beyazlığı kızıllık sayarlar; beyaz tenli kadına “**حمراء**” derler; bu yüzden, beyazlığın renklerine galip gelmesinden dolayı Acemlere “**حُمْر**” denildi. Ceylanlardan ve dağ keçilerinden **الأعصم** ise, kollarında beyazlık olan kimsedir; el-Asma‘î ve başkaları söyledi. Atlarda **العُصْمة** hakkında ise, Ebû ‘Ubeyde dedi: Beyazlık, iki elinde olup ayaklarında değilse o **أعصم**dır; eğer iki elinden birinde olup ötekinde değilse “**أعصم اليمنى**” yahut “**أعصم اليُسرى**” denir. İbn Şümeyl dedi: **الأعصم**: beyazlığın, bileğin üstünde iki elinden birine isabet ettiği. el-Asma‘î dedi: El beyazladığında o **أعصم**dır. İbnü’l-Muzaffer dedi: **العُصْمة**: bilekte beyazlıktır. Dedi: **الأعصم**: dağ keçisidir; onun **عُصْمته**: dağ keçisinin ayağında, koyunun **الزَّمَعة**sı yerinde, koyunun **زَمَعة**sına benzer bir beyazlıktır. Dedi: Kargaya da denir: onda bu beyaz olursa; kargalarda böyle bulunması nadirdir. Dedim: Bu, el-Leys’in dağ keçisinin niteliğinde söylediği şeydir: koyunda bulunan **الزَمَعة**ya benzer; bu, muhaldir; dağ keçilerinin **عُصْمة**si, bileklerinde değil, kollarında beyazlıktır; **الزَمَعة** ise ancak bileklerde olur. el-Leys’in harflerin tefsirinden değiştirdiği, suretlerinden değiştirdiğinden daha fazladır; onun tefsirinden sakın; tashifinden sakındığın gibi. el-Leys dedi: Köpeklerin **أعصام**’ı: boyunlarındaki püskülleridir; teki **عَصَمة**; ve **عِصَام** denir. Lebîd dedi:
خُضْعا دواجنَ قافلاً أعصامُها
Ebû ‘Ubeyd dedi: **العِصَام**: kırbanın bağıdır. Dedi: el-Kisâî dedi: Kırbayı **أعصمْتُ** ettiğimde, onu **الوِكَاء** ile sıktım demektir. Dedim: Araplardan, **عُصُم المَزَاد** hakkında muhafaza edilen şudur: onlar, su tulumlarının deliklerine geçirilen ve deve sırtında bağlandığında onunla sıkılan iplerdir; sonra onun üzerine **بالرِّوَاء** ile su taşınır; teki **عِصَام**dır. **الوِكاء** ise, kırbanın ve tulumun ağzının bağlandığı ince şerit yahut sağlam kayıştır. Bunların hepsi doğrudur; onda şüphe yoktur. el-Leys dedi: **عِصام الدَلْو**: her ne ip ile bir şey tutulursa, o onun **عِصام**ıdır. Dedi: **العُصُم**: tulumun ucunun, **الكُلْية** yanında olan çizgileridir; teki **عِصام**. Dedim: Bu, el-Leys’in hatalarından ve şişkinliklerindendir. el-Leys dedi: **العِصام**: kuyruğun ucunun inceliğidir; çoğulu **الأَعْصِمة**. İbn Şümeyl’e ait olarak buldum: Kuyruk, kılları ve sert kıl sapı ile birlikte, **العِصَام** diye adlandırılır; **بالصاد** ile. Dedim: el-Leys, daha önce **باب العين والضاد**’dan dedi ki: **العضام**: devenin sert kıl sapıdır; o, kuyruğunun kemikli kısmıdır, kıl kısmı değil. Dedi: az sayısı **أعضمة**, çoğu **العُضُم**. Dedim: Başkası dedi ki: onda iki lehçe vardır: **بالضاد** ve **بالصاد**; Allah daha iyi bilir. Kadının **مِعْصما**’sı ise, iki bileziğin, iki önkolunda bulunduğu iki yerdir. Bundan, el-A‘şâ’nın sözü:
فأرتْك كفّاً في الخِضَاب ومِعْصَماً مِلْءَ الجِبارة
Ve denir: Bu, açlıktan men eden bir yemektir: **يَعْصِم**. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr eş-Şeybânî’den rivayet etti, dedi: **العَصِيم**: her şeyin kalanı ve izi; katrandan, kınadan ve benzerinden. el-Asma‘î şu beyti okudu:
يصفرّ لليُبْس اصفرار الوَرْسِ
من عَرَق النَضْح عَصِيمُ الدَرْس
Dedi: Araplardan bir kadını, diğerine şöyle derken işittim: “Bana kınanın **عُصُم**’unu ver.” Yani onunla kınalandıktan sonra kalanını. İbnü’l-Muzaffer dedi: **العَصيم**: terden, kınadan, dikişten, kirden ve idrardan olan pas; deve dişisinin uyluğu üzerinde kuruduğunda, yol gibi bir kalıntı kalıncaya kadar. Şu beyti okudu:
وأضحى عن مواسمهم قتيلاً
بلَبَّته سرائحُ كالعَصِيم
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **العُصْم**: her şeyin izi; **وَرْس** yahut safran ve benzeri. el-Leys dedi: **عِصَاما المِحْمَل**: onun bağı ve kaydıdır; iki yan tahtanın uçlarında, üst taraflarında bağlanan şey. Dedim: **عِصَاما المحمل**, iki tulumun **عِصَام**ı gibidir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Kadınlardan **العَيْصُوم**: çok yiyen, çok uyuyan, uyandığında homurdanan. Ebû ‘Amr dedi: Çok yiyici olursa: erkek **عَيْصوم** ve **عَيْصام**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
أُرجدَ رأسُ شَيْخَةٍ عيصوم
Bazıları, el-Mu’arric’ten rivayet etti ki dedi: **العِصَام**: bazı lehçelerde sürmedir; ve cariye sürmelendiğinde **اعتصمت** etmiştir. Dedim: el-Mu’arric’ten rivayetini bilmiyorum; eğer ondan rivayet sahih olursa, o güvenilir, emindir. **العَصِيم**: yünün altında biten siyah kıldır. **المُعْصَم**: kılıyla kuruyan, ıslatılmamış deridir; çünkü **أُعصم** edildi, yani kılı kendisine yapıştırıldı. Denir: Deriyi **أعصمْنا** ettik; ve **إهاب عَصِيم** ve **أُهُب عُصُم**; bu, en iyi su kırbalarındandır. Onu, **بعُصْمته** yani ipiyle ona verdim. Keçi, elinin incik kısmında beyazlık olduğundan **مِعْصَماً** diye adlandırılır.

Ahmed b. Yahyâ dedi: Araplar ekmeğe **عاصماً** ve **جابراً** derler; şu beyti okudu:
فلا تلوميني ولومي جابرا
فجابر كلَّفني الهواجرا
Ve ona **عامراً** derler. Şu beyti okudu:
أبو مالك يعتادني في الظهائرِ
يجيء فيُلقِي رحله عند عامر
**أبو مالك**: açlıktır. Hadiste: Cebrâîl’in, Bedir günü dişi bir at üzerinde geldiği ve onun iki ön dişiyle tozun **عَصَم** ettiği (yani yapıştığı) vardır. el-Kuteybî dedi: Doğrusu: **عَصَب**; yani toz onun üzerinde kurudu. Başkası dedi: Ağızda tükürük **عَصَب** eder ve **عَصَم** eder denir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte birbirinin yerine geçer.

**عمص** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **عَمَصْت**: **العامص** ve **الآمص**; o **الخاميز**dir. Bazıları **عَاميص** der. Dedim: **العامص** mu‘arrebdir. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **العَمِص**: **العامص** yemeye düşkün olandır; o **الهُلاَم**dır.

**معص** : el-Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi, dedi: Adam yürümeyi çoğaltırsa **مَعِص** eder; yani çok yürümekten ayaklarından şikâyet eder; onda **مَعَص** vardır. en-Nadr dedi: **المَعَص**: sinirin içten dolup şiddetli ağrı ile şişmesidir. Dedi: **المَعَص** ile **العَضَد** ve **البَدَل** birdir. el-Leys dedi: **المَعَص** **الخَلَج** benzeridir; o, bacakta bir hastalıktır. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **المَعَص** ve **المَأَص**: develerin beyazları ve seçkinleridir. Dedi: **المعِص**: develerden **المَعَص**ı, yani beyazları edinen kimsedir. Şu beyti okudu:
أنت وهبت هَجْمة جُرجُورا
سُوداً وبِيضاً مَعَصاً خُبُورا
Dedim: İbnü’l-A‘râbî’den başkası der ki: O, develerin beyazları için **بالغين** ile **المَغَص**tır; ikisi iki lehçedir. İbnü’l-Ferec, Ebû Sa‘îd’den rivayet etti: Adamın karnında **مَعَص** ve **مَغَص** olur; ve **مَعِص** etti ve **مغِص** etti. Dedi: “Karnım **تمعَّص** etti ve **تمغَّص** etti” yani beni ağrıttı.

**صمع** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الفؤاد الأصمع** ve **الرأي الأصمع**: azimli, zeki olandır. Dedi: **البُهْمَى**’nın ilk beliren kısmı **البارض**dır; biraz hareket edince **جَمِيم**dir; yükselip tamamlanınca, çatlamadan önce, o **الصَمْعاء**dır. Şu beyti okudu:
رعت بارض البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرة
وصَمْعاء حتّى آنفتها نِصالُها
**الصَّمَع** topuklarda: onların inceliği ve düzgünlüğüdür. Düğümleri incelip içi dolgunlaştığında, kamış: **صمعاء الكعوب**dur. Yaban öküzünün bacakları **صُمْع الكعوب** olur; onda çıkıntı ve kabalık yoktur. İmru’ul-Kays dedi:
وساقان كعباهما أصمعان لحمُ حَمَاتَيهما مُنْبَتر
**الأصمع** ile, şişkin olmayan zayıfı kastetti; **الحَمَاة**: bacağın kasıdır. Araplar onun kesik, sıkı ve zayıf olmasını severler. Ve onun sözü:
صُمْعُ الكعوب بريئاتٍ من الْحَرَد
Bununla bacakları ve eklemi kastetti: şişkin değil, zayıftırlar. Kalbi **أصمع** olan adam: keskin anlayışlı olursa. **البُهْمَى** bitkisine, zayıflığından dolayı **صمعاء** denir; bu, çatlamadan önce söylenir. **الريش الأصمع**: ince, sert saplı olandır; **صُمْعاناً** diye toplanır. Okun tüyü, bir atışla atılıp kana bulaşınca ve toplanınca: **تصمَّع** denir. Bundan, Ebû Züeyb’in sözü:
فرمَى فأنفذ من نَحُوصٍ عائط
سهماً فخرّ وريشُه متصمّع
Yani kandan toplanmış. Ebû Hamza, İbn ‘Abbâs’tan rivayet etti: **الصمعاء** kurban edilmeye câiz midir diye soruldu; dedi: “Sakınca yok.” Dedim: **الصمعاء**: kulağı ince olan, iki kulağı başa yapışık koyundur. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الصَّمع**: kulağı küçük, güzel olan; o aynı zamanda **الْحَديد الفؤادِ**dır. Yapıdan **الصَوْمعة**, üstünün inceltilmesinden dolayı **صومعة** diye adlandırıldı. **الثَرِيدة**’yi, başını kaldırıp sivriltince **صَمّع** etti; aynı şekilde **صَعْنب** etti. Böyle düzlenince **الثريدة**’ye **صَوْمعة** denir. Ebû’n-Necm’in, devekuşu erkeğinin gölgesini vasfında sözüne gelince:
إذا لوى الأحدعَ من صَمْعائه
صاح به عشرون من رِعائه
Dediler: **صمعائه** ile, onun perçemini ve kulağın yerini kastetti. Devekuşunun kulağı olmadığından **صمعاء** diye adlandırıldı. Kulak başa yapışınca sahibi **أصمع**dır.

Ve denir: Kulağı küçük olursa: keçi **صمعاء**, teke **أصمع**. Ali’nin hadîsinde: **( كأني برجل أصمع أصعل حَمِش الساقين )**. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الأصمع**: kulağı küçük olandır. Erkek **أصمع**, kadın **صمعاء**; ve diğer insanlar da böyledir. İbn ‘Abbâs’ın hadîsinde: **الصمعاء** ile kurban kesmeye sakınca görmezdi; yani iki kulağı küçük olan. Dedi: Kalp **أصمع** olursa, zeki, anlayışlıdır. Ve denir: **عَزمَة صمعاء**: yani yürür, geçerlidir. Falan kimse görüşü üzerinde **صمَّع** ettiğinde, ona karşı direndi demektir. **ظَبْي مُصمَّع**: boynuzları sivri olan. el-Mu’arric’ten rivayet edildi ki dedi: **الأصمع**: en yüksek yere tırmanan kimsedir. Dedi: **الأصمع**: keskin kılıçtır. Dedi: Falan kimse sözünde **صَمِع** ederse, hata etti demektir; ve **صَمِع**: başını dikti de aldırmadan yürüdü; **الأصمع**: şaşkın dolaşandır. Dedim: el-Mu’arric’ten gelen her şey, rivayet ondan sahih olmadıkça, kendisine dönülmez şeylerdendir. İbnü’s-Sikkît: **الأصمعان**: zeki kalp ve azimli görüştür. Onu kılıçla ve sopayla **صَمَعه** **صَمْعاً**: onu vurdu. **صَمَعْت** kavmi: onları sözle hapsettim. İbnü’r-Riqâ‘ın sözü:
ولها مُنَاخ قلَّما بركت به
ومصمَّعات من بِنات مِعَائها
**المصمَّعات** ile, ince ve yapışık tezekleri kastetti. **الصوامع**: **البرانس**; **البُرْنُس**’un çoğulu. Bişr dedi:
تمشَّى به الثِيران تَتْرَى كأنها
دهاقينُ أنباطٍ عليها الصوامعُ
Ve **تَرْدِي** diye de rivayet edilir. **الصمعاء**: musibettir; el-Bâhilî dedi:
وتعرف في عنوانها بعض لحنها
وفي جوفها صمعاء تُبْلى النواصيا

**مصع** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **المَصِع**: **المِخراق** ile oynayan oğlandır. Ve **المصِع**: çok dışkılayan ihtiyardır. Dedim: Bundan, onların “Allah onu çirkin kılsın; ve bir anne ki onunla **مَصَعتْ** etti” sözüdür; bu, kadının çocuğunu tek bir itişle düşürmesidir. Ebû’l-‘Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Onunla **أمصعت** etti” **بالألف** ile; ve **أزلخت** etti ve **أخفدت** etti ve **حَطَأت** etti ve **زَكَبَتْ** etti.

Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: denir: **مَصَع** yerde ve **امتصع** ettiğinde, onda gitti demektir. Bundan, denir: Devenin sütü **مَصَع** ettiğinde, gitti; kavim **أمصع** ettiğinde, develerinin sütleri gitti. Başkası dedi: Havuz **مَصَع** ettiğinde, suyu kurudu; havuzun suyu **مصع** ettiğinde, havuz onu kuruttu. Râciz dedi:
أصبح حوضاك لمن يراهما
مُسَمَّلين ماصعاً قِراهما
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الماصع**: parlak olandır; ve denir: değişmiş olandır. İbn Mukbil’den şu beyit:
فأفرغن من ماصع لونُه
على قُلُص ينتهِبن السِّجَالا
Şemmer dedi: **ماصع** ile “**ناصع**”ı kasteder; **النون**’u **ميماً** yaptı. Dedim: İbn Mukbil, başka bir şiirinde **الماصع**’ı bulanık yaptı; dedi:
عَبَّتْ بمشفرها وفضل زمامها
في فضلة من ماصع متكدِّر
Ebû ‘Ubeyde dedi: Deve **مَصَعَت**: zayıflıktan. Dedi: Her **مُوَلَ** **ماصع**dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Denir: O, **المُصْعَة** gibi kırmızıdır; o, **العَوْسَج**’in meyvesidir; İbnü’s-Sikkît bunu ondan nakletti; çoğulu **المُصع**. el-Leys dedi: **المُصَع**: **العوسج**’in meyvesidir; kırmızı, tatlı olur, yenir. Ondan, yenmeyen siyah bir tür vardır; o, **العوسج**’in en kötüsü ve diken bakımından en habisidir. Dedi: **المَصْع**: hareket ettirmedir; hayvan kuyruğuyla **تَمْصَع** eder. Ru’be’den şu beyit:
يمصَعْن بالأذناب من لُوح وبَقّ
Dedi: **المَصْع**: kılıçla vuruştur; ve adam **مَصِع**. Şu beyti okudu:
رُبَ هَيْضَل مَصِعٍ لَفَفْتُ بهيضل
Dedi: **المماصعة**: kılıçlarla vuruşmadır. el-Kutâmî’den şu beyit:
تراهم يغمزون من استركوا
ويجتنبون من صدق المِصَاعا
**( نوادر الأعراب )**’da: denir: Ona hak ile **أنصعت** ettim ve **أمصعت** ettim ve **عجَّرت** ettim ve **عنّقت** ettim: ikrar etti ve onu gönül hoşluğuyla verdi demektir.

Hadiste: **( البَرْق مَصْع مَلَك )**. Ebû Bekr dedi: Manası, incelikte, hareket ettirmede ve vuruştadır; sanki kırbaç, buluta onunla vurulmuş ve onu hareket ettirmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والميم وما يثلثهما )
(صمي) الصاد والميم والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على السُّرعة في الشيء. يقال للرَّجُل المبادِر إلى القتال شَجاعةً: هو صَمَيانٌ. وهو من الصَّمَيان وهو الوثْب والتقلُّب. ويقال انصمى الطائر، إِذا انقضَّ. ويقال أصمى الفَرسُ، إِذا مضى على وجْهه عاضّاً على لجامه.
ومن الباب: رمى الرَّجُل الصّيدَ فأصمى، إذا قتله مكانه، وهو خلاف أنْمَى.
(صمت) الصاد والميم والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إبهام وإغلاق. من ذلك صَمَتَ الرّجُل، إذا سَكَتَ، وأَصْمَت أيضاً. ومنه قولهم: "لقيتُ فلاناً  ببلدة إِصْمِتَ"، وهي القَفر التي لا أحد بها، كأنها صامتةٌ ليس بها ناطق. ويقال "ماله صامتٌ ولا ناطق". فالصَّامت: الذّهب والفِضّة. والنَّاطق: الإِبل والغنم والخيل. والصَّمُوت: الدِّرْع * الليّنة التي إِذا صَبَّها([1]) الرَّجُل على نفسه لم يُسمَع لها صوت. قال:
وكلِّ صموتٍ نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])وبابٌ مُصْمَت: قد أُبْهِمَ إغلاقه. والصامت من اللبن: الخاثر؛ وسمِّي بذلك لأنه إذا كان كذا فأفرغ في إناء لم يُسمع لـه صوت. ويقال: بِتُّ على صِمات ذاكَ، أي على قَصْدِهِ. فيمكن أن يكون شاذّاً، ويمكن أن يكون من الإِبدال، كأنّه مأخوذٌ من السَّمْت، وهي الطَّريقة. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِمَاتِها([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
ويقال : رمَاه بصِماتِهِ، أي بما أصمته. وأعطى الصَّبيَّ صُمْتَةً، أي ما يسكّنه.
(صمج) الصاد والميم والجيم ليس بشيء، على أنَّهم يقولون: الصَّمَج: القناديل، الواحدة صَمَجة. وينشدون:
* والنَّجم مثل الصَّمَج الرُّوميَّاتْ([4]) *
(صمح) الصاد والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء، أو طُول. يقال الصَّمَحْمَح: الطَّويل. ويقولون: إنَّ الصُّمَاح الكيّ. والصُّمَاح: النَّتن. والصِّمحاءَةُ: المكان الخَشن.
(صمخ) الصاد والميم والخاء أصلٌ واحد وكلمة واحدة، وهو الصِّماخ: خَرْق الأُذُن. يقال صَمَخْتُهُ، إِذا ضَربتَ صِماخَه.
(صمد) الصاد والميم والدال أَصلان: أحدهما القَصْد، والآخَر الصَّلابة في الشَّيء.
فالأوَّل: الصَّمْد: القصد. يقال صَمَدْتُه صَمْداً. وفلان مُصَمَّدٌ، إِذا كان سيِّداً يُقصَدُ إليه في الأمور. وصَمَدٌ أيضاً. والله جلَّ ثناؤه الصَّمَد؛ لأنه يَصْمِد إليه عبادُهُ بالدُّعاء والطَّلَب. قال في الصَّمَد([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])وقال في المصَمَّد طَرَفَة:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])والأصل الآخر الصَّمْد، وهو كلُّ مكانٍ صُلْب. قال أبو النَّجم:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *
(صمر) الصاد والميم والراء، قال ابن دريد([9]): فعلٌ ممات، وهو أصل بناء الصَّمِير. يقال رجل صَمِير: يابس اللَّحم على العِظام.
ويقال الصَّمْر: النَّتْن. ويقال المتصمِّر: المتشمِّس. ويقولون: لقيتُه بالصُّمَير، أي وقتَ غُروب الشّمس. وفي كلِّ ذلك نظَر.
(صمع) الصاد والميم والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على لطافةٍ في الشّيء وتضامٍّ. قال الخليلُ وغيره: كلُّ منضمٍّ فهو متصمِّع. قال: ومن ذلك اشتقاق الصَّومعة. ومن ذلك الصَّمع في الأُذنَين. يقال هو أصمعُ، إِذا كان أَلصَق([10]) الأذنين. ويقال: قلبٌ أصمع، أي لطيف ذكيّ. ويقال للبُهْمَى إِذا ارتفعت ولم تتفَقأ: صَمْعاء. وذلك أنَّها [إِذا] كانت كذا كانت منْضَمَّةً لطيفة. وإِذا تلطَّخَ الشَّيء بالشيء فتجمَّعَ كريش السَّهم فهو متصمِّع. قال:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])أي متلطّخ بالدّم منْضمّ. والكلاب صُمْعُ الكعوب، أي صغارُها ولِطافُها قال النابغة:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *
(صمغ) الصاد والميم والغين كلمةٌ واحدة، هي الصَّمغ([13]).
(صمك) الصاد والميم والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على قوةٍ وشِدة. من ذلك الصمكْمَك، وهو القويّ. وكذلك الصَّمْكُوك: الشَّيء الشديد. والصَّمكيك: كلُّ شيءٍ لزِج كاللُّبان ونحوِه. ويقال اصْمَاكَّ الرَّجلُ، إذا تغضّبَ([14]). وهو ذاك القياس. واصماكّ اللّبنُ، إِذا خثُر حتَّى يشتدّ فيصير كالجبْن.
(صمل) الصاد والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّة وصلابة. يقال صَمَلَ الشيء صُمُولاً، إِذا صلُب واشتدَّ. ورجل صُمُلٌّ: شديد البَضْعة . وكان الخليل يقول: لا يقال ذلك إلاّ للمجتمع السنّ. واصمألَّ النّباتُ، إِذا قوِيَ والتفّ. والصَّامل مِنْ كلِّ شيء: اليابس. وصَمَل الشّجر، إِذا لم يجد رِيّاً فَخشُن. ويقال صَمَله بالعصا، إِذا ضَربَهُ. والله أعلم بالصواب.
--------------ــــ
([1]) صبها، أي لبسها. وفي الأصل: "صلبها"، تحريف. وفي المجمل: "إذا صبت".
([2]) البيت للنابغة في ديوانه 64 واللسان (صمت). ورواية الديوان واللسان: "نثلة" وهما سيان.
([3]) البيت في اللسان (صمت 361).
([4]) البيت للشماخ، كما في اللسان (صمج). وفي ديوانه 103 أرجوزة  البيت وليس فيها البيت.
([5]) بدله في المجمل: "أنشدني أبي رحمه الله".
([6]) أنشده في اللسان (صمد) بدون نسبة.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (صمد، جزل). وقد سبق في (جزل) حيث نبهت على أن صواب روايته: "تغادر" بالتاء. ويؤيد هذا الصواب أيضاً أنها رويت بالتاء في "أم الرجز" المنشورة في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق في العدد 8 سنة 1347.
([9]) في الجمهرة: (2: 359).
([10]) كذا وردت هذه التكملة، وفي المجمل: "الأصمع: اللاصق الأذنين".
([11]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 8، والمفضليات (2: 225) واللسان (صمع).
([12]) صدره كما في الديوان 19 واللسان (صمع):
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) الصمغ، بسكون الميم، وقد تفتح.
([14]) في الأصل، "تغضت"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الميم** وما يثلثهما )
(**صمي**) **الصاد** ve**الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyde sürate delâlet eder. Savaşa cesaretle atılan adama denir: o **صَمَيانٌ**dur. Bu, **الصَّمَيان**dandır; o da sıçrama ve dönüp durmadır. Ve “**انصمى** kuş” denir; yani saldırıp indiği zaman. Ve “**أصمى** at” denir; yani dizginini ısırarak yüzü üzere yürüyüp gittiği zaman.
Ve babdandır: adam avı attı da **فأصمى**; yani onu yerinde öldürdü; bu, **أنْمَى**nın zıddıdır.

(**صمت**) **الصاد** ve**الميم** ve**التاء** tek bir asıldır; kapalılık ve kapatmaya delâlet eder. Bundan: adam **صَمَتَ**; yani sustu; ve **أَصْمَت** da. Ve ondan onların sözü: “**لقيتُ** falanı **ببلدة إِصْمِتَ**”; o, içinde kimse olmayan çöldür; sanki o, içinde konuşan bulunmadığından suskundur. Ve “Onun ne **صامتٌ**i var ne **ناطقٌ**ı” denir. Artık **الصَّامت**: altın ve gümüştür. Ve **النَّاطق**: develer, koyunlar ve atlardır. Ve **الصَّمُوت**: yumuşak zırhtır; adam onu kendisi üzerine döktüğü([1]) zaman ona bir ses işitilmez. Dedi ki:
وكلِّ **صموتٍ** نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])وبابٌ **مُصْمَت**: kapanışı kapatılmış, müphem kılınmıştır. Ve sütten **الصامت**: koyu (pıhtılaşmış) olandır; buna, o hâlde olup bir kaba boşaltıldığı zaman ona bir ses işitilmediği için bu ad verilmiştir. Ve “Şunun **صِمات**ı üzere geceledim” denir; yani onun kastı üzere. Artık şâz olabilir; ve ibdâlden olabilir; sanki **السَّمْت**ten alınmıştır; o da yoldur. Dedi ki:
وحاجةٍ بتُّ على **صِمَاتِها**([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
Ve denir: “Onu **بصِماتِهِ** ile attı”; yani onu susturduğu şey ile. Ve çocuğa **صُمْتَةً** verdi; yani onu susturan şeyi.

(**صمج**) **الصاد** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **الصَّمَج** kandillerdir; teki **صَمَجة**. Ve şu beyiti okurlar:
* والنَّجم مثل **الصَّمَج** الرُّوميَّاتْ([4]) *

(**صمح**) **الصاد** ve**الميم** ve**الحاء** bir asılcık olup şeyde bir kuvvete yahut uzunluğa delâlet eder. **الصَّمَحْمَح** denir: uzun boylu. Ve derler: **الصُّمَاح** dağlamadır. Ve **الصُّمَاح**: kokuşmuşluktur. Ve **الصِّمحاءَةُ**: kaba (pürüzlü) yerdir.

(**صمخ**) **الصاد** ve**الميم** ve**الخاء** tek bir asıl ve tek bir kelimedir; o da **الصِّماخ**tır: kulağın deliği. “Onu **صَمَخْتُهُ**” denir; yani onun **صِماخ**ını vurduğun zaman.

(**صمد**) **الصاد** ve**الميم** ve**الدال** iki asıldır: biri kasıt, diğeri şeyde katılıktır.
Birincisi: **الصَّمْد** kasıttır. “Onu **صَمَدْتُه** **صَمْداً**” denir. Ve falan **مُصَمَّدٌ**dur; yani işlerde kendisine kasdedilen bir efendi olduğu zaman. Ve **صَمَدٌ** da. Ve Allah, yüce senaı, **الصَّمَد**dir; çünkü kulları dua ve talep ile O’na **يَصْمِد** ederler. **الصَّمَد** hakkında dedi ki([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد **الصَّمَدُ**([6])Ve **المُصمَّد** hakkında **طَرَفَة** dedi:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ **المُصمَّدِ**([7])Diğer asıl **الصَّمْد**dir; o da her katı yerdir. **أبو النَّجم** dedi:
* يغادِرُ **الصَّمْدَ** كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *

(**صمر**) **الصاد** ve**الميم** ve**الراء**; **ابن دريد**([9]) dedi: ölü bir fiildir; **الصَّمِير** binasının aslıdır. “Adam **صَمِير**” denir: kemikler üzerinde et kurusu.
Ve **الصَّمْر** denir: kokuşmuşluk. Ve **المتصمِّر** denir: güneşlenen. Ve derler: “Onunla **بالصُّمَير**de karşılaştım”; yani güneşin batışı vaktinde. Ve bunların hepsinde bir nazar vardır.

(**صمع**) **الصاد** ve**الميم** ve**العين** tek bir asıldır; şeyde inceliğe ve birbirine sokulmaya delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: her birleşik olan **متصمِّع**dır. Dedi: bundan **الصَّومعة**nın اشتقاقı. Ve bundan iki kulakta **الصَّمع**. “O **أصمعُ**dur” denir; yani iki kulağı daha yapışık([10]) olduğu zaman. Ve “kalp **أصمع**” denir; yani ince, zeki. Ve **البُهْمَى** yükselip de yarılmadığı zaman ona **صَمْعاء** denir. Şu sebeple ki o, böyle olduğu zaman birleşik, ince olur. Ve bir şey bir şeyle bulaşıp da ok tüyü gibi toplanırsa o **متصمِّع**dır. Dedi ki:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه **مُتصمِّعُ**([11])Yani kanla bulaşmış, birleşik. Ve köpekler **صُمْعُ الكعوب**dur; yani topukları küçük ve incedir. **النابغة** dedi:
* **صُمْعُ الكُعوبِ** بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *

(**صمغ**) **الصاد** ve**الميم** ve**الغين** tek bir kelimedir; o **الصَّمغ**([13])dır.

(**صمك**) **الصاد** ve**الميم** ve**الكاف** bir asılcık olup kuvvet ve şiddete delâlet eder. Bundan **الصمكْمَك**; o, kuvvetlidir. Ve كذلك **الصَّمْكُوك**: şiddetli şey. Ve **الصَّمكيك**: **اللُّبان** ve benzeri gibi her yapışkan şey. Ve “adam **اصْمَاكَّ**” denir; yani öfkelendiği zaman([14]). Ve o, o kıyastır. Ve “süt **اصماكّ**” denir; yani pıhtılaşıp sertleşinceye kadar, böylece peynir gibi olur.

(**صمل**) **الصاد** ve**الميم** ve**اللام** tek bir asıldır; şiddet ve katılığa delâlet eder. “Şey **صَمَلَ** **صُمُولاً**” denir; yani katılaşıp şiddetlendiği zaman. Ve “adam **صُمُلٌّ**”: et parçası şiddetli (iri) olandır. **الخليل** derdi: bu ancak dişleri toplanmış olana söylenir. Ve “bitki **اصمألَّ**” denir; yani kuvvetlenip sarıldığı zaman. Ve her şeyden **الصَّامل**: kuru olandır. Ve “ağaç **صَمَلَ**” denir; yani suluk bulmayınca kabalaştığı zaman. Ve “onu değnekle **صَمَله**” denir; yani onu vurduğu zaman. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــــ
([1]) Onu döktü; yani onu giydi. Asılda: “صلبها”, tahrif. **المجمل**de: “إذا صبت”.
([2]) Beyit **النابغة**’nın divanında 64 ve **اللسان** (**صمت**)tedir. Divan ve **اللسان** rivayeti: “نثلة”dir; ikisi de birdir.
([3]) Beyit **اللسان** (**صمت** 361)tedir.
([4]) Beyit **الشماخ**’ındır; **اللسان** (**صمج**)de olduğu gibi. Divanında 103’te bir urcûzedir; beyit onda yoktur.
([5]) **المجمل**de onun yerine: “Babam -Allah ona rahmet etsin- bana okudu” vardır.
([6]) **اللسان** (**صمد**)de nisbesiz olarak okuttu.
([7]) Beyit onun meşhur muallakasındandır.
([8]) **اللسان** (**صمد**، **جزل**)de okuttu. Daha önce (**جزل**)de geçti; orada rivayetinin doğrusunun “تغادر” (تاء ile) olduğuna dikkat çektim. Bu doğruluğu ayrıca, Şam’da **مجلة المجمع العلمي العربي**de 1347 senesi 8. sayıda yayımlanan “أم الرجز”de تاء ile rivayet edilmiş olması da destekler.
([9]) **الجمهرة**de: (2: 359).
([10]) Bu tekmile böyle vârid olmuştur; **المجمل**de: “**الأصمع**: اللاصق الأذنين”.
([11]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nindir; divanında 8, **المفضليات** (2: 225) ve **اللسان** (**صمع**)dedir.
([12]) Sadrı, divanda 19 ve **اللسان** (**صمع**)de olduğu gibi:
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) **الصمغ**, **الميم**in sükûnu ile; ve fetha da olabilir.
([14]) Asılda “تغضت”; doğrusu **المجمل**dedir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصومعة: كل بناء متصمع الرأس، أي: متلاصقة، وجمعها صوامع. قال تعالى: ﴿لهدمت صوامع وبيع﴾ [الحج/40]، والأصمع: اللاصق أذنه برأسه، وقلب أصمع: جريء، كأنه بخلاف من قال الله فيهم: ﴿وأفئدتهم هواء﴾ [إبراهيم/43]، والصمعاء: البهمى قبل أن تتفقأ (تفقأت البهمى تفقؤا: انشقت لفائفها عن نورها. اللسان (فقأ) )، وكلاب صمع الكعوب: ليسوا بأجوفها.

##### Türkçe

- **الصومعة**: başı **متصمع** olan her bina; yani: bitişik. Çoğulu **صوامع**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لهدمت صوامع وبيع**﴾ [الحج/40]. **الأصمع**: kulağını başına yapıştıran. **قلب أصمع**: cesur; sanki Allah’ın kendileri hakkında söylediği kimselerin tersine: ﴿**وأفئدتهم هواء**﴾ [إبراهيم/43]. **الصمعاء**: **البهمى**’nın, yarılmadan önceki hâli. (**تفقأت البهمى تفقؤا**: sargıları, nuru üzerinden yarıldı. **اللسان** (**فقأ**)). Ve **كلاب صمع الكعوب**: içi boş değillerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص م ع
أذن صمعاء وقد صمعت صمعاً وهو صغرها ولزوقها بالرأس‏.‏
ورجل أصمع‏.‏
وقوائم ورماح صمع الكعوب‏:‏ لطافها‏.‏
قال النابغة‏:‏ فبثهن عليه واستمرّ به صمع الكعوب بريات من الحرد وقال‏:‏ وكائن تركنا من عميم مخول شحا فاه مشحوذ الحديدة أصمع يريد الرمح‏.‏
وقلب أصمع‏:‏ ذكي حديد‏.‏
قال عبد الرحمن بن الحكم‏:‏ رفيقي بها عنس ورحل مطيتي وأصمع صرام وأبيض باتر وله أصمعان‏:‏ قلب ذكي ورأي حازم‏.‏
قال الأخطل‏:‏ والهم بعد نجيّ النفس يبعثه بالحزم والأصمعان القلب والحذر وضع الحذر موضع الرأي لأنّ الحذر يحمله على الروية‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قولهم للثريدة إذا رفع وسطها وحدّد رأسه ودقق‏:‏ الصومعة يقال‏:‏ لا تهور الصومعة‏.‏
وجاؤا بثريدة مصمعة‏.‏
وجاؤا عليهم الصوامع‏:‏ البرانس‏.‏
قال بشر‏:‏ تمشى بها الثيران تردى كأنها دهاقين أنباط عليها الصوامع

##### Türkçe

ص م ع
**صمعاء** bir kulak; ve o **صمعاً** **صمعت**: o, onun küçüklüğü ve başa yapışıklığıdır.
Ve **أصمع** bir adam.
Ve **صمع الكعوب** ayaklar ve mızraklar: onların incelikleri.
**النابغة** dedi: “Böylece onları onun üzerine yaydı ve onunla **صمع الكعوب** (topukları ince), sertlikten arıtılmış olarak sürüp gitti.” Ve dedi: “Ve nice bıraktık, bol mal sahibi birinden; ağzı (ucu) sivri, demiri bilenmiş, **أصمع**”; mızrağı kastediyor.
Ve **أصمع** bir kalp: zeki, keskin.
**عبد الرحمن بن الحكم** dedi: “Onunla yoldaşım bir **عنس** ve binitimin semeri; ve **أصمع** bir **صرام** ve beyaz bir **باتر**.” Ve onun iki **أصمع**ı vardır: zeki bir kalp ve azimli bir görüş.
**الأخطل** dedi: “Ve kaygı, nefsin gizli konuşmasından sonra onu azimle ve iki **أصمع** ile gönderir: kalp ve sakınma.” Sakınmayı görüşün yerine koydu; çünkü sakınma onu teenniye taşır.
Mecazdan: onların, ortası yükseltildiği, tepesi sivriltildiği ve inceltildiği zaman **ثريدة** için sözleri: **الصومعة**; “**الصومعة**’yi aceleye getirme” denir.
Ve **مصمعة** bir **ثريدة** getirdiler.
Ve onların üzerine **الصوامع** getirdiler: **البرانس**.
**بشر** dedi: “Onunla öküzler yürür, düşüp yuvarlanır; sanki onlar, üzerlerinde **الصوامع** bulunan Nabatî **دهاقين**lerdir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَمِعَتْ أُذنه صَمَعاً وهي صَمْعاءُ: صَغُرَت ولم تُطَرَّفْ وكان فيها اضْطِمارٌ ولُصوقٌ بالرأْس، وقيل: هو أَن تَلْصَقَ بالعِذارِ من أَصلها وهي قصيرة غير مُطَرَّفة، وقيل: هي التي ضاق صِماخُها وتَحدَّدَت؛ رجل أَصْمَع وامرأَة صَمْعاءُ. والصَّمِعُ: الصغير الأُذن المليحها. والصَّمْعاءُ من المَعز: التي أُذنها كأُذن الظبي بين السَّكّاء والأَذْناءِ. والأَصْمَعُ: الصغير الأُذن، والأُنثى صمعاءُ. وقال الأَزهري: الصمعاء الشاة اللطيفة الأُذن التي لَصِقَ أُذناها بالرأْس. يقال: عنز صمعاء وتيس أَصمع إِذا كانا صغيري الأُذن. وفي حديث علي، رضي الله عنه: كأَني برجل أَصْعَلَ أَصْمَعَ حَمِشِ الساقَينِ يَهْدِمُ الكعبةَ؛ الأَصْمَعُ: الصغير الأُذنين من الناس وغيرهم. وفي الحديث: أَن ابن عباس كان لا يَرى بأْساً بأَن يُضَحَّى بالصَّمْعاءِ أَي الصغيرةِ الأُذنين. وظبيٌ مُصَمَّعٌ: أَصْمَعُ الأُذن؛ قال طرفة:
لعَمْرِي، لقد مَرَّتْ عَواطِسُ جَمّةٌ،
ومَرَّ قُبَيْلَ الصُّبْحِ ظَبْيٌ مُصَمَّعُ
وظبي مُصَمَّعٌ: مُؤَلَّلُ القَرْنينِ. والأَصْمَعُ: الظليم لصِغَرِ أُذنه ولُصوقِها برأْسه؛ وأَما قول أَبي النجم في صفة الظَّلِيم: إِذا لَوى الأَخْدَعَ من صَمْعائِه،
صاحَ به عشْرُونَ من رِعائِه
يعني الرِّئالَ؛ قالوا: أَراد بصَمْعائِه سالِفَتَه وموضعَ الأُذن منه، سميت صمعاء لأَنه لا أُذن للظليم، وإِذا لَزِقَتِ الأُذن بالرأْس فصاحبها أَصْمَع. والصَّمَعُ في الكُعوب: لَطَافَتها واستِواؤها. وامرأَة صمعاءُ الكعبين: لطيفتمها مُسْتَوِيَتُهما. وكعْبٌ أَصمَعُ: لطيف مُحَدَّدٌ؛ قال النابغة:
فَبَثَّهُنّ عليه واسْتَمَرّ به
صُمْعُ الكُعوبِ بَرِيئَاتٌ مِنَ الحَرَدِ
عَنى بها القَوائِمَ والمَفْصِل أَنها ضامرةٌ ليست بمنتفخةٍ. ويقال للكِلاب: صُمْعُ الكُعوب أَي صغار الكعوب؛ قال الشاعر:
أَصْمَعُ الكَعْبَيْنِ مَهْضُومُ الحَشا،
سَرْطَمُ اللَّحْيَيْنِ مَعَّاجٌ تَئِقْ
وقوائِمُ الثَّوْر الوَحْشِيّ تكون صُمْعَ الكُعوبِ ليس فيها نُتُوء ولا جَفاءٌ؛ وقال امرؤ القيس:
وساقانِ كَعْباهُما أَصْمَعا
نِ، لَحْمُ حَماتَيْهِما مُنْبَتِرْ
أَراد بالأَصمع الضامر الذي ليس بمنتفخ. والحَماةُ: عَضَةُ الساقِ، والعرب تَسْتَحِبُّ انبِتارَها وتَزَيُّمَها أَي ضُمورَها واكْتِنازَها. وقناةٌ صَمْعاءُ الكُعوبِ: مُكْتَنِزة الجوْفِ صُلْبةٌ لطيفة العُقد. وبَقْلةٌ صَمْعاءُ: مُرْتَوية مكتنزة. وبُهْمَى صَمْعاءُ: غَضّةٌ لم تَتَشَقَّقْ؛ قال:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جمِيعاً وبُسْرةً
وصَمْعاءَ، حتى آنَفَتْها نِصالُها
(* قوله« رعت وآنفتها» هذا ما بالأصل وفي الصحاح: رعى وآنفته، بالتذكير.)آنَفَتْها: أَوجَعَتْها آنُفَها بسَفاها، ويروى حتى أَنْصَلَتها؛ قال ابن الأَعرابي: قالوا بُهْمَى صَمْعاءُ فبالغوا بها كما قالوا صِلَّيانٌ جَعْدٌ ونَصِيٌّ أَسْحَمُ، قال: وقيل الصَّمْعاء التي نبتت ثمرها في أَعلاها، وقيل: الصمعاء البُهمى إِذا ارتفعت قبل أَن تَتَفَقَّأَ. وفي الحديث: كإِبل أَكَلَتْ صَمْعاءَ، هو من ذلك، وقيل: الصمعاء البقْلةُ التي ارْتَوَتْ واكْتَنَزَت، قال الأَزهري: البُهْمَى أَوّل ما يبدو منها البارِضُ، فإِذا تحرّك قليلاً فهو جَمِيمٌ، فإِذا ارتفع وتَمَّ قبل أَن يَتَفَقَّأَ فهو الصمْعاء، يقال له ذلك لضُمورة. والرِّيشُ الأَصْمَعُ: اللطيفُ العَسِيبِ، ويجمع صُمْعاناً.
ويقال: تَصَمَّعَ رِشُ السَّهمِ إِذا رُمِيَ به رمية فتلطخ بالدم وانضمَّ والصُّمْعانُ: ما رِيشَ به السهم من الظُّهارِ، وهو أَفضل الرِّيش. والمُتَصَمِّعُ: المتلطخ بالدم؛ فأَما قول أَبي ذؤيب:
فَرَمَى فأَنْفَذَ من نَحُوصٍ عائِطٍ
سَهْماً، فَخَرَّ ورِيشُه مُتَصَمِّعُ
فالمُتَصَمِّعُ: المضَمّ الريش من الدم من قولهم أُذن صمعاء، وقيل: هو المتلطخ بالدم وهو من ذلك لأَن الريش إِذا تلطخ بالدم انضم. ويقال للسهم: خرج مُتَصَمِّعاً إِذا ابْتَلَّتْ قُذَذُه من الدم وغيره فانْضَمَّت. وصَمَعُ الفُؤادِ: حِدَّتُه. صَمِعَ صمَعاً، وهو أَصمَعُ. وقلب أَصمَعُ: ذَكِيٌّ مُتَوَقِّدٌ فَطِنٌ وهو من ذلك، وكذلك الرأْيُ الحازم على المَثَل كأَنه انضمّ وتجمّع. والأَصمعانِ: القلبُ الذَّكِيّ والرأْيُ العازم. الأَصمعي: الفُؤاد الأَصْمَعُ والرأْيُ الأَصْمَع العازِمُ الذكِيّ. ورجل أَصمع القلب إِذا كان حادّ الفِطْنة. والصَّمِعُ: الحديدُ الفُؤادِ. وعَزْمةٌ صَمْعاءُ أَي ماضيةٌ. ورجل صَمِيعٌ بَيِّنُ الصَّمَعِ: شُجاعٌ لأَن الشجاع يوصَفُ بتَجَمُّع القلب وانضمامه. ورجل أَصْمَعُ القلب إِذا كان مُتَيَقِّظاً ذَكِيًّا. وصَمَّعَ فلان على رأْيه إِذا صمم عليه. والصَّوْمَعةُ من البناء سميت صَوْمَعةً لتلطيف أَعلاها، والصومعة: مَنارُ الراهِبِ؛ قال سيبويه: هو من الأَصْمَعِ يعني المحدَّدَ الطرَفِ المُنْضَمَّ. وصَوْمَعَ بِناءَه: عَلاَّه، مشتق من ذلك، مثَّل به سيبويه وفسّره السيرافي. وصَوْمَعةُ الثريد: جُثَّته وذِارْوَتُه، وقد صَمَّعَه. ويقال: أَتانا بثريدة مُصَمَّعة إِذا دُقِّقَت وحُدِّد رأْسُها ورُفِعَت، وكذلك صَعْنَبَها، وتسمى الثريدة إِذا سُوِّيت كذلك صَوْمَعةً، وصومعةُ النصارى فَوْعَلةٌ من هذا لأَنها دقيقة الرأْس. ويقال للعُقابِ صَوْمَعةٌ لأَنها أَبداً مرتفعة على أَشرفِ مكان تَقْدِرُ عليه؛ هكذا حكاه كراع منوناً ولم يقل صومعةَ العُقابِ. والصَّوامِعُ: البَرانِسُ؛ عن أَبي عليٍّ ولم يذكر لها واحداً؛ وأَنشد:
تَمَشَّى بها الثِّيرانُ تَرْدِي كأَنَّها
دَهاقِينُ أَنباطٍ، عليها الصَّوامِعُ
قال: وقيل العِيابُ. وصَمَعَ الظَّبْيُ: ذهبُ في الأَرضِ. وروي عن المؤرّج أَنه قال: الأَصمع الذي يترقى أَشرف موضع يكون. والأَصْمَعُ: السيْفُ القاطعُ. ويقال: صَمِعَ فلان في كلامه إِذا أَخْطأَ، وصَمِعَ إِذا رَكِبَ رأْسَه فمضَى غيرَ مُكْتَرِثٍ. والأَصْمَعُ: السادِرُ؛ قال الأَزهري: وكلُّ ما جاء عن المؤرّج فهو مما لا يُعَرَّجُ عليه إِا أَن تصح الرواية عنه. والتَّصَمُّع: التَّلَطُّف.
وأَصْمَعُ: قبيلة. وقال الأَزهري: قَعْطَرَه أَي صَرَعَه وصَمَعَه أَي صَرَعَه.

##### Türkçe

**صَمِعَتْ** kulağı **صَمَعاً** ve o **صَمْعاءُ**dur: küçüldü ve uçları sarkık olmadı; onda bir incelme ve başa yapışıklık vardı. Ve denildi ki: o, kökünden **العِذارِ**a yapışmasıdır; o kısa, uçları sarkık olmayan (kulaktır). Ve denildi ki: o, **صِماخُ**u daralan ve sivrileşen (kulaktır); **رجل أَصْمَع** ve **امرأَة صَمْعاءُ**. Ve **الصَّمِعُ**: kulağı küçük, güzeli. Ve keçiden **الصَّمْعاءُ**: kulağı, **السَّكّاء** ile **الأَذْناءِ** arasında, ceylanın kulağı gibi olan. Ve **الأَصْمَعُ**: kulağı küçük olan; dişisi **صمعاءُ**dur. El-Ezherî dedi: **الصمعاء** iki kulağı başa yapışmış, kulağı zarif koyundur. Denilir: **عنز صمعاء** ve **تيس أَصمع**; eğer ikisi de kulağı küçük ise. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sanki ben, kaval kemikleri ince, **أَصْعَلَ أَصْمَعَ** bir adamı görüyorum; Kâbe’yi yıkıyor”; **الأَصْمَعُ**: insanlardan ve başkalarından iki kulağı küçük olan. Ve hadiste: İbn Abbas’ın, **الصَّمْعاءِ** ile kurban kesmede bir sakınca görmediği; yani iki kulağı küçük olanla. Ve **ظبيٌ مُصَمَّعٌ**: kulağı **أَصْمَعُ**; Tarafe dedi ki:
لعَمْرِي، لقد مَرَّتْ عَواطِسُ جَمّةٌ،
ومَرَّ قُبَيْلَ الصُّبْحِ ظَبْيٌ مُصَمَّعُ
Ve **ظبي مُصَمَّعٌ**: iki boynuzu sivri (olan). Ve **الأَصْمَعُ**: kulağının küçüklüğü ve başına yapışıklığı sebebiyle devekuşu erkeğidir; fakat Ebû’n-Necm’in devekuşu erkeğinin sıfatında sözü:
إِذا لَوى الأَخْدَعَ من صَمْعائِه،
صاحَ به عشْرُونَ من رِعائِه
**الرِّئالَ**ı kastediyor; dediler ki: **صَمْعائِه** ile onun **سالِفَتَه**sini ve ondan kulağın yerini kastetti; devekuşu erkeğinin kulağı olmadığı için **صمعاء** diye adlandırıldı. Kulak başa yapışınca sahibi **أَصْمَع**dır. Ve **الصَّمَعُ** topuklarda: onların zarifliği ve düzgünlüğüdür. Ve **امرأَة صمعاءُ الكعبين**: iki topuğu zarif, ikisi düzgün (olan). Ve **كعْبٌ أَصمَعُ**: zarif, sivri; Nâbiga dedi:
فَبَثَّهُنّ عليه واسْتَمَرّ به
صُمْعُ الكُعوبِ بَرِيئَاتٌ مِنَ الحَرَدِ
Bununla bacakları ve eklemi kastetti: şişkin olmayan, ince (olmalarıdır). Ve köpekler için denilir: **صُمْعُ الكُعوب** yani topukları küçük (olanlar); şair dedi:
أَصْمَعُ الكَعْبَيْنِ مَهْضُومُ الحَشا،
سَرْطَمُ اللَّحْيَيْنِ مَعَّاجٌ تَئِقْ
Yaban öküzünün bacakları **صُمْعَ الكُعوبِ** olur; onda çıkıntı ve kabalık yoktur; İmru’ul-Kays dedi:
وساقانِ كَعْباهُما أَصْمَعا
نِ، لَحْمُ حَماتَيْهِما مُنْبَتِرْ
**الأَصمع** ile, şişkin olmayan inceyi kastetti. Ve **الحَماةُ**: bacağın ısırığı (yeri)dir; Araplar onun **انبِتارَها**sını ve **تَزَيُّمَها**sını sever; yani onun incelmesini ve dolgunlaşıp sıkılaşmasını. Ve **قناةٌ صَمْعاءُ الكُعوبِ**: içi dolgun, sert, boğumları zarif (mızrak). Ve **بَقْلةٌ صَمْعاءُ**: suya kanmış, dolgun. Ve **بُهْمَى صَمْعاءُ**: taze; çatlamamış; dedi ki:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جمِيعاً وبُسْرةً
وصَمْعاءَ، حتى آنَفَتْها نِصالُها
(* Onun “**رعت وآنفتها**” sözü: bu, asılda böyledir; **الصحاح**’ta: **رعى وآنفته**; müzekkerlikle.) **آنَفَتْها**: **سَفاها**sıyla onun burnunu acıttı; “**أَنْصَلَتها**” diye de rivayet edilir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بُهْمَى صَمْعاءُ** dediler de onda mübalağa ettiler; tıpkı **صِلَّيانٌ جَعْدٌ** ve **نَصِيٌّ أَسْحَمُ** dedikleri gibi. Dedi ki: ve denildi ki **الصَّمْعاء**: meyvesi üst tarafında biten (bitki)dir. Ve denildi ki: **الصمعاء** **البُهمى**dır; eğer, çatlayıp açılmadan önce yükselirse. Ve hadiste: “**كإِبل أَكَلَتْ صَمْعاءَ**”; bu ondandır. Ve denildi ki: **الصمعاء** suya kanmış ve dolgunlaşmış **البقْلةُ**dır. El-Ezherî dedi: **البُهْمَى**dan ilk görünen **البارِضُ**dur; biraz hareket edince o **جَمِيمٌ**dir; yükselip, çatlayıp açılmadan önce tamam olunca o **الصمْعاء**dır; inceliğinden dolayı ona bu denilir. Ve **الرِّيشُ الأَصْمَعُ**: **العَسِيبِ**i zarif olan (tüy); **صُمْعاناً** diye çoğul yapılır.

Ve denilir: **تَصَمَّعَ رِشُ السَّهمِ**; eğer onunla bir atışla atılır da kana bulaşır, toplanır ve sıkışırsa. Ve **الصُّمْعانُ**: okun, **الظُّهارِ**dan tüylenen kısmıdır; o, tüyün en iyisidir. Ve **المُتَصَمِّعُ**: kana bulaşmış olan. Ebû Züeyb’in sözüne gelince:
فَرَمَى فأَنْفَذَ من نَحُوصٍ عائِطٍ
سَهْماً، فَخَرَّ ورِيشُه مُتَصَمِّعُ
**المُتَصَمِّعُ**: “**أُذن صمعاء**” sözünden, tüyü kandan toplanmış/sıkışmış (olan)dır. Ve denildi ki: o, kana bulaşmış olandır; bu ondandır; çünkü tüy kana bulaşınca toplanır. Ve oka denilir: **خرج مُتَصَمِّعاً**; eğer onun **قُذَذُه**u kandan ve başkasından ıslanır da toplanırsa. Ve **صَمَعُ الفُؤادِ**: onun keskinliğidir. **صَمِعَ صمَعاً**; ve o **أَصمَعُ**dır. Ve **قلب أَصمَعُ**: zeki, tutuşmuş, anlayışlıdır; bu ondandır; aynı şekilde, örnek üzere, kararlı görüş de (böyledir); sanki toplanmış ve bir araya gelmiş gibidir. Ve **الأَصمعانِ**: zeki kalp ve azimli görüştür. **الأَصمعي**: **الفُؤاد الأَصْمَعُ** ve **الرأْيُ الأَصْمَع**; azimli, zeki. Ve **رجل أَصمع القلب**: eğer keskin kavrayışlı ise. Ve **الصَّمِعُ**: yüreği sert/katı olan. Ve **عَزْمةٌ صَمْعاءُ**: yani yürürlükte/işler (azim). Ve **رجل صَمِيعٌ بَيِّنُ الصَّمَعِ**: yiğit; çünkü yiğit, kalbin toplanması ve sıkışmasıyla vasfedilir. Ve **رجل أَصْمَعُ القلب**: eğer uyanık, zeki ise. Ve **صَمَّعَ** falan, görüşü üzerinde; eğer onda diretirse.

Ve **الصَّوْمَعةُ** yapıdan: üstünün inceltilmesi sebebiyle **صَوْمَعةً** diye adlandırıldı. Ve **الصومعة**: rahibin minaresidir; Sîbeveyh dedi: o, **الأَصْمَعِ**dendir; yani ucu sivri, toplanmış (olan)dan. Ve **صَوْمَعَ** yapısını: onu yükseltti; bu ondan türemiştir; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Ve **صَوْمَعةُ الثريد**: onun yığını ve tepesi; onu **صَمَّعَه**. Ve denilir: bize **ثريدة مُصَمَّعة** ile geldi; eğer inceltilmiş, başı sivriltilmiş ve yükseltilmişse; aynı şekilde onun **صَعْنَبَها**sı. Ve **الثريدة** böyle düzlenince ona **صَوْمَعةً** denir. Ve Hristiyanların **صومعة**si, bunun **فَوْعَلةٌ** veznindedir; çünkü o, başı ince (yapı)dır. Ve kartala **صَوْمَعةٌ** denilir; çünkü o, daima gücünün yettiği en yüksek yerin üstünde yükselmiş (durur); Kırâ‘ bunu tenvinli olarak böyle nakletti ve **صومعةَ العُقابِ** demedi. Ve **الصَّوامِعُ**: **البَرانِسُ**tur; Ebû Ali’den; onun için tekil zikretmedi; ve şu beyti okudu:
تَمَشَّى بها الثِّيرانُ تَرْدِي كأَنَّها
دَهاقِينُ أَنباطٍ، عليها الصَّوامِعُ
Dedi ki: ve denildi ki: **العِيابُ**. Ve **صَمَعَ الظَّبْيُ**: yerde gitti (uzaklaştı). Ve **المؤرّج**’den rivayet edildi: dedi ki: **الأَصمع**; yükselip, olabilecek en yüksek yere çıkan (kimsedir). Ve **الأَصْمَعُ**: keskin kılıçtır. Ve denilir: **صَمِعَ** falan, sözünde; eğer hata ederse. Ve **صَمِعَ**: eğer başını dikine sürer de aldırmadan giderse. Ve **الأَصْمَعُ**: dalgın/şaşkın (kimsedir); El-Ezherî dedi: **وكلُّ ما جاء عن المؤرّج فهو مما لا يُعَرَّجُ عليه إِا أَن تصح الرواية عنه**. Ve **التَّصَمُّع**: incelikle davranma.

Ve **أَصْمَعُ**: bir kabiledir. El-Ezherî dedi: **قَعْطَرَه** yani onu yere serdi; ve **صَمَعَه** yani onu yere serdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص م ع * * الأصْمَعُ * الصغير الأذن والأنثى * صَمْعاءُ * وفي الحديث ﴿أن بن عباس رضي الله تعالى عنهما كان لا يرى بأسا بأن يُضحى بالصمعاء﴾ وثريدة * مُصَمَّعةٌ * إذا دُققت وحُدد رأسها و * صَوْمَعةُ * النصارى فَوْعلة من هذا لأنها دقيقة الرأس

##### Türkçe

* ص م ع * * **الأصْمَعُ** * küçük kulaklı; dişi: * **صَمْعاءُ** * Ve hadiste: ﴿İbn عباس رضي الله تعالى عنهما, **الصمعاء** ile kurban kesmede bir sakınca görmezdi﴾ Ve **ثريدة** * **مُصَمَّعةٌ** * başı dövülüp sivriltildiği zaman; ve Hristiyanların **صَوْمَعةُ**’si: bundan **فَوْعلة** veznindedir; çünkü o, başı ince (sivri)dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأصمع: الصغير الأذن من الناس وغيرهم، ومنه حديث علي رضي الله عنه: كأني برجل من الحبشة أصعل أصمع أحمش الساقين يهدم الكعبة. قال الأصمعي: قوله: أصعل، هكذا يروى، فأما في كلام العرب فهو صعل، بغير ألف وهو الصغير الرأس، وكذلك الحبشة. وقال أبو عبيد: وقد روى بعض الناس أن الأصعل لغة في الصعل ولا أدري عمن هو. الأصمع: السيف القاطع عن المؤرج. قال: الأصمع أيضا: المترقي أشرف المواضع. قال: الأصمع أيضا: السادر، قال الأزهري: وكل ما جاء عن المؤرج فهو مما لا يعرج عليه، إلا أن تصح الرواية عنه. والكعب الأصمع: هو اللطيف المستوي، يقال: رمح أصمع الكعب: محدد، وقناة صمعاء الكعوب: ليس فيها نتوء ولا جفاء، وقيل: مكتنزة الجوف، صلبة، لطيفة العقد. والنبت الأصمع: ما خرج له ثمر ولم ينفتق، وقيل: الأصمع من النبات: المرتوي المكتنز. والريش الأصمع العسيب اللطيف، هكذا في النسخ، وصوابه: اللطيف العسيب، وفي بعض النسخ القشيب، وهو خطأ أو الأصمع: أفضل الريش، وهو ما ريش به السهم من الظهار، ج: صمعان، بالضم. والأصمع: القلب هو الذكي المتيقظ كما في الصحاح، يقال: قلب أصمع: متوقد فطن، سمي به لانضمامه وتجمعه. والأصمعان: هو، أي القلب الذكي والرأي الحازم، كذا في النسخ، ومثله في العباب، والذي في الصحاح: العازم، ومثله في اللسان. وقال: الأصمعي: الفؤاد الأصمع، والرأي الأصمع: العازم الذكي، ورجل أصمع القلب: إذا كان حاد الفطنة. وعبد الملك بن قريب بن عبد الملك بن علي بن أصمع، أبو سعيد الأصمعي النحوي اللغوي، منسوب إلى جد جده، وهو أصمع بن مظهر بن رياح الباهلي ويكنى أبا القندين أيضا، بضم القاف، وقد ذكر في الدال، ومر له ذكر في ظ-ه-ر، ومولده ووفاته في مقدمة الكتاب. والصمعاء: الصغيرة الأذن من الناس وغيرهم، يقال: امرأة صمعاء، وعنز صمعاء، ويقال: الصمعاء من المعز: التي أذنها كأذن الظبي، بين السكاء والأذناء، وقال الأزهري: الصمعاء: الشاة اللطيفة الأذن التي لصق أذناها بالرأس. وكان ابن عباس رضي الله عنه لا يرى بأسا أن يضحى بالصمعاء، أي: الصغيرة الأذن. الصمعاء أيضا: الأذن الصغيرة اللطيفة المنضمة إلى الرأس وقد صمعت صمعا: صغرت ولم تطرف، وكان فيها اضطمار ولصوق بالرأس، وقيل: هو أن تلصق بالعذار من أصلها، وهي قصيرة غير مطرفة. وقيل: هي التي ضاق صماخها وتحددت. والصمعاء: السالفة وبه فسر قول أبي النجم يصف الظليم:
  إذا لوى الأخدع من صمعـائه                      منفتلا أو هم بـانـتـفـائه
  صاح به عشرون من رعائه يعني الرئال. قالوا: أراد بصمعائه سالفته وموضع الأذن منه، سميت صمعاء لأنه لا أذن للظليم. الصمعاء: المدملك المدقق من النبات، نقله الصاغاني، أو هي البهمى إذا ارتفعت قبل أن تتفقأ، نقله الجوهري، وقيل: بقلة صمعاء: مرتوية مكتنزة، وبهمى صمعاء: غضة لم تتشقق، قال ذو الرمة يصف الحمر:
  رعت بارض البهمى جميما وبسرة                      وصمعاء حتى آنفتها نصـالـهـا

  آنفتها: أوجعتها بسفاها، ويروى: حتى أنصلتها، قال ابن الأعرابي: قالوا: بهمى صمعاء، فبالغوا بها، كما قالوا: صليان جعد، ونصي أسحم، قال: وقيل الصمعاء: التي تنبت ثمرتها في أعلاها، أو كل برعومة ما دامت مجتمعة منضمة لم تنفتح بعد فهي صمعاء، نقله أبو حنيفة، وقال الأزهري: البهمى: أول ما يبدو منها البارض، فإذا تحرك قليلا فهو جميم، فإذا ارتفع وتم قبل أن يتفقأ فهو الصمعاء، يقال له ذلك لضموره، ج: صمع، بالضم. ويقال للكلاب: صمع الكعوب، أي صغارها، نقله الجوهري هكذا، وقول النابغة الذبياني يصف الكلاب والثور:
  فبثهن علـيه واسـتـمـر بـه                      صمع الكعوب بريات من الحرد يعني أن قوائمه لازقة، محددة الأطراف، ملس ليست برهلات، أي استمرت به قوائمه، كذا في العباب. وفي اللسان: عنى بها القوائم والمفصل أنها ضامرة ليست بمنتفخة، وقال الشاعر:
  أصمع الكعبين مهضوم الحشا                      سرطم اللحيين معـج تـئق وقوائم الثور الوحشي تكون صمع الكعوب، ليس فيها نتوء ولا جفاء، وقال امرؤ القيس:
  وساقان كعباهما أصمعا                      ن لحم حماتيهما منبتر أراد بالأصمع: الضامر الذي ليس بمنتفخ، والحماة: عضلة الساق، والعرب تستحب انبتارها وتزيمها، أي ضمورها واكتنازها. والصومعة، كجوهرة: بيت للنصارى ومنار للراهب، كالصومع، بغير هاء، وهذا عن ابن عباد، سميت لدقة في رأسها، وقال سيبويه: الصومعة من الأصمع، يعني المحدد الطرف المنضم، ومن غريب ما أنشدنا بعض الشيوخ:
  أوصاك ربك بالـتـقـى                      وأولو النهى أوصوا معه
  فاختر لنفسك مسـجـدا                      تخلو به أو صومـعـه والعقاب: صومعة لارتفاعها أبدا على أشرف مكان تقدر عليه. هكذا حكاه كراع منونا، ولم يقل: صومعة العقاب. من المجاز: الصومعة: البرنس، وقال أبو علي: الصوامع: البرانس، ولم يذكر لها واحدا، وأنشد:
  تمشى بها الثيران تردي كأنها                      دهاقين أنباط عليها الصوامع من المجاز: الصومعة: ذروة الثريد وجثته، وقيل: تسمى الثريدة صومعة: إذا حدد رأسها وسويت. قال المؤرج: صمع كفرح: ركب رأسه فمضى غير مكترث. قال: صمع في كلامه، إذا أخطأ، قال الأزهري: وكل ما جاء عن المؤرج فهو مما لا يعرج عليه إلا أن تصح الرواية عنه. وصمعه بالعصا والسيف كمنع، صمعا: ضربه، عن ابن عباد. قال: صمع القوم صمعا: مر بهم، هكذا في سائر النسخ، ونص المحيط: مروا به فحبسهم بالكلام. وقال غيره: صمع على رأيه تصميعا: صمم عليه. وظبي مصمع، كمعظم: مؤلل القرنين، قال طرفة:
  لعمري لقد مرت عواطس جمة                      ومر قبيل الصبح ظبي مصمع وثريدة مصمعة، كما في الصحاح، ومصومعة كما في المحيط: مدققة الرأس محددته، قال ابن عباد: وصومعها، إذا دقق رأسها وحدده، وكذلك صعنبها. صومع الشيء: جمعه، عن ابن عباد أيضا. يقال: بعرات مصمعات أي عطاش ملتزقات فيهن ضمر، قال ابن الرقاع يصف ناقة:
  ولها مناخ قلما بركت بـه                      ومصمعات من بنات معاها أي البعر. وسهم متصمع: أبتلت قذذه من الدم وغيره فانضمت، يقال: خرج السهم متصمعا، نقله الجوهري. قال: ومنه قول أبي ذؤيب:

  فرمى فأنفذ من نحوص عائط                      سهما فخر وريشه متصمـع أي: منضم من الدم، وقيل: متلطخ بالدم، وهو من ذلك، لأن الريش إذا تلطخ بالدم انضم. وانصمع في غضبه: مضى، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: الأصمع: الظليم، لصغر أذنه، ولصوقها برأسه. وامرأة صمعاء الكعبين: لطيفتهما مستويتهما. والصمع، ككتف: الحديد الفؤاد. وعزمة صمعاء: ماضية. ورجل صمع بين الصمع: شجاع، لأن الشجاع يوصف بتجمع القلب وانضمامه. وصومع بناءه: علاه، عن السيرافي. وصمع الثريدة: صعنبها. وصمع الظبي: ذهب في الأرض. والتصمع: التلطف. وصمعه: صرعه، نقله الأزهري في قنطر. والأصمع: رجل من ولد سعد بن نبهان، من طيئ، وهو والد خالد وسدوس، وأبو عبد الله الصومعي: زاهد مشهور.

##### Türkçe

**الأصمع**: insanlardan ve başkalarından küçük kulaklı olan; ondan Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Sanki Habeş’ten **أصعل** **أصمع** ince bacaklı bir adamı (görür gibiyim); Kâbe’yi yıkar.” **الأصمعي** dedi: “Onun sözü: **أصعل**; işte böyle rivayet olunur; fakat Arapların كلامında o **صعل**’dır, ألف’sız; o küçük başlı olandır; Habeşler de böyledir.” **أبو عبيد** dedi: “Bazı الناس **الأصعل**’ın **الصعل**’da bir dil olduğunu rivayet etti; kimin tarafından olduğunu bilmiyorum.” **الأصمع**: **المؤرج**’den (naklen) keskin kılıçtır. Dedi: **الأصمع** ayrıca: en şerefli yerleri tırmanan (yükselen)dir. Dedi: **الأصمع** ayrıca: **السادر**’dir. **الأزهري** dedi: **المؤرج**’den gelen her şey, rivayet ondan sahih olmadıkça, kendisine dönülmeyecek şeylerdendir.

Ve **الكعب الأصمع**: latif, düzgün olandır; denir: **رمح أصمع الكعب**: sivri uçlu; ve **قناة صمعاء الكعوب**: onda çıkıntı da kabalık da yoktur; ve denildi: içi dolgun, sert, düğümleri latif. Ve **النبت الأصمع**: ona meyve çıkmış olup da yarılmamış olan; ve denildi: bitkiden **الأصمع**: suya kanmış, dolgun olan. Ve **الريش الأصمع**: latif **العسيب**; nüshalarda böyle; doğrusu: latif **العسيب**; bazı nüshalarda **القشيب** (vardır); o hatadır. Veya **الأصمع**: tüyün en iyisi; o, okun **الظهار**’dan tüylendiği şeydir; çoğulu: **صمعان**, **بالضم**.

Ve **الأصمع**: kalp; o, **الصحاح**’ta olduğu üzere zeki, uyanık olandır; denir: **قلب أصمع**: alevli (parlak), anlayışlı; onunla adlandırıldı, çünkü onun toplanması ve birleşmesi sebebiyledir. Ve **الأصمعان**: o; yani zeki kalp ve sağlam görüş; nüshalarda böyle; **العباب**’da da benzeri; **الصحاح**’ta olan: **العازم**; **اللسان**’da da benzeri. Ve dedi: **الأصمعي**: **الفؤاد الأصمع** ve **الرأي الأصمع**: azimli, zeki olandır; ve **رجل أصمع القلب**: keskin anlayışlı olduğu zaman.

Ve **عبد الملك بن قريب بن عبد الملك بن علي بن أصمع**: **أبو سعيد الأصمعي**; nahivci, lugatçı; dedesinin dedesine nispetlidir; o, **أصمع بن مظهر بن رياح الباهلي**’dir; ve **أبا القندين** diye de künyelenir, **بالضم** **القاف** ile; **الدال**’da zikredilmiştir; **ظ-ه-ر**’de onun için bir ذكر geçti; doğumu ve vefatı kitabın mukaddimesindedir.

Ve **الصمعاء**: insanlardan ve başkalarından küçük kulaklı olan; denir: **امرأة صمعاء** ve **عنز صمعاء**. Ve denir: keçilerden **الصمعاء**: kulağı ceylan kulağı gibi olan; **السكاء** ile **الأذناء** arasında. **الأزهري** dedi: **الصمعاء**: kulağı latif olan koyun; iki kulağı başa yapışmıştır. Ve İbn Abbas (Allah ondan razı olsun) **الصمعاء** ile kurban kesmede bir beis görmezdi; yani küçük kulaklı olanla.

**الصمعاء** ayrıca: başa bitişik, küçük, latif kulaktır; ve **صمعت صمعا**: küçüldü ve sallanmadı; onda incelme ve başa yapışma vardı. Ve denildi: o, kökünden **العذار**’a yapışmasıdır; o, kısa, ucu sarkmayan (kulak)tır. Ve denildi: o, **صماخ**’ı daralan ve sivrilen (kulak)tır.

Ve **الصمعاء**: perçemdir; onunla, **أبو النجم**’in devekuşunu وصف ederek söylediği söz tefsir edildi:
  إذا لوى الأخدع من صمعـائه                      منفتلا أو هم بـانـتـفـائه
  صاح به عشرون من رعائه يعني الرئال.
Dediler: **صمعائه** ile onun perçemini ve ondan kulağın yerini kastetti; devekuşunun kulağı olmadığı için **صمعاء** diye adlandırıldı.

**الصمعاء**: bitkiden ince, sıkı olan; **الصاغاني** onu nakletti. Veya o, **البهمى**’dır; yarılmadan önce yükseldiği zaman; **الجوهري** onu nakletti. Ve denildi: **بقلة صمعاء**: suya kanmış, dolgun; ve **بهمى صمعاء**: taze, çatlamamış. **ذو الرمة** yaban eşeklerini وصف ederek dedi:
  رعت بارض البهمى جميما وبسرة                      وصمعاء حتى آنفتها نصـالـهـا

**آنفتها**: onu sertliğiyle acıttı; ve rivayet olunur: **حتى أنصلتها**. **ابن الأعرابي** dedi: “Dediler: **بهمى صمعاء**; onda mübalağa ettiler; tıpkı ‘**صليان جعد**’ ve ‘**نصي أسحم**’ dedikleri gibi.” Dedi: “Ve denildi: **الصمعاء**: meyvesi üst tarafında biten; yahut her tomurcuk, açılmadan önce toplu, bitişik kaldığı müddetçe **صمعاء**’dır.” **أبو حنيفة** onu nakletti. **الأزهري** dedi: **البهمى**: ondan ilk görünen **البارض**’dır; biraz hareket edince o **جَميم**’dir; yükselip, yarılmadan önce tamam olunca o **الصمعاء**’dır; ona, zayıflığı sebebiyle bu denir; çoğulu: **صمع**، **بالضم**.

Ve köpeklere denir: **صمع الكعوب**; yani onların küçükleri; **الجوهري** onu böyle nakletti. Ve **النابغة الذبياني** köpekleri ve boğayı وصف ederek (şöyle dedi):
  فبثهن علـيه واسـتـمـر بـه                      صمع الكعوب بريات من الحرد
Yani onun bacakları yapışık, uçları sivri, pürüzsüz, gevşek etli değildir; yani onun bacakları onunla devam etti; **العباب**’da böyle. **اللسان**’da: onunla bacakları ve eklemi kastetti; onlar zayıftır, şişkin değildir. Ve şair dedi:
  أصمع الكعبين مهضوم الحشا                      سرطم اللحيين معـج تـئق
Ve yaban öküzünün bacakları **صمع الكعوب** olur; onda çıkıntı da kabalık da yoktur. Ve **امرؤ القيس** dedi:
  وساقان كعباهما أصمعا                      ن لحم حماتيهما منبتر
**الأصمع** ile, şişkin olmayan zayıfı kastetti. Ve **الحماة**: baldır kasıdır; Araplar onun **انبتار**’ını ve **تزيم**’ini sever; yani onun zayıflığını ve dolgunluğunu.

Ve **الصومعة** ( **جوهرة** gibi): Hristiyanlara ait ev ve rahip için minare; **الصومع** gibi, **هاء**’sız; bu, **ابن عباد**’dandır. Başının inceliği sebebiyle adlandırıldı. **سيبويه** dedi: **الصومعة** **الأصمع**’dandır; yani ucu sivri, bitişik olan. Bize bazı şeyhlerin okuttuğu gariplerden:
  أوصاك ربك بالـتـقـى                      وأولو النهى أوصوا معه
  فاختر لنفسك مسـجـدا                      تخلو به أو صومـعـه
Ve **العقاب**: yüksekliği sebebiyle, daima gücünün yettiği en şerefli yer üzerinde bir **صومعة**’dır. **كراع** bunu tenvinli olarak böyle hikâye etti; “**صومعة العقاب**” demedi.

Mecazdan: **الصومعة**: **البرنس**. **أبو علي** dedi: **الصوامع**: **البرانس**; onun için bir tekil zikretmedi. Ve (şu beyti) okudu:
  تمشى بها الثيران تردي كأنها                      دهاقين أنباط عليها الصوامع

Mecazdan: **الصومعة**: **الثريد**’in tepesi ve yığını; ve denildi: **الثريدة** **صومعة** diye adlandırılır; başı sivriltildiği ve düzeltildiği zaman.

**المؤرج** dedi: **صمع** ( **فرح** gibi): başına bindi de aldırış etmeksizin gitti. Dedi: **صمع** sözünde; hata ettiği zaman. **الأزهري** dedi: **المؤرج**’den gelen her şey, rivayet ondan sahih olmadıkça, kendisine dönülmeyecek şeylerdendir.

Ve **صمعه** değnekle ve kılıçla ( **منع** gibi), **صمعا**: onu vurdu; **ابن عباد**’dan. Dedi: **صمع القوم صمعا**: onların yanından geçti; diğer bütün nüshalarda böyle; **المحيط**’in نصّı: “Onun yanından geçtiler; onları sözle alıkoydu.” Başkası dedi: **صمع على رأيه تصميعا**: ona (görüşüne) sımsıkı sarıldı.

Ve **ظبي مصمع** ( **معظم** gibi): boynuzları sivriltilmiş olan. **طرفة** dedi:
  لعمري لقد مرت عواطس جمة                      ومر قبيل الصبح ظبي مصمع

Ve **ثريدة مصمعة**; **الصحاح**’ta olduğu üzere; ve **مصومعة**; **المحيط**’ta olduğu üzere: başı inceltilmiş, ucu sivriltilmiş. **ابن عباد** dedi: Ve **صومعها**; başını inceltip sivrilttiği zaman; ve aynı şekilde **صعنبها**.

**صومع الشيء**: onu topladı; yine **ابن عباد**’dan. Denir: **بعرات مصمعات**: susuz, yapışık; onlarda zayıflık vardır. **ابن الرقاع** bir dişi deveyi وصف ederek dedi:
  ولها مناخ قلما بركت بـه                      ومصمعات من بنات معاها
Yani dışkı.

Ve **سهم متصمع**: tüyleri kandan ve başkasından ıslandı da birleşti; denir: ok **متصمعا** çıktı; **الجوهري** onu nakletti. Dedi: Ondan, **أبو ذؤيب**’in sözü:

  فرمى فأنفذ من نحوص عائط                      سهما فخر وريشه متصمـع
Yani: kandan birleşmiş; ve denildi: kana bulanmış; o da bundandır; çünkü tüy kana bulanırsa birleşir.

Ve **انصمع** öfkesinde: geçti gitti; **ابن عباد**’dan.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأصمع**: devekuşudur; kulağının küçüklüğü ve başına yapışması sebebiyle. Ve **امرأة صمعاء الكعبين**: ikisi latif, ikisi düzgün olan. Ve **الصمع** ( **كتف** gibi): demir yürekli (katı kalpli) olan. Ve **عزمة صمعاء**: yürüyen (geçerli) olan. Ve **رجل صمع بين الصمع**: yiğit; çünkü yiğit, kalbin toplanması ve birleşmesiyle vasfedilir. Ve **صومع بناءه**: onu yükseltti; **السيرافي**’den. Ve **صمع الثريدة**: onu **صعنبها** yaptı. Ve **صمع الظبي**: yerde gitti. Ve **التصمع**: yumuşak davranma. Ve **صمعه**: onu yere serdi; **الأزهري** onu **قنطر**’da nakletti.

Ve **الأصمع**: **طيئ**’den **سعد بن نبهان** soyundan bir adamdır; o, **خالد** ve **سدوس**’un babasıdır. Ve **أبو عبد الله الصومعي**: meşhur bir zahiddir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَمِعَتِ الأُذُنُ
1 صَمِعَتِ الأُذُنُ ذ , aor. صَمَعَ , inf. n. صَمَعٌ, (Msb, TA,) The ear was [small: (see أَصْمَعُ:) or] cleaving [to the head], and small: (Msb:) or was small, and not pointed, or tapering, or slender at the extremity, and had a contraction in the middle, and a cleaving to the head: or clave to the side of the face, from its base, and was short, not pointed, or tapering, or slender at the extremity: or was narrow, or contracted, in its hole, and pointed. (TA.)

2 صَمَّعَ see the next paragraph.

صَوْمَعَ الثَّرِيدَةَ
Q. Q. 1 صَوْمَعَ الثَّرِيدَةَ ذ He made the ثريدة [or mess of crumbled bread with broth] slender in the head, (Ibn-'Abbلd, O, K,) and pointed therein; (Ibn-'Abbلd, O;) as also ↓ صَمَّعَهَا. (TA.) ― -b2- And صومع بِنَأءَهُ He made his building high. (Seer, TA.) ― -b3- And صومع الشَّىْءَ He collected together the thing. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

صَمَعٌ
صَمَعٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. (Msb, TA.) ― -b2- Also Courage: because the courageous is described as compact in heart. (TA.)

صَمِعٌ
صَمِعٌ ذ Courageous. (TA.) ― -b2- And Sharp in intellect. (TA. [See also أَصْمَعُ.])

صَوْمَعٌ
صَوْمَعٌ ذ : see what next follows.

صَوْمَعَةٌ
صَوْمَعَةٌ ذ A Christian's cell, or chamber, (K, KL,) for retirement, or seclusion, having a high and slender head; (KL;) [the cell of a recluse;] a monk's مَنَار [which, as here used, means likewise a cell, or chamber, of the kind described above]: (TA:) the صَوْمَعَة of the Christians is thus called because it is slender in the head; (S, O, K;) or because contracted; (Msb;) or, as As says, from the epithet أَصْمَعُ, meaning [that it is] pointed at the extremity, [or top,] and contracted: (TA:) and it is also called ↓ صَوْمَعٌ: (Ibn-'Abbلd, O, K:) the pl. is صَوَامِعُ. (Msb.) ― -b2- And i. q. مِئْذَنَةٌ [q. v.]. (Lh, M and K and TA in art. اذن.) ― -b3- And (tropical:) The upper, or uppermost, part of [a mess of] ثَرِيد [or crumbled bread moistened with broth]: (K, TA:) and the body thereof: a ثريدة [or mess of crumbled bread with broth] is said to be thus called, when it is made pointed in its head, and made even. (TA.) ― -b4- And (tropical:) A بُرْنُس [or garment with a pointed hood]: (K, TA:) Aboo- 'Alee says, (TA,) صَوَامِعُ signifies بَرَانِس; (O, TA;) without mentioning a sing. thereof. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) The eagle is thus termed, because always upon the highest place to which it can ascend. (O, * K, * TA.)

أَصْمَعُ
أَصْمَعُ ذ The small in the ear; (S, Mgh, O, K, TA;) of men and of others: (TA:) [see also 1:] fem. صَمْعَآءُ; (S, Mgh, O, K, TA;) applied in this sense to a woman, and to other than woman; (TA;) thus to a she-goat; and such I'Ab held to be allowable as a victim for sacrifice; (O, TA;) or, applied to a she-goat, whose ear is like that of the gazelle, between such as is termed سَكَّآء and such as is termed أَذْنَآء; or, accord. to Az, applied to a ewe or she-goat, whose ear is little, and cleaving to the head: (TA:) [pl. صُمْعٌ.] ― -b2- Hence, The ostrich; because of the smallness of his ear, and its cleaving to his head. (TA.) ― -b3- And the fem., applied to an ear, Small, or little, and contracted towards the head. (O, K.) ― -b4- Also, the masc., applied to a كَعْب [as meaning a joint of the bones, and particularly an anklejoint, and an ankle-bone, and also a joint, or knot, of a cane or reed], Small, or slender, and even. (O, K.) A woman is said to be صَمْعَآءُ الكَعْبَيْنِ Small, or slender, in the كَبْعَان [i. e. ankle-joints or ankle-bones]. (TA.) And dogs are said to be صُمْعُ الكُعُوبِ i. e. Small in the كعوب [app. meaning joints of the legs, i. e. tarsal and other joints]: (S, K:) so too the legs of a wild bull, meaning slender, not swollen, in the كُعُوب; even and smooth therein; thus in the saying of En-Nلbighah Edh-Dhubyلnee, describing dogs and a [wild] bull:
فَبَثَّهُنَّ عَلَيْهِ وَاسْتَمَرَّ بِهِ
صُمْعُ الكُعُوبِ بَرِيْآتٌ مِنَ الحَرَدِ
[And he (the owner of the dogs) has dispersed them (the dogs) against him; and legs (قَوَائِمُ being understood) slender and even and smooth in the joints, free from the disease that would render them unsteady, (such being here meant by الحَرَد, which is properly in camels,) have been strong to bear him.] (L, TA. [See also De Sacy's Chrest. Arabe, sec. ed., ii. 438-9.]) You say also قَنَاةٌ صَمْعَآءُ الكُعُوبِ i. e. [A spear-shaft] even and smooth [in the knots, or joints]: or, as some say, compact in the interior, hard, and slender in the knots. (TA.) And رُمْحٌ أَصْمَعُ الكَعْبِ i. e. A spear pointed in the كعب [app. meaning the knot that forms its lower extremity]. (TA.) ― -b5- أَصْمَعُ applied to a feather means Slender in the عَسِيب [or shaft]: (O, TA:) العَسِيبُ اللَّطِيفُ in the K is a mistake for اللَّطِيفُ العَسِيبِ: (TA:) or the best of feathers; (K, TA;) such as is used for feathering an arrow, of the kind called ظُهَار [q. v.]: (TA:) pl. صُمْعَانٌ, (O, K,) which is said to mean the best of the feathers of a bird. (O.) ― -b6- Applied to a plant, it means Having fruit come forth that has not yet broken open: (O, K:) or, as some say, saturated with moisture, and compact: and صَمْعَآءُ is said to have this latter meaning applied to a plant such as is termed بَقْلَة: (TA:) and the same, (i. e. the fem.,) applied to the plant called بُهْمَى, that has risen high, (Az, S, O, K,) and attained its complete growth, (Az, O, TA,) before the bursting open of its pericarps: (S, O, K:) [and so as applied to any plant: (see بُسْرٌ:)] or, applied to a plant, smooth and round and slender: (O, K:) or any calyx (بُرْعُومَة) that has not yet opened: (AHn, O, K:) and, applied to the plant called بهمى, of which the calyxes have not opened, and the awn has not yet appeared: (O:) or, thus applied, fresh, or juicy, and not yet burst open: or having its fruit, or produce, coming forth upon its upper part: accord. to IAar, thus applied, it is an intensive epithet, [app. meaning full-grown and flourishing,] like جَعْدٌ applied to the صِلِّيَان, and أَسْحَمُ applied to the نَصِىّ: (TA:) the pl. is صُمْعٌ. (O, K.) ― -b7- أَصْمَعُ القَلْبِ means Vigilant, and sharp, or acute, in mind: (S, O, K:) and قَلْبٌ أَصْمَعُ an intelligent and acute mind: (TA:) and الأَصْمَعَانِ the sharp, or acute, (S, O, K,) and vigilant (K) mind, (S, O, K,) and the resolute, (عَازِم, S, and so in the L,) or prudent, or discreet, or intelligent, or firm and sound, (حَازِم, O, K,) judgment, or opinion: (S, O, K:) accord. to As, أَصْمَعُ applied to the mind (فُؤَاد), and to judgment, or opinion, means عَازِمٌ [expl. above]: and رَجُلٌ أَصْمَعُ القَلْبِ means a man of acute intelligence. (TA.) [See also صَمِعٌ.] And one says also عَزْمَةٌ صَمْعَآءُ i. e. An effective resolution, or determination. (TA.) ― -b8- [It is said that] أَصْمَعُ signifies also A sharp sword: (O, K:) this and the next two significations are related as on the authority of El-Muنrrij; but Az says that all that has been related as from him is of the things that are not to be regarded unless the transmission from him prove to be correct. (TA.) ― -b9- And One that ascends, or rises by degrees, to the most elevated of places. (O, K.) ― -b10- And i. q. سَادِرٌ [which means In a state of confusion or perplexity, and unable to see his right course: &c.: see this latter word]. (O, K.) ― -b11- And الصَّمْعَآءُ also signifies The سَالِفَة [meaning the side of the upper part of the neck], (O, K,) and the place of the ear: (O:) this is said to be its meaning as used in a verse of Abu-n-Nejm, (O, TA,) describing a male ostrich. (TA.)

ثَرِيدَةٌ مُصَمَّعَةٌ
ثَرِيدَةٌ مُصَمَّعَةٌ ذ : see what here follows.

ثَرِيدَةٌ مُصَوْمَعَةٌ
ثَرِيدَةٌ مُصَوْمَعَةٌ ذ (K) and ↓ مُصَمَّعَةٌ (S, O, K) [A mess of crumbled bread with broth] made slender in the head, (S, O, K,) and pointed therein. (S, O.)

##### Türkçe

صَمِعَتِ الأُذُنُ
1 **صَمِعَتِ الأُذُنُ** ذ, muzârîsi **صَمَعَ**, mastar ismi **صَمَعٌ**, (Msb, TA,) Kulak [küçük idi: (bk. **أَصْمَعُ**:) yahut] başa yapışık idi, ve küçük: (Msb:) yahut küçük idi ve sivri, yahut uca doğru incelen, yahut uçta narin değildi; ve ortasında bir büzülme vardı ve başa yapışıklık vardı: yahut dibinden yüzün yanına yapıştı ve kısa idi; sivri, yahut uca doğru incelen, yahut uçta narin değildi: yahut deliğinde dar, yahut büzülmüş idi ve sivri idi. (TA.)

2 **صَمَّعَ**: bir sonraki paragrafa bak.

صَوْمَعَ الثَّرِيدَةَ
Q. Q. 1 **صَوْمَعَ الثَّرِيدَةَ** ذ **ثريدة**yi [yahut et suyuyla ıslatılmış ufalanmış ekmek yemeğini] baş kısmında ince yaptı, (Ibn-'Abbād, O, K,) ve orada sivriltti; (Ibn-'Abbād, O;) bunun gibi ↓ **صَمَّعَهَا** da. (TA.) ― -b2- Ve **صومع بِنَأءَهُ**: binasını yüksek yaptı. (Seer, TA.) ― -b3- Ve **صومع الشَّىْءَ**: şeyi bir araya topladı. (Ibn-'Abbād, O, K.)

صَمَعٌ
**صَمَعٌ** ذ 1’in mastar ismidir [bk.]. (Msb, TA.) ― -b2- Ayrıca: yiğitlik; çünkü yiğit, kalpte derli toplu olmakla nitelenir. (TA.)

صَمِعٌ
**صَمِعٌ** ذ Yiğit. (TA.) ― -b2- Ve anlayışta keskin. (TA. [bk. ayrıca **أَصْمَعُ**.])

صَوْمَعٌ
**صَوْمَعٌ** ذ: hemen ardından gelene bak.

صَوْمَعَةٌ
**صَوْمَعَةٌ** ذ Bir Hristiyanın hücresi yahut odası, (K, KL,) inziva yahut tecerrüd için; baş kısmı yüksek ve ince olan; (KL;) [bir münzevinin hücresi;] bir keşişin **مَنَار**’ı [burada kullanıldığı üzere, yukarıda nitelenen türden bir hücre yahut oda anlamına da gelir]: (TA:) Hristiyanların **صَوْمَعَة**’si, baş kısmında ince olduğu için böyle adlandırılır; (S, O, K;) yahut büzülmüş olduğu için; (Msb;) yahut As’ın dediği gibi, uca [yahut tepeye] doğru sivri ve büzülmüş anlamındaki sıfat **أَصْمَعُ**’dan: (TA:) ve ayrıca ↓ **صَوْمَعٌ** da denir: (Ibn-'Abbād, O, K:) çoğulu **صَوَامِعُ**’dur. (Msb.) ― -b2- Ve **مِئْذَنَةٌ** ile aynı (i. q.) [bk.]. (Lh, M ve K ve TA, madde **اذن**’de.) ― -b3- Ve (mecaz:) **ثَرِيد**’in [yahut et suyuyla ıslatılmış ufalanmış ekmeğin] üst, yahut en üst, kısmı: (K, TA:) ve onun gövdesi: bir **ثريدة**, baş kısmında sivri yapılıp düzleştirildiğinde böyle adlandırılır. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) bir **بُرْنُس** [yahut sivri başlıklı bir giysi]: (K, TA:) Ebû- ‘Alî der ki, (TA,) **صَوَامِعُ**, **بَرَانِس** anlamına gelir; (O, TA;) bunun tekilini anmaksızın. (TA.) ― -b5- Ve (varsayılan mecaz:) Kartal böyle adlandırılır; çünkü daima çıkabildiği en yüksek yer üzerindedir. (O, * K, * TA.)

أَصْمَعُ
**أَصْمَعُ** ذ Kulakta küçük olan; (S, Mgh, O, K, TA;) insanlarda ve başkalarında: (TA:) [bk. ayrıca 1:] müennesi **صَمْعَآءُ**; (S, Mgh, O, K, TA;) bu anlamda bir kadına ve kadından başkasına uygulanır; (TA;) böylece bir keçiye; ve I’Ab bunu kurbanlık olarak caiz görmüştür; (O, TA;) yahut, bir keçiye uygulanır: kulağı ceylanın kulağı gibi olan; **سَكَّآء** denilen ile **أَذْنَآء** denilen arasında; yahut Az’a göre, kulağı küçük ve başa yapışık olan koyuna yahut keçiye uygulanır: (TA:) [çoğulu **صُمْعٌ**.] ― -b2- Buradan: devekuşu; kulağının küçüklüğü ve başına yapışıklığı sebebiyle. (TA.) ― -b3- Ve müennesi, bir kulağa uygulanır: küçük yahut az, ve başa doğru büzülmüş. (O, K.) ― -b4- Ayrıca, müzekkeri, bir **كَعْب**’a uygulanır [kemiklerin bir eklemi, özellikle ayak bileği eklemi ve ayak bileği kemiği; ayrıca bir kamışın yahut sazın boğumu, yahut düğümü anlamında], küçük yahut ince, ve düzgün. (O, K.) Bir kadına **صَمْعَآءُ الكَعْبَيْنِ** denir: **كَبْعَان**’da [yani ayak bileği eklemlerinde yahut ayak bileği kemiklerinde] küçük yahut ince. (TA.) Ve köpeklere **صُمْعُ الكُعُوبِ** denir; yani **كعوب**’da küçük [görünüşe göre bacak eklemleri, yani tarak ve diğer eklemler kastedilir]: (S, K:) aynı şekilde yaban öküzünün bacakları; yani **كُعُوب**’da ince, şişkin olmayan; orada düzgün ve pürüzsüz; En-Nâbighah Edh-Dhubyânî’nin, köpekleri ve bir [yaban] öküzünü tasvir ederken söylediği sözde olduğu gibi:
فَبَثَّهُنَّ عَلَيْهِ وَاسْتَمَرَّ بِهِ
صُمْعُ الكُعُوبِ بَرِيْآتٌ مِنَ الحَرَدِ
[(Ve o (köpeklerin sahibi) onları (köpekleri) onun üzerine salmıştır; ve bacaklar (قَوَائِمُ anlaşılmıştır) eklemlerde ince ve düzgün ve pürüzsüz, onları sendeletecek hastalıktan beri—burada bununla **الحَرَد** kastedilmiştir; bu ise aslında develerdedir—onu taşımaya güçlü olmuştur.)] (L, TA. [bk. ayrıca De Sacy’nin Chrest. Arabe’si, 2. baskı, ii. 438-9.]) Yine **قَنَاةٌ صَمْعَآءُ الكُعُوبِ** dersin; yani [bir mızrak sapı] boğumlarda yahut eklemlerde düzgün ve pürüzsüz: yahut bazılarının dediği gibi, içte derli toplu, sert, ve boğumlarda ince. (TA.) Ve **رُمْحٌ أَصْمَعُ الكَعْبِ**; yani **كعب**’da sivri bir mızrak [görünüşe göre alt ucunu oluşturan boğum kastedilir]. (TA.) ― -b5- **أَصْمَعُ** bir tüye uygulanınca: **عَسِيب**’de [yahut sapta] ince demektir: (O, TA:) K’deki **العَسِيبُ اللَّطِيفُ**, **اللَّطِيفُ العَسِيبِ** yerine bir hatadır: (TA:) yahut tüylerin en iyisi; (K, TA;) **ظُهَار** denilen türden, oka tüy takmada kullanılan: (TA:) çoğulu **صُمْعَانٌ**’dır, (O, K,) ki bir kuşun tüylerinin en iyisi anlamına geldiği söylenir. (O.) ― -b6- Bir bitkiye uygulanınca: henüz yarılmamış bir meyve çıkarmış olmak demektir: (O, K:) yahut bazılarının dediği gibi, rutubetle doymuş ve derli toplu: ve **صَمْعَآءُ**’un, **بَقْلَة** denilen bir bitkiye uygulanınca bu son anlamda olduğu söylenir: (TA:) ve aynı (yani müennesi), **بُهْمَى** denilen bitkiye uygulanır: yükselmiş olan, (Az, S, O, K,) ve tam büyümesine ulaşmış olan, (Az, O, TA,) meyve kabuklarının yarılmasından önce: (S, O, K:) [ve böylece herhangi bir bitkiye uygulanışı: (bk. **بُسْرٌ**:)] yahut bir bitkiye uygulanır: pürüzsüz, yuvarlak ve ince: (O, K:) yahut henüz açılmamış herhangi bir çanak ( **بُرْعُومَة** ): (AHn, O, K:) ve **بهمى** denilen bitkiye uygulanır: çanakları açılmamış ve kılçığı henüz belirmemiş olan: (O:) yahut böyle uygulanınca: taze yahut sulu, ve henüz yarılmamış: yahut meyvesi yahut ürünü üst kısmında çıkmakta olan: IAar’a göre, böyle uygulanınca, bu, **صِلِّيَان**’a uygulanan **جَعْدٌ** ve **نَصِىّ**’a uygulanan **أَسْحَمُ** gibi, pekiştirmeli bir sıfattır: (TA:) çoğulu **صُمْعٌ**’dur. (O, K.) ― -b7- **أَصْمَعُ القَلْبِ**: uyanık ve zihinde keskin yahut keskin-zekî demektir: (S, O, K:) ve **قَلْبٌ أَصْمَعُ**: anlayışlı ve keskin-zekî bir zihin: (TA:) ve **الأَصْمَعَانِ**: keskin yahut keskin-zekî, (S, O, K,) ve uyanık (K) zihin, (S, O, K,) ve azimli, ( **عَازِم**, S, ve L’de de böyle,) yahut tedbirli, yahut basiretli, yahut anlayışlı, yahut sağlam ve yerinde, ( **حَازِم**, O, K,) hüküm yahut görüş: (S, O, K:) As’a göre, **أَصْمَعُ** akla ( **فُؤَاد** ) ve hükme yahut görüşe uygulanınca **عَازِمٌ** demektir [yukarıda açıklanmıştır]: ve **رَجُلٌ أَصْمَعُ القَلْبِ**: keskin zekâlı bir adam demektir. (TA.) [bk. ayrıca **صَمِعٌ**.] Ve ayrıca **عَزْمَةٌ صَمْعَآءُ** dersin; yani etkili bir azim yahut kararlılık. (TA.) ― -b8- [Denilmiştir ki] **أَصْمَعُ** ayrıca keskin bir kılıç demektir: (O, K:) bu ve sonraki iki anlam, El-Muʿarrij’in rivayeti olarak aktarılmıştır; fakat Az, ondan aktarılmış olanların tümünün, ondan naklin sahih olduğu ispatlanmadıkça itibar edilmeyecek şeylerden olduğunu söyler. (TA.) ― -b9- Ve en yüksek yerlere derece derece çıkan yahut yükselen. (O, K.) ― -b10- Ve **سَادِرٌ** ile aynı (i. q.) [ki bu, şaşkınlık yahut bocalama hâlinde olup doğru yolunu göremeyen: vb. demektir; bu kelimeye bak]. (O, K.) ― -b11- Ve **الصَّمْعَآءُ** ayrıca **سَالِفَة** demektir [boynun üst kısmının yanı], (O, K,) ve kulağın yeri: (O:) bunun, Ebû-n-Nejm’in bir beytinde, (O, TA,) bir erkek devekuşunu tasvir ederken kullanılışındaki anlamı olduğu söylenir. (TA.)

ثَرِيدَةٌ مُصَمَّعَةٌ
**ثَرِيدَةٌ مُصَمَّعَةٌ** ذ: burada ardından gelene bak.

ثَرِيدَةٌ مُصَوْمَعَةٌ
**ثَرِيدَةٌ مُصَوْمَعَةٌ** ذ (K) ve ↓ **مُصَمَّعَةٌ** (S, O, K) [et suyuyla ıslatılmış ufalanmış ekmek yemeği] baş kısmında ince yapılmış, (S, O, K,) ve orada sivriltilmiş. (S, O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَمَعَ
صَمَعَ A ( n. ac. صَمْع 1 ),
a.  Checked, restrained; dissuaded.

b.  [ acc. &  Bi ], Struck with.

صَمِعَ
صَمِعَ A ( n. ac. صَمَع 4 )
a.  [ Fī ], Made a mistake, slip in ( speaking ).

صَمَّعَ
صَمَّعَ II
a.  [ 'Ala ], Persisted in ( his intention ).

اِنْصَمَعَ
اِنْصَمَعَ VII
a.  [ Fī ],  see II .

أَصْمَعُ
أَصْمَعُ 14 , ( pl. صُمْع 3 ),
a.  Small-eared.

b.  Slender ( plant ).

c.  Vigilant; keen, acute ( mind ).

d.  ( pl. صُمْعَاْن 35 ), High, lofty, towering.

e.  Sharp sword.

أَصْمَعَان
أَصْمَعَان
a.  see 14 (c) .

##### Türkçe

صَمَعَ
صَمَعَ A ( mastar-ı **صَمْع** 1 ),
a. Kontrol etti, dizginledi; vazgeçirdi.

b. [ mef‘ûl ve **Bi** ], ile vuruldu.

صَمِعَ
صَمِعَ A ( mastar-ı **صَمَع** 4 )
a. [ **Fī** ], (konuşmada) hata etti, sürçtü.

صَمَّعَ
صَمَّعَ II
a. [ **'Ala** ], (niyetinde) ısrar etti.

اِنْصَمَعَ
اِنْصَمَعَ VII
a. [ **Fī** ], II’ye bak.

أَصْمَعُ
أَصْمَعُ 14 , (çoğulu **صُمْع** 3 ),
a. Küçük kulaklı.

b. İnce (bitki).

c. Uyanık; keskin, zeki (zihin).

d. (çoğulu **صُمْعَاْن** 35 ), yüksek, yüce, heybetli.

e. Keskin kılıç.

أَصْمَعَان
أَصْمَعَان
a. 14 (c)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صمع
صَمِعَ - يَصْمَعُ - صَوْمَعَة - صَوَامِع
صَمِعَ - يَصْمَعُ + الكائن: يكون دقيقاً ذا حافة حادة وقاعدة أعرض: يشبه سقف بناء البيوت القرميدية من موشور ذي قاعدة عريضة، وراس حاد، ومقطعه مثلث
صَوْمَعَة: على وزن " فـَوعلة" اسم فاعل مبالغة من " صَمِعَ - يَصْمَعُ ": اسم آلة منه: بناء مدبب حاد الرأس: بناء يتميز بالمنارة والقباب والأسقف الموشورية (متصمع الرأس) يبنى للعبادة في مكان أشرف (عال يشرف على ما حوله ) منعزل عن غيره: كالأديرة والمعابد المعزولة في الجبال
صَوَامِع: جمع " صَوْمَعَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقريب والجمع والتكويم على شكل أشكال كروية أو مغزلية أو قباب بتدرجاتها المختلفة "وهي:
كَارَ - يَكُورُ، حَبَّ - يَحُبُّ، صَمَعَ - يَصْمَعُ، حَدِبَ - يَحْدَبُ، جَبَه - يَجْبَهُ، كَعُبَ - يَكْعُبُ

صوامع
 	﴿الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق إلا أن يقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبيع وصلوات ومساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إن الله لقوي عزيز(40)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [صمع] ص م ع: الأصْمَعُ الصغير الأذن والأنثى صَمْعاءُ وفي الحديث ﴿أن بن عباس رضي الله تعالى عنهما كان لا يرى بأسا بأن يُضحى بالصمعاء﴾ وثريدة مُصَمَّعةٌ إذا دُققت وحُدد رأسها و صَوْمَعةُ النصارى فَوْعلة من هذا لأنها دقيقة الرأس
معجم الفرائد القرآنية:
ص م ع
"صَوَامِعُ" فـي قولـه تعالـى :" وَلَوْلا دَفـْعُ اللَّهِ النـَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامـِعُ وَبِيَـعٌ "(40) الحج  .
الأَصْمَع : الصغير الأذن، والصوامع : جمع صومعة، وهي متعبدات النصارى، سميت بذلك لأنها دقيقة الرأس .
الراغب
صمع
- الصومعة: كل بناء متصمع الرأس، أي: متلاصقة، وجمعها صوامع. قال تعالى: }لهدمت صوامع وبيع﴿[الحج/40]، والأصمع: اللاصق أذنه برأسه، وقلب أصمع: جريء، كأنه بخلاف من قال الله فيهم:﴾وأفئدتهم هواء{ [إبراهيم/43]، والصمعاء: البهمى قبل أن تتفقأ (تفقأت البهمى تفقؤا: انشقت لفائفها عن نورها. اللسان (فقأ) )، وكلاب صمع الكعوب: ليسوا بأجوفها.
ملخص اللسان
1.    صَمِعَتْ أُذنه صَمَعاً وهي صَمْعاءُ: صَغُرَت ولم تُطَرَّفْ وكان  فيها اضْطِمارٌ ولُصوقٌ بالرأْس،
2.     والصَّوْمَعةُ من البناء سميت صَوْمَعةً لتلطيف أَعلاها،
3.     والصومعة:  مَنارُ الراهِبِ؛ قال سيبويه: هو من الأَصْمَعِ يعني المحدَّدَ الطرَفِ  المُنْضَمَّ.
4.     أَتانا بثريدة مُصَمَّعة إِذا دُقِّقَت وحُدِّد رأْسُها ورُفِعَت،  وكذلك صَعْنَبَها، وتسمى الثريدة إِذا سُوِّيت كذلك صَوْمَعةً، وصومعةُ  النصارى فَوْعَلةٌ من هذا لأَنهادقيقة الرأْس.
5.     وصَوْمَعَ بِناءَه: عَلاَّه،
6.     الأَصمع الذي يترقى أَشرف موضع يكون
7.     للسهم:  خرج مُتَصَمِّعاً إِذا ابْتَلَّتْ قُذَذُه من الدم وغيره فانْضَمَّت.
8.  وصَمَعُ الفُؤادِ: حِدَّتُه. صَمِعَ صمَعاً، وهو أَصمَعُ. وقلب أَصمَعُ:  ذَكِيٌّ مُتَوَقِّدٌ فَطِنٌ وهو من ذلك، وكذلك الرأْيُ الحازم على المَثَل  كأَنه انضمّ وتجمّع.
9.  وعَزْمةٌ صَمْعاءُ أَي ماضيةٌ. ورجل صَمِيعٌ بَيِّنُ الصَّمَعِ: شُجاعٌ لأَن  الشجاع يوصَفُ بتَجَمُّع القلب وانضمامه. ورجل أَصْمَعُ القلب إِذا كان  مُتَيَقِّظاً ذَكِيًّا. وصَمَّعَ فلان على رأْيه إِذا صمم عليه.
10.                          والتَّصَمُّع: التَّلَطُّف
لسان العرب
● - صمع: صَمِعَتْ أُذنه صَمَعاً وهي صَمْعاءُ: صَغُرَت ولم تُطَرَّفْ وكان  فيها اضْطِمارٌ ولُصوقٌ بالرأْس، وقيل: هو أَن تَلْصَقَ بالعِذارِ من  أَصلها وهي قصيرة غير مُطَرَّفة، وقيل: هي التي ضاق صِماخُها وتَحدَّدَت؛  رجل أَصْمَع وامرأَة صَمْعاءُ. والصَّمِعُ: الصغير الأُذن المليحها.  والصَّمْعاءُ من المَعز: التي أُذنها كأُذن الظبي بين السَّكّاء والأَذْناءِ.  والأَصْمَعُ: الصغير الأُذن، والأُنثى صمعاءُ. وقال الأَزهري: الصمعاء  الشاة اللطيفة الأُذن التي لَصِقَ أُذناها بالرأْس. يقال: عنز صمعاء وتيس  أَصمع إِذا كانا صغيري الأُذن. وفي حديث علي، رضي الله عنه: كأَني برجل  أَصْعَلَ أَصْمَعَ حَمِشِ الساقَينِ يَهْدِمُ الكعبةَ؛ الأَصْمَعُ: الصغير  الأُذنين من الناس وغيرهم. وفي الحديث: أَن ابن عباس كان لا يَرى بأْساً بأَن  يُضَحَّى بالصَّمْعاءِ أَي الصغيرةِ الأُذنين. وظبيٌ مُصَمَّعٌ:  أَصْمَعُ الأُذن؛ قال طرفة:  لعَمْرِي، لقد مَرَّتْ عَواطِسُ جَمّةٌ،  ومَرَّ قُبَيْلَ الصُّبْحِ ظَبْيٌ مُصَمَّعُ  وظبي مُصَمَّعٌ: مُؤَلَّلُ القَرْنينِ. والأَصْمَعُ: الظليم لصِغَرِ  أُذنه ولُصوقِها برأْسه؛ وأَما قول أَبي النجم في صفة الظَّلِيم:  إِذا لَوى الأَخْدَعَ من صَمْعائِه،  صاحَ به عشْرُونَ من رِعائِه  يعني الرِّئالَ؛ قالوا: أَراد بصَمْعائِه سالِفَتَه وموضعَ الأُذن منه،  سميت صمعاء لأَنه لا أُذن للظليم، وإِذا لَزِقَتِ الأُذن بالرأْس فصاحبها  أَصْمَع. والصَّمَعُ في الكُعوب: لَطَافَتها واستِواؤها. وامرأَة صمعاءُ  الكعبين: لطيفتمها مُسْتَوِيَتُهما. وكعْبٌ أَصمَعُ: لطيف مُحَدَّدٌ؛ قال  النابغة:  فَبَثَّهُنّ عليه واسْتَمَرّ به  صُمْعُ الكُعوبِ بَرِيئَاتٌ مِنَ الحَرَدِ  عَنى بها القَوائِمَ والمَفْصِل أَنها ضامرةٌ ليست بمنتفخةٍ. ويقال  للكِلاب: صُمْعُ الكُعوب أَي صغار الكعوب؛ قال الشاعر:  أَصْمَعُ الكَعْبَيْنِ مَهْضُومُ الحَشا،  سَرْطَمُ اللَّحْيَيْنِ مَعَّاجٌ تَئِقْ  وقوائِمُ الثَّوْر الوَحْشِيّ تكون صُمْعَ الكُعوبِ ليس فيها نُتُوء ولا  جَفاءٌ؛ وقال امرؤ القيس:  وساقانِ كَعْباهُما أَصْمَعا  نِ، لَحْمُ حَماتَيْهِما مُنْبَتِرْ  أَراد بالأَصمع الضامر الذي ليس بمنتفخ. والحَماةُ: عَضَةُ الساقِ،  والعرب تَسْتَحِبُّ انبِتارَها وتَزَيُّمَها أَي ضُمورَها واكْتِنازَها.  وقناةٌ صَمْعاءُ الكُعوبِ: مُكْتَنِزة الجوْفِ صُلْبةٌ لطيفة العُقد.  وبَقْلةٌ صَمْعاءُ: مُرْتَوية مكتنزة. وبُهْمَى صَمْعاءُ: غَضّةٌ لم  تَتَشَقَّقْ؛ قال:  رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جمِيعاً وبُسْرةً  وصَمْعاءَ، حتى آنَفَتْها نِصالُها  (* قوله« رعت وآنفتها» هذا ما بالأصل وفي الصحاح: رعى وآنفته،  بالتذكير.)آنَفَتْها: أَوجَعَتْها آنُفَها بسَفاها، ويروى حتى أَنْصَلَتها؛ قال  ابن الأَعرابي: قالوا بُهْمَى صَمْعاءُ فبالغوا بها كما قالوا صِلَّيانٌ  جَعْدٌ ونَصِيٌّ أَسْحَمُ، قال: وقيل الصَّمْعاء التي نبتت ثمرها في  أَعلاها، وقيل: الصمعاء البُهمى إِذا ارتفعت قبل أَن تَتَفَقَّأَ. وفي الحديث:  كإِبل أَكَلَتْ صَمْعاءَ، هو من ذلك، وقيل: الصمعاء البقْلةُ التي  ارْتَوَتْ واكْتَنَزَت، قال الأَزهري: البُهْمَى أَوّل ما يبدو منها البارِضُ،  فإِذا تحرّك قليلاً فهو جَمِيمٌ، فإِذا ارتفع وتَمَّ قبل أَن يَتَفَقَّأَ  فهو الصمْعاء، يقال له ذلك لضُمورة. والرِّيشُ الأَصْمَعُ: اللطيفُ  العَسِيبِ، ويجمع صُمْعاناً.  ويقال: تَصَمَّعَ رِشُ السَّهمِ إِذا رُمِيَ به رمية فتلطخ بالدم  وانضمَّ والصُّمْعانُ: ما رِيشَ به السهم من الظُّهارِ، وهو أَفضل الرِّيش.  والمُتَصَمِّعُ: المتلطخ بالدم؛ فأَما قول أَبي ذؤيب:  فَرَمَى فأَنْفَذَ من نَحُوصٍ عائِطٍ  سَهْماً، فَخَرَّ ورِيشُه مُتَصَمِّعُ  فالمُتَصَمِّعُ: المضَمّ الريش من الدم من قولهم أُذن صمعاء، وقيل: هو  المتلطخ بالدم وهو من ذلك لأَن الريش إِذا تلطخ بالدم انضم. ويقال للسهم:  خرج مُتَصَمِّعاً إِذا ابْتَلَّتْ قُذَذُه من الدم وغيره فانْضَمَّت.  وصَمَعُ الفُؤادِ: حِدَّتُه. صَمِعَ صمَعاً، وهو أَصمَعُ. وقلب أَصمَعُ:  ذَكِيٌّ مُتَوَقِّدٌ فَطِنٌ وهو من ذلك، وكذلك الرأْيُ الحازم على المَثَل  كأَنه انضمّ وتجمّع. والأَصمعانِ: القلبُ الذَّكِيّ والرأْيُ العازم.  الأَصمعي: الفُؤاد الأَصْمَعُ والرأْيُ الأَصْمَع العازِمُ الذكِيّ. ورجل  أَصمع القلب إِذا كان حادّ الفِطْنة. والصَّمِعُ: الحديدُ الفُؤادِ.  وعَزْمةٌ صَمْعاءُ أَي ماضيةٌ. ورجل صَمِيعٌ بَيِّنُ الصَّمَعِ: شُجاعٌ لأَن  الشجاع يوصَفُ بتَجَمُّع القلب وانضمامه. ورجل أَصْمَعُ القلب إِذا كان  مُتَيَقِّظاً ذَكِيًّا. وصَمَّعَ فلان على رأْيه إِذا صمم عليه.  والصَّوْمَعةُ من البناء سميت صَوْمَعةً لتلطيف أَعلاها، والصومعة:  مَنارُ الراهِبِ؛ قال سيبويه: هو من الأَصْمَعِ يعني المحدَّدَ الطرَفِ  المُنْضَمَّ. وصَوْمَعَ بِناءَه: عَلاَّه، مشتق من ذلك، مثَّل به سيبويه  وفسّره السيرافي. وصَوْمَعةُ الثريد: جُثَّته وذِارْوَتُه، وقد صَمَّعَه.  ويقال: أَتانا بثريدة مُصَمَّعة إِذا دُقِّقَت وحُدِّد رأْسُها ورُفِعَت،  وكذلك صَعْنَبَها، وتسمى الثريدة إِذا سُوِّيت كذلك صَوْمَعةً، وصومعةُ  النصارى فَوْعَلةٌ من هذا لأَنها دقيقة الرأْس. ويقال للعُقابِ صَوْمَعةٌ  لأَنها أَبداً مرتفعة على أَشرفِ مكان تَقْدِرُ عليه؛ هكذا حكاه كراع منوناً  ولم يقل صومعةَ العُقابِ. والصَّوامِعُ: البَرانِسُ؛ عن أَبي عليٍّ ولم  يذكر لها واحداً؛ وأَنشد:  تَمَشَّى بها الثِّيرانُ تَرْدِي كأَنَّها  دَهاقِينُ أَنباطٍ، عليها الصَّوامِعُ  قال: وقيل العِيابُ. وصَمَعَ الظَّبْيُ: ذهبُ في الأَرضِ. وروي عن  المؤرّج أَنه قال: الأَصمع الذي يترقى أَشرف موضع يكون. والأَصْمَعُ: السيْفُ  القاطعُ. ويقال: صَمِعَ فلان في كلامه إِذا أَخْطأَ، وصَمِعَ إِذا رَكِبَ  رأْسَه فمضَى غيرَ مُكْتَرِثٍ. والأَصْمَعُ: السادِرُ؛ قال الأَزهري:  وكلُّ ما جاء عن المؤرّج فهو مما لا يُعَرَّجُ عليه إِا أَن تصح الرواية عنه.  والتَّصَمُّع: التَّلَطُّف.  وأَصْمَعُ: قبيلة. وقال الأَزهري: قَعْطَرَه أَي صَرَعَه وصَمَعَه أَي  صَرَعَه.
مقاييس اللغة:
(صمع) الصاد والميم والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على لطافةٍ في الشّيء وتضامٍّ. قال الخليلُ وغيره: كلُّ منضمٍّ فهو متصمِّع. قال: ومن ذلك اشتقاق الصَّومعة. ومن ذلك الصَّمع في الأُذنَين. يقال هو أصمعُ، إِذا كان أَلصَق([10]) الأذنين. ويقال: قلبٌ أصمع، أي لطيف ذكيّ. ويقال للبُهْمَى إِذا ارتفعت ولم تتفَقأ: صَمْعاء. وذلك أنَّها [إِذا] كانت كذا كانت منْضَمَّةً لطيفة. وإِذا تلطَّخَ الشَّيء بالشيء فتجمَّعَ كريش السَّهم فهو متصمِّع. قال:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])
أي متلطّخ بالدّم منْضمّ. والكلاب صُمْعُ الكعوب، أي صغارُها ولِطافُها قال النابغة:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *
القاموس المحيط:
الأصْمَعُ الصَّغيرُ الأُذُنِ، والسَّيْفُ القاطِعُ، والمُتَرَقِّي أشْرَفَ المَواضِعِ، والسادِرُ، والكَعْبُ اللطيفُ المُسْتَوي، والنَّبْتُ خَرَجَ له ثَمَرٌ ولم يَنْفَتِقْ، والريشُ القَشِيبُ اللطيفُ، أو أفْضَلُ الرِيش،
ج: صُمْعانٌ، بالضّمِ. والأصْمَعُ: القَلْبُ الذَّكيُّ المُتَيَقِّظُ، والأصمَعانِ: هُوَ، والرأيُ الحازِمُ، وعبدُ الملِكِ بنُ قُرَيْبِ بنِ عبد الملِكِ ابنِ عليِّ بنِ أصْمَعَ، أبو سَعيدٍ الأَصْمَعِيُّ، ويُكْنَى أبا القُنْدَيْنِ أيضاً. والصَّمْعاءُ: الصغيرةُ الأُذُنِ، والأُذُنُ الصغيرَةُ اللطيفَةُ المُنْضَمَّةُ إلى الرأسِ، والسالِفَةُ، والمُدَمْلَكُ المُدَقَّقُ من النَّباتِ، أو البُهْمَى إذا ارْتَفَعَتْ قبلَ أن تَتَفَقَّأَ، أو كُلُّ بُرْعومَةٍ مُجْتَمِعَةٍ لم تَنْفَتِحْ بعدُ، ج: صُمْعٌ. ويقالُ للكلابِ: صُمْعُ الكُعوبِ، أي صِغَارُها. والصَّوْمَعَةُ، كجَوْهرةٍ: بَيْتٌ للنَّصارى، كالصَّوْمَعِ، لِدِقَّةٍ في رأسِها، والعُقابُ لارْتِفاعِها، والبُرْنُسُ، وذُِرْوَةُ الثَّريدِ.
وصَمِعَ، كَفرحَ: رَكِبَ رأسَه غيرَ مُكتَرِثٍ، و في كلامِهِ: أخْطَأ. وصَمَعَهُ بالعَصا، كمنَع: ضَرَبَه، و القومَ: مَرَّ بهم فَحَبَسَهم بالكلام. وصَمَّعَ على رأيِه تَصميعاً: صَمَّمَ.
وظَبْيٌ مُصَمَّعٌ، كمعظمٍ: مُؤَلَّلٌ. وثَريدةٌ مُصَمَّعَةٌ، ومُصَوْمَعَةٌ: مُدَقَّقَةُ الرأسِ. وصَوْمَعَها: دَقَّقَ رأسَها، و الشيءَ: جَمَعَه. وبَقَراتٌ مُصَمَّعاتٌ، أي: عِطاشٌ، مُلْتَزِقاتٌ، فيهنَّ ضُمْرٌ.
وسَهْمٌ مُتَصَمِّعٌ: ابْتَلَّتْ قُذَذُه من الدَّمِ وغيرِهِ فانْضَمَّتْ. وانْصَمَعَ في غَضَبِه: مضَى.
تاج العروس:
صمع
الأَصْمَع : الصغيرُ الأُذُنِ من الناسِ وغيرِهم ومنه حديثِ عليٍّ رَضِيَ اللهُ عنه : كأنِّي برجلٍ من الحَبشَةِ أَصْعَلَ أَصْمَعَ أَحْمَشَ السَّاقَيْنِ يَهْدِمُ الكَعبَةَ . قال الأَصْمَعِيّ : قولُه : أَصْعَل هكذا يُروى فأمّا في كلامِ العربِ فهو صَعْلٌ بغيرِ ألِفٍ وهو الصغيرُ الرأسِ وكذلك الحَبشَة . وقال أبو عُبَيْدٍ : وقد روى بعضُ الناسِ أنّ الأَصْعَلَ لُغةٌ في الصَّعْلِ ولا أدري عمَّن هو . الأَصْمَع : السيفُ القاطِع عن المُؤَرِّج . قال : الأَصْمَعُ أيضاً : المُتَرَقِّي أَشْرَفَ المَواضِع . قال : الأَصْمَعُ أيضاً : السادِر قال الأَزْهَرِيّ : وكلُّ ما جاءَ عن المُؤَرِّجِ فهو مما لا يُعَرَّجُ عليه إلاّ أن تَصِحَّ الرِّوايةُ عنه . والكَعبُ الأَصْمَعُ : هو اللطيفُ المُستَوي يقال : رُمحٌ أَصْمَعُ الكَعبِ : مُحَدَّدٌ وقَناةٌ صَمْعَاءُ الكُعوب : ليس فيها نُتوءٌ ولا جَفاءٌ وقيل : مُكتَنِزَةُ الجَوفِ صُلبَةٌ لَطيفةُ العُقَد . والنَّبْتُ الأَصْمَع : ما خرجَ له ثمَرٌ ولم يَنْفَتِقْ وقيل : الأَصْمَعُ من النبات : المُرتَوي المُكتَنِز . والرِّيش الأَصْمَعُ العَسيب اللطيف هكذا في النسخ وصوابُه : اللطيفُ العَسيب وفي بعضِ النسخِ القَشيب وهو خطأٌ أو الأصْمَع : أَفْضَلُ الرِّيشِ وهو ما رِيشَ به السهمُ من الظُّهَارِ ج : صُمْعانٌ بالضَّمّ . والأصْمَع : القَلبُ هو الذَّكِيُّ المُتَيَقِّظ كما في الصحاح يقال : قلبٌ أَصْمَعُ : مُتَوَقِّدٌ فَطِنٌ سُمِّي به لانْضِمامِه وَتَجَمُّعِه . والأَصْمَعان : هو أي القلبُ الذكِيُّ والرأيُ الحازِم كذا في النسخ ومثلُه في العُباب والذي في الصحاح : العازِم ومثلُه في اللِّسان . وقال : الأصْمَعِيُّ : الفُؤادُ الأَصْمَعُ والرأيُ الأصْمَع : العازِمُ الذكِيُّ ورجلٌ أَصْمَعُ القلبِ : إذا كان حادَّ الفِطنَةِ . وعَبدُ المَلِكِ بنُ قُرَيْبٍ بنِ عبدِ الملكِ بنِ عليِّ بنِ أَصْمَعَ أبو سعيدٍ الأَصْمَعِيُّ النَّحْوِيُّ اللُّغَويّ مَنْسُوبٌ إلى جَدِّ جَدِّه وهو أَصْمَعُ بنُ مُظَهِّر بن رِياحٍ الباهليُّ ويُكْنى أبا القُنْدَيْنِ أيضاً بضمِّ القاف وقد ذُكِرَ في الدال ومرَّ له ذِكرٌ في ظهر ومَولِدُه ووَفاتُه في مُقَدِّمةِ الكتاب . والصَّمْعاء : الصغيرةُ الأذُنِ من الناسِ وغيرِهم يقال : امرأةُ صَمْعَاءُ وعَنزٌ صَمْعَاءُ ويقال : الصَّمْعاءُ من المَعزِ : التي أُذُنُها كأُذُنِ الظَّبْيِ بين السَّكَّاءِ والأَذْناء وقال الأَزْهَرِيّ : الصَّمْعاء : الشاةُ اللطيفةُ الأُذُنِ التي لَصِقَ أذُناها بالرأسِ . وكان ابنُ عبّاسٍ رَضِيَ الله عنه لا يرى بَأْسَاً أن يُضَحّى بالصَّمْعاءِ أي : الصغيرةُ الأذُنِ . الصَّمْعاءُ أيضاً : الأذُنُ الصغيرةُ اللطيفةُ المُنضَمَّةُ إلى الرأسِ وقد صَمِعَتْ صَمَعَاً : صَغُرَت ولم تُطَرَّفْ وكان فيها اضْطِمارٌ ولُصوقٌ بالرأسِ وقيل : هو أن تَلْصَقَ بالعِذَارِ من أَصْلِها وهي قَصيرةٌ غيرُ مُطَرَّفَةٍ . وقيل : هي التي ضاقَ صِماخُها وَتَحَدَّدَتْ . والصَّمْعاءُ : السالِفَةُ وبه فُسِّرَ قولُ أبي النجمِ يصفُ الظَّلِيمَ :
إذا لَوَى الأخْدَعَ من صَمْعَائِهِ ... مُنْفَتِلاً أو هَمَّ بانْتِفائِهِ
" صاحَ به عِشرونَ مِن رِعائِهِ يعني الرِّئال . قالوا : أرادَ بصَمْعائِه سالِفَتَه ومَوْضِعَ الأذُنِ منه سُمِّيَتْ صَمْعَاءَ لأنّه لا أذُنَ للظَّليم . الصَّمْعاء : المُدَمْلَكُ المُدَقَّقُ من النبات نقله الصَّاغانِيّ أو هي البُهْمى إذا ارْتفعَتْ قبلَ أن تَتَفَقَّأَ نقله الجَوْهَرِيّ وقيل : بَقْلَةٌ صَمْعَاءُ : مُرتَوِيةٌ مُكتَنِزَةٌ وبُهْمى صَمْعَاء : غَضَّةٌ لم تَتَشَقَّقْ قال ذو الرُّمَّة يصفُ الحمُرَ :
رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جميماً وبُسْرَةً ... وصَمْعَاءَ حتى آنفَتْها نِصالُها
آنَفَتْها : أَوْجَعتْها بسَفاها ويُروى : حتى أَنْصَلَتْها قال ابْن الأَعْرابِيّ : قالوا : بُهْمى صَمْعَاء فبالَغوا بها كما قالوا : صِلِّيان جَعْدٌ ونَصِيٌّ أَسْحَم قال : وقيل الصَّمْعاء : التي تَنْبُتُ ثَمَرَتُها في أعلاها أو كلُّ بُرْعومَةٍ ما دامَتْ مُجتَمِعةً مُنضَمَّةً لم تَنْفَتِحْ بعد فهي صَمْعَاء نقله أبو حنيفة وقال الأَزْهَرِيّ : البُهْمى : أول ما يبدو منها البارِض فإذا تحرّك قليلاً فهو جَميمٌ فإذا ارتفعَ وتمَّ قبلَ أن يَتَفَقَّأَ فهو الصَّمْعاء يقال له ذلك لضُمورِه ج : صُمْعٌ بالضَّمّ . ويقال للكلاب : صُمْعُ الكُعوبِ أي صِغارُها نقله الجَوْهَرِيّ هكذا وقولُ النابغةِ الذُّبْيانيِّ يصفُ الكلابَ والثَّورَ :
فبَثَّهُنَّ عليه واسْتَمرَّ به ... صُمْعُ الكُعوبِ بَرِيّاتٌ من الحَرَدِ يعني أنَّ قوائِمَه لازِقَةٌ مُحَدَّدةُ الأطراف مُلْسٌ ليستْ برَهِلاتٍ أي اسْتَمرّتْ به قوائمُه كذا في العُباب . وفي اللِّسان : عنى بها القوائمَ والمَفْصِلَ أنّها ضامِرَةٌ ليستْ بمُنتَفِخةٍ وقال الشاعر :
أَصْمَعُ الكَعْبَيْنِ مَهْضُومُ الحَشا ... سَرْطَمُ اللَّحْيَيْنِ مَعَّجٌ تَئِقْ وقوائمُ الثورِ الوَحشيّ تكونُ صُمْعَ الكُعوبِ ليس فيها نتوءٌ ولا جَفاءٌ وقال امرؤُ القَيس :
وساقانِ كَعْبَاهُما أَصْمَعا ... نِ لَحْمُ حَماتَيْهِما مُنْبَتِرْ أرادَ بالأَصْمَع : الضامِرَ الذي ليسَ بمُنتَفِخٍ والحَماة : عَضَلَةُ الساق والعربُ تَسْتَحِبُّ انْبِتارَها وَتَزَيُّمَها أي ضُمورَها واكْتِنازَها . والصَّوْمَعة كَجَوْهَرَةٍ : بيتٌ للنَّصارى ومَنارٌ للراهِب كالصَّوْمَع بغيرِ هاءٍ وهذا عن ابْن عَبَّادٍ سُمِّيتْ لدِقَّةٍ في رأسِها وقال سيبويه : الصَّوْمَعةُ من الأَصْمَع يعني المُحَدّدَ الطَّرَفِ المُنضَمّ ومن غريبِ ما أنشدَنا بعضُ الشيوخ :
أَوْصَاكَ رَبُّكَ بالتُّقى ... وأُولو النُّهى أَوْصُوا مَعَهْ
فاخْتَرْ لنَفسِكَ مَسْجِداً ... تَخْلُو به أو صَوْمَعَهْ والعُقاب : صَوْمَعَةٌ لارتِفاعِها أبداً على أَشْرَفِ مكانٍ تَقْدِرُ عليه . هكذا حكاه كُراعٌ مُنَوّناً ولم يقُل : صَوْمَعَةُ العُقاب . منَ المَجاز : الصَّوْمَعة : البُرْنُس وقال أبو علي : الصَّوامِع : البَرانِس ولم يَذْكُرْ لها واحِداً وأنشدَ :
تمَشَّى بها الثِّيرانُ تَرْدِي كأنّها ... دَهاقينُ أَنْبَاطٍ عليها الصَّوامِعُ منَ المَجاز : الصَّوْمَعة : ذِرْوَةُ الثَّريدِ وجُثَّتُه وقيل : تُسمّى الثَّريدَةُ صَوْمَعةً : إذا حُدِّدَ رَأْسُها وسُوِّيَتْ . قال المُؤَرِّج : صَمِعَ كفَرِحَ : رَكِبَ رَأْسَه فَمَضَى غَيْرَ مُكتَرِثٍ . قال : صَمِعَ في كلامِه إذا أَخْطَأ قال الأَزْهَرِيّ : وكلُّ ما جاءَ عن المُؤَرِّجِ فهو ممّا لا يُعَرَّجُ عليه إلاّ أن تَصِحَّ الروايةُ عنه . وَصَمَعه بالعَصا والسيفِ كَمَنَعَ صَمْعَاً : ضَرَبَه عن ابْن عَبَّادٍ . قال : صَمَعَ القومَ صَمْعَاً : مَرَّ بهم هكذا في سائرِ النسخ ونَصُّ المُحيط : مَرُّوا به فَحَبَسهُم بالكلام . وقال غيرُه : صَمَّعَ على رَأْيِه تَصْمِيعاً : صَمَّمَ عليه . وظَبْيٌ مُصَمَّعٌ كمُعَظّمٍ : مُؤَلَّلُ القَرنَيْن قال طَرَفَةُ :
لَعَمْري لَقَدْ مرَّتْ عَواطِسُ جَمَّةٌ ... ومَرَّ قُبَيْلَ الصُّبحِ ظَبْيٌ مُصَمَّعُ وثَريدَةٌ مُصَمَّعةٌ كما في الصحاح ومُصَوْمَعةٌ كما في المُحيط : مُدَقَّقَةُ الرأس مُحَدَّدتُه قال ابْن عَبَّادٍ : وَصَوْمَعها إذا دَقَّق رَأْسَها وحدَّدَه وكذلك صَعْنَبها . صَوْمَع الشيءَ : جَمَعَه عن ابْن عَبَّادٍ أيضاً . يقال : بَعَرَاتٌ مُصَمَّعاتٌ أي عِطاشٌ مُلتَزِقات فيهِنَّ ضُمْرُ قال ابن الرِّقاعِ يصفُ ناقةً :
ولها مُناخٌ قَلَّما بَرَكَتْ به ... ومُصَمَّعاتٌ من بَناتِ مِعاها أي البَعَر . وسَهْمٌ مُتَصَمِّع : أَبْتَلَّتْ قُذَذُه من الدمِ وغيرِه فانْضَمَّتْ يقال : خَرَجَ السهمُ مُتَصَمِّعاً نقله الجَوْهَرِيّ . قال : ومنه قولُ أبي ذُؤَيْبٍ :
فَرَمَى فَأَنْفذَ من نَحُوصٍ عائطٍ ... سَهْمَاً فخَرَّ ورِيشُه مُتَصَمِّعُ أي : مُنضَمٌّ من الدمِ وقيل : مُتَلَطِّخٌ بالدمِ وهو من ذلك لأنّ الرِّيشَ إذا تلَطَّخَ بالدمِ انْضمَّ . وانْصَمعَ في غضَبِه : مَضَى عن ابْن عَبَّادٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الأَصْمَع : الظَّليم لصِغَرِ أُذُنِه ولُصوقِها برأسِه . وامرأةٌ صَمْعَاءُ الكَعبَيْن : لَطيفَتُهما مُستَوِيَتُهما . والصَّمِع ككَتِفٍ : الحديدُ الفؤاد . وعَزْمَةٌ صَمْعَاءُ : ماضِيَةٌ . ورجلٌ صَمِعٌ بَيِّنُ الصَّمَع : شُجاعٌ لأنّ الشُّجاعَ يُوصَفُ بتَجَمُّع القلبِ وانْضِمامِه . وصَوْمَعَ بِناءَه : عَلاه عن السِّيرافِيِّ . وصَمَّعَ الثَّريدَةَ : صَعْنَبَها . وَصَمَعَ الظَّبْيُ : ذَهَبَ في الأرضِ . والتَّصَمُّع : التَّلَطُّف . وَصَمَعه : صَرَعَه نقله الأَزْهَرِيّ في قنطر . والأَصْمَع : رجلٌ من وَلَدِ سَعْدِ بنِ نَبْهَانَ من طَيِّئٍ وهو والِدُ خالِد وسَدُوس وأبو عَبْد الله الصَّوْمَعِيُّ : زاهِدٌ مشهورٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
