# صم (ص-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والميم
صم ، مص : مستعملان .
صم : قال الليث : الصَّمَمُ في الأذن ذَهابُ سَمْعِها . وفي القَناةِ : اكتنازُ جَوْفها . وفي الحَجَر : صَلاَبَتُه ، وفي الأمر : شِدَّتُه .
ويقال : أُذُنٌ صَمَّاءُ ، وحَجَرٌ أصَمُّ ، وفِتْنَةٌ صَمَّاء .
وقال اللَّهُ جلّ وعَزّ في صفة الكافرين : ( صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ ) ( البقرة : 171 ) ، يقول القائل : جَعلَهم اللَّهُ صُمّاً وهم يَسْمعون ، وبُكْماً وهم ناطِقون ،
وعُمْياً وهم يُبْصِرون ؟ والجواب في ذلك : أنَّ سَمْعَهم لمّا لم يَنفعْهم لأنَّهم لم يَعُوا به ما سَمعوا ، وبَصَرهم لما لم يُجْدِ عليهم لأنهم لم يَعْتَبِرُوا بما عايَنوه من قُدْرة الله تعالى وخَلْقِه الدَّالِّ على أنَّه واحد لا شريكَ له ، ونُطقَهم لما لم يُغْنِ عنهم شيئاً إذْ لم يُؤمنوا به إيماناً يَنْفَعهم ، كانوا بمنزلة مَنْ لا يَسْمَع ولا يُبْصِر ولا يَعِي ، ونحوٌ من قول الشاعر :
أصَمُّ عمّا ساءَه سَمِيعُ
يقول : يتصامَم عمّا يَسوءُه ، وإن سَمِعه فكان كأنه لم يسمعه ، فهو سميع ذُو سَمْع ، أصَمُّ في تَغَابِيه عمّا أُريدَ به . وجمعُ الأصَم : صُمٌّ وصُمَّانٌ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ من أمثالهم : صَمِّي صَمَامِ . ويقال : صَمِّي ابْنَةَ الجَبَل ، يضرب مَثَلاً للداهية الشديدة ، كأنَّه قيل لها : اخْرَسِي يا داهية .
وكذلك يقال للحيّة التي لا تجيب الرَّاقيَ : صَمّاء ، لأنّ الرُّقَى لا تَنْفَعُها . والعَرَبُ تقول : أصَمّ اللَّهُ صَدَى فلان ، أي : أهْلَكَهُ الله . والصّدَى : الصوتُ الّذي يَرُدُّهُ الجَبَلُ إذا رَفعَ فيه الإنسانُ صوتَهُ ، وقال امرؤ القيس :
صَمَّ صَداها وعَفَا رَسْمُهَا
واسْتَعْجَمَتْ عن مَنْطِق السائِل
ومنه قولُهم : صَمِّي ابْنَة الجَبَل ، مهما يُقَلْ تَقُلْ ، يريدون بابنةَ الجبَل : الصّدى .
والعَرَبُ تقول للحرب إذا اشتدَّتْ وسُفِكَ فيها الدِّماء الكثيرةُ : صَمَّتْ حَصَاةٌ بدَمٍ ، يريدون أنّ الدِّماء لما سُفكَتْ وكثُرَتْ اسْتَنْقَعَتْ في المَعركة ، فلو وقعتْ حَصاةٌ على الأرض لم يُسمع لها صوتٌ ، لأنَّها لا تقعُ إلاَّ في نجيع .
ويقال للدَّاهية الشديدة : صَمَّاءُ وصَمَامِ ، وقال العجَّاج :
صَمَّاءُ لا يبْرِئها من الصَّمَمْ
حوادثُ الدهرِ ولا طُولُ القِدَمْ
ويقال للنَّذير إذا أَنْذَرَ قوماً من بَعِيدٍ وأَلْمَعَ لهم بثَوْبه : لمعَ بهمْ لَمْعَ الأصَمّ ، وإن بالَغَ يَظنّ أنّه مقصّر ، وذلك أنه لما كثر إلماعُه بثوبه كان كأنهُ لا يسمعُ الجوابَ ، فهو يُديمُ اللمعَ ، ومن ذلك قول بشر :
أشار بهم لمع الأصمِّ فأقبلوا
عرانين لا يأتيه للنصر مُجلِبُ
أي : لا يأتيه مُعينٌ من غير قومه ، وإذا كان المعينُ من قومه لم يكن مُجلباً . ويقال : ضربه ضربَ الأصمّ : إذا تابعَ الضربَ وبالغ فيه ، وذلك أنَّ الأصمَّ وإن بالغ يظن أنه مقصِّر فلا يُقلع ، وقال الشاعر :
فأبْلِغْ بَني أسَدٍ آيةً
إضا جِئتَ سَيِّدَهُمْ والمَسُودَا
فأُوصيكُمْ بطِعَانِ الكُماةِ
فقد تَعلمون بأنْ لا خُلودَا
وضَرْبِ الجماجِمِ ضربَ الأصَمّ
حَنْظَلَ شابةَ يَجْنِي هَبِيدَا
ويقال : دعاهُ دعوةَ الأصمّ : إذا بالغ في النّدَاء . وقال الراجزُ يصف فَلاَةً :
يُدْعَى بها القومُ دُعاءَ الصُّمّانْ
وهذه الأمثال التي مرّتْ في هذا الباب مسموعة من العرب وأهل اللغة المعروفين ، وهي صحيحة وإن لم أعزها إلى الرواة .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ : الصِّمَّةُ : الشُّجاع ، وجمعه صِمَم .
وقال الليث : الصِّمَّةُ من أسْمَاءِ الأسد . قال : والصَّمِيمُ : هُوَ الْعَظْمُ الذي به قِوَامُ العُضْو مثلُ صَمِيمِ الوَظيف ، وصَمِيم الرأس ، وبه يقال للرجل : فُلانٌ مِنْ صَمِيمِ قومه : إذا كان من خالِصهم ، وأنشد الكسائيّ :
بمَصْرَعِنَا النُّعْمانَ يَوْمَ تَأَلَّبتْ
علينا تميمٌ من شَظًى وصَمِيمِ
ويقال للضارب بالسّيف إذا أصابَ العظم فأَنفَذَ الضَّريبةَ : قد صَمَّمَ فهو مصمِّم ، فإذا أصاب المَفْصِل فهو مُطَبِّق ، وأنشد أبو عُبَيْد :
يُصَمِّمُ أَحياناً وَحِيناً يُطَبِّقُ
أراد أنَّه يَضْرِبُ مرّة صميمَ العَظْم ، ومرة يُصِيب المَفْصِل .
ويقال للَّذِي يَشُدُّ على القوم ولا ينْثَنِي عنهم : قد صَمَّم تَصْميماً . وصَمَّمَ الحيَّة في نَهْشِهِ : إذا نَيّبَ ، وقال المتلمِّس :
فأَطْرَقَ إِطراقَ الشُّجاعِ ولو يرى
مَسَاغاً لِنَاباهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّما
هكذا أَنشدَه الفَرَّاء ( لناباه ) على اللغة القَدِيمة لبعض العرب .
أبو عُبَيْدة : من صفات الخَيْل : الصَّمَمُ ، والأنثى صَمَمّة ، وهو الشديد الأَسْرِ المَعْصوبُ الذي ليس في خلقه انتشار .
وقال الجَعديّ :
وغارةٍ تَقطَع الفَيافِيَ قد
حارَبْتُ فيها بِصِلْدِمٍ صَمَمِ
ويقال لصِمام القارورة : صِمّة .
وقال ابن السكيت : الصْمُّ : مصدرُ صَمَتُ القارورةَ أَصُمُّها صَمّاً : إذا سددتَ رأسها ويقال : قد صَمَّه بالعَصا يصُمُّه صَمّاً : إذا ضَرَبه بها ، وقد صَمَّه بحَجَر والصمم في الأذن .
وقال ابن الأعْرابيّ : صُمَّ : إذا ضُرب ضَرْباً شديداً .
وقال الأصمعي في قول ابن أحمر :
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلتِي تَحَجَّى
بآخِرِنا وتَنْسَى أَوَّلِينَا
قال : أصمّ دعاءُها ، أي : وافَق قوماً صُمّاً لا يَسمعون عَذْلَها . ويقال : ناديْته فأصْمَمْتُه ، أي : صادفتُه أصَمّ .
أبو عُبَيد : الصِّمْصِم : الغَليظُ من الرجال .
قال : وقال الأصمعي : الصِّمْصِمة والزِّمْزِمَة : الجماعةُ من الناس .
وقال النضر : الصِّمْصِمة : الأكمَةُ الغليظة التي كادت حجارتُها أن تكون منتصِبة .
وقال شَمِر : قال الأصمعي : الصَّمّان : أرضٌ غليظة دون الجَبَل .
قلتُ : وقد شَتَوْتُ الصَّمانَ ورياضها شَتوَتَين ، وهي أرضٌ فيها غِلَظ وارتفاع ، قيعان واسعةٌ وخَبَارَى تُنْبِت السِّدْرَ عَذِية ، ورِياضٌ مُعْشِبة ، وإذا أَخصبت الصَّمانُ رَتَعت العربُ جمْعاء .
وكانت الصَّمانُ في قديم الدهر لبني حَنْظَلة ، والحَزْن لبني يَرْبوع والدَّهْناءُ لجماعاتهم . والصَّمان مُتاخِم للدَّهْناء .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : الصَّمْصامةُ : السيفُ الصارمُ الذي لا يَنثَني . قال : والمصمِّمُ من السُّيوف : الذي يَمُرّ في العظام .
وقال الليث : الصِّمْصامة : اسمٌ للسيف القاطع ، وللأَسَد . قال : ويقال : إن أوّل من سَمَّى سيفَهُ صَمْصامة : عمرُو بن معدِي كَرِبَ حين وهبَه فقال :
خليلٌ لَم أخُنْه ولم يَخُنِّي
على الصَّمصامة السَّيفِ السَّلامُ
قال : ومن العرب من يَجعل صَمصامة معرفةً فلا يَصْرِفه إذا سَمَّى به سَيْفاً بعَيْنه ؛ كقول القائل :
تَصميمَ صَمصامةَ حينَ صَمَّمَا
قال : وصوتٌ مُصِمٌّ ، يُصِمُّ الصِّماخ . وصَمِيمُ القَيْظ : أشدُّه حَرّاً . وصَمِيمُ الشِّتاء . أشَدُّه بَرْداً .
قال : ويقال : صَمَامِ صَمَامِ ، يُحمَل على معنَييْن : على معنى تصامُّوا واسكُتوا ، وعلى معنى احمِلُوا على العَدُو .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الصَمْصَم : البخيلُ النهايةُ في البخل .
شمِر عن أبي بخَيْم قال : الصَّمَّاءُ من النُّوق اللاقح ، إبِل صُمّ .
وقال المعْلُوط القُريْعيّ :
وكأن أوابيها وصُمّ مخاضها
وشافعة أم الفصال رفُود
أظنه : وشافعها وإبلٌ صُمٌّ .
مص : قال ابن السكيت : مَصِصْتُ الرّمّان أمَصُّه قال : ومضِضْتُ من ذلك الأمر مِثله .
قلتُ : ومن العَرَب من يقول : مَصَصْتُ أَمُصّ ؛ والفصيح الجيد مَصِصْتُ بالكسر أَمَص .
وقال الليث : يقال : مَصِصْتُه وامتصَصْتُه ، والمَصُّ في مُهْلَةٍ ومُصاصَتُه : ما امتصصتَ منه .
وقال الأصمعي : يقال : مَصمَص إناءَه إذا
جعل فيه الماءَ وحرّكه ، وكذلك مَضْمَضَه .
وقال اللّحياني وأبو سَعيد : إذا غَسَلَه .
ورَوى بعضُ التابعين أنه قال : أُمِرْنا أن نُمَصْمِص من اللَّبَن وألاَّ نُمَصْمِص من التَّمْرَ .
قال أبو عُبَيد : المَصمَصة بطرَف اللِّسان وهو دون المَضْمَضَة . والمضمضةُ بالفم كلِّه ، وفرق ما بينهما شبيه بالفرق ما بين القبضة والقبصة .
وفي حديثٍ مرفوع : ( القتلُ في سبيل الله مُمَصْمِصَة ) ، المعنى : أن الشهادة في سبيل الله مطهِّرة للشهيد من ذنوبه ، ماحيةٌ خطاياه ، كما يُمَصْمَصُ الإناء بالماء إذا رُقرق فيه وحُرِّك حتى يطهر ، وأصله من المَوْص ، وهو الغسيلُ .
قلتُ : والمصاصُ : نَبْت له قُشورٌ كثيرةٌ يابسةٌ ، ويقال له : المُصّاخ ، وهو الثُّدّاء ، وهو ثَقُوبٌ جيّد ، وأهل هَراةَ يسمّونه دِليزَاد .
ويقال : فلانٌ من مُصاص قومه ، أي : من خالِصهم .
وقال رُؤبة :
أُلاكَ يَحْمُون المُصاصَ المَحْضَنا
وقال الليث : مُصاصُ القوم : أَصْلُ مَنبِتهم وأفضل سِطِتْهم .
قال : والماصّةُ : داءٌ يأخذ الصبيَّ ، وهي شَعَرات تَنْبُت على سَناسنِ القَفَار فلا يَنْجَع فيه طعامٌ ولا شرابٌ حتى تُنتَف من أصولها . ومَصّانّ ومَصّانّة : شَتْمُ للرجل يعيَّر برَضع الغَنَم من أخْلافها بفيه .
وقال أبو عُبَيد : يقال : رجلٌ مَصّانٌ ومَلْحانٌ ومَكّانٌ ، كلُّ هذا من المَصّ ، يَعنُون أنه يَرضع الغنم من اللّؤم ، لا يَجتلبها فيُسمع صوتُ الحلب ولهذا قيل : لئيم راضع .
وقال ابن السكّيت : قل يا مَصّانُ ، وللأنثى يا مَصّانة ، ولا تقل يا ماصَّان .
وفي حديث مرفوع : ( لا تُحرِّم المَصَّةُ ولا المَصَّتان ولا الرَّضْعةُ ولا الرَّضْعتان ، ولا الإملاجةُ ولا الإملاجَتان .
ويقال : أمصَّ فلانٌ فلاناً : إذا شَتَمه بالمَصَّان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَصُوص : الناقة القَمِئة .
وقال أبو زيد : المَصوصَةُ من النساء : المهزولة من داءٍ قد خامَرَها ؛ رواه ابن السكّيت عنه .
أبو عُبَيدة : من الخَيل الوَرْدُ المُصَامِصُ وهو الذي يستقري سراتَه جُدةٌ سَوْداء ليست بحالكة ، ولونُها لونُ السواد ، وهو وَرْدُ الجَنْبَيْنِ وصفقتي العنق والجِرانِ والمَرَاقّ ، ويعلو أَوظِفَته سوادٌ ليس بحالكٍ ، والأنثى مُصَامِصة .
وقال غيره : كُمَيْتٌ مُصامِص ، أي :
خالص الكُمْتة قال : والمُصامِص : الخالصُ من كلّ شيء . وإنه لمُصامِصٌ في قومه : إذا كان زاكِيَ الحَسَب خالصاً فيهم .
وقال الليث : فَرسٌ مُصامِصٌ : شديدُ تركيب العظام والمفاصلُ . وكذلك المُصمِّص وثغرُ المصِّيصة معروفة بتشديد الصاد الأولى ، والله أعلم .

##### Türkçe

**الصاد** ve **الميم** bâbı

**صم** , **مص** : ikisi de kullanılandır.

**صم** : Leys dedi: Kulakta **الصَّمَمُ**: işitmesinin gitmesidir. **القَناةِ**’de: iç boşluğunun dolup sıkışmasıdır. Taşta: onun katılığıdır; işte: onun şiddetidir.

Ve denilir: **أُذُنٌ صَمَّاءُ**; ve **حَجَرٌ أصَمُّ**; ve **فِتْنَةٌ صَمَّاء**.

Ve Allah جلّ وعزّ kâfirlerin sıfatında dedi: ( **صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ** ) (Bakara: 171); söyleyen der ki: Allah onları sağır kıldı, hâlbuki işitiyorlar; ve dilsiz, hâlbuki konuşanlar; ve kör, hâlbuki görüyorlar? Bunun cevabı şundadır: İşitmeleri, işittiklerini onunla idrak etmedikleri için kendilerine fayda vermeyince; görmeleri, Allah تعالى’nın kudretinden ve yaratışından, O’nun bir olduğuna, ortağı olmadığına delâlet eden şeylerden gördükleriyle ibret almadıkları için kendilerine yarar sağlamayınca; konuşmaları da, kendilerine fayda verecek bir imanla ona iman etmedikleri için onlardan hiçbir şeyi gidermeyince; işitmeyen, görmeyen ve idrak etmeyen kimse menzilesinde oldular. Şairin sözünden buna benzer:

أصَمُّ عمّا ساءَه سَمِيعُ

Der ki: kendisini kötüleyecek şeyden sağırlaşır; onu işitse de sanki işitmemiş gibi olur; o, işitme sahibi işitendir; kendisiyle murad edilenden gaflete vurmasında sağırdır. **الأصَم**’ın cem‘i: **صُمٌّ** ve **صُمَّانٌ**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den, onların mesellerinden: **صَمِّي صَمَامِ**. Ve denilir: **صَمِّي ابْنَةَ الجَبَل**; şiddetli musibet için mesel vurulur; sanki ona “Sus ey musibet!” denilmiş gibidir.

Ve aynı şekilde, okuyanın (rukye yapanın) kendisine cevap vermediği yılana **صَمّاء** denilir; çünkü rukyeler ona fayda vermez. Ve Araplar der: **أصَمّ اللَّهُ صَدَى فلان**; yani: Allah onu helâk etti. Ve **الصّدَى**: insan sesini yükselttiğinde dağın geri çevirdiği sestir. İmru’ul-Kays dedi:

صَمَّ صَداها وعَفَا رَسْمُهَا
واسْتَعْجَمَتْ عن مَنْطِق السائِل

Ve bundan onların sözü: **صَمِّي ابْنَة الجَبَل**; ne denilirse desin, o der; dağın kızıyla murad ettikleri: **الصّدى**’dır.

Ve Araplar, savaş şiddetlendiğinde ve onda çok kan döküldüğünde, savaşa derler: **صَمَّتْ حَصَاةٌ بدَمٍ**; murad ederler ki: kanlar dökülüp çoğalınca muharebede göllenmiştir; öyle ki bir çakıl taşının yere düşmesi hâlinde ona ses işitilmez; çünkü ancak pıhtılaşmış kana düşer.

Ve şiddetli musibete **صَمَّاءُ** ve **صَمَامِ** denilir. ‘Accâc dedi:

صَمَّاءُ لا يبْرِئها من الصَّمَمْ
حوادثُ الدهرِ ولا طُولُ القِدَمْ

Ve bir uyarıcı, uzaktan bir kavmi uyardığında ve elbisesiyle onlara işaret ettiğinde denilir: **لمعَ بهمْ لَمْعَ الأصَمّ**; aşırıya gitse de kendisinin eksik kaldığını zanneder; bu, elbisesiyle işaret etmesi çoğalınca sanki cevabı işitmiyor gibidir; o da işareti sürdürür. Bundan Bişr’in sözü:

أشار بهم لمع الأصمِّ فأقبلوا
عرانين لا يأتيه للنصر مُجلِبُ

Yani: ona, kavminden başkasından bir yardımcı gelmez; yardımcı kavminden olursa **مُجلباً** olmaz. Ve denilir: onu **ضربَ الأصمّ** gibi dövdü: dövmeyi peş peşe getirip onda aşırıya gittiğinde; çünkü **الأصمّ** aşırıya gitse de kendisinin eksik kaldığını zanneder, bu yüzden vazgeçmez. Şair dedi:

فأبْلِغْ بَني أسَدٍ آيةً
إضا جِئتَ سَيِّدَهُمْ والمَسُودَا
فأُوصيكُمْ بطِعَانِ الكُماةِ
فقد تَعلمون بأنْ لا خُلودَا
وضَرْبِ الجماجِمِ ضربَ الأصَمّ
حَنْظَلَ شابةَ يَجْنِي هَبِيدَا

Ve denilir: onu **دعوةَ الأصمّ** gibi çağırdı: nidada aşırıya gittiğinde. Râciz, bir çölü vasfederek dedi:

يُدْعَى بها القومُ دُعاءَ الصُّمّانْ

Bu bâbda geçen bu meseller, Araplardan ve bilinen dil ehlinden işitilmiştir; râvilere nispet etmesem de sahihtir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الصِّمَّةُ**: yiğit; cem‘i **صِمَم**.

Ve Leys dedi: **الصِّمَّةُ** aslanın isimlerindendir. Dedi: **الصَّمِيمُ**: uzvun ayakta durması kendisiyle olan kemiktir; **صَمِيمِ الوَظيف** gibi ve **صَمِيم الرأس**; bununla erkeğe denilir: **فُلانٌ مِنْ صَمِيمِ قومه**: onların hâlisinden olduğunda. Kisâî inşâd etti:

بمَصْرَعِنَا النُّعْمانَ يَوْمَ تَأَلَّبتْ
علينا تميمٌ من شَظًى وصَمِيمِ

Ve kılıçla vuran, kemiğe isabet edip darbeyi geçirirse denilir: **قد صَمَّمَ**; o **مصمِّم**’dir. Mafsale isabet ederse o **مُطَبِّق**’tir. Ebû Ubeyd inşâd etti:

يُصَمِّمُ أَحياناً وَحِيناً يُطَبِّقُ

Muradı: bir kere kemiğin **صميم**’ine vurur, bir kere de mafsale isabet eder.

Ve kavme yüklenip onlardan geri dönmeyene denilir: **قد صَمَّم تَصْميماً**. Ve yılanın ısırmasında **صَمَّمَ**: dişlediğinde. Mutalammis dedi:

فأَطْرَقَ إِطراقَ الشُّجاعِ ولو يرى
مَسَاغاً لِنَاباهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّما

Ferrâ’ onu, bazı Arapların eski dili üzere **( لناباه )** diye inşâd etti.

Ebû Ubeyde: Atların sıfatlarındandır: **الصَّمَمُ**; dişisi **صَمَمّة**; o, yaratılışında yayılma olmayan, bağlanmış, şiddetli esirli (sıkı bağlı) olandır.

C‘adî dedi:

وغارةٍ تَقطَع الفَيافِيَ قد
حارَبْتُ فيها بِصِلْدِمٍ صَمَمِ

Ve şişenin tıpasına **صِمّة** denilir.

İbn Sikkît dedi: **الصْمُّ**: **صَمَتُ القارورةَ أَصُمُّها صَمّاً**’ın masdarıdır: başını kapattığında. Ve denilir: onu sopayla **صَمَّه**; **يصُمُّه صَمّاً**: onunla vurduğunda. Ve onu taşla **صَمَّه**; ve kulakta **الصمم**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **صُمَّ**: şiddetli bir vuruşla vurulduğunda.

Asma‘î, İbn Ahmer’in sözünde dedi:

أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلتِي تَحَجَّى
بآخِرِنا وتَنْسَى أَوَّلِينَا

Dedi: onun çağrısı **أصمّ** oldu; yani: onu, onun azarlamasını işitmeyen sağır bir kavme rast geldi. Ve denilir: ona seslendim de onu **أصْمَمْتُ**; yani: onu sağır buldum.

Ebû Ubeyd: **الصِّمْصِم**: erkeklerden kalın (iri) olan.

Dedi: Asma‘î dedi: **الصِّمْصِمة** ve **الزِّمْزِمَة**: insanlardan topluluk.

Nadr dedi: **الصِّمْصِمة**: taşları neredeyse dikilmiş olacak kadar kalın tepeciktir.

Şemir dedi: Asma‘î dedi: **الصَّمّان**: dağın altında, kalın (sert) bir arazidir.

Ben dedim: **الصَّمان**’ı ve onun **رياض**’ını iki kış kışladım; o, içinde kalınlık ve yükselti bulunan bir arazidir; geniş çukurluklar ve **خَبَارَى** ki **السِّدْرَ**’ı tatlı suyla bitirir; ve otlu **رياض**; **الصَّمان** bereketlendiğinde Araplar topluca otlar.

Ve **الصَّمان**, eski zamanda Benî Hanzala’nındı; **الحَزْن** Benî Yerbû‘un, **الدَّهْناءُ** onların cemaatlerinindi. **الصَّمان**, **الدَّهْناء**’a bitişiktir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الصَّمْصامةُ**: bükülmeyen keskin kılıçtır. Dedi: Kılıçlardan **المصمِّم**: kemiklerde yürüyüp geçen.

Leys dedi: **الصِّمْصامة**: kesen kılıcın ve aslanın ismidir. Dedi: Denilir ki: kılıcına **صَمْصامة** adını ilk veren, onu hediye ettiğinde Amr b. Ma‘dî Kerib’dir; şöyle dedi:

خليلٌ لَم أخُنْه ولم يَخُنِّي
على الصَّمصامة السَّيفِ السَّلامُ

Dedi: Araplardan kimi **صَمصامة**’yı marife yapar da, bizzat bir kılıca isim verdiğinde onu tenvinle çekmez; söyleyenin sözü gibi:

تَصميمَ صَمصامةَ حينَ صَمَّمَا

Dedi: **صوتٌ مُصِمٌّ**: **الصِّماخ**’ı sağır eder. Ve **صَمِيمُ القَيْظ**: onun en şiddetli sıcağıdır. Ve **صَمِيمُ الشِّتاء**: onun en şiddetli soğuğudur.

Dedi: **صَمَامِ صَمَامِ** denilir; iki manaya hamledilir: “sağırlaşın ve susun” manasına; ve “düşmana yüklenin” manasına.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَمْصَم**: cimrilikte nihayet olan cimri.

Şemir, Ebû Buheym’den rivayet etti; dedi: **الصَّمَّاءُ** gebe develerdendir; **إبِل صُمّ**.

Ma‘lût el-Kuray‘î dedi:

وكأن أوابيها وصُمّ مخاضها
وشافعة أم الفصال رفُود

Zannederim: “ve onun **شافعها**’sı ve **إبلٌ صُمٌّ**”.

**مص** : İbn Sikkît dedi: **مَصِصْتُ الرّمّان أمَصُّه**. Dedi: ve **مضِضْتُ** de o işten bunun benzeridir.

Ben dedim: Araplardan kimi **مَصَصْتُ أَمُصّ** der; fasih iyi olan, kesre ile **مَصِصْتُ**; **أَمَص**.

Leys dedi: denilir: **مَصِصْتُه** ve **امتصَصْتُه**; ve **المَصُّ** bir yavaşlıkta (ağır ağır)dır; ve **مُصاصَتُه**: ondan emdiğin şeydir.

Asma‘î dedi: denilir: kabını **مَصمَص** etti: içine su koyup onu hareket ettirdiğinde; aynı şekilde **مَضْمَضَه**.

Lihyânî ve Ebû Sa‘îd dedi: onu yıkadığında.

Tâbiînden bazısı rivayet etti ki dedi: “Bize, sütten **نُمَصْمِص** etmemiz, hurmadan ise **نُمَصْمِص** etmememiz emredildi.”

Ebû Ubeyd dedi: **المَصمَصة** dilin ucuyladır; o, **المَضْمَضَة**’den aşağıdır. **المضمضة** ise bütün ağızladır. İkisi arasındaki fark, avuçlama ile tutam alma arasındaki farka benzer.

Merfû bir hadiste: ( **القتلُ في سبيل الله مُمَصْمِصَة** ); mana: Allah yolunda şehadet, şehidi günahlarından temizleyicidir, hatalarını silicidir; tıpkı kabın suyla **يُمَصْمَصُ** edilmesi gibi: içinde su çalkalanıp hareket ettirilince temizlenir. Aslı **المَوْص**’tandır; o, yıkamadır.

Ben dedim: **المصاصُ**: çok kuru kabukları olan bir bitkidir; ona **المُصّاخ** denilir; o, **الثُّدّاء**’dır; o, iyi bir **ثَقُوبٌ**’dur. Herat ehli ona **دِليزَاد** der.

Ve denilir: falan, kavminin **مُصاص**’ındandır; yani: onların hâlisindendir.

Rü’be dedi:

أُلاكَ يَحْمُون المُصاصَ المَحْضَنا

Leys dedi: **مُصاصُ القوم**: bitişlerinin aslı ve onların **سِطِتْ**’lerinin en faziletlisidir.

Dedi: **الماصّةُ**: çocuğu tutan bir hastalıktır; o, **سَناسنِ القَفَار** üzerinde biten kıllardır; köklerinden yolununcaya kadar onda ne yiyecek ne içecek fayda verir. Ve **مَصّانّ** ve **مَصّانّة**: erkeğe, ağzıyla koyunun memelerinden emmekle ayıplandığı için sövmedir.

Ebû Ubeyd dedi: denilir: **رجلٌ مَصّانٌ** ve **مَلْحانٌ** ve **مَكّانٌ**; bunun hepsi **المَصّ**tandır; murad ederler ki: alçaklıktan koyunu emer; onu getirip sağma sesi işittirmez; bunun için “lâim, emici” denilmiştir.

İbn Sikkît dedi: “**يا مَصّانُ** de; dişiye **يا مَصّانة**; **يا ماصَّان** deme.”

Merfû bir hadiste: ( **لا تُحرِّم المَصَّةُ ولا المَصَّتان ولا الرَّضْعةُ ولا الرَّضْعتان ، ولا الإملاجةُ ولا الإملاجَتان** ).

Ve denilir: falan, falana **أمصَّ** etti: ona **المَصَّان** ile sövdüğünde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَصُوص**: kötü huylu dişi deve.

Ebû Zeyd dedi: kadınlardan **المَصوصَةُ**: kendisine karışmış bir hastalıktan zayıflamış olan; İbn Sikkît onu ondan rivayet etti.

Ebû Ubeyde: atlardan **الوَرْدُ المُصَامِصُ**: sırtının ortasını, kapkara olmayan siyah bir çizginin kapladığıdır; rengi siyahın rengidir; o, iki yanın, boynun iki tarafının, **الجِرانِ**’ın ve **المَرَاقّ**’ın **وَرْد**’udur; ve onun **أَوظِفَته**’sinin üstüne kapkara olmayan bir siyahlık çıkar; dişisi **مُصَامِصة**.

Başkası dedi: **كُمَيْتٌ مُصامِص**; yani: hâlis **الكُمْتة**. Dedi: **المُصامِص**: her şeyin hâlisidir. Ve o, kavminde mutlaka **مُصامِصٌ**’dur: soyu temiz, içlerinde hâlis olduğunda.

Leys dedi: **فَرسٌ مُصامِصٌ**: kemiklerin sıkı terkibli olanı ve mafsallar. Aynı şekilde **المُصمِّص**. Ve **ثغرُ المصِّيصة** birincisi şeddeli **الصاد** ile bilinir; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)
(صع) الصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تفرُّق وحرَكة. يقال تصعصع القومُ، إذا تفرَّقوا. قال الخليل: يقال ذهبت الإبل صَعاصِعَ، أي فِرَقاً. ويقولون: صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع، وذلك إِذا حرّكتَه فتحرّك.
(صف) الصاد  والفاء  يدلُّ على أصلٍ واحدٍ، وهو استواءٌ في الشيء وتساوٍ بين شَيئين في المَقَرّ. من ذلك الصَّفُّ، يقال وقفَا صفَّاً، إِذا وَقَفَ كلُّ واحدٍ إلى جنْب صاحبه. واصطفَّ القومُ وتصافُّوا. والأصل في ذلك الصَّفْصَف، وهو المستوي من الأرض، فيقال للمَوقِف في الحرب إِذا اصطفَّ القومُ: مَصَفٌّ، والجمع المصافّ. والصَّفوف: النّاقة التي تَصُفُّ، أي تجمع بين مِحْلَبَين في حَلْبة. والصَّفُوفُ أيضاً: التي تصفُّ يدَيْها عند الحَلَب.
وممّا شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُتطَلَّب لـه في القياس وجهٌ، غيرَ أنَّا نكره القياسَ المتمَحَّل المستَكْرَه، وهذا الذي ذكرناه، فهو الصفيف، قال * قومٌ: هو القَديد. وقال آخرون: هو اللَّحم يُحْمَل في الأسفار طبيخاً أو شِواءً فلا يُنْضَجُ. قال:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) الصاد والكاف أصلٌ يدلُّ على تلاقِي شيئين بقوَّة وشِدَّة، حتَّى كأنَّ أحدَهما يضرِبُ الآخر. من ذلك قولهم: صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا. والصَّكَك: أن تَصْطَكَّ رُكبتا [الرَّجُل([2])]. [وصَكَّ البابَ([3])]: أغْلقه بعنفٍ وشِدَّة. ويقال بعير مُصَكَّكٌ([4])، إذا كان اللَّحمُ قد صُكَّ فيه صَكّاً. ورجلٌ مِصكٌّ: شديد. ويقال ذلك في الخَيل والحُمُر وغيرها.
وأمَّا قولُهم: "جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ([5])" فإِنَّما يُراد أنَّ الأعمى  يلقى مثلَهُ فيصطكّانِ، أي يصكُّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه. وذلك كلامٌ وضَعوه في الهاجرة وعند اشتداد الحرِّ خاصَّة.
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
(صم) الصاد والميم أصلٌ يدلُّ على تَضَامِّ الشِّيءِ وزوالِ الخرْق والسَّمّ. من ذلك الصَّمَم في الأُذن. يقال صَمِمْت، وأنت تَصَمُّ صَمَما. وربَّما قالوا صُمَّ بمعنى صَمّ. ويقال: أصممتُ الرَّجُلَ، إِذا وَجدته أصمَّ. قال ابنُ أحمر:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])والصَّمّاء: الدَّاهية، كأنَّه من الصَّمَم. أي هو أمرٌ لا فُرجَةَ له فيه. ومن ذلك اشتمالُ الصَّمّاء: أنْ تلتحفَ بثوبك ثم تُلقيَ الجانبَ الأيسر على الأيمن. والعرب تقول في تعظيم الأمر: "صَمِّي صَمَامِ". والأصل في ذلك قولهم: "صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ"، وذلك أنَّ الدِّماءَ تكثُر في الأرض عند الوغَى، حتَّى لو أُلْقِيَتْ حصاةٌ لم يُسْمَع لها وَقْع، وهو في قول امرئ القيس:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])يريد تعظيمَ ما وقع فيه وأُدِّيَ إِليه. وصِمام القارورة سمِّيَ بذلك لأنّه يسُدُّ الفُرْجَة. وقولهم: صَمَّم في الأمر، إِذا مضى فيه راكباً رأسَه، فهو من القياس الذي ذكرناه، كأنَّه لما أراد ذلك لم يسمع عَذْلَ عاذلٍ ولا نَهْيَ ناهٍٍ، فكأَنّهُ أَصمُّ.
واشتُقَّ منه السَّيف الصَّمصام والصَّمصامة. ومنه صَمَّم، إِذا عَضَّ في الشيء فأثبت أسنانه فيه. والصَّمَّانُ: أرضٌ. وقال بعضهم: كلُّ أرضٍ إلى جنبِ رَمْلة فهي صَمَّانةٌ.  وهذا صحيح؛ لأنَّ الرّمل فيه خَلَل، والصَّمَّانةُ ليست كذلك.
ومن الباب: الصِّمْصِم([10]): الرَّجلُ الغليظ، وسمِّي بذلك لما ذكرناه، كأنَّه ليست في لحمه فُرجة ولا خَرْق. وكذلك الأسد صِمَّةٌ، كأنَّه لا وصول إليه من وجه.
ومن الباب الصِّمصِمة: الجماعة، سمِّيت بذلك، كأنَّها اجتمعت حتى لا خلل فيها ولا خَرْق.
(صن) الصاد والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على إِباء وصَعَرٍ من كِبر. من ذلك الرّجلُ المُصِنُّ، قالوا: هو الرَّافعُ رأسَهُ لا يلتفت إلى أحدٍ. وقالوا: هو السَّاكت. وقالوا: هو الممتلئ غيظاً. قال الرَّاجز([11]):
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
أي أتأخُذُ إبلي لا يمنعُكَ زَجْرُ زاجر ولا تلتفت إلى أحد.
والأصل الآخر يدلُّ على خُبْث رائحة. من ذلك الصِّنُّ، و* هو بول الوَبْرِ، في قول جرير:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])ثم اشتق منه [الصُّنَان]: ذَفَر الإبط. فأمَّا قولُهم إنَّ أحدَ أيّام العَجُوز يقال لـه الصَّنُّ فهذا شيءٌ ما رأيتُ أحداً يَضبِطه ولا يعلم حقيقتَهُ، فلذلك لم أذكره.
(صه) الصاد والهاء كلمة تقال عند الإسكات، وهي صه([13])، ولا قياسَ لها.
(صي) الصاد والياء كلمة واحدة مُطَابَقة، وهي كلُّ شيءٍ  يُتَحَصَّنُ به. من ذلك تسميتُهم الحصونَ صَياصِيَ، ثمَّ شُبِّه بذلك ما يُحارِب ويتَحصَّن به الدِّيك [وسُمِّي] صيصِيَة، وكذلك قَرن الثور يسمَّى بذلك؛ لأنه يَتحصَّن ويُحارِب به.
(صأ) الصاد والهمزة كلمة واحدة. يقال صأصأ الجَرْوُ، إِذا حرَّك عينَيه ليفتحَهما. وفي حديث بعض التابعين([14]): "فقَّحْنا وصأصأتم". ويقال صأصأت النَّخْلة، إذا لم تقبل اللَّقاح.
(صب) الصاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو إراقة الشيء، وإليه ترجع فروعُ البابِ كلِّه.
من ذلك صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً. ويُحمَل على ذلك فيقال لِمَا انحدرَ من الأرض صَبَبٌ، وجمعه أصبابٌ، كأنَّه شيءٌ منصبٌّ في انحداره. وفي الحديث: "أنَّه كان صلى الله عليه وآله وسلم إِذا مشى فكأنَّما يمشي في صَبَب". وقال الراجز([15]):
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
والصُّبَّة: القِطعةُ من الخيل، كأنَّها تنصبُّ في الإِغارَةِ انصباباً، والقِطعةُ من الغَنَم أيضاً صُبَّة، لذلك المعنى. ويقال للحيَّات الأساودِ: الصُّبُّ، وذلك أنها إِذا أرادت النكْزَ انصبَّتْ على الملدوغ انصباباً. فأما الصَّبيب فيقال إِنه ماءُ ورق السِّمسِم، ويقال بل هو عُصارة الحِنّاء. وقال الشَّاعر([16])، وهو يدلُّ على صحّة القول الأوّل:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
وقال قومٌ: الصَّبيب: الدَّم الخالص، والعُصفُر المُخْلَص. والصُّبَابة: البقيَّة من الماء في الإناء. والصَّبَابة مِنْ صَبَّ إليه. ورجلٌ صَبٌّ، إِذا غَلبَه الهوى، وهو من انصباب القَلْب. ويقال تصبَّبَ الحرُّ: اشتدَّ، كأَنَّه شيء صُبَّ على الأرض صَبّا. وتصبصب([17]) الشَّيء: ذَهَبَ ومُحِقَ، كأنَّهُ صُبَّ صبّاً. ويقال تصابَبْتُ الإناء، إِذا شربتَ صُبَابَتَه. وكذلك تصابَبتُ الشّيء، إذا نِلتَه قليلاً. قال الشّمّاخ:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])(صت) الصاد والتاء أصلٌ يدلُّ على نِزاعٍ وخصومةٍ وافتراق، يقال للجَلَبَة الصَّتيت. وما زلتُ أُصَاتُّ فلاناً، أي أخاصِمُهُ. والصَّتُّ، فيما يقال: الصَّدْم. والصَّـتِيت: الفِرْقَة. ويقولون إِنَّ الصَّت الصَّدُّ.
(صح) الصاد والحاء أصل يدلُّ على البَراءَة من المرض والعَيب، وعلى الاستواءِ. من ذلك الصِّحَّة: ذَهاب السُّقْم، والبراءةُ من كلِّ عَيب. والصَّحِيح والصَّحَاح بمعنىً. والمُصِحُّ: الذي أهلُهُ وإبلُه صِحَاحٌ وأَصِحَّاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ"، أي الذي إبلُهُ صِحاحٌ. والصَّحْصح والصَّحصَحانُ والصَّحصَاحُ: المكان المستوِي.
(صخ) الصاد والخاء أصلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. من ذلك الصَّاخَّة يقال إِنَّها الصَّيحةُ تُصِمُّ الآذان. ويقال ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا([19]). ويقال صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير، إِذا طَعَن.
(صد) الصاد والدال معظمُ بابِهِ يَؤولُ إلى إِعراضٍ وعُدول. ويجيء بعد ذلك كلماتٌ تَشِذّ. فالصَّدُّ: الإعراض. يقال صَدَّ يصُدُّ، وهو مَيلٌ إلى أحد الجانبين. ثم تقول: صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر، إِذا عَدَلْتَه عنه. والصَُّدَّانِ: جانِبا الوادي، الواحد صَُدٌّ،  وهو القياس، لأنَّ الجانب مائلٌ لا محالة. ويقولون: إنّ الصَّدَدَ ما استَقْبَلَ([20]). يقال: هذه الدَّارُ على صَدَدِ هذه. ويقولون: الصَّدد: القُرب. والصُّدَّاد([21]): الطَّريق إلى الماء. والصَُّدُّ: الجبَل. وهذه الكلماتُ التي ذكرتُها فليست عندي أصلاً؛ لبُعدها عن القياس، وإنْ صحَّتْ فهي محمولةٌ *على الأصل.
ومما هو صحيحٌ وليس من هذا الباب، قولهم : صَدَّ يَصِدُّ، وذلك إِذا ضَجَّ. وقرأ قومٌ([22]): ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾  [الزخرف 57]، قالوا: يَضِجُّون. والصَّديد: الدَّم المختلِط بالقَيْح، يقال منه أَصَدَّ الجُرْح.
(صر) الصاد والراء أصولٌ: الأول قولهم صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً. وتلك الخِرقة صُرَّة. والذي تعرفه العربُ الصِّرَار، وهي خِرقةٌ تُشدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فَصِيلُها.  يقال صَرَّها صَرَّا. ومن الباب: الإِصرار: العَزْم على الشيء. وإنما جعلْناه من قياسِه لأن العَزْم على الشيء والإجماعَ عليه واحد وكذلك الإصرار: الثَبَات على الشيء.
ومن الباب: هذه يمين صِرِّي([23]) أي جدّ، إنا ثابتٌ عليها مُجمِع.
ومن الباب :الصَّرَّة، يقال للجماعة صَرَّةٌ. قال امرؤُ القَيس:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])ومن الباب: حافرٌ مصرورٌ، أي منقبضٌ. ومنه الصُّرْصُور، وهو القَطيع الضَّخْم من الإبل.
وأَمَّا الثاني، وهو من السُّمُو والارتفاع، فقولهم: صَرَّ الحمارُ أُذُنَه، إِذا أقامها. وأَصَرَّ إذا لم تذكر الأُذُن، وإن ذكرتَ الأُذُن قلتَ أَصَرَّ بأذنه. وأظنُّه نادراً. والأصل في هذا الصِّرَار، وهي أماكنُ مرتفعةٌ لا يكَادُ الماء يعلوها. فأما صِرَارٌ فهو اسمُ علَمٍ، وهو جَبَلٌ. قال:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])وأمَّا الثالث: فالبرد والحَرُّ، وهو الصِّرُّ. يقال أصاب النَّبتَ صِرٌّ، إذا أصابَه بردٌ يُضرُّ به. والصِّرُّ: صِرُّ الرّيح الباردة. وربما جعلوا في هذا الموضع الحَرَّ. قال قوم: الصَّارَّةُ شدة الحرِّ حرِّ الشمس. يقال قطع الحِمار صارَّتَه. إِذا شرِب شُرْباً كَسَرَ عطشَه. والصَّارَّة: العَطَش، وجمعها صَوَارُّ. والصَّرِيرة: العطش، والجمع صرائر. قال:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
وذكر أبو عبيدٍ: الصَّارّة العطش، والجمع صرائر. وهو غلط، والوجه ما ذكرنا.
وأما الرَّابع، فالصَّوت. من ذلك الصَّرَّة: شِدَّة الصِّياح. صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً، وصَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة. والصَّرَارِيُّ: الملاَّح، ويمكن أن يكون لرفعِه صوتَه.
ومما شذَّ عن هذه الأصول كلمتان، ولعلَّ لهما قياساً قد خَفِيَ علينا مكانُه فالأولى: الصّارَّة، وهي الحاجةُ. يقال لي قِبَلَ فلانٍ صَارَّةٌ، وجمعها صَوَارُّ، أي حاجة. والكلمةُ الأخرى  الصَّرورة، وهو الذي لم يحجُجْ، والذي لم يتزوَّج. ويقال الصَّرُورة: الذي يَدَعُ النكاح متبتِّلاً. وجاء في الحديث: "لا صَرْورة في الإسلام".
قال أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد([27]): "الأصل في الصَّرورة أنَّ الرجلَ  في الجاهلية كانَ إذا أحدَثَ حدَثاً فلجأ إلى الكعبة لم يُهَجْ، فكان إِذا لقِيَه وليُّ الدَّمِ بالحرَم قيل له: هو صرورة فلا تَهِجْه. فكثُر ذلك في كلامهم حتَّى جعلوا المتعبِّد الذي يجتنِب النِّساء وطِيبَ الطعام صَرورةً، وصروريَّاً. وذلك عَنَى النابغةُ بقوله:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])أي مُنْقَبضٍ عن النِّساء والطِّيب([29]). فلما جاء الله تعالى بالإسلام وأوجَبَ إِقامةَ الحدود بمكَّة وغيرِها سُمِّي الذي لم يحجَّ صَرورةً وصَرُوريّاً، خلافاً لأمر الجاهلية. كأنَّهم جَعلُوا أنَّ تَرْكَه الحجَّ في الإِسلام، كترك المتأَلِّهِ إِتيانَ النِّساء والتّنعّمَ في الجاهليَّة".
وهذا الذي ذكرناه في معنى الصَّرورة يحتمل أنَّه من الصِّرار، وهو الخِرقة التي تُشَدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فصيلها. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) التكملة من المجمل. وبين هاتين التكملتين في المجمل: "يقال منه صكك. والصكة: أشد الهاجرة".
([4]) في المجمل: "مِصَكّ"، وكلاهما صحيح، يقال : مصك ومصكوك ومصكك.
([5]) عُمَيّ، هنا: تصغير ترخيم للأعمى.
([6]) البيت للراعي، كما في معجم البلدان (لبن). وصدره في اللسان (صلل):
* سيكفيك الإله بمُسنَمات *
([7]) للحطيئة في ديوانه 84 واللسان (صلل).
([8]) البيت في اللسان (صمم؛ حجا).
([9]) البيت في اللسان (صمم)، وليس في ديوانه.
([10]) ويقال أيضاً "صمصم" كعلبط.
([11]) هو مدرك بن حصن. اللسان (صنن، شنن)، ونوادر أبي زيد 50 .
([12]) ديوان جرير 73، واللسان (صنن).
([13]) تقال بالسكون، وبالكسر مع التنوين.
([14]) هو عبيد الله بن جحش، كان أسلم  وهاجر إلى الحبشة، ثم ارتد وتنصر بالحبشة، فكان يمرُّ بالمهاجرين فيقول ذاك.  اللسان (صأصأ).
([15]) هو رؤبة. ديوانه 6، واللسان (صبب).
([16]) هو علقمة بن عبدة الفحل. ديوانه 132، والمفضليات (2: 193)، واللسان (صبب).
([17]) في الأصل: "تصبب"، صوابه في المجمل والقاموس واللسان. وأنشد للعجاج:
* حتى إذا ما يومها تصبصبا *.
([18]) ديوان الشمَّاخ 27 واللسان (صبب). وروي في اللسان أنه ينسب للأخطل.
([19]) في المجمل واللسان: "صخة"، وكلاهما صحيح؛ فإن "الصخ"، كذلك والصخيخ بمعنى الصوت.
([20]) في اللسان: "ما استقبلك".
([21]) ضبط في الأصل والمجمل بضم الصاد، وضبط في القاموس كرمان وكتاب.
([22]) قرأ بضم الصاد نافع وابن عامر والكسائي وأبو جعفر وخلف، وقرأ الباقون بكسرها. إتحاف فضلاء البشر 386 في سورة الزخرف.
([23]) في المجمل: "صِرِّي وأصِرِّي". ويقال أيضاً: "صِرَّى" و"أصِرَّى"، و"صُرِّي" و "صُرَّى".
([24]) البيت من معلقته المشهورة.
([25]) البيت لجرير في ديوانه 206 واللسان (صرر)
([26]) لذي الرمة في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وسيأتي في (قصع). وعجزه:  * وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([27]) في الجمهرة: (3 :428).
([28]) ديوان النابغة 31 وشرح المعلقات  للزوزني 198. واللسان (صرر).
([29]) في نسخة الجمهرة: "والتنعم".

ـ

##### Türkçe

(صاد ve onunla birlikte olanlar babı; ikizli ve mutabıkta söylenen şeyde)
(صع) **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; ayrılığa ve harekete delâlet eder. Denir: **تصعصع القومُ**; ayrıldıkları zaman. Halîl dedi: Denir: **ذهبت الإبل صَعاصِعَ**; yani bölükler hâlinde. Ve derler: **صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع**; bu, onu hareket ettirdiğin zaman, o da hareket ettiği zamandır.
(صف) **الصاد** ve **الفاء** tek bir asla delâlet eder; o da şeyde düzgünlük ve iki şey arasında karargâhta eşitliktir. Bundan: **الصَّفُّ**; denir: **وقفَا صفَّاً**; her biri arkadaşının yanına durduğu zaman. Ve **اصطفَّ القومُ** ve **تصافُّوا**. Bunun aslı **الصَّفْصَف**’tır; o, yerden düz olandır. Böylece, savaşta duruş yerine, kavim saf tuttuğu zaman, **مَصَفٌّ** denir; çoğulu **المصافّ**. Ve **الصَّفوف**: **تَصُفُّ** olan dişi devedir; yani bir sağımda iki memeyi bir araya toplar. Ve **الصَّفُوفُ** ayrıca: sağım esnasında iki elini bitiştiren.

Babdan şâz olanlardandır; kıyasta ona bir yön aranabilir; ancak biz, zorlamalı, iğreti kıyası kerih görürüz. Ve zikrettiğimiz bu, **الصفيف**’tir. Bir kavim dedi: o **القَديد**’dir. Başkaları dedi: o, seferlerde pişmiş yahut kızartma olarak taşınan ettir; fakat pişirilmez. Dedi:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) **الصاد** ve **الكاف** iki şeyin kuvvet ve şiddetle buluşmasına delâlet eden bir asıldır; sanki ikisinden biri ötekini döver. Bundan, onların sözü: **صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا**. Ve **الصَّكَك**: [erkeğin] iki dizinin birbirine çarpmasıdır. [**وصَكَّ البابَ**]: onu zor ve şiddetle kapattı. Ve denir: **بعير مُصَكَّكٌ**; et, onda bir çarpma ile çarpılmış olduğu zaman. Ve **رجلٌ مِصكٌّ**: şiddetli. Bu, atlarda, eşeklerde ve başkalarında da söylenir.

Onların sözüne gelince: “**جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ**” ancak, körün benzerine rastlayıp ikisinin birbirine çarpması kastedilir; yani ikisinden her biri arkadaşını çarpar. Bu, özellikle öğle sıcağında ve hararetin şiddetlendiği vakitte koydukları bir sözdür.
(صل) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: birisi çiğ ve az suya, diğeri sese delâlet eder.

Birincisine gelince: **الصَّلّة**; o, çiği sebebiyle **الثَّرَى** diye adlandırılan yerdir. Şu var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bu yüzden, gölcükte suyun kalıntısına **صُلْصُلة** denir.

Babdandır: **صِلال المَطَر**; ondan bir şeyin bir şeyden sonra düşmesidir. Ve dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
Ve babdandır: **صَلّ اللحمُ**; kızartma yahut pişmiş iken kokusu değiştiği zaman. Ancak o, **الصَّلّة**’dendir; sanki **الصّلّة** içine gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**’dür. Dedi:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])Sese gelince: **صَلَّ اللِّجام** ve başkası denir; ses çıkardığı zaman. Ondan bu çoğalınca, **صَلْصَلَ** denir. Ve **الَخَزَفُ** buna binaen **صَلصَالاً** diye adlandırıldı; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل**.

Bu iki babdan şâz olanlardandır: **الصِّلّ**: musibet; çoğulu **أصلال**. Ve denir: **صَلَّتْهم الصَّالَّة**; musibet onlara geldiği zaman.
(صم) **الصاد** ve **الميم** şeyin birbirine bitişmesine ve yırtığın ve deliğin yok olmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan, kulakta **الصَّمَم**. Denir: **صَمِمْت**; ve sen **تَصَمُّ صَمَما**. Ve bazen **صُمَّ**’yı **صَمّ** mânasında söylediler. Ve denir: **أصممتُ الرَّجُلَ**; onu sağır bulduğum zaman. İbn Ahmer dedi:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])Ve **الصَّمّاء**: musibet; sanki **الصَّمَم**’dendir; yani onda bir gedik yoktur. Bundan: **اشتمالُ الصَّمّاء**; elbisenle bürünüp sonra sol tarafı sağın üzerine atmandır. Ve Arap, işin büyüklüğünde der: “**صَمِّي صَمَامِ**”. Bunun aslı onların sözü: “**صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ**”dır; bu, savaşta yerde kanların çoğalmasıdır; öyle ki bir taş atılsa, onun düşüşü işitilmez. Bu, İmru’ul-Kays’ın sözündedir:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])O, içine düştüğü ve kendisine ulaştırıldığı şeyin büyüklüğünü ister. Ve şişenin tıkacına **صِمام** denildi; çünkü gedik kapatır. Ve onların sözü: **صَمَّم في الأمر**; onda başını sürerek yürüdüğü zaman; bu, zikrettiğimiz kıyastandır; sanki bunu isteyince, bir ayıplayanın ayıplamasını ve bir yasaklayanın yasağını işitmedi; böylece sanki o sağırdır.

Ondan **السَّيف الصَّمصام** ve **الصَّمصامة** türetildi. Ve ondan: **صَمَّم**; bir şeye ısırdığı ve dişlerini onda sabitlediği zaman. Ve **الصَّمَّانُ**: bir yerdir. Bazıları dedi: her yer ki bir kumluğun yanındadır, o **صَمَّانةٌ**’dır. Bu doğrudur; çünkü kumda boşluk vardır; **الصَّمَّانةُ** öyle değildir.

Babdandır: **الصِّمْصِم**: kalın adam; zikrettiğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki etinde gedik yoktur, yırtık yoktur. Aynı şekilde aslan **صِمَّةٌ**’dir; sanki ona bir yönden ulaşma yoktur.

Babdandır: **الصِّمصِمة**: cemaat; böyle adlandırıldı; sanki toplanmış da onda boşluk yoktur, yırtık yoktur.
(صن) **الصاد** ve **النون** iki asıldır: birisi kibirden gelen kaçınma ve baş kaldırmaya delâlet eder. Bundan: **الرّجلُ المُصِنُّ**; dediler: başını kaldıran, kimseye dönüp bakmayan. Ve dediler: susan. Ve dediler: öfkeyle dolu olan. Râciz dedi:
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
Yani: develerimi alıyor musun; bir azarlayanın azarlaması seni engellemez ve kimseye dönüp bakmazsın.

Diğer asıl, kokunun kötülüğüne delâlet eder. Bundan: **الصِّنُّ**; ve o, **الوَبْرِ**’in idrarıdır; Cerîr’in sözünde:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])Sonra ondan **الصُّنَان** türetildi: koltuk altının keskin kokusu. Onların, acûz günlerinden birine **الصَّنُّ** denildiği sözüne gelince: bu, kimsenin ضبط ettiğini ve hakikatini bildiğini görmediğim bir şeydir; bu yüzden onu zikretmedim.
(صه) **الصاد** ve **الهاء** susturma esnasında söylenen bir kelimedir; o **صه**’dir; onun kıyası yoktur.
(صي) **الصاد** ve **الياء** tek bir mutabık kelimedir; o, kendisiyle korunulan her şeydir. Bundan, kalelere **صَياصِيَ** adını vermeleri; sonra bununla, horozun savaştığı ve korunduğu şeye benzetildi de **صيصِيَة** diye adlandırıldı; aynı şekilde boğanın boynuzu da bununla adlandırılır; çünkü onunla korunur ve savaşır.
(صأ) **الصاد** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **صأصأ الجَرْوُ**; gözlerini hareket ettirip açmak istediği zaman. Bazı tâbiînin hadîsinde: “**فقَّحْنا وصأصأتم**”. Ve denir: **صأصأت النَّخْلة**; aşıyı kabul etmediği zaman.
(صب) **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o, bir şeyi dökmektir; babın bütün dalları ona döner.

Bundan: **صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً**. Buna hamledilir de, yerden aşağı inene **صَبَبٌ** denir; çoğulu **أصبابٌ**; sanki inişinde dökülen bir şeydir. Hadîste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم yürüdüğü zaman sanki bir **صَبَب** içinde yürür gibi idi.” Râciz dedi:
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
Ve **الصُّبَّة**: atlardan bir parçadır; sanki akında dökülürcesine dökülür. Ve koyunlardan bir parça da bu mânadan dolayı **صُبَّة**’dir. Ve kara yılanlara **الصُّبُّ** denir; çünkü sokmak istediği zaman sokulana dökülürcesine dökülür. **الصَّبيب**’e gelince, denir ki o susam yaprağının suyudur; denir ki bilakis o kınanın öz suyudur. Şair dedi; ve o, birinci sözün sıhhatine delâlet eder:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
Bir kavim dedi: **الصَّبيب**: saf kandır; ve saflaştırılmış aspir. Ve **الصُّبَابة**: kapta sudan kalan artıktır. Ve **الصَّبَابة**: ona dökülenden (meyilden)dir. Ve **رجلٌ صَبٌّ**; hevâ ona galip geldiği zaman; o, kalbin dökülmesindendir. Ve denir: **تصبَّبَ الحرُّ**; şiddetlendi; sanki yere dökülmüş bir şey gibidir. Ve **تَصبصب** şey: gitti ve yok oldu; sanki dökülmüş gibi. Ve denir: **تصابَبْتُ الإناء**; onun artığını içtiğin zaman. Aynı şekilde: **تصابَبتُ الشّيء**; ondan az elde ettiğin zaman. Şemmâh dedi:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])(صت) **الصاد** ve **التاء** çekişme, husumet ve ayrılığa delâlet eden bir asıldır. Gürültüye **الصَّتيت** denir. Ben falanla durmadan **أُصَاتُّ**; yani onunla çekişirim. Ve **الصَّتُّ**, denildiğine göre: çarpma. Ve **الصَّـتِيت**: fırka (ayrılık). Ve derler: **الصَّت** **الصَّدُّ**’dür.
(صح) **الصاد** ve **الحاء** hastalıktan ve ayıptan beri olmaya ve düzgünlüğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الصِّحَّة**: hastalığın gitmesi ve her ayıptan beri olmaktır. Ve **الصَّحِيح** ve **الصَّحَاح** aynı mânadadır. Ve **المُصِحُّ**: ehli ve develeri **صِحَاحٌ** ve **أَصِحَّاء** olan kimsedir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ**”; yani develeri sağlıklı olan kimseye. Ve **الصَّحْصح** ve **الصَّحصَحانُ** ve **الصَّحصَاحُ**: düz yer.
(صخ) **الصاد** ve **الخاء** seslerden bir sese delâlet eden bir asıldır. Bundan **الصَّاخَّة**; denir ki o, kulakları sağır eden çığlıktır. Ve denir: **ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا**. Ve denir: **صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير**; dürttüğü zaman.
(صد) **الصاد** ve **الدال** babının çoğu yüz çevirmeye ve dönmeye varır. Sonra bunun ardından şâz kalan kelimeler gelir. **الصَّدُّ**: yüz çevirme. Denir: **صَدَّ يصُدُّ**; o, iki yandan birine meyildir. Sonra dersin: **صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر**; onu ondan çevirdiğim zaman. Ve **الصَُّدَّانِ**: vadinin iki yanı; tekili **صَُدٌّ**; bu kıyastır; çünkü yan mutlaka eğiktir. Ve derler: **الصَّدَدَ** karşılayan şeydir. Denir: bu ev, şunun **صَدَدِ** üzerinedir. Ve derler: **الصَّدد** yakınlıktır. Ve **الصُّدَّاد**: suya giden yol. Zikrettiğim bu kelimeler bende asıl değildir; kıyastan uzaklıkları sebebiyle; eğer sahih iseler, asla hamledilmişlerdir.

Sahih olup bu babdan olmayan şundandır: onların sözü **صَدَّ يَصِدُّ**; bu, gürültü ettiği zamandır. Bir kavim okudu: ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾ [الزخرف 57]; dediler: gürültü ederler. Ve **الصَّديد**: irinle karışık kan; ondan **أَصَدَّ الجُرْح** denir.
(صر) **الصاد** ve **الراء** asıllardır: birincisi onların sözü: **صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً**. Ve o bez parçası **صُرَّة**’dir. Arapların bildiği **الصِّرَار**’dır; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Denir: **صَرَّها صَرَّا**. Babdandır: **الإِصرار**; bir şeye azmetmektir. Onu kıyasından saydık; çünkü bir şeye azim ve ona icmâ bir şeydir; aynı şekilde **الإصرار**: bir şey üzerinde sebat etmektir.

Babdandır: **هذه يمين صِرِّي**; yani ciddi; ben onun üzerinde sabitim, azimliyim.

Babdandır: **الصَّرَّة**; cemaate **صَرَّةٌ** denir. İmru’ul-Kays dedi:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])Babdandır: **حافرٌ مصرورٌ**; yani büzülmüş. Ve ondan **الصُّرْصُور**; o, develerden büyük sürüdür.

İkincisine gelince; o, yücelik ve yükselmedendir: onların sözü **صَرَّ الحمارُ أُذُنَه**; onu diktiği zaman. Ve kulağı zikretmezsen **أَصَرَّ**; kulağı zikredersen **أَصَرَّ بأذنه** dersin. Onun nadir olduğunu sanırım. Bunun aslı **الصِّرَار**’dır; o, suyun neredeyse üstüne çıkmadığı yüksek yerlerdir. **صِرَارٌ** ise özel isimdir; o, bir dağdır. Dedi:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])Üçüncüsüne gelince: soğuk ve sıcak; o, **الصِّرُّ**’dür. Denir: **أصاب النَّبتَ صِرٌّ**; ona zarar veren bir soğuk isabet ettiği zaman. Ve **الصِّرُّ**: soğuk rüzgârın soğuğudur. Bazen bu yerde sıcağı da yaptılar. Bir kavim dedi: **الصَّارَّةُ** güneş sıcağının şiddetli sıcağıdır. Denir: **قطع الحِمار صارَّتَه**; susuzluğunu kıran bir içiş içtiği zaman. Ve **الصَّارَّة**: susuzluktur; çoğulu **صَوَارُّ**. Ve **الصَّرِيرة**: susuzluk; çoğulu **صرائر**. Dedi:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
Ebû Ubeyd zikretti: **الصَّارّة** susuzluktur; çoğulu **صرائر**. Bu yanlıştır; doğru, zikrettiğimizdir.

Dördüncüsüne gelince: ses. Bundan **الصَّرَّة**: bağırmanın şiddeti. **صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً**; ve **صَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة**. Ve **الصَّرَارِيُّ**: gemici; sesini yükseltmesinden olabilir.

Bu asıllardan şâz olan iki kelime vardır; belki ikisine bir kıyas vardır, yeri bize gizli kalmıştır. Birincisi: **الصّارَّة**; o, ihtiyaçtır. Denir: falanın yanında benim için **صَارَّةٌ** vardır; çoğulu **صَوَارُّ**; yani ihtiyaç. Diğer kelime **الصَّرورة**’dur; o, haccetmemiş olan ve evlenmemiş olan kimsedir. Ve denir: **الصَّرُورة**; nikâhı terk edip kendini ibadete veren kimsedir. Hadîste geldi: “**لا صَرْورة في الإسلام**”.

Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd dedi: “**الصَّرورة**’nin aslı şudur: cahiliyede adam bir suç işlediği zaman Kâbe’ye sığınırsa saldırıya uğramazdı. Kan velisi onu Harem’de gördüğü zaman ona denirdi ki: o **صرورة**’dir; ona saldırma. Bu, onların sözünde çoğaldı; nihayet kadınlardan ve yemeğin hoş kokusundan sakınan ibadet ehline **صَرورة** ve **صروريَّاً** yaptılar. Nâbiga’nın şu sözünde kastettiği budur:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])Yani kadınlardan ve kokudan büzülüp uzak duran. Allah تعالى İslâm’ı getirip Mekke’de ve başkasında hadlerin ikamesini vacip kılınca, haccetmemiş olana **صَرورة** ve **صَرُوريّاً** denildi; cahiliye işine muhalefet olarak. Sanki onlar, İslâm’da haccı terk etmeyi, cahiliyede kendini ibadete verenin kadınlara yaklaşmayı ve nimetlenmeyi terk etmesi gibi yaptılar.”

Zikrettiğimiz bu **الصَّرورة** mânası, **الصِّرار**’dan olmayı da ihtimal eder; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صّمَّ
1 صّمَّ ذ , (S, M, Msb, K,) and صَمِمَ, which is extr., (M, K,) [first pers. of each صَمِمْتُ,] aor. يَصَمُّ, (M, Msb, K,) inf. n. صَمَمٌ (S, * M, Msb, K) and صَمٌّ; (M, K;) and ↓ أَصَمَّ; (S, M, Msb, K;) He was, or became, deaf; (M, * Msb, K; *) [or] he had a stoppage of the ear, and a heaviness of hearing. (M, K.) And صَمَّتِ الأُذُنُ, aor. as above, inf. n. صَمَمٌ, The ear was, or became, deaf. (Msb.) ― -b2- [And He was, or became, as though he heard not.] One says, صَمَّ عَنْهُ (assumed tropical:) [He was as though he heard not him, or it; he was deaf to him, or it]; (M;) and عَنْهُ ↓ أَصَمَّ [meaning the same]. (S, M.) ― -b3- [Hence صَمَّ signifies also (assumed tropical:) He or it, uttered, or made, no sound or noise; like him who, not hearing, returns no reply to a call or question; (assumed tropical:) was dumb, or mute.] One says, صَمَّتْ حَصَاةٌ بِدَمٍ (tropical:) [A pebble made no sound in falling upon the ground by reason of blood]; i. e. the blood was so copious that if one threw a pebble into it no sound would be heard in consequence thereof, (As, S, M, Meyd, K, TA,) because it would not fall upon the ground: (As, S, Meyd:) the saying is a prov. (Meyd.) And hence the saying of Imra-el-Keys, صمِّى ابْنَةَ الجَبَلِ, (S, K,) in the following verse:
بُدِّلْتُ مِنْ وَائِلٍ وَكِنْدَةَ عَدْ
وَانَ وَفَهْمًا صَمِّى ابْنَةَ الجَبَلِ
(assumed tropical:) [I have been given in exchange, for Wلïl and Kindeh,' Adwلn and Fahm: make no sound, O pebble: app. meaning that he would shed much blood]: (S, TA: but this verse is omitted in one of my two copies of the S:) or the meaning is, O echo; (S, M, Meyd, K;) so they assert: (AHeyth, TA:) or O calamity; the saying being a prov.; (Meyd, TA;) applied to the case of a severe calamity; as though meaning be dumb, O calamity; said by As to be applied in relation to an event deemed excessively foul or evil: (TA:) or O serpent; (Meyd, TA;) which is said to be the primary meaning: (Meyd:) or O rock. (A Heyth, K, TA. [See also the second of the sentences here following.]) One says also, صَمَّ صَدَاهُ (tropical:) [His echo became dumb, or may his echo become dumb;] meaning he perished, or may he perish. (S, K, TA.) And ↓ صَمِّى صَمَامِ [in the CK erroneously written صُمِّى] meaning (tropical:) Increase, O calamity: (S, K, TA:) or it is applied to a man who brings to pass a calamity, and means be dumb, O calamity: (TA:) or صَمَامِ means calamity, and war; but primarily, the serpent; and this saying, like صَمِّى ابْنَةَ الجَبَلِ, is a prov. said when two parties refuse to make peace, and persist in opposition; meaning answer not the charmer, O serpent, but continue as thou art wont to be. (Meyd.) ― -b4- صَمَمٌ in relation to stones, (Lth, TA,) or stone, (M,) [app. as an inf. n.,] signifies The being hard [and solid (see أَصَمُّ)]; or [as a simple subst.] hardness [and solidity]: (Lth, M, TA:) and in relation to a spear-shaft, the being compact; or compactness. (M.) One says, صَمَّ الحَجَرُ, inf. n. صَمَمٌ, The stone was hard [and solid]. (MA.) And صَمَّتِ الفِتْنَةُ, meaning [The trial, or civil war, &c.,] was, or became, hard, vehement, or severe. (Msb.) -A2- صَمَّ القَارُورَةَ, (S, K,) or صَمٌّ رَأْسَ القَارُورَةِ, (M,) aor. صَمُ٣َ , (PS, [in a copy of the M صَمِ٣َ , contr. to a general rule in the case of a trans. verb of this class, and app. a mistranscription,]) inf. n. صَمٌّ, (M,) He stopped the flask or bottle [app. with a صَمَام]: (S, K:) or he stopped the head of the flask or bottle, and bound it; as also ↓ اصمّهُ: (K:) or اصمّ القَارُورَةَ signifies he put a صِمَام to the flask or bottle. (S, K.) ― -b2- And صَمَّ الجُرْحَ, aor. صَمُ٣َ , inf. n. صَمٌّ, He bound the wound, and put upon it a bandage with medicament. (M.) ― -b3- And صَمَّهُ, (S, M, K) inf. n. صَمٌّ, (M,) He struck him, (S, K,) or it, i. e. his head, (M,) with a staff, or stick, (S, M,) and with a stone, (S, M, K,) and with the like thereof. (M.) And صُمَّ, with damm, He was struck vehemently. (IAar, TA.)

صمّم
2 صمّم ذ , said of a sword, (S, M, K, TA,) accord. to the K, signifies It struck the joint, and cut, or severed, it: or i. q. طَبَّقَ: but this is at variance with what is said by J and other leading authorities; which is as follows: (TA:) it penetrated into the bone, and cut, or severed, it; but when it strikes the joint, and cuts, or severs, it, one says طَبَّقَ; a poet says, describing a sword,
يُصَمِّمُ أَحْيَانًا وَحِينًا يُطَبِّقُ
[It penetrates into the bone, &c., sometimes, and at one time it strikes the joint, &c.]: (S, TA:) or it passed into the bones: (M:) and ↓ صَمْصَمَ, said of a sword, signifies the same: (M, TA:) or تَصْمِيمٌ signifies a sword's penetrating into that which is struck with it without its causing any sound to be heard; from الصَّمَمُ in the ear. (Ham p. 326.) ― -b2- And hence تَصْمِيمٌ signifies also (tropical:) A man's keeping constantly, or perseveringly, to the thing that he purposes, until he attains [it]. (Ham ubi suprà.) One says, صَمَّمَ عَلَى كَذَا (assumed tropical:) He kept constantly, or perseveringly, to his opinion in respect of such a thing, after his desiring to do it. (IDrd, TA.) ― -b3- And صمّم, (S, Msb, K, TA,) inf. n. تَصْمِيمٌ, (M, K,) (tropical:) He acted, or went on, with penetrative energy, or with sharpness, vigorousness, and effectiveness, (S, M, Msb, K, TA,) in an affair, (M, Msb, K, TA,) and in journeying, (S, K, TA,) in this case said of a horse, (Z, TA,) and in other things; (S;) as also ↓ صَمْصَمَ. (K.) ― -b4- And (tropical:) He bit, and infixed his canine teeth, (S, K, TA,) and did not let go what he bit: (S, TA:) or صمّم فِى عَضَّتِهِ he infixed his teeth [or canine teeth] in his bite. (A, TA.) ― -b5- And صمّم الفَرَسَ العَلَفَ (tropical:) He (a man) enabled the horse to take of the fodder to such a degree that fat and repletion stuffed him. (K, * TA.) ― -b6- And صمّم صَاحِبَهُ الحَدِيثَ (tropical:) He made his companion to retain the narrative, or story, in his memory. (K, * TA.) ― -b7- See also the next paragraph.

اصمّ
4 اصمّ ذ , intrans.: see 1, first and fourth sentences. -A2- اصمّهُ He, (God, S, Msb, K,) or it, (a disease, M,) rendered him deaf; (S, * M, * Msb, K; *) [or] caused him to have a stoppage of the ear, and a heaviness of hearing. (M, K.) ― -b2- [Hence,] أَصَمَّنِى الكَلَامَ (assumed tropical:) He, or it, diverted me from hearing the speech; as though he, or it, rendered me deaf. (TA.) ― -b3- [Hence, اصمّهُ signifies also (assumed tropical:) He, or it, caused him to be as though he heard not. ― -b4- And hence, (assumed tropical:) He, or it, caused him, or it, to utter, or make, no sound or noise; like him who, not hearing, returns no reply to a call, or question; to be dumb, or mute.] One says, أَصَمَّ اللّٰهُ صَدَاهُ (tropical:) [May God make his echo to return no sound;] meaning may God destroy him: (TA:) a prov., said in imprecating death upon a man; the صدي being that which returns the like of his voice, or cry, from the mountains &c.; and when a man dies, the صدي hears not from him anything that it should answer him, so that it is as though it were deaf. (Meyd.) [In the vulgar language, ↓ صَمَّمَ likewise signifies (assumed tropical:) He silenced him, reduced him to silence, or closed his mouth: so says De Sacy, in his Chrest. Arabe, sec. ed., iii. 379.] ― -b5- And اصمّهُ [in the CK اَصْمَمَهُ] also signifies He found him to be أَصَمّ [i. e. deaf]. (S, M, K.) One says, نَادَاهُ فَأَصَمَّهُ [He called him, or called to him, and found him to be deaf]. (TA.) And أَصَمَّ دُعَاؤُهُ His call found persons deaf to it, (Th, M, K,) who would not hear his censure. (K.) ― -b6- See also 1, near the end.

تصامّ
6 تصامّ ذ He feigned himself to be أَصَمّ [i. e. deaf]. (S.) [It is intrans. and trans.] You say, تصامّ عَنْهُ and تصامّهُ He feigned to him that he was deaf. (M.) And تصامّ عَنِ الحَدِيثِ (M, K) and تصامّهُ (M) He feigned (M, K) to his companion (M) that he was deaf to the narrative, or story. (M, K. *) تَصَامَمْتُهُ means تَصَامَمْتُ مِنْهُ [or عَنْهُ], i. e. I made a show of being deaf [to it], and feigned myself inattentive [to it]. (Ham p. 169.)

صَمْصَمَ
R. Q. 1 صَمْصَمَ ذ : see 2, in two places. -A2- صَمْصَمَتِ الصِّمَّةُ, (TK,) inf. n. صَمْصَمَةٌ, (K, TK,) The female hedge-hog uttered its cry. (K, * TK.)

الصِّمُّ
الصِّمُّ ذ a name for (assumed tropical:) Calamity, or misfortune; (S, TA;) as also ↓ الصِّمَّةُ, (TA,) and so ↓ صَمَامِ, like قَطَامِ, in a phrase mentioned in the first paragraph, q. v. (S, K. [See also this last word below.]) ― -b2- And (assumed tropical:) The lion; (S, M, K;) as also ↓ الصِّمَّةُ, (M, Msb, K,) thus called because of his courage, [i. e. from the latter word as signifying “ courageous, ” but accord. to the Msb the reverse is the case,] (M,) and so ↓ الصُّمَصِمُ and ↓ الصُّمَاصِمُ: (K:) the pl. of ↓ صِمَّةٌ is صِمَمٌ. (TA.)

صِمَّةٌ
صِمَّةٌ ذ Courageous; (S, M, Msb, K;) applied to a man; (S, M;) one who renders deaf him whom he smites. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- See also the next preceding paragraph, in three places. ― -b3- Also A male serpent: (S, K:) pl. صِمَمٌ. (S.) ― -b4- And A female hedge-hog. (K.) ― -b5- See also صَمَامٌ.

صَمَمٌ
صَمَمٌ ذ inf. n. of the intrans. verb صَمَّ [q. v.]. (S, * M, Msb, K.) -A2- See also صِمْصِمٌ, in four places.

صَمَامِ
صَمَامِ ذ [an imperative verbal noun, like نَزَالِ &c.]. One says, صَمَامِ صَمَامِ, meaning Feign ye deafness, in silence. (S, K.) Also meaning Charge ye upon the enemy. (AHeyth, TA.) -A2- Also (tropical:) Hard, or severe, calamity or misfortune; and so ↓ الصَّمَّآءُ; (K, TA;) [as though] closed up [or obdurate, or deaf to deprecation]: (TA:) or الصَّمَّآءُ signifies [simply] calamity, or misfortune: (S:) and ↓ دَاهِيَةٌ صَمَّآءُ signifies a calamity, or misfortune, [as though] closed up, and hard. (M.) See also الصِّمُّ, above.

صِمَامٌ
صِمَامٌ ذ The سِدَاد [or stopper], (S, M, K,) [i. e.] the thing that is put into the mouth, (Msb,) of a flask, or bottle: (S, M, Msb, K:) and its شِدَاد [app. meaning the piece of skin that is tied over the head]: (M:) or accord. to some it signifies the عِفَاص [which has the latter meaning]: (Msb:) or it signifies the thing that is put into the head of the flask, or bottle; and عِفَاص signifies the “ thing [or piece of skin] that is tied upon it: ” (M:) and ↓ صِمَامَةٌ signifies the same as صِمَامٌ, (IAar, K,) as also ↓ صِمَّةٌ. (K.) ― -b2- Also The فَرْج; perhaps for مَوْضِعُ صِمَامٍ: (Mgh, TA:) so in a trad., in which it is said that الوَطْءُ should be in one صِمَام: but, as some relate it, the word is there with س [i. e. سِمَام]. (TA.)

صَمِيمٌ
صَمِيمٌ ذ The bone that is the [main] stay, or support, of the limb or member or the like; (M, K, and Ham p. 302;) as the صميم [or principal bone] of the shank (M and Ham) of a beast, (M,) and that of the head; (M and Ham;) opposed to وَشِيظٌ, because the latter is smaller than the former: (M:) and the thing that is the [main] stay, or support, of another thing. (Ham p. 359.) ― -b2- [Hence,] The heart: so in a saying of a poet cited voce دَلَفَ. (Ham p. 678.) ― -b3- And hence, also, (TA,) (tropical:) The prime, principal, or most essential, part; (M, K, TA;) the choice, best, or most excellent, part; of a thing (S, M, Msb, K, TA) of any kind. (M.) One says, هُوَ فِى صَمِيمِ قَوْمِهِ (tropical:) [He is of the choice, best, or most excellent, of his people or party; of the main stock thereof; or of those that constitute the members, exclusive of such as are followers, or incorporated confederates, thereof]: (S, TA:) contr. of شَظًى (S in art. شظى) [and of شِقٌّ, q. v.]. ― -b4- And (tropical:) The greatest intenseness or vehemence or violence, or the most intense or vehement or violent degree, of heat, and of cold: (S, K, TA:) or simply the intenseness or vehemence or violence thereof. (M.) ― -b5- And (assumed tropical:) The middle [or core] of the heart. (Msb.) ― -b6- And The shell (lit. the dry, or hard, exterior covering) of the egg. (K.) -A2- Also an epithet, applied to a man, (M, K,) and to a woman, and to two persons (M,) and to a pl. number, (M, K,) (tropical:) Pure, unmixed, or genuine, in respect of race, lineage, or parentage. (M, K, TA.)

صِمَامَةٌ
صِمَامَةٌ ذ : see صِمَامٌ.

صَمَّانٌ
صَمَّانٌ ذ Hard ground, (M,) [i. e.] any such ground, (K,) containing stones, by the side of sands; as also ↓ صَمَّانَةٌ: (M, K:) or the latter is a n. un.; and the former signifies hard ground: (Ham p. 285:) or rugged ground, (S, M,) falling short of what is called جَبَلٌ: (M:) it is so called because of its hardness. (TA.)

صَمَّانَةٌ
صَمَّانَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صَمْصَمٌ
صَمْصَمٌ ذ Very niggardly or tenacious: (K:) or niggardly, or tenacious, in the utmost degree. (IAar, TA.) ― -b2- See also the next paragraph. ― -b3- [And see ضَمْضَمٌ.]

صِمْصِمٌ
صِمْصِمٌ ذ , (S, M, K,) applied to a man, (S, M,) Thick: (A'Obeyd, S:) or short and thick: (M, K:) or it signifies, (S,) or signifies also, (K,) bold, or daring; that acts, or proceeds, with penetrative energy, or with sharpness, vigorousness, and effectiveness: (S, K:) and applied to a man and to a horse, (M, K,) and to a mare, (M,) [in like manner,] i. q. ↓ مُصَمِّمٌ [and مُصَمِّمَةٌ (in the CK مُصَمَّمٌ is erroneously put for مُصَمِّمٌ) i. e. that acts, or proceeds, with penetrative energy, or with sharpness, vigourousness, and effectiveness], (M, K,) as also ↓ صَمَمٌ, (K, TA,) or ↓ صَمْصَمٌ, (so in a copy of the M,) and ↓ صَمْصَامٌ, and ↓ صَمْصَامَةٌ, and ↓ صُمَصِمٌ, and ↓ صُمَاصِمٌ, (M, K, the last omitted in the TA,) and ↓ صُمَاصِمَةٌ: (K:) or strong, robust, or hardy: or compact in make: (M, in relation to all of these epithets:) or ↓ صَمَمٌ, applied to a man, has the former of these two meanings: or the latter of them; as also صِمْصِمٌ, and ↓ صُمَصِمٌ: and, accord. to AO, ↓ صَمَمٌ applied to a horse, and ↓ صَمَمَةٌ to a mare, signify strong, firm, compact in make. (TA.) -A2- See also صِمْصِمَةٌ.

صُمَصِمٌ
صُمَصِمٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places: ― -b2- and see also الصِّمُّ.

صَمْصَمَةٌ
صَمْصَمَةٌ ذ inf. n. of R. Q. 1 [q. v.] -A2- See also the paragraph here following.

صِمْصِمَةٌ
صِمْصِمَةٌ ذ A company, or collection, (M, K,) of men; like زِمْزِمَةٌ; neither of which words is formed by substitution from the other: (M, TA: [in the TA in art. زم, this is said of زِمْزِمَةٌ and ضِمْضِمَةٌ:]) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ صِمْصِمٌ. (M, K.) ― -b2- Also The middle of a people or party; and so ↓ صَمْصَمَةٌ. (K.) ― -b3- And A rugged [hill such as is termed] أَكَمَة, of which the stones are almost erect. (En-Nadr, TA.)

صَمْصَامٌ
صَمْصَامٌ ذ , (S, K,) or سَيْفٌ صَمْصَامٌ, (M,) and ↓ صَمْصَامَةٌ, (S, M, K, [in the CK, erroneously, صِمْصَامَة,]) A sword, (K,) or a sharp sword, (S, M,) that will not bend. (S, M, K.) الصَّمْصَامُ, (S, K,) or ↓ الصَّمْصَامَةُ, (M,) was the name of The sword of 'Amr Ibn-Maadee-Kerib. (S, M, K.) And some of the Arabs make ↓ صَمْصَامَةُ, thus without tenween, imperfectly decl., to be the name of A particular sword. (IB, TA.) ― -b2- See also صِمْصِمٌ.

صَمْصَامَةٌ
صَمْصَامَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places: ― -b2- and see also صِمْصِمٌ.

صُمَاصِمٌ
صُمَاصِمٌ ذ : see صِمْصِمٌ: ― -b2- and see also الصِّمُّ.

صُمَاصِمَةٌ
صُمَاصِمَةٌ ذ : see صِمْصِمٌ.

أَصَمُّ
أَصَمُّ ذ applied to any animal, (Mgh,) Deaf; (S, * M, * Mgh, Msb, K; *) [or] having a stoppage of the ear, and a heaviness of hearing; (M, K:) fem. صَمَّآءُ: (Mgh, Msb:) pl. صُمٌّ (M, Msb, K) and صُمَّانٌ. (M, K.) A poet says,
أَصَمُّ عَمَّا سَآءَهُ سَمِيعُ
(TA,) a prov., (Meyd,) meaning Feigning himself deaf to that which displeases him, (Meyd, TA,) i. e. to what is foul, (Meyd,) as though he heard it not, (TA,) but hearing (Meyd, TA) that which pleases him, i. e. what is good; as does the generous man. (Meyd.) And similar is the saying,
وَلِى أُذْنٌ عَنِ الفَحْشَآءِ صَمَّا
[And I have an ear deaf to that which is foul]. (TA.) [See also Ham p. 636, for another similar ex.] One says likewise, دَعَاهُ دَعْوَةَ الأَصَمِّ (assumed tropical:) He called him [with the call of the deaf, meaning,] with extraordinary force. (TA.) And ضَرَبَهُ ضَرْبَ الأَصَمِّ (tropical:) He beat him [with the beating of the deaf, meaning,] uninterruptedly and excessively; because the deaf, when he does thus, [not hearing any cry,] imagines that he is falling short of what he should do, and therefore will not leave off. (TA.) And لَمَعَ بِثَوْبِهِ لَمْعَ الأَصَمِّ (assumed tropical:) He (one warning a people from afar) made a sign by waving his garment continually, as does the deaf; as though he heard not the reply. (TA.) And حَيَّةٌ أَصَمُّ (M, K, TA) and صَمَّآءُ (TA) (tropical:) A serpent that will not accept charming; (M, K, TA;) as though it heard it not; (M;) that will not obey the charmer: (TA:) and [in like manner] the epithet صُمٌّ is applied to scorpions. (M.) And رَجُلٌ أَصَمُّ (tropical:) A man whom one does not hope to win over, and who will not be turned back from the object of his desire; (M, K, TA;) as though he were called and would not hear. (M, TA.) And دَهْرٌ أَصَمُّ (assumed tropical:) [Inexorable fortune;] as though one complained to it and it would not hear. (M.) And الصَّمَّآءُ and دَاهِيَةٌ صَمَّآءُ as expl. voce صَمَامِ, q. v. And فِتْنَةٌ صَمَّآءُ (assumed tropical:) A sedition, or the like, that is severe, or hard to be borne; (S, Msb;) to the allaying of which there is no way; because of its having gone to the utmost extent. (TA. [See also أَبْكَمُ.]) And أَمْرٌ أَصَمُّ (assumed tropical:) An affair, or event, that is severe, or hard to be borne. (TA.) And صَمَمٌ is tropically attributed to الحِلْم: (M:) a poet, cited by Th, says,
قُلْ مَا بَدَا لَكَ مِنْ زُورٍ وَمِنْ كَذِبٍ
حِلْمِى أَصَمُّ وَأُذْنِى غَيْرُ صَمَّآءِ
(tropical:) [the last word I find written thus, app. for the sake of the rhyme: i. e. Say what occurs to thee, of falsehood and of lying: my forbearance is deaf, i. e. insensible, to it, though my ear is not deaf]. (M, TA.) صَمَّآءُ is applied to a قَطَاة [or bird of the species termed قَطًا, and may in this case be rendered (assumed tropical:) Small-eared, or dull-eared, being applied thereto] because of the سَكَك [i. e. smallness &c.] of its ear or because it is deaf when thirsting. (M.) And الأَصَمُّ [as though meaning (tropical:) The deafmute] is an epithet applied to رَجَب, (S, M, Msb, K,) the month thus named, (Msb,) which the people of the Time of Ignorance called شَهْرُ اللّٰهِ الأَصَمُّ, (Kh, S,) because the cry of the caller for aid was not heard in it, (Kh, S, M, Msb, K, *) shouting يَا لَفُلَانٍ and يَا صَبَاحَاهْ, (M, K,) nor the commotion of fight, (Kh, S, Msb,) nor the clash of arms, it being one of the sacred months: (Kh, S:) thus applied it is tropical, like نَائِمٌ in the phrase لَيْلٌ نَائِمٌ; as though, in it, the man were deaf to the sound of arms: (TA:) and in like manner it is also called مُنْصِلُ الأَلِّ. (M. [See also الأَصَبُّ, and مُحَرَّمٌ, and شَهْرٌ.]) ― -b2- And [as that which is without a cavity is generally nonsonorous,] one says حَجَرٌ أَصَمُّ meaning (tropical:) Hard (S, M, Msb, K) and solid (S, Msb, K) stone: (S, &c.:) and صَخْرَةٌ صَمَّآءُ (tropical:) a hard and solid rock: (K, TA:) or this latter signifies (assumed tropical:) a rock in which is no crack nor hole: pl. صُمٌّ. (TA.) And قَنَاةٌ صَمَّآءُ (assumed tropical:) A compact spear-shaft. (M.) ― -b3- الصَّمَّآءُ also signifies (assumed tropical:) The earth, or ground. (M:) And أَرْضٌ صَمَّآءُ (assumed tropical:) Rugged ground: pl. صُمٌّ. (K.) ― -b4- Also [app. (assumed tropical:) The vermiform appendage of the cœcum;] the thin, or slender, extremity of the عفجة: (K: [the last word in this explanation is thus, without any syll. signs, in my MS. copy of the K and in the TA: in the CK, عَفِجَة: but the right reading is evidently عِفَجَة, which is said in the TA, in art. عفج, to be, like أَعْفَاجٌ, a pl. of عَفَجٌ and its dial. vars.: see this last word:] thus called [in my opinion because resembling a meatus auditorius that is closed, and therefore deaf; though said to be so called] because of its hardness. (TA.) ― -b5- And نَاقَةٌ صَمَّآءُ (tropical:) A fat she-camel: (K, TA:) and, (K,) or as some say, (TA,) one that has just conceived, or become pregnant. (K, TA.) ― -b6- اِشْتِمَالُ الصَّمَّآءِ, (S, Msb, K, TA,) which is forbidden in a trad., (TA,) is (assumed tropical:) The covering oneself with his garment, like [as is done in the case of] the شِمْلَة of the Arabs of the desert with their [garments called] أَكْسِيَة [pl. of كِسَآء]; (A'Obeyd, S;) i. e. the turning the كِسَآء, from the direction of one's right, upon his left arm and the part between his left shoulderjoint and neck, and then turning it a second time, from behind him, upon his right arm and the part between his right shoulder-joint and neck, so as to cover them both: (A'Obeyd, S, K:) or the wrapping oneself with the garment without making to it a place from which to put forth the hand: (Msb:) or, (K,) as the lawyers explain it, (A'Obeyd, S,) it is the wrapping one's body and arms with one garment, not having upon him another, and then raising it [in the K, as is said in the TA, يَضَعُهُ is erroneously put for يَرْفَعُهُ] on one of its sides, and putting it upon his shoulder, so that his pudendum appears from it: (A'Obeyd, S, K:) [but] with the Arabs, لِبْسَةُ الصَّمَّآءِ means the covering one's whole body with his garment, and not raising a side from which to put forth his hand: (Mgh:) when you say, of a man, اِشْتَمَلَ الصَّمَّآءَ, it is as though you said, اِشْتَمَلَ الشِّمْلَةَ الصَّمَّآءَ; for الصَّمَّآء is a sort of اِشْتِمَال. (S. [See also اِشْتَمَلَ, and الشِّمْلَةُ الصَّمَّآءُ, in art. شمل.]) ― -b7- جَذْرٌ أَصَمُّ (assumed tropical:) A surd, or an irrational, root, in arithmetic; which is known only to God, accord. to a saying of 'ءïsheh: opposed to جَذْرٌ نَاطِقٌ. (Mgh in art. جذر.) ― -b8- [فِعْلٌ أَصَمُّ A surd verb is a term sometimes used in grammar, as meaning a triliteral-radical verb of the class commonly called مُضَاعَفٌ of which the second and third radicals are the same letter.]

صَوْتٌ مَصِمٌّ
صَوْتٌ مَصِمٌّ ذ A sound, or noise, or voice, that deafens the ear-hole. (TA.)

أَلْفٌ مُصَمَّمٌ
أَلْفٌ مُصَمَّمٌ ذ (assumed tropical:) A thousand completed; like مُصَمَّتٌ and مُصْمَتٌ. (TA in art. صمت.)

مُصَمِّمٌ
مُصَمِّمٌ ذ A sword that passes into the bones: (M:) or that penetrates into that which is struck with it. (TA.) ― -b2- See also صِمْصِمٌ. ― -b3- And (assumed tropical:) A strong camel: so says Aboo-' Amr Esh-Sheybلnee: and he cites the saying,
حَمَّلْتُ أَثْقَالِى مُصَمِّمَاتِهَا
[as meaning I loaded their strong camels with my burdens]: (TA:) or the مُصَمِّمَات, here mentioned, are the camels that do not utter a grumbling cry; patient of travel. (Ham p. 791.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
