# صمي (ص-م-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - م - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والميم و و ا ي ء معهما
ص و م، م و ص، و ص م، ص م ي مستعملات
صوم:
الصَّوْمُ: تَرْكُ الأكلِ وتَرْكُ الكلام، وقوله تعالى: انّي نَذَرتُ للرحمن صَوْماً، أي صَمتاً وقُرِىءَ به.
ورجالٌ صُيّامٌ، ولغة تميم صُيَّم، والصَّوْمُ قيامٌ بلا عَمَل.
وصامَ الفَرَسُ على آريِّه: اذا لم يعتَلفِ.
وصامَتِ الرِّيحُ اذا رَكَدَت.
وصامَتِ الشمسُ: استَوَتْ في مُنْتَصَف النَّهار.
ومصامُ الفَرَس: موقِفُه.
والصَّومُ عُرَّة النَّعام، يقال: مَزَقَ النَّعامُ بصومه، قال الطرماح:
في شَناظي أُقَنٍ بَيْنَـهـا		عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ
وبَكرةٌ صائمةٌ اذا قامَت فلم تَدُر، وقال الراجز: شَرُّ الدِّلاءِ الوَلغةُ المُلازمَهْ والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ ويقال: رجل صَومٌ ورجلانِ صَوْمٌ وامرأةٌ صوْمٌ، ولا يُثَنَّى ولا يُجمَع لانّه نعت بالمصدر، وتلخيصه: رجل ذو صَومٍ وامرأة ذات صَومٍ.
ورجلٌ صَوّامٌ قَوّامٌ اذا كان يصومُ النهارَ ويقومُ الليْلَ.
ورجالٌ ونِساءٌ صُوَّمٌ وصُيَّم، وصُوّام وصُيّام، كل ذلك يقال والصّومُ: شجرٌ في لغة هُذيل.
وصم:
الوَصْمُ: صَدْعٌ أو كَسْرٌ غيرُ بائنٍ في عَظمٍ ونحوِه، في عُودٍ وكلِّ شيءٍ.
ووُصِمَ الرُّمحُ فهو موصومٌ، وهو صَدْعُ الأنبُوبِ طُولاً.
ورجلٌ موصُومُ الحَسَبِ: في حَسَبه وَصمٌ أي عَيْبٌ، قال:
انّ في شُكْر صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ فِعل المُرَهَّقِ الموصومِ
يعني: شكرُ صالحينا يُغطِّي كُفْرَ مَوْصُومينا.
وجمع الوَصمِ وُصُومٌ.
ويقال: أجد توصيماً في جَسَدي أي تكسيراً من مَليلةٍ أو حُمَّى، يقال: وَصَّمَته الحُمَّى.
والتَّوصيمُ: الفَتْرَةُ والكَسَل في الجَسَد، قال لبيد:
واذا رُمتَ رحيلاً فارتَـحِـلْ		واعصِ ما يأمُرُ تَوصيمُ الكَسَلْ
موص:
المَوْص: غَسْل الثوب غَسلاً ليِّناً يجعل في فيه ماءَ ثم يَصُبُّه على الثَّوب، وهو آخِذُه بين كَتَّيْه وإبهامَيهِ يغسِلهُ ويَمُوصُه.
صمي:
الانصِماءُ: الاقبال نحو الشيءِ كما يَنْصَمي الطائرُ اذا انقَضَّ على الشيء، قال جرير:
إني انصمَيْتُ من السَّماءِ عليكُـمُ		حتى اختطَفتُكَ يا فَرزْدَقُ من عَلِ
ورجلٌ صَمَيانٌ: شجاعٌ صادقُ الحَملة.
وقول النبيِّ- صلّى اللهُ عليه وعلى آله وسلَّم-: كُلْ ما أصميت، ودَعْ ما أَنْمَيْتَ فما أصمَيْتَ هو ما وَقَعَ بفِيكَ، وما أنمَيْتَ هو ما تَباعَدَ عنكَ.
وقد أَصْمَى الفَرَس على لِجامه اذا عَضَّ عليه ومضى، قال:
أَصمَى على فأس اللِّجامِ وقُرْبه		بالماءِ يقطُـرُ تـارةً ويسـيلُ
وصامَى منيّته: ذاقها.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ص و م**، **م و ص**، **و ص م**، **ص م ي** kullanımdadırlar

**صوم**:
**الصَّوْمُ**: yemeği terk etmek ve konuşmayı terk etmek; ve Yüce Allah’ın sözü: **انّي نَذَرتُ للرحمن صَوْماً**, yani susma; ve onunla okunmuştur.
Ve **صُيّامٌ** erkekler; ve Temîm’in dili **صُيَّم**; ve **الصَّوْمُ** amelsiz ayakta duruştur.
Ve at **وصامَ** **على آريِّه**: yemlenmediği zaman.
Ve rüzgâr **وصامَتِ** durduğu zaman.
Ve güneş **وصامَتِ**: gün ortasında tam ortada eşit oldu.
Ve **مصامُ** at: onun durduğu yer.
Ve **الصَّومُ** devekuşunun **عُرَّة**’sidir; denir: devekuşu **بصومه** ile parçaladı; **الطرماح** dedi ki:
في شَناظي أُقَنٍ بَيْنَـهـا		عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ
Ve **بَكرةٌ صائمةٌ**: kalktığı da dönmediği zaman; ve **الراجز** dedi ki: شَرُّ الدِّلاءِ الوَلغةُ المُلازمَهْ والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ Ve denir: **رجل صَومٌ** ve iki adam **صَوْمٌ** ve bir kadın **صوْمٌ**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfattır; ve onun özeti: **رجل ذو صَومٍ** ve **امرأة ذات صَومٍ**.
Ve **رجلٌ صَوّامٌ قَوّامٌ**: gündüz oruç tutar ve gece kalkarsa.
Ve erkekler ve kadınlar **صُوَّمٌ** ve **صُيَّم**; ve **صُوّام** ve **صُيّام**; bütün bunlar söylenir; ve **الصّومُ**: Hüzeyl dilinde bir ağaçtır.

**وصم**:
**الوَصْمُ**: bir kemikte ve benzerinde, bir dalda ve her şeyde, ayrık olmayan bir çatlak yahut kırık.
Ve mızrak **ووُصِمَ**; o hâlde o **موصومٌ**dur; ve o, borunun uzunlamasına çatlağıdır.
Ve **رجلٌ موصُومُ الحَسَبِ**: onun soyunda **وَصمٌ** vardır, yani ayıp; dedi ki:
انّ في شُكْر صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ فِعل المُرَهَّقِ الموصومِ
Yani: salihlerimizin şükrü, **مَوْصُوم**larımızın küfrünü örter.
Ve **الوَصمِ**’in çoğulu **وُصُومٌ**dur.
Ve denir: bedenimde **توصيماً** buluyorum; yani bir **مَليلةٍ** yahut bir humma sebebiyle kırıklık; denir: humma onu **وَصَّمَتْه**.
Ve **التَّوصيمُ**: bedende gevşeklik ve tembelliktir; **لبيد** dedi ki:
واذا رُمتَ رحيلاً فارتَـحِـلْ		واعصِ ما يأمُرُ تَوصيمُ الكَسَلْ

**موص**:
**المَوْص**: elbiseyi yumuşak bir yıkayışla yıkamaktır; ağzına su koyar, sonra onu elbisenin üzerine döker; ve o, onu iki avucu ve iki başparmağı arasında tutarak yıkar; onu yıkar ve onu **يَمُوصُه**.

**صمي**:
**الانصِماءُ**: şeye doğru yönelmek; kuşun şeye atıldığı zaman **يَنْصَمي** olduğu gibi; **جرير** dedi ki:
إني انصمَيْتُ من السَّماءِ عليكُـمُ		حتى اختطَفتُكَ يا فَرزْدَقُ من عَلِ
Ve **رجلٌ صَمَيانٌ**: cesur, hamlesi doğru.
Ve Peygamber’in sözü -Allah ona ve âline salât etsin ve selâm etsin-: **كُلْ ما أصميت، ودَعْ ما أَنْمَيْتَ**; **فما أصمَيْتَ** ağzına düşen şeydir; ve **ما أنمَيْتَ** senden uzaklaşan şeydir.
Ve at, gemi üzerine **أَصْمَى** etti: onu ısırdığı ve gittiği zaman; dedi ki:
أَصمَى على فأس اللِّجامِ وقُرْبه		بالماءِ يقطُـرُ تـارةً ويسـيلُ
Ve **وصامَى** ölümünü: onu tattı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص م ( و ا ي ء )
صوم ، صمي ، وصم ، موص ، أمص ، مصي .
صوم : قال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الله عزَّ وجلَّ : ( كلُّ عملِ ابنِ آدمَ له إلا الصَّوْمَ فإنه لي ) قال أبو عبيد : إنما خَصَّ تبارَكَ وتعالى الصَّوْمَ بأنَّهُ له ، وهو يَجْزِي به وإن كانت أعمالُ البِرِّ كلُّها له وهو يَجْزِي بها ؛ لأن الصَّوْمَ ليس يَظهَر من ابنِ آدمَ بلسانٍ ولا فِعْل فتكتبه الحَفَظَة ؛ إنما هو نيَّةٌ في القلب ، وإمساكٌ عن حركة المَطْعَم والمَشرَب ، يقول الله : فأنا أتولَّى جزاءَه على ما أحِبُّ من التَّضْعِيف ، وليس على كتابٍ كُتِبَ له ، ولهذا قال عليه الصلاة والسلام : ( لَيْسَ في الصَّوْم رِياءٌ ) . قال : وقال سُفْيَانُ بنُ عُيينَةَ : الصومُ هو الصَّبْر ، يَصْبِرُ الإنسانُ عن الطَّعامِ والشَّرابِ والنّكاح ، ثم قرأ : ( وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ ) ( الزمر : 10 ) .
قال أبو عُبَيد : والصائم من الخيل : القائم الساكت الّذي لا يَطْعَم شيئاً ، ومنه قولُ النابغة :
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ
تَحْتَ العَجَاجِ وأخرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
وقد صام يصوم . وقال الله تعالى : ( إِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمَانِ صَوْماً ) ( مريم : 26 ) ، أي :
صَمْتاً . ويقال للنهار إذا اعتدل وقام قائم الظَّهيرة : قد صامَ النهارُ . وقال امرُؤُ القيس :
فَدَعْهَا وَسَلِّ الْهَمَّ عَنْكَ بِجَسرَةٍ
ذَمُولٍ إذا صامَ النَّهَارُ وهَجَّرَا
وقال غيرُه : الصَّوْمُ في اللُّغَة : الإمساكُ عن الشيءِ والتَّرْكُ له . وقيل للصائمِ صائم : لإمساكه عن المطعم والمشرب والمنكح . وقيل للصامت : صائم ، لإمساكه عن الكلام . وقيل للفرسِ : صائم ، لإمساكه عن العَلَف مع قيامه . ويقال : صامَ النَّعامُ : إذا رَمَى بِذَرَقِه ، وهو صومُه . وصامَ الرجلُ : إذا تَظَلَّلَ بالصَّوْم ، وهو شجر ؛ قالهُ ابن الأعرابي .
وقال الليث : الصَّوْمُ : تَرْكُ الأكل وترْكُ الكلام . وصام الفَرَس على آرِيِّه : إذا لم يَعْتَلِف . والصومُ : قِيَامٌ بلا عَمل . وصامَتِ الرِّيحُ : إذا رَكَدَتْ ، وصامت الشَّمسُ عند انتصاف النهار : إذا قامت ولم تَبرَح مكانها . وبَكْرَةٌ صائمةٌ : إذا قامت فلم تَدُر ، وقال الراجز :
شَرُّ الدِلاء الْوَلْغَةُ المُلاَزِمَة
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ
ويقال : رجلٌ صَوْمٌ ، ورجلان صوم ، وقوم صوم ، وامرأةٌ صَوْم ، لا يُثَنَّى ولا يُجْمَع لأنه نُعِت بالمصْدَر ، وتلخيصُه : رجُلٌ ذو صَوْم ، وَقَوْمٌ ذُو صَوْم ، وامْرَأَةٌ ذاتُ صَوْم . ورَجُلٌ صَوَّام قَوّام : إذا كان يَصومُ النَّهارَ ويقومُ الليلَ . ورِجَالٌ ونِسَاءٌ صُوَّمٌ وصُيَّمٌ ، وصُوَّامٌ وصُيَّام ، كل ذلك يقال : ومَصَامُ الفرس : مَقامُه .
وقال أبو زيد : يقالُ : أقمتُ بالبصرةِ صَوْمَيْنِ ، أي : رَمَضَانَيْن .
ابن بُزْرُج : لا صَمياء ولا عمياء له من ذلك متروكتان : إذا انكب على الأمر فلم يقلع عنه .
قال أبو إسحاق الزجاج : أصل الصَّميان في اللغة السرعة .
صمي : قال أبو إسحاق : أصل الصَّمَيَانِ في اللُّغة : السرعةُ والخِفَّة .
قال أبو عُبَيد : قال الفرَّاء : الصَّمَيان : التَّقَلُّبُ والوَثْب . ورَجُلٌ صمَيَانٌ : إذا كان ذا تَوَثُّب على الناس . ورُوِي عن ابن عبَّاس أَنَّه سُئِلَ عن الرَّجُل يَرمِي الصيدَ فيَجِدُهُ مقْتولاً فقال : كلْ ما أَصْمَيْتَ وَدَعْ ما أَنْمَيْتَ .
قال أبو عُبَيد : الإصماء أن يَرْمِيَه فيموت بين يديه لم يَغب عنه ، والإنْماءُ : أن يَغيبَ عنه فَيَجِدَهُ ميِّتاً . قال أبو إسحاق : المعنى في قوله : ( كُلْ ما أَصْمَيْت ) ، أي : ما أصابَه السَّهم وأنت تراه فأسرَعَ في الموتِ ، فرأَيتَه ولا محالةَ أنه مات برمْيِكَ . وأصلُه من الصَّمَيَان ، وهو السرعةُ والخِفَّة .
وقال الليث : الصمَيان : الشُّجاعُ الصادقُ الحَمْلَة . قال : وأَصْمَى الفرسُ عَلَى لِجَامِه : إذا عَضَّ عليه ومضى ، وأَنْشَد :
أَصْمَى عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ وَقُرْبُه
بالماءِ يَقْطُرُ تارَةً ويَسِيلُ
قال : والانصماء : الإقبالُ نحوَ الشيء كما يَنْصمِي البَازِي : إذا انقضّ .
وقال ابن الأعرابي : الصَمَيَان : الجريءُ على المعاصي .
وصم : قال أبو عُبَيدة : الوَصْمُ : العَيْبُ يكون في الإنسان وفي كلّ شيء ، يقال ما في فلان وَصْمَةٌ ، أي : عَيْبٌ . والتَّوْصِيم : الفَتْرة والكَسَل .
وقال لَبِيد :
وإذا رُمْت رحيلاً فارتحل
وَاعْصِ ما يَأْمُرُ تَوْصِيمُ الكَسِلْ
سلَمة عن الفرّاء : الوَصْمُ : العَيْب . وقَناةٌ فيها وَصْم ، أي : صَدْع في أنْبُوبها . ورجل مَوْصوم الحَسَب : إذا كان مَعِيباً .
مصي : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : المَصْواء من النّساء : التي لا لحم في فَخِذَيها .
وقال أبو عُبَيد والأصمعيّ : المَصْواء : الرَّسْحاء : وهي العَصُوب والمنْداص . والمُصاية : القارُورة الصَّغيرة .
أمص : قال الليث : الآمص : إعْرابُ الخاميزْ .
موص : قال أبو عُبَيد : المَوْص الغَسْل ، يقال : مُصْتُه أَمُوصُه مَوْصاً . وقالت عائشةُ في عثمان : مُصْتمُوه كما يُماص الثوبُ ، ثم عَدَوْتم عليه فقتلتموه . تَعنِي : استِعْتَابهم إيّاه وإعتابَه إيّاهم فيم عَتَبوا عليه .
وقال الليث : المَوْصُ : غَسْلُ الثَّوْب غَسْلاً لَيِّناً يَجعل في فيه ماءً ، ثمّ يَصُبُّه على الثّوب وهو آخذُه بين إِبْهامَيْه يَغسِله ويَموصه .
وقال غيرُه : ماصَه ومأصه بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : المَوْصُ : التِّبنُ . ومَوَّص الرجلُ : إذا جَعَل تجارتَه في المَوْص وهو التِّبْن . ومَوَّصَ ثَوْبَه : إذا غَسَله فأنقاه . والله أعلم .

##### Türkçe

ص م ( و ا ي ء )
**صوم** ، **صمي** ، **وصم** ، **موص** ، **أمص** ، **مصي** .
**صوم** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Allah عزَّ وجلَّ’den şöyle dedi: ( Âdemoğlunun her ameli onundur; ancak **الصَّوْم** müstesna; çünkü o benimdir ) Ebû Ubeyd dedi: Tebâreke ve Teâlâ’nın **الصَّوْم**’u, onun kendisine ait olmakla tahsis etmesi ancak şundandır: o onunla karşılık verir; iyilik amellerinin hepsi onun olduğu ve onlarla karşılık verdiği hâlde; çünkü **الصَّوْم** Âdemoğlundan bir dil ile ve bir fiil ile görünmez ki hafazalar onu yazsın; o ancak kalpte bir niyettir ve yeme ve içme hareketinden bir tutmadır; Allah der ki: Ben onun cezasını, sevdiğim artırmadan, bizzat üstlenirim; onun için yazılmış bir kitap üzere değil; bunun için o ( عليه الصلاة والسلام ) dedi: ( **الصَّوْم**’da riyâ yoktur ) . Dedi: Ve Süfyân b. Uyeyne dedi: **الصوم** sabırdır; insan yemek, içmek ve nikâhtan sabreder; sonra okudu: ( وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ ) ( الزمر : 10 ) .

Ebû Ubeyd dedi: Ve atlardan **الصائم**: bir şey yemeyen, ayakta duran suskun olandır; Nâbiga’nın sözü bundandır:
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ
تَحْتَ العَجَاجِ وأخرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
Ve **صام يصوم**. Allah تعالى dedi: ( إِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمَانِ صَوْماً ) ( مريم : 26 ) , yani:
**صَمْتاً** . Ve gündüze, dengelendiği ve öğle vaktinin dik duranı dikildiği zaman, denir: **قد صامَ النهارُ** . İmru’ul-Kays dedi:
فَدَعْهَا وَسَلِّ الْهَمَّ عَنْكَ بِجَسرَةٍ
ذَمُولٍ إذا صامَ النَّهَارُ وهَجَّرَا
Ve başkası dedi: **الصَّوْم** lugatta: şeyden tutma ve onu terk etmedir. Ve **الصائم**’e **صائم** denildi: yeme, içme ve nikâhtan tutması sebebiyle. Ve susana **صائم** denildi: sözden tutması sebebiyle. Ve ata **صائم** denildi: ayakta durmasıyla birlikte yemden tutması sebebiyle. Ve denir: **صامَ النَّعامُ**: dışkısını attığı zaman; o onun **صوم**’udur. Ve **صامَ الرجلُ**: **الصَّوْم** ile gölgelendiği zaman; o bir ağaçtır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Leys dedi: **الصَّوْم**: yemeyi terk ve konuşmayı terk etmektir. Ve **صام الفَرَس على آرِيِّه**: yemlenmediği zaman. Ve **الصوم**: işsiz ayakta duruştur. Ve **صامَتِ الرِّيحُ**: durgunlaştığı zaman; ve güneş, gün ortasının yarısında **صامت**: dikildiği ve yerinden ayrılmadığı zaman. Ve **بَكْرَةٌ صائمةٌ**: dikildiği ve dönmediği zaman; râciz dedi:
شَرُّ الدِلاء الْوَلْغَةُ المُلاَزِمَة
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ
Ve denir: **رجلٌ صَوْمٌ** , ve **رجلان صوم** , ve **قوم صوم** , ve **امرأةٌ صَوْم** ; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfatlanmıştır; onun özeti: **رجُلٌ ذو صَوْم** , ve **وَقَوْمٌ ذُو صَوْم** , ve **امْرَأَةٌ ذاتُ صَوْم** . Ve **رَجُلٌ صَوَّام قَوّام**: gündüz oruç tutar ve gece kalkar olduğu zaman. Ve **رِجَالٌ ونِسَاءٌ صُوَّمٌ وصُيَّمٌ** , ve **صُوَّامٌ وصُيَّام** ; bunların hepsi söylenir. Ve atın **مَصَامُ**’u: onun **مَقامُ**’ıdır.

Ebû Zeyd dedi: Denir: **أقمتُ بالبصرةِ صَوْمَيْنِ** , yani: **رَمَضَانَيْن** .

İbn Büzruc: **لا صَمياء ولا عمياء له من ذلك متروكتان**: işe abanıp ondan vazgeçmediği zaman.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: Lugatta **الصَّميان**’ın aslı sürattir.

**صمي** : Ebû İshâk dedi: Lugatta **الصَّمَيَانِ**’ın aslı: sürat ve hafifliktir.

Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **الصَّمَيان**: dönüp durma ve sıçramadır. Ve **رَجُلٌ صمَيَانٌ**: insanlara karşı sıçrayış sahibi olduğu zaman. Ve İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki kendisine, avı atan adam hakkında soruldu; onu öldürülmüş bulur; dedi ki: **كلْ ما أَصْمَيْتَ وَدَعْ ما أَنْمَيْتَ** .

Ebû Ubeyd dedi: **الإصماء**: onu atıp gözünün önünde ölmesidir; ondan kaybolmaz. Ve **الإنْماءُ**: ondan kaybolmasıdır; sonra onu ölü bulur. Ebû İshâk dedi: Onun sözünde mana: ( **كُلْ ما أَصْمَيْت** ) yani: oku ona isabet etti ve sen onu görürken ölüme sürat etti; onu gördün ve kaçınılmaz olarak senin atışınla öldü. Aslı **الصَّمَيَان**’dandır; o sürat ve hafifliktir.

Leys dedi: **الصمَيان**: hamlesi doğru olan yiğit. Dedi: Ve **أَصْمَى الفرسُ عَلَى لِجَامِه**: gemini ısırdığı ve yürüyüp gittiği zaman; ve inşâd etti:
أَصْمَى عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ وَقُرْبُه
بالماءِ يَقْطُرُ تارَةً ويَسِيلُ
Dedi: Ve **الانصماء**: bir şeye doğru yönelmedir; tıpkı **البَازِي**’nin **يَنْصمِي** etmesi gibi: saldırıp daldığı zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَمَيَان**: günahlara karşı cüretkâr olandır.

**وصم** : Ebû Ubeyde dedi: **الوَصْمُ**: insanda ve her şeyde bulunan ayıptır; denir: falanda **وَصْمَةٌ** yoktur; yani: ayıp. Ve **التَّوْصِيم**: gevşeklik ve tembelliktir.

Lebîd dedi:
وإذا رُمْت رحيلاً فارتحل
وَاعْصِ ما يَأْمُرُ تَوْصِيمُ الكَسِلْ
Selame, Ferrâ’dan: **الوَصْمُ**: ayıptır. Ve **قَناةٌ فيها وَصْم**: yani borusunda bir çatlak. Ve **رجل مَوْصوم الحَسَب**: ayıplı olduğu zaman.

**مصي** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kadınlardan **المَصْواء**: uyluklarında et olmayan.

Ebû Ubeyd ve Asma‘î dedi: **المَصْواء**: **الرَّسْحاء**’dır; o **العَصُوب** ve **المنْداص**’tır. Ve **المُصاية**: küçük şişedir.

**أمص** : Leys dedi: **الآمص**: **الخاميزْ**’in i‘râbıdır.

**موص** : Ebû Ubeyd dedi: **المَوْص** yıkamadır; denir: **مُصْتُه أَمُوصُه مَوْصاً** . Âişe, Osman hakkında dedi: **مُصْتمُوه كما يُماص الثوبُ** , sonra ona saldırdınız da onu öldürdünüz. Kasteder: onu hoşnut etmeye çalışmaları ve onun da, kendisine kızdıkları şeyde onları hoşnut etmesi.

Leys dedi: **المَوْصُ**: elbiseyi yumuşak bir yıkama ile yıkamaktır; ağzına su koyar, sonra onu elbiseye döker; onu iki başparmağı arasında tutarak yıkar ve **يَموصه** .

Başkası dedi: **ماصَه** ve **مأصه** bir mana üzeredir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَوْصُ**: samandır. Ve **مَوَّص الرجلُ**: ticaretini **المَوْص**’a, yani samana koyduğu zaman. Ve **مَوَّصَ ثَوْبَه**: onu yıkayıp temizlediği zaman. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والميم وما يثلثهما )
(صمي) الصاد والميم والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على السُّرعة في الشيء. يقال للرَّجُل المبادِر إلى القتال شَجاعةً: هو صَمَيانٌ. وهو من الصَّمَيان وهو الوثْب والتقلُّب. ويقال انصمى الطائر، إِذا انقضَّ. ويقال أصمى الفَرسُ، إِذا مضى على وجْهه عاضّاً على لجامه.
ومن الباب: رمى الرَّجُل الصّيدَ فأصمى، إذا قتله مكانه، وهو خلاف أنْمَى.
(صمت) الصاد والميم والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إبهام وإغلاق. من ذلك صَمَتَ الرّجُل، إذا سَكَتَ، وأَصْمَت أيضاً. ومنه قولهم: "لقيتُ فلاناً  ببلدة إِصْمِتَ"، وهي القَفر التي لا أحد بها، كأنها صامتةٌ ليس بها ناطق. ويقال "ماله صامتٌ ولا ناطق". فالصَّامت: الذّهب والفِضّة. والنَّاطق: الإِبل والغنم والخيل. والصَّمُوت: الدِّرْع * الليّنة التي إِذا صَبَّها([1]) الرَّجُل على نفسه لم يُسمَع لها صوت. قال:
وكلِّ صموتٍ نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])وبابٌ مُصْمَت: قد أُبْهِمَ إغلاقه. والصامت من اللبن: الخاثر؛ وسمِّي بذلك لأنه إذا كان كذا فأفرغ في إناء لم يُسمع لـه صوت. ويقال: بِتُّ على صِمات ذاكَ، أي على قَصْدِهِ. فيمكن أن يكون شاذّاً، ويمكن أن يكون من الإِبدال، كأنّه مأخوذٌ من السَّمْت، وهي الطَّريقة. قال:
وحاجةٍ بتُّ على صِمَاتِها([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
ويقال : رمَاه بصِماتِهِ، أي بما أصمته. وأعطى الصَّبيَّ صُمْتَةً، أي ما يسكّنه.
(صمج) الصاد والميم والجيم ليس بشيء، على أنَّهم يقولون: الصَّمَج: القناديل، الواحدة صَمَجة. وينشدون:
* والنَّجم مثل الصَّمَج الرُّوميَّاتْ([4]) *
(صمح) الصاد والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء، أو طُول. يقال الصَّمَحْمَح: الطَّويل. ويقولون: إنَّ الصُّمَاح الكيّ. والصُّمَاح: النَّتن. والصِّمحاءَةُ: المكان الخَشن.
(صمخ) الصاد والميم والخاء أصلٌ واحد وكلمة واحدة، وهو الصِّماخ: خَرْق الأُذُن. يقال صَمَخْتُهُ، إِذا ضَربتَ صِماخَه.
(صمد) الصاد والميم والدال أَصلان: أحدهما القَصْد، والآخَر الصَّلابة في الشَّيء.
فالأوَّل: الصَّمْد: القصد. يقال صَمَدْتُه صَمْداً. وفلان مُصَمَّدٌ، إِذا كان سيِّداً يُقصَدُ إليه في الأمور. وصَمَدٌ أيضاً. والله جلَّ ثناؤه الصَّمَد؛ لأنه يَصْمِد إليه عبادُهُ بالدُّعاء والطَّلَب. قال في الصَّمَد([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])وقال في المصَمَّد طَرَفَة:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])والأصل الآخر الصَّمْد، وهو كلُّ مكانٍ صُلْب. قال أبو النَّجم:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *
(صمر) الصاد والميم والراء، قال ابن دريد([9]): فعلٌ ممات، وهو أصل بناء الصَّمِير. يقال رجل صَمِير: يابس اللَّحم على العِظام.
ويقال الصَّمْر: النَّتْن. ويقال المتصمِّر: المتشمِّس. ويقولون: لقيتُه بالصُّمَير، أي وقتَ غُروب الشّمس. وفي كلِّ ذلك نظَر.
(صمع) الصاد والميم والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على لطافةٍ في الشّيء وتضامٍّ. قال الخليلُ وغيره: كلُّ منضمٍّ فهو متصمِّع. قال: ومن ذلك اشتقاق الصَّومعة. ومن ذلك الصَّمع في الأُذنَين. يقال هو أصمعُ، إِذا كان أَلصَق([10]) الأذنين. ويقال: قلبٌ أصمع، أي لطيف ذكيّ. ويقال للبُهْمَى إِذا ارتفعت ولم تتفَقأ: صَمْعاء. وذلك أنَّها [إِذا] كانت كذا كانت منْضَمَّةً لطيفة. وإِذا تلطَّخَ الشَّيء بالشيء فتجمَّعَ كريش السَّهم فهو متصمِّع. قال:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])أي متلطّخ بالدّم منْضمّ. والكلاب صُمْعُ الكعوب، أي صغارُها ولِطافُها قال النابغة:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *
(صمغ) الصاد والميم والغين كلمةٌ واحدة، هي الصَّمغ([13]).
(صمك) الصاد والميم والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على قوةٍ وشِدة. من ذلك الصمكْمَك، وهو القويّ. وكذلك الصَّمْكُوك: الشَّيء الشديد. والصَّمكيك: كلُّ شيءٍ لزِج كاللُّبان ونحوِه. ويقال اصْمَاكَّ الرَّجلُ، إذا تغضّبَ([14]). وهو ذاك القياس. واصماكّ اللّبنُ، إِذا خثُر حتَّى يشتدّ فيصير كالجبْن.
(صمل) الصاد والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّة وصلابة. يقال صَمَلَ الشيء صُمُولاً، إِذا صلُب واشتدَّ. ورجل صُمُلٌّ: شديد البَضْعة . وكان الخليل يقول: لا يقال ذلك إلاّ للمجتمع السنّ. واصمألَّ النّباتُ، إِذا قوِيَ والتفّ. والصَّامل مِنْ كلِّ شيء: اليابس. وصَمَل الشّجر، إِذا لم يجد رِيّاً فَخشُن. ويقال صَمَله بالعصا، إِذا ضَربَهُ. والله أعلم بالصواب.
--------------ــــ
([1]) صبها، أي لبسها. وفي الأصل: "صلبها"، تحريف. وفي المجمل: "إذا صبت".
([2]) البيت للنابغة في ديوانه 64 واللسان (صمت). ورواية الديوان واللسان: "نثلة" وهما سيان.
([3]) البيت في اللسان (صمت 361).
([4]) البيت للشماخ، كما في اللسان (صمج). وفي ديوانه 103 أرجوزة  البيت وليس فيها البيت.
([5]) بدله في المجمل: "أنشدني أبي رحمه الله".
([6]) أنشده في اللسان (صمد) بدون نسبة.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (صمد، جزل). وقد سبق في (جزل) حيث نبهت على أن صواب روايته: "تغادر" بالتاء. ويؤيد هذا الصواب أيضاً أنها رويت بالتاء في "أم الرجز" المنشورة في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق في العدد 8 سنة 1347.
([9]) في الجمهرة: (2: 359).
([10]) كذا وردت هذه التكملة، وفي المجمل: "الأصمع: اللاصق الأذنين".
([11]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 8، والمفضليات (2: 225) واللسان (صمع).
([12]) صدره كما في الديوان 19 واللسان (صمع):
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) الصمغ، بسكون الميم، وقد تفتح.
([14]) في الأصل، "تغضت"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صمي**) **الصاد** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyde sürate delâlet eder. Savaşa cesaretle atılan, acele eden adama denir: o **صَمَيانٌ**’dır. Ve o, **الصَّمَيان**’dandır; o da sıçrama ve dönüp durmadır. Ve “**انصمى** kuş” denir; yani saldırıp indiği zaman. Ve “**أصمى** at” denir; yani dizginini ısırarak yüzü üzere yürüyüp gittiği zaman.
Ve babdandır: Adam avı attı da **فأصمى**; yani onu yerinde öldürdü; bu, **أنْمَى**’nın zıddıdır.

(**صمت**) **الصاد** ve **الميم** ve **التاء** tek bir asıldır; kapalılık ve kapatmaya delâlet eder. Bundan: Adam **صَمَتَ**; yani sustu; ve **أَصْمَت** da (denir). Ve ondan onların sözü: “Falancaya **ببلدة إِصْمِتَ** bir beldede rastladım”; o, içinde kimse olmayan ıssız yerdir; sanki o, susmuş; içinde konuşan yoktur. Ve “Onun ne **صامتٌ**i var ne **ناطقٌ**ı” denir. Artık **الصَّامت**: altın ve gümüştür. Ve **النَّاطق**: develer, koyunlar ve atlardır. Ve **الصَّمُوت**: yumuşak zırhtır; adam onu kendisi üzerine döktüğü zaman ona bir ses işitilmez. Dedi ki:
وكلِّ صموتٍ نثرةٍ تُبّعيَّةٍ  *** ونسج سليمٍ كل قَضَّاءَ ذائِلِ([2])
Ve **بابٌ مُصْمَت**: kapatılması müphem kılınmıştır. Ve sütten **الصامت**: koyulaşmış olandır; buna, o hâlde olduğu zaman bir kaba boşaltılınca ona bir ses işitilmediği için bu ad verilmiştir. Ve “Şunun **صِمات**ı üzere geceledim” denir; yani onun kastı üzere. Artık şâz olabilir; ve ibdâlden olabilir; sanki o, **السَّمْت**’ten alınmıştır; o da yoldur. Dedi ki:
وحاجةٍ بتُّ على صِمَاتِها([3]) *** أتيتُها وَحْدِيَ مِنْ مَأْتاتها
Ve “Onu **بصِماتِهِ** ile attı” denir; yani onu susturduğu şey ile. Ve çocuğa **صُمْتَةً** verdi; yani onu susturan şey.

(**صمج**) **الصاد** ve **الميم** ve **الجيم** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **الصَّمَج**: kandiller; bir tanesi **صَمَجة**. Ve şöyle inşâd ederler:
* والنَّجم مثل الصَّمَج الرُّوميَّاتْ([4]) *

(**صمح**) **الصاد** ve **الميم** ve **الحاء** bir asılcık olup şeyde bir kuvvete yahut uzunluğa delâlet eder. **الصَّمَحْمَح** denir: uzun. Ve derler: **الصُّمَاح** dağlamadır. Ve **الصُّمَاح**: kokuşmuşluktur. Ve **الصِّمحاءَةُ**: sert yer.

(**صمخ**) **الصاد** ve **الميم** ve **الخاء** tek bir asıl ve tek bir kelimedir; o da **الصِّماخ**’tır: kulağın deliği. “Onu **صَمَخْتُهُ**” denir; yani onun **صِماخ**’ını vurduğun zaman.

(**صمد**) **الصاد** ve **الميم** ve **الدال** iki asıldır: birisi kasıttır, diğeri şeyde katılıktır.
Birincisi: **الصَّمْد**: kasıt. “Onu **صَمَدْتُه** **صَمْداً**” denir. Ve falan **مُصَمَّدٌ**’dır; yani işlerde kendisine kasdedilen bir efendi olduğu zaman. Ve **صَمَدٌ** da (denir). Ve Allah, yüce senaı, **الصَّمَد**’dır; çünkü kulları dua ve talep ile O’na **يَصْمِد** ederler. **الصَّمَد** hakkında dedi ki([5]):
علوتُهُ بحُسامٍ ثم قلتُ لـه *** خذْها حُذَيفَُ فأنت السيِّد الصَّمَدُ([6])
Ve **المصَمَّد** hakkında **طَرَفَة** dedi:
وإِنْ يَلْتَقِي الحيُّ الجميعُ تُلاقِني *** إلى ذِروةِ البيت الرَّفيعِ المُصمَّدِ([7])
Ve diğer asıl **الصَّمْد**’dür; o da her katı yerdir. **أبو النَّجم** dedi:
* يغادِرُ الصَّمْدَ كظَهْر الأَجزَلِ([8]) *

(**صمر**) **الصاد** ve **الميم** ve **الراء**; **ابن دريد** dedi([9]): ölü bir fiildir; ve **الصَّمِير** binasının aslıdır. “Adam **صَمِير**” denir: kemikler üzerinde eti kuru.
Ve **الصَّمْر** denir: kokuşmuşluk. Ve **المتصمِّر** denir: güneşlenen. Ve derler: Ona **بالصُّمَير** ile rastladım; yani güneşin batışı vaktinde. Ve bunların hepsinde bir bakış (tereddüt) vardır.

(**صمع**) **الصاد** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; şeyde inceliğe ve sıkıca birleşmeye delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: Her birleşik olan **متصمِّع**’dır. Dedi ki: Bundan **الصَّومعة**’nın اشتقاقı (türeyişi)dir. Ve bundan iki kulakta **الصَّمع** vardır. “O **أصمعُ**’dır” denir; yani iki kulağı daha yapışık olduğu zaman. Ve “**قلبٌ أصمع**” denir; yani ince, zeki. Ve **البُهْمَى** yükseldiği ve yarılmadığı zaman ona **صَمْعاء** denir. Bu, onun [eğer] böyle olduğu zaman birleşik, ince olmasındandır. Ve bir şey bir şeyle bulaşıp ok tüyü gibi toplandığı zaman o **متصمِّع**’dır. Dedi ki:
فرمَى فأنفَذَ من نَحُوصٍ عائطٍ *** سهماً فخرّ وريشُه مُتصمِّعُ([11])
Yani kanla bulaşmış, birleşik. Ve köpekler **صُمْعُ الكعوب**’dur; yani topukları küçük ve incedir. **النابغة** dedi:
* صُمْعُ الكُعوبِ بريئاتٌ من الحَردِ([12]) *

(**صمغ**) **الصاد** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; o **الصَّمغ**’dır([13]).

(**صمك**) **الصاد** ve **الميم** ve **الكاف** bir asılcık olup kuvvet ve şiddete delâlet eder. Bundan **الصمكْمَك**; o, kuvvetlidir. Ve كذلك **الصَّمْكُوك**: şiddetli şey. Ve **الصَّمكيك**: **اللُّبان** ve benzeri gibi yapışkan her şey. Ve “Adam **اصْمَاكَّ**” denir; yani öfkelendiği zaman([14]). Ve o, o kıyastır. Ve “Süt **اصماكّ**” denir; yani koyulaşıp sertleşinceye kadar, böylece peynir gibi olur.

(**صمل**) **الصاد** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; şiddet ve katılığa delâlet eder. “Şey **صَمَلَ** **صُمُولاً**” denir; yani katılaşıp şiddetlendiği zaman. Ve adam **صُمُلٌّ**: et parçası (bünye) bakımından şiddetli. Ve **الخليل** derdi: Bu, ancak dişleri toplanmış (yaşı ilerlemiş) için söylenir. Ve bitki **اصمألَّ**; yani kuvvetlenip sarıldığı zaman. Ve her şeyden **الصَّامل**: kuru olandır. Ve ağaç **صَمَل**; yani suluk bulmayınca sertleştiği zaman. Ve “Onu değnekle **صَمَله**” denir; yani onu vurduğu zaman. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــــ
([1]) **صبها**; yani onu giydi. Asılda: “**صلبها**”, tahrif. **المجمل**’de: “**إذا صبت**”.
([2]) Beyit **النابغة**’nın divanında 64 ve **اللسان** (**صمت**)’tedir. Divan ve **اللسان** rivayeti: “**نثلة**”; ikisi de birdir.
([3]) Beyit **اللسان**’da (**صمت** 361).
([4]) Beyit **الشماخ**’ındır; **اللسان**’da (**صمج**) olduğu gibi. Divanında 103’te bir recezdir; beyit onda yoktur.
([5]) **المجمل**’de onun yerine: “Babam—Allah ona rahmet etsin—bana inşâd etti.”
([6]) **اللسان**’da (**صمد**) nisbesiz inşâd etti.
([7]) Beyit onun meşhur muallakasındandır.
([8]) **اللسان**’da (**صمد**، **جزل**) inşâd etti. Daha önce (**جزل**)’de geçti; orada rivayetinin doğrusunun “**تغادر**” (ت ile) olduğuna dikkat çektim. Bu doğruluğu ayrıca, onun 1347 senesi 8. sayıda Şam’daki Arap ilmî mecmuası mecmuasında yayımlanan “**أم الرجز**”de ت ile rivayet edilmiş olması da destekler.
([9]) **الجمهرة**’de: (2: 359).
([10]) Bu tekmile böyle vârid olmuştur; **المجمل**’de: “**الأصمع: اللاصق الأذنين**”.
([11]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nindir; divanında 8, **المفضليات** (2: 225) ve **اللسان** (**صمع**).
([12]) Onun صدر’ı divanda 19 ve **اللسان** (**صمع**)’da olduğu gibi:
* فبثهن عليه واستمر به *.
([13]) **الصمغ**; **الميم**’in sükûnu ile; ve açılabilir.
([14]) Asılda “**تغضت**”; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص م ي
في الحديث ‏"‏ كل ما أصميت ودع ما أنميت ‏"‏ أي قتلته في مكانه‏.‏
وفلان يرمي فيصمي ولا ينمي‏.‏
ورجل صميان مضاء على الأمور‏.‏
وانصمى على الأمر‏:‏ أقبل عليه كما ينصمي الطائر إذا انقضّ‏:‏ وأصمى الفرس على لجامه‏:‏ عضّ عليه ومضى‏.‏
قال‏:‏ أصمى على فأس اللجام وقربه بالماء يقطر مرة ويسيل

##### Türkçe

ص م ي
Hadiste: “Her neyi **أَصْمَيْتَ** ise (onu al), **أَنْـمَيْتَ** olanı bırak” (buyurulmuştur); yani onu bulunduğu yerinde öldürdün.
Ve falan kimse atar da **يُصْمِي** eder, **يُنْمِي** etmez.
Ve **رَجُلٌ صَمْيَانٌ**: işlerde keskin (ve) ilerleyici.
Ve **اِنْصَمَى** işe: kuşun, saldırıp dalış yaptığı zaman **يَنْصَمِي** ettiği gibi ona yöneldi; ve **أَصْمَى** at, gemi üzerine: ona ısırdı ve geçti.
Dedi ki: **أَصْمَى** gemin baltası üzerine; onu su ile yaklaştırdı; bir kere damlar ve akar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص م ي * * أَصْمَيْتُ * الصيد إذا رميته فقتلته وأنت تراه في الحديث ﴿كل ما أصميت ودع ما أنميت﴾

##### Türkçe

* ص م ي * * **أَصْمَيْتُ** * avı; onu attığın zaman, onu öldürdüğün ve sen onu görür olduğun (hâlde). Hadiste: ﴿Her neyi **أَصْمَيْتَ** (ise) (onu al) ve her neyi **أَنْـمَيْتَ** (ise) bırak﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ى ( *!الصَّمَيان ، محرَّكةً : التَّقَلُّبُ والوَثْبُ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ سِيدَه .
( و ) قالَ أَبو إسْحاق : أَصْلُ الصَّمَيان ، لُغَةٌ ؛ ( السُّرْعَةُ ) والخِفَّةُ ؛ وقد ( *!صَمَى *!وأَصْمَى ) إذا أَسْرَعَ .
( و ) الصَّمِيان : ( الشُّجاعُ الصَّادِقُ الحَمْلَةِ ) ، جَمْعُه *!صِمْيان ، عن كُراعٍ .
وقالَ الزَّمَخْشريُّ : هو الرَّجُلُ التمضاء على الأُمُورِ .
وفي التَّهْذيبِ : ذو التّوَثبِ على الناسِ .
( *!وأَصْمَى الصَّيْدَ : رَماهُ فقَتَلَهُ مَكانَهُ ) ، أَي وهو يَراهُ ؛ ومنه حديثُ الصَّيْد : ( كُلْ ما *!أَصْمَيْت ودَعْ ما أَنْمَيْت ) .
قالَ أَبو إسْحاق : *!الإصْماءُ أنْ تَرْمِيه فيَموتَ بينَ يَدَيْك لم يَغبْ عنْك ، والإنْماءُ أن يَغِيبَ فيُوجدَ مَيِّتاً . وقيلَ : مَعْناه كُلْ ما أَصابَهُ السَّهْمُ وأَنْتَ تَراهُ فأَسْرَع في الموْتِ فرَأَيْتَه ، ولا مَحالَة أنَّه ماتَ برَمْيكَ .
واقْتَصَرَ الأزهري في التَّفْسيرِ على الكَلْب فقالَ : المَعْنى كُلْ ما قَتَله كَلبُك وأَنتَ تَراهُ ، وإنَّما هو على سَبِيلِ التَّمْثيلِ ، والسَّهْم مُلْحَقٌ به . وظاهِرُ الحديثِ عامٌّ فيما ، نبَّه عليه صاحِبُ المِصْباحِ .
( و ) *!أَصْمَى ( الفَرَسُ على لِجامِهِ ) : إذا ( عَضَّ ) عليه ( ومَضَى ) ؛ نقلَهُ الجَوهريُّ والزَّمخشريُّ .

( *!وصَمَى الصَّيْدُ *!يَصْمِي ) ، مِن حَدِّ رَمَى ؛ إذا ( ماتَ مَكانَهُ ) ؛ وفي الصِّحاح : وأَنتَ تَراهُ .
( و ) صَمَى ( الأمْرُ فلاناً ) *!يَصْمِيه : ( حَلَّ به ) ؛ نقلَهُ اللَّيْث ؛ وأَنْشَدَ لعِمْرانِ بنِ حطَّان :
وقاضِي المَوْت يعْلمُ ما عليه
إذا ما متُّ منه ما *!صَمَانِي أَي ما حَلَّ بي .
( و ) يقالُ : ( ما *!صَماكَ عليه ) : أَي ( ما حَمَلَكَ ) عليه .
( *!وانْصَمَى عليه : انْصَبَّ ) ؛ أَنْشَدَ الجوهريُّ لجرير :
إنِّي *!انْصَمَيْتُ من السَّماءِ عليكُمُ
حتى اخْتَطَفْتُكَ يا فرزْدَقُ من عَلوفي المُحْكم : *!انْصَمَى عليه : انْقَضَّ وأَقْبَل نَحْوه : : زادَ الأزْهري كما *!يَنْصَمِي البازِيُّ إذا انْقَضَّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الصَّمَيانُ من الرِّجالِ : الشَّديدُ المُحْتَنَك السِّنِّ ، أَو الذي *!يَنْصمِي على الناسِ بالأَذْى .
وقالَ ابنُ الأعرابي : هو الجَرِيءُ على العاصِي .
*!وأَصْمَتِ القَوْسُ الرّميةَ : أَنْقَذَتْها ؛ ومنه :
كالقَوْسِ *!تصمي الرّمايا وهي مِرْنان وصامَى مَنِيَّتَه *!وأَصْمَاها : ذاقها .
وقالَ ابنُ بُزُرْج : يقالُ لا *!صَمْياءَ له ولا عَمْياء من ذاكَ إذا أَكَبَّ على الأَمْرِ فلم يقطع منه .

##### Türkçe

**الصَّمَيان** (harekeli): dönüp durma ve sıçrama; bunu el-Cevherî ve İbn Sîde nakletmiştir.

(ve) Ebû İshâk dedi: **الصَّمَيان**’ın aslı bir lugattır; (hız) ve hafifliktir; ve ( **صَمَى** ve **أَصْمَى** )—hızlandığı zaman.

(ve) **الصَّمِيان**: (hamlesi doğru olan yiğit), çoğulu **صِمْيان**’dır; Kurâ‘dan.

Zemahşerî dedi: O, işlerde sebatla ilerleyen adamdır.

Tehzîb’de: insanlara karşı sıçrayıp atılan (kimsedir).

( **وأَصْمَى الصَّيْدَ**: onu vurdu da onu yerinde öldürdü), yani onu görürken; ve ondan av hadisi: ( **كُلْ ما أَصْمَيْت** ve bırak **ما أَنْمَيْت** ).

Ebû İshâk dedi: **الإصْماء** onu atıp da senin önünde ölmesidir; senden kaybolmaz; ve **الإنْماء** kaybolup da ölü bulunmasıdır. Ve denildi: manası, ok isabet ettiği ve sen onu görürken ölüme hızlandı da onu gördüğün her şeyi ye; ve mutlaka o, senin atışınla ölmüştür.

Ezherî tefsirde köpekle yetindi de dedi: mana, köpeğinin öldürdüğü ve sen onu görürken olan her şeyi ye’dir; ancak bu temsil yolu üzerinedir; ok da ona ilhak edilmiştir. Hadisin zahiri, **المِصْباح** sahibinin dikkat çektiği üzere, genel olup şundadır.

(ve) **أَصْمَى** (at, yularının üzerinde): (ısırdığı) ve (geçip gittiği) zaman; bunu el-Cevherî ve Zemahşerî nakletmiştir.

( **وصَمَى الصَّيْدُ يَصْمِي** ), **رَمَى**’nın haddi üzere; (yerinde öldüğü) zaman; Sıhâh’ta: ve sen onu görürken.

(ve) صَمَى (iş, falana) **يَصْمِيه**: (ona indi/başına geldi); bunu Leys nakletti; ve İmrân b. Hattân’dan inşad etti:

وقاضِي المَوْت يعْلمُ ما عليه
إذا ما متُّ منه ما **صَمَانِي**

yani: bana ne indi/başına geldi.

(ve) denilir: ( **ما صَماكَ عليه** ): yani (seni ona ne sevk etti/taşıdı).

( **وانْصَمَى عليه**: dökülüp boşandı); el-Cevherî Cerîr’den inşad etti:

إنِّي **انْصَمَيْتُ** من السَّماءِ عليكُمُ
حتى اخْتَطَفْتُكَ يا فرزْدَقُ من عَلوفي

el-Muhkem’de: **انْصَمَى عليه**: saldırdı ve ona doğru yönelip geldi; Ezherî, **يَنْصَمِي** doğanın saldırıp atıldığı zaman olduğu gibi, diye ziyade etti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الصَّمَيانُ** erkeklerden: yaşça şiddetli, çene altından kayışlı (kimsedir); yahut insanlara eziyetle **يَنْصمِي** eden kimsedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: O, âsîye karşı cüretkârdır.

**وأَصْمَتِ القَوْسُ الرّميةَ**: onu geçirdi/ulaştırdı; ve ondan:

كالقَوْسِ **تصمي** الرّمايا وهي مِرْنان

ve **صامَى** ölümünü ve **أَصْمَاها**: onu tattı.

İbn Büzurc dedi: denilir: o işten, işe abanıp da ondan bir şey kesip koparmadığı zaman, onun için **صَمْياءَ** da yoktur **عَمْياء** da.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَمَى
1 صَمَى ذ , (K,) aor. يَصْمِى, (TK,) inf. n. صَمَيَانٌ, He (a man, TK) hastened, made haste, sped, or went quickly; (K, TA;) and was light, active, or agile; this is said by Aboo-Is-hلk [i. e. Zj] to be the primary signification; (TA;) as also ↓ اصمى. (K.) ― -b2- And صَمَيَانٌ, (S, M, K,) likewise an inf. n. of which the verb is صَمَى, aor. as above, said of a man, (TK,) signifies [also] The act of escaping, or getting loose or at liberty, syn. تَفَلُّتٌ, (M, and so in some copies of the S, in other copies of the S and in the K تَقَلُّبٌ, [but the latter I regard as a mistake, and so it is said to be in the TK,]) and leaping. (S, M, K.) ― -b3- صَمَى, aor. as above, (S, Msb, K,) inf. n. صَمْىٌ, (Msb,) said of an animal that is an object of the chase, means He died (S, Msb, K) in one's sight, (S, Msb,) or on the spot. (K.) -A2- صَمَاهُ الأَمْرُ, (Lth, K,) aor. as above, (TA,) The thing, or event, betided him, or befell him. (Lth, K.) ― -b2- And مَاصَمَاكَ عَلَيْهِ What incited, urged, induced, or made, thee to do it? (K, TA.)

صامى مَنِيَّتَهُ
3 صامى مَنِيَّتَهُ ذ He tasted, or experienced, his destiny, or death; as also ↓ اصماها. (M.)

4 أَصْمَيَ see 1, first sentence. ― -b2- اصمى عَلَى لِجَامِهِ, said of a horse, He champed his bit, (S, M, K,) and went away, or along. (S, M.) -A2- اصمى الصَّيْدَ He shot the chase, or game, in such a manner that it died (S, Mgh, Msb, K) in his sight, (S, Msb,) before him, (Mgh, Msb,) quickly, (Mgh,) or on the spot: (K:) accord. to Az, he killed it by means of his dog, in his sight; but it applies also to the case of killing with an arrow: (Msb, TA:) أَنْمَى is said when the chase, or game, goes out of one's sight (Mgh, Msb) after having been [seized by the dog or] hit [by the arrow], (Mgh,) and then dies, (Mgh, Msb,) so that one knows not whether it died by his dog or his arrow or by some accident. (Msb.) It is said in a trad., كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ [Eat thou what thou hast pursued, or shot, so that it has died in thy sight, and leave what thou hast pursued, or shot, in the case of its dying out of thy sight]. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- And اصمى الرَّمِيَّةَ He transpierced the animal that he shot at, or shot. (M.) And اصمت القَوْسُ الرَّمِيَّةَ The bow sent its arrow through the animal shot. (TA.) ― -b3- See also 3.

انصمى عَلَيْهِ
7 انصمى عَلَيْهِ ذ He darted down, or rushed, (اِنْصَبَّ, S, K, or اِنْقَضَّ, M, [both meaning the same,]) upon him, (S, M, K,) and advanced towards him (M,) to which Az adds, like as the hawk, or falcon, darts down (يَنْصَمِى, i. e. يَنْقَضُّ). (TA.)

صَمَيَانٌ
صَمَيَانٌ ذ [an inf. n. used as] an epithet applied to a man, (S, M, A, &c.,) Quick, or swift: (Har p. 93: [see 1, first sentence:]) courageous; (S, M, K;) earnest, not making a false show of bravery, in the charge, or assault: (M, K:) and strong, and mature in age: (M, TA:) or the same word, (accord. to the TA,) or ↓ صِمِيَّانٌ, (so in this sense accord. to a copy of the M,) one who rushes (يَنْصَمِى) upon men injuriously: (M, TA:) accord. to the T, one who seizes upon men unjustly: accord. to IAar, daring in acts of disobedience: accord. to Z, applied to a man, it signifies تِمْضَآءٌ عَلَى الأُمُورِ [i. e. one who executes, performs, or accomplishes, affairs with energy; or who keeps, or applies himself, thereto with much constancy or perseverance: تِمْضَآءٌ being an intensive epithet, like تِكْلَامٌ and تِلْقَامٌ &c.]: (TA:) the pl. of صَمَيَانٌ is صِمْيَانٌ. (Kr, M, TA.)

صِمِيَّانٌ
صِمِيَّانٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

صَمَى
1 **صَمَى** ذ , (K,) muzâri‘i **يَصْمِى**, (TK,) mastarı **صَمَيَانٌ**, O (bir adam, TK) acele etti, acele yaptı, süratlendi, yahut çabuk gitti; (K, TA;) ve hafif, faal, yahut çevik oldu; bunun, Aboo-Is-hلk [yani Zj] tarafından aslî anlam olduğu söylenir; (TA;) yine ↓ **اصمى** da böyledir. (K.) ― -b2- Ve **صَمَيَانٌ**, (S, M, K,) aynı şekilde, fiili **صَمَى** olan bir mastardır, muzâri‘i yukarıdaki gibi, bir adam hakkında söylendiğinde, (TK,) [ayrıca] kaçmanın, yahut kurtulup serbest kalmanın fiili, eş anlamlısı **تَفَلُّتٌ**, (M, ve S’nin bazı nüshalarında da böyledir, S’nin diğer nüshalarında ve K’da **تَقَلُّبٌ**, [fakat ben ikincisini hata sayarım, ve TK’da da böyle olduğu söylenir,]) ve sıçrama demektir. (S, M, K.) ― -b3- **صَمَى**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S, Msb, K,) mastarı **صَمْىٌ**, (Msb,) avın hedefi olan bir hayvan hakkında söylendiğinde, O öldü (S, Msb, K) kişinin gözü önünde, (S, Msb,) yahut olduğu yerde. (K.) -A2- **صَمَاهُ الأَمْرُ**, (Lth, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) Şey, yahut olay, ona vâki oldu, yahut onun başına geldi. (Lth, K.) ― -b2- Ve **مَاصَمَاكَ عَلَيْهِ** Seni onu yapmaya ne sevk etti, ne dürttü, ne yöneltti, yahut ne yaptırdı? (K, TA.)

صامى مَنِيَّتَهُ
3 **صامى مَنِيَّتَهُ** ذ O, kaderini, yahut ölümünü tattı, yahut tecrübe etti; yine ↓ **اصماها** da böyledir. (M.)

4 **أَصْمَيَ**: bk. 1, ilk cümle. ― -b2- **اصمى عَلَى لِجَامِهِ**, bir at hakkında söylendiğinde, O gemini çiğnedi, (S, M, K,) ve uzaklaştı, yahut yürüyüp gitti. (S, M.) -A2- **اصمى الصَّيْدَ** O, avı öyle bir tarzda vurdu ki o öldü (S, Mgh, Msb, K) onun gözü önünde, (S, Msb,) onun önünde, (Mgh, Msb,) çabucak, (Mgh,) yahut olduğu yerde: (K:) Az’a göre, onu köpeği vasıtasıyla, onun gözü önünde öldürdü; fakat ok ile öldürme hâline de uygulanır: (Msb, TA:) **أَنْمَى**, avın, yahut av hayvanının, [köpek tarafından yakalanmış yahut] [ok ile] vurulmuş olduktan sonra, (Mgh,) kişinin gözünden kaybolması (Mgh, Msb) ve sonra ölmesi, (Mgh, Msb,) öyle ki onun köpeğiyle mi yoksa oku ile mi yahut bir kaza ile mi öldüğünü bilmemesi durumunda söylenir. (Msb.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **كُلْ مَا أَصْمَيْتَ وَدَعْ مَا أَنْمَيْتَ** [Gözü önünde ölmüş olacak şekilde takip ettiğin yahut vurduğunu ye; gözü önünden kaybolarak ölen durumda takip ettiğin yahut vurduğunu bırak]. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- Ve **اصمى الرَّمِيَّةَ** O, hedef aldığı yahut vurduğu hayvanı delip geçti. (M.) Ve **اصمت القَوْسُ الرَّمِيَّةَ** Yay, okunu vurulan hayvanın içinden geçirip gönderdi. (TA.) ― -b3- Ayrıca bk. 3.

انصمى عَلَيْهِ
7 **انصمى عَلَيْهِ** ذ O, onun üzerine atıldı, yahut hücum etti, (**اِنْصَبَّ**, S, K, yahut **اِنْقَضَّ**, M, [ikisi de aynı anlama gelir,]) onun üzerine, (S, M, K,) ve ona doğru ilerledi (M,) buna Az şunu ekler: doğanın, yahut şahinin, aşağı atılması gibi (**يَنْصَمِى**, yani **يَنْقَضُّ**). (TA.)

صَمَيَانٌ
**صَمَيَانٌ** ذ [mastardan olup] bir adama sıfat olarak kullanılan, (S, M, A, vb.,) Çabuk, yahut süratli: (Har s. 93: [bk. 1, ilk cümle:]) cesur; (S, M, K;) hücumda, yahut saldırıda, ciddî, yiğitlikte sahte gösteriş yapmayan: (M, K:) ve güçlü, ve yaşça olgun: (M, TA:) yahut aynı kelime, (TA’ya göre,) yahut ↓ **صِمِيَّانٌ**, (bu anlamda M’nin bir nüshasına göre böyle,) insanlara zarar vererek üzerlerine atılan (**يَنْصَمِى**) kimse: (M, TA:) T’ye göre, insanları haksız yere yakalayıp ele geçiren kimse: IAar’a göre, isyankârlık fiillerinde cüretkâr: Z’ye göre, bir adama uygulandığında, **تِمْضَآءٌ عَلَى الأُمُورِ** [yani işleri enerjiyle icra eden, yerine getiren, yahut tamamlayan; yahut buna çok sebatla devam eden yahut kendini buna veren: **تِمْضَآءٌ** ise **تِكْلَامٌ** ve **تِلْقَامٌ** vb. gibi mübalağa sıfatıdır]: (TA:) **صَمَيَانٌ**’ın çoğulu **صِمْيَانٌ**’dır. (Kr, M, TA.)

صِمِيَّانٌ
**صِمِيَّانٌ** ذ : bk. bir önceki paragraf.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَمَى
صَمَى I ( n. ac. صَمَيَاْن 36 ),
a.  Made haste, sped or rushed along.

b.  [ acc. &  'Ala ], Urged, induced to.

c.  Befell, betided.

أَصْمَيَ
أَصْمَيَ IV ,
a.  Killed on the spot ( game: hunter ).

b.  see I (a) .

اِنْصَمَيَ
اِنْصَمَيَ VII
a.  [ Ala ], Threw himself upon, darted upon.

صَمَيَاْن
صَمَيَاْن 36 ,
a.  Impetuous, dashing, headlong.

##### Türkçe

صَمَى
**صَمَى** I ( n. ac. **صَمَيَاْن** 36 ),
a. Acele etti, hızlandı veya koşup gitti.

b. [ acc. & 'Ala ], (birini) (bir şeye) sevk etti, (bir şeye) yöneltti.

c. (Bir şeyin başına) geldi, vuku buldu.

أَصْمَيَ
**أَصْمَيَ** IV ,
a. Olduğu yerde öldürdü (av: avcı).

b. I (a)’ya bak.

اِنْصَمَيَ
**اِنْصَمَيَ** VII
a. [ Ala ], (bir şeyin) üzerine kendini attı, (bir şeyin) üzerine atıldı.

صَمَيَاْن
**صَمَيَاْن** 36 ,
a. Atılgan, hamleci, başıboşça (kendini atan).
