# صنع (ص-ن-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İmal ederler

- Harfler: ص - ن - ع
- Kur'an'da: 20 geçiş · 19 ayet · 13 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَصْنَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | İmal ederler | 5 | 5 | [5:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/5:14.md) |
| [صَنَعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | İmal ettiler | 4 | 3 | [11:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:16.md) |
| [اصْنَعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%90.md) | افْعَلِ | İmal et | 1 | 1 | [23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/23:27.md) |
| [تَصْنَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | İmal edersiniz | 1 | 1 | [29:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/29:45.md) |
| [صَنْعَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَعْلَةَ | Zanaat | 1 | 1 | [21:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/21:80.md) |
| [صُنْعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Ürün | 1 | 1 | [18:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/18:104.md) |
| [صُنْعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B9%D9%8E.md) | فُعْلَ | İmal etmek | 1 | 1 | [27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/27:88.md) |
| [مَصَانِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | مَفَاعِلَ | Fabrikalar | 1 | 1 | [26:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/26:129.md) |
| [وَاصْطَنَعْتُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%B7%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | وَافْتَعَلْتُكَ | Ve seni yetiştirdim | 1 | 1 | [20:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/20:41.md) |
| [وَاصْنَعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%90.md) | وَافْعَلِ | Ve imal et | 1 | 1 | [11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:37.md) |
| [وَلِتُصْنَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | وَلِتُفْعَلَ | Ve büyütülmen için | 1 | 1 | [20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/20:39.md) |
| [وَيَصْنَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | وَيَفْعَلُ | Ve imal eder | 1 | 1 | [11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:38.md) |
| [يَصْنَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | İmal eder | 1 | 1 | [7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/7:137.md) |

## Mücavir kökler — 135 mücavir (168 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
2. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
3. [تقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir
4. [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Buz demektir
5. [سحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sahil ile
6. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Ayn göz, “evya” göze demektir
7. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
8. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
9. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
10. [تابوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sandık
11. [تنر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tandır
12. [غرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bulaştırdık
13. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
14. [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Muhallebi demektir
15. [لقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kapar
16. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dağ anlamındadır
17. [سحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Saht: Mistah, hurma kurutulan yerdir
18. [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
19. [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve aniden patladı
20. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
21. [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahat çene altındaki et demektir
22. [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ceyee suyun toplandığı çukurdur
23. [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Toprağı eşmek için kullanılan sopadır
24. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Nihayet, son demektir
25. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hubr mürekkep demektir
26. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huzve atışlardaki hedef demektir
27. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
28. [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dumur (dal) : “Deber” kökünden türemiştir
29. [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
30. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bes besese dağınık taşlar demektir
31. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kelime
32. [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferc
33. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük akarsu
34. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
35. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fışkıran sudur
36. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayızdan kesilen kadın demektir
37. [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir
38. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
39. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sülük demektir
40. [طمأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huzur bulan
41. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
42. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
43. [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
44. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
45. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Güneşin doğduğu yerdir
46. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
47. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
48. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
49. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sena yaka demektir
50. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gezerler
51. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
52. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sua’f el çatlamasıdır
53. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayese sürülmüş tarla demektir
54. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tuzak demektir
55. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Anlaşma
56. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birkan yanardağ demektir
57. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
58. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
59. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
60. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yarış meydanı demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صنع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md), [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md), [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [بنى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hammaddeyi maharet, kasıt ve bir gayeye matuf ustalıkla işleyip nihai forma sokmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tasarım ve tedbir ile insanın bilinçli, planlı ve sorumluluk doğuran zanaat ve eylemleri |
| Çekirdek Özet 3 | Bir amaca göre bilinçli biçimlendirme; eylemin rastlantı değil, ustalık ve niyet eseri olması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın hareket veya rastgele fiil sayıp planlama, maharet ve niyet boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صن | Bir şeyi belirli bir şekle, kalıba sokma, koruma ve yoğunlaştırma | ع | Açığa çıkarma, derinleştirme ve eylemi gözle görülür ustalıklı bir zanaata dönüştürme anlamı katar; hammaddeyi bilinçle işleme fiili [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md) (şekillendirilmiş put) ve [صنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%88.md) (aynı kökten biçimlenen dal) köklerinden farklı olarak somut zanaat ve maharet düzeyine yükselir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki | Avlamak, sabırla odaklanmak, hedefe yönelmek ve biçim vermek |
| ن | filiz, yılan, balık | Süreklilik, canlılık, tohumdan gelişen dinamik süreç |
| ع | göz | Görme, basiret, kaynak, bilinçli denetim ve teftiş |
| صنع |  | Bilinçli bir gözetim ve basiretle (ع) sabırla odaklanıp (ص) bir süreci aşama aşama sonuca ulaştırarak (ن) biçim verme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir alet veya hammaddeyi el maharetiyle yontup, dikip veya birleştirip işe yarar bir nesne haline getirmek; atı özenle besleyip terbiye etmek (فرس صنيع) ve suyu tutmak için sarnıç/havuz inşa etmek (مصنعة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-A'şâ ve çağdaşları tarafından zanaatkâr kadın veya mahir usta bağlamında kullanılmıştır; nitekim bir Cahiliye beytinde خرقاء بالخير لا تهدي لوجهته / وهي صناع الأذى في الأهل والجار denilerek hayır işlemeyi beceremeyen fakat kötülük üretmede son derece mahir (صناع) olan kadın tasvir edilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İyilik ve ihsanda bulunmak manasında (صنيعة) ve bir kimseyi himayeye alıp özel terbiye ile yetiştirmek anlamında (اصطناع) kullanılmıştır; kabileler arası hediyeleşme veya nüfuz sağlama girişimlerine de rüşvet benzeri uzlaşma anlamında (مصانعة) denilmiştir |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صنع kökü, özellikle Güney Sami ve Batı Sami kollarında biçimlendirme, yapma ve zanaat alanıyla bağlantılı olarak izlenir. Klasik İbranicede doğrudan fonetik denklik gösteren düzenli bir kök yaygın olmamakla birlikte, kökün semantik çekirdeği olan biçimlendirme ve işleme kavramı Güney Arapça (Saba ve Himyer) yazıtlarında yapı kurma, işleme ve imar etme anlamındaki biçimlerle tam bir örtüşme gösterir. Arapçada kök, hem maddî zanaat (marangozluk, demircilik, yapı ustalığı) hem de manevî özen ve yetiştirme (insanı kendi nezaretinde terbiye etme) boyutlarını kuşatacak biçimde semantik derinlik kazanmıştır. Kökün hayvancılık kültüründeki at terbiyesi veya su bentleri inşası gibi en erken çöl yaşamı uygulamaları, kökün saf bir üretim ve inşa zemininden doğup daha sonra soyut eylemlere aktarıldığını doğrular.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneye maharetle şekil verme, zanaat icra etme | Fiziksel maddeden mamul eşya üretme anlamından zamanla ahlaki, zihni ve ilahi eylemlerin ustalıkla yürütülmesine genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Eski Güney Arapça (Sayhadik) kitabelerinde inşa etme ve yapma | Güney Sami dillerinde yapı, hendek ve su bendleri imal etme kayıtlarıyla Arapçadaki مصنع ve مصانع kullanımları birebir örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış doğrudan kökteş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صنع | Anlamlı | İmal etmek, zanaat yapmak, özenle yetiştirmek | Hedef köktür; planlı, maharetli ve gayeli eylemi ifade eder | Kur'an'da geçer |
| [صعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%86.md) | Anlamlı | İncelmek, küçülmek, büzülmek | Başı veya bedeni küçük, zayıf kimse veya kuş yuvası anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıtlaşan hacimce daralma bildirir |
| [نصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Arı, dupduru ve bembeyaz olmak | Rengin saflığı ve hakkın açıkça ortaya çıkması manasındadır | Kur'an'da geçmez; berraklık ve netleşme ortak paydası taşır |
| [نعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Gevşemek, hareket etmek | Titremek, gevşeklik göstermek veya bükülmek anlamındadır | Kur'an'da geçmez; ustalığın getirdiği sağlamlığın zıddıdır |
| [عصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%86.md) | Anlamlı | Biriktirmek, kıvırmak, bükmek | Malı biriktirip saklamak veya nesneyi eğmek manasındadır | Kur'an'da geçmez; biçim verme ortak çekirdeğiyle ilintilidir |
| [عنص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B5.md) | Anlamlı | Kök, asıl, soy | Bir şeyin kökeni, temiz aslı ve kök hücresi manasındadır | Kur'an'da geçmez; cevher ve hammadde ile irtibatlıdır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صنع | Merkez | Planlı ve ustalıklı biçimlendirme | Eylemin mutlaka bir maharet, gaye ve tasarım içermesi | Yalın hareket değil, nihai ürüne ve ustalık derecesine odaklı eylem |
| [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) | Komşu | İradeye dayalı iş ve çalışma | Zihinsel veya bedensel bir çabanın sürekliliği | Niyet ve gayret esastır ancak zanaat ve incelik şartı aranmaz |
| [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Genel eylem ve hareket | Bir varlıktan sadır olan her türlü tesir | Canlı veya cansızdan çıkabilir; bilinç ve maharet gerektirmez |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Takdir ve yoktan var etme | Örneksiz var etme ve ölçü belirleme | Yalnızca Allah'a mahsus olarak maddesiz ve modelsiz yaratma |
| [بنى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | İnşa ve yükseltme | Parçaları üst üste koyarak yapı kurma | Mimari ve fiziksel birikim yönü baskındır |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Yıkma, bozma ve dağıtma | Kurulu bir yapıyı temelinden sarsıp yok etme | İmal ve ıslah edilen formu parçalayıp işlevsiz kılma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صنع | İmal etmek, zanaatla işlemek | Bilinç, ustalık ve amaca göre bir hammaddeyi veya şahsı biçimlendirme eylemi | Kesin |
| Latince | fabricare, conficere, artificium | İmal etmek, ustalıkla kurmak | Maddî üretim ve zanaat boyutunu tam verir; şahsiyeti terbiye edip yetiştirme boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to manufacture, to craft, to fashion | Zanaatla üretmek, biçimlendirmek | Planlı imalat ve şekillendirmeyi karşılar; kökün terbiye ve ahlaki sorumluluk yönü eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | fertigen, herstellen, kunstvoll gestalten | Üretmek, ustalıkla şekillendirmek | Teknik imal ve maharet anlamını taşır; özel himaye altına alma (اصطناع) nüansını vermez | Güçlü |
| Fransızca | fabriquer, façonner, confectionner | İmal etmek, biçim vermek | Somut üretim ve tasarıma odaklanır; içsel veya ilahi terbiye derinliğini tam karşılamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صُنْعَ | Kusursuz ilahi nizam ve sanat | Evrendeki kozmik dengenin ve dağların seyrinin kusursuzluğunu bildiren bağlam; Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) |
| اصْنَعِ / وَيَصْنَعُ | Somut araç ve gemi inşası | Vahyin gözetiminde teknik araç ve tekne imal etme emri ve faaliyeti; Hûd [11:37](https://lisan.digital/tr/ayet/11:37.md), [11:38](https://lisan.digital/tr/ayet/11:38.md), Mü'minûn [23:27](https://lisan.digital/tr/ayet/23:27.md) |
| صَنْعَةَ | Zırh ve savunma sanatı zanaatı | Dâvûd peygambere savaş için zırh yapımının öğretilmesi bağlamı; Enbiyâ [21:80](https://lisan.digital/tr/ayet/21:80.md) |
| وَاصْطَنَعْتُكَ / وَلِتُصْنَعَ | Özel gözetim altında yetiştirme ve seçme | Mûsâ peygamberin ilahi murakabe ve sevgiyle adım adım eğitilip elçi kılınması; Tâhâ [20:39](https://lisan.digital/tr/ayet/20:39.md), [20:41](https://lisan.digital/tr/ayet/20:41.md) |
| مَصَانِعَ | Görkemli kaleler, su bentleri ve yapılar | Âd kavminin dünyada ebedi kalma zannıyla inşa ettiği devasa sarnıç ve köşkler; Şuarâ [26:129](https://lisan.digital/tr/ayet/26:129.md) |
| يَصْنَعُونَ / صَنَعُوا | İnsanın planlı tuzak, sihir ve günah üretimi | Büyücülerin ürettiği hileler, dinde uydurulan bidatler ve inkârcıların amelleri; Mâide [5:14](https://lisan.digital/tr/ayet/5:14.md), [5:63](https://lisan.digital/tr/ayet/5:63.md), Tâhâ [20:69](https://lisan.digital/tr/ayet/20:69.md), Hûd [11:16](https://lisan.digital/tr/ayet/11:16.md) |
| صُنْعًا | İyilik ve iş üretme sanısı | Kötü işler yapıp da kendilerini mükemmel ürün ortaya koyuyor zannedenlerin durumu; Kehf [18:104](https://lisan.digital/tr/ayet/18:104.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve halk-sun' ayrımı | Evrenin bir tesadüf eseri değil, her şeyi muhkem kılan ilahi bir sanat (صنع الله) ve hikmet ürünü olması; kulun kesb ve amelinin mahiyeti | Eylemin gayeliliği, hikmeti ve yetkinliği (itkān) üzerinde yoğunlaşır |
| Fıkıh | Sanayi, zanaat sözleşmeleri (istisnâ') ve mesuliyet | Belirli bir malın sipariş üzerine imal ettirilmesi akdi; zanaatkârın (sâni') kusur ve tazmin sorumluluğu | Akde konu olan imalat şartları, kalite ve ayıptan ari teslim ilkeleri |
| Tefsir | İlahi terbiye ile beşerî hilelerin mukayesesi | Tâhâ suresindeki اصطناع ifadesi ile sihirbazların kurguladığı hilenin (keyd) karşıtlığı; Nuh'un gemi inşasının vahiy eşliğinde yürümesi | Vahiy kontrolündeki meşru üretim ile heva ürünü yapay düzeneklerin ayrışması |
| Hadis | Meslek erbabı, kulun işini sağlam yapması ve ihsan | Kulun yaptığı işi en güzel ve sağlam şekilde yapmasını (إتقان) emreden rivayetler ve iyilik yapma (صنائع المعروف) vurgusu | Amelin kalitesi, ahlaki titizlik ve afetleri önleyen hayır faaliyetleri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve rububiyet | İlahi sanat ve terbiye | Nizam kurma ve insanı elçiliğe hazırlama | Âlemdeki mükemmel dizayn ilahi صنع ürünüdür; peygamberler de bu özel صنع ile eğitilir | Kesin |
| İlmi | Teknoloji, zanaat ve mühendislik | Bilginin nesneye tatbiki | Hammaddenin faydalı alete dönüştürülmesi | Bilginin sadece teoride kalmayıp gemi veya zırh gibi teknik çözümlere evrilmesi | Kesin |
| Siyasi | Devlet inşası ve tahakküm araçları | İmar ve anıtsal yapılar | Güç gösterisi veya toplumsal koruma | Yöneticilerin meşruiyet veya ebedilik vehmiyle kurduğu yapılar ve askeri sanayi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim sektörü ve reel sanayi | Katma değerli imalat | Kaynakların işlenerek zenginliğe dönüşmesi | Ham girdinin el emeği ve teknikle mamul mala çevrilerek piyasaya sunulması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel optimizasyon ve mühendislik tasarımı | Bir dizi girdinin belirli bir amaca en uygun çıktıyı verecek şekilde kısıtlar altında algoritmik olarak dönüştürülmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal pedagoji ve şahsiyet inşası | Bireyin ham yeteneklerinin hedeflenen toplumsal role göre planlı bir eğitim ve disiplinle yetkinleştirilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca mekanik fabrika üretimine veya basit el işçiliğine indirgemek; zihni, pedagojik ve ilahi tasarım boyutlarını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece nesne üretimini değil; bir şahsiyetin peygamberlik için adım adım inşa edilmesini (اصطناع), evrenin kusursuz işleyiş nizamını ve insanın derin planlı günahlarını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen صنع lafızlarını sıradan eylem (فعل) veya emek (عمل) gibi görmek, eylemin arkasındaki yüksek zihni tasarım, ustalık ve bilinçli kastı gözden kaçırmaya yol açar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da eylemler tesadüfi hareketler ile bilinçli, ustalıklı ve amaca matuf tasarımlar arasında derecelendirilir; صنع bu hiyerarşide en üstün maharet ve planlama düzeyini temsil eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mûsâ'nın yetiştirilme sürecini anlatan kıssalarda, Nuh ve Dâvûd peygamberlerin teknik üretim emirlerinde ve evrenin mükemmel işleyişini bildiren ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın eylemlerinin sadece dışsal mekanik bir hareket olduğu yanılgısını düzeltir; her صنع eyleminin köklü bir niyet, maharet ve planlama taşıdığını, dolayısıyla tam sorumluluk doğurduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hammaddeyi el mahareti, alet ve teknik kullanarak işe yarar bir nesneye dönüştürmek; su tutan sarnıç yapmak veya canlıyı özenle besleyip terbiye etmek.
- Soyut anlam: Bir varlığı, durumu veya fiili belirli bir amaca, modele ve nihai gayeye uygun olarak bilinçli, planlı ve incelikli bir süreçle biçimlendirmek.
- Sistematik karşılık: Bilgi, niyet ve hammadde bileşenlerinin optimize edilmiş bir süreçten geçirilerek nitelikli bir ürüne veya amaca dönüştüğü üretim ve terbiye matrisi.
- LaTeX modeli: $$S = f(M, K, \Psi) \xrightarrow{\tau} P_{\mathrm{opt}}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $M$ işlenecek ham maddeyi veya potansiyeli, $K$ uygulanan teknik bilgi ve beceriyi, $\Psi$ amaca yönelik bilinçli kastı ve tasarımı temsil eder. $f$ dönüşüm fonksiyonudur; bu fonksiyon $\tau$ ile simgelenen zaman ve terbiye süreci boyunca işleyerek girdileri en yetkin, amaca uygun ve sağlam nihai ürün veya duruma ($P_{\mathrm{opt}}$) ulaştırır. Formül, rastgele bir fiilin değil, maharet ve kasıtla olgunlaştırılan صنع eyleminin dinamik yapısını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/5:14.md) — يَصْنَعُونَ

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Biz, hristiyanız diyenlerden de söz aldık. Onlar da kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. Bu yüzden kıyamete kadar aralarına kin ve düşmanlık saldık. Allah; yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.

### [Maide 5:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/5:63.md) — يَصْنَعُونَ

لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Rabb’a kul olanlar ve bilginler; onları günah söylemelerinden ve haram yemelerinden vazgeçirmeye çalışmalı değiller miydi? Yapmakta oldukları şey gerçekten ne kötü.

### [Araf 7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/7:137.md) — يَصْنَعُ

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Hor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.

### [Hud 11:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:16.md) — صَنَعُوا

أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, öyle kimselerdir ki; ahirette kendilerine ateşten başka bir şey yoktur. İşledikleri ameller boşa gitmiştir. Yapageldikleri zaten batıldır.

### [Hud 11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:37.md) — وَاصْنَعِ

وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Gözetimimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Zulmedenler için Bana bir şey söyleme. Çünkü onlar, suda boğulacaklardır.

### [Hud 11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/11:38.md) — وَيَصْنَعُ

وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ

Meal (IK): Gemiyi yapmaya başladı. Kavminin ileri gelenleri yanına uğradıkça onunla eğlenirlerdi. O da dedi ki: Bizimle alay ediyorsunuz ama, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz.

### [Rad 13:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/13:31.md) — صَنَعُوا

وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Şayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

### [Nahl 16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/16:112.md) — يَصْنَعُونَ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Allah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.

### [Kehf 18:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/18:104.md) — صُنْعًا

الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا

Meal (IK): Onlar ki; güzel iş yaptıklarını sandıkları halde dünya hayatındaki çalışmaları boşa gitmiştir.

### [Taha 20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/20:39.md) — وَلِتُصْنَعَ

أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي

Meal (IK): Onu bir sandığa koy da suya bırak. Su onu kıyıya atar. Bana da, ona da düşman olan birisi onu alır. Gözümün önünde yetişesin diye, senin üzerine katımdan bir sevgi koydum.

### [Taha 20:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/20:41.md) — وَاصْطَنَعْتُكَ

وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي

Meal (IK): Ve seni kendim için yetiştirdim.

### [Taha 20:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/20:69.md) — صَنَعُوا

وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى

Meal (IK): Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Zira onların yaptıkları, sadece sihirbaz düzenidir. Nerede olursa olsun sihirbaz asla felah bulamaz.

### [Enbiya 21:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/21:80.md) — صَنْعَةَ

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ

Meal (IK): Biz, ona; sizi savaşta korumak için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükreder misiniz?

### [Müminun 23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/23:27.md) — اصْنَعِ

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Ona vahyettik ki: Gözetimimiz altında sana bildirdiğimiz gibi gemiyi yap. Buyruğumuz gelip de sular kaynayınca her cinsten ikişer çiftive aleyhine hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu alıp gemiye bindir. Zalimler için bana başvurma. Çünkü onlar boğulacaklardır.

### [Nur 24:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/24:30.md) — يَصْنَعُونَ

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Mü’min erkeklere söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu, kendileri için daha temizdir. Allah yaptıklarından şüphesiz haberdardır.

### [Şuara 26:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/26:129.md) — مَصَانِعَ

وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ

Meal (IK): Temelli kalacağınızı umarak sağlam yapılar mı edinirsiniz?

### [Neml 27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/27:88.md) — صُنْعَ

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Sen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Ankebut 29:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/29:45.md) — تَصْنَعُونَ

اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ

Meal (IK): Sana kitabtan vahyolunanı oku, namaz kıl. Muhakkak ki namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah’ı zikretmek ise muhakkak ki en büyüktür. Ve Allah; yaptıklarınızı bilir.

### [Fatır 35:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/ayet/35:8.md) — يَصْنَعُونَ

أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Kötü işi kendisine süslendirilip de onu güzel gören bir midir? Muhakkak ki Allah, dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Öuleyse onlara yanarak kendini harab etme. Şüphesiz ki Allah, onların yaptıklarını bilendir.

## Sözlükler (11)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصُنْعُ بالضم: مصدر قولك صَنَعَ إليه معروفاً. وصَنَعَ به صَنيعاً قبيحاً، أي فعل. والصِناعَةُ: حرفةُ الصانِع،وعمله الصَنْعَةُ. وصَنْعَةُ الفرسِ أيضاً: حُسْنُ القيام عليه. تقول منه: صَنَعْتُ فرسي صَنْعاً وصَنْعَةً، فهو فرسٌ صَنيعٌ. قال الشاعر:
فَنَقَلْنا صَنْعَهُ حتَّـى شَـتـاناعِمَ البالِ لَجوجاً في السَنَنْ
وسيفٌ صَنيعٌ، أي مَجْلُوٌّ. قال الشاعر:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّكَأَنَّ جَبينَهُ سَيْفٌ صَنـيعُ
وامرأةٌ صَناعُ اليدين، أي حاذقةٌ ماهرةٌ بعمل اليدين. وامرأتان صَناعانِ. ونسوةٌ صُنُعٌ. ورجلٌ صَنيعُ اليدينِ وصَنيعُ اليدينِ أيضاً بكسر الصاد، أي صانِعٌ حاذقٌ. وكذلك رجلُ صَنَعُ اليدين، بالتحريك. قال أبو ذؤيب:
وعليهما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما		داوُدُ أو صَنَعُ السَوابِغِ تُبَّعُ
واصْطَنَعْتُ عند فلانٍ صَنيعَةً. واصْطَنَعْتُ فلاناً لنفسي، وهو صَنيعَتي، إذا اصْطَنَعْتَهُ وخَرَّجْتَهُ. والتَصَنُّعُ: تكلّف حُسْنِ السَمتِ. وتَصَنَّعَتِ المرأة، إذا صَنَعَتْ نفسَها. والمُصانَعَةُ: الرُشْوَةُ. وفي المثل: مَنْ صانَعَ بالمال لم يحتشم من طلب الحاجة. والمَصْنَعَةُ: كالحوض يُجْمَعُ فيه ماء المطر، وكذلك المَصْنَعَةُ بضم النون. والمَصانِعُ: الحصونُ.

##### Türkçe

**الصُنْعُ** (ضمme ile): “Ona bir iyilik yaptı” sözünün mastarıdır. Ve “Ona çirkin bir **صَنيعاً** yaptı”, yani yaptı. Ve **الصِناعَةُ**: **الصانِع**’in zanaatı ve işi; **الصَنْعَةُ**. Ve atın **صَنْعَةُ**’si de: ona iyi bakmak (üzerinde iyi durmak). Ondan şöyle dersin: “Atımı **صَنْعاً** ve **صَنْعَةً** ile yaptım (bakımını yaptım)”; o da **صَنيعٌ** bir attır. Şair dedi ki:
فَنَقَلْنا صَنْعَهُ حتَّـى شَـتـاناعِمَ البالِ لَجوجاً في السَنَنْ
Ve **صَنيعٌ** bir kılıç: yani parlatılmış. Şair dedi ki:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّكَأَنَّ جَبينَهُ سَيْفٌ صَنـيعُ
Ve “elleri **صَناعُ** olan bir kadın”: yani el işiyle mahir, usta. Ve iki kadın: **صَناعانِ**. Ve kadınlar: **صُنُعٌ**. Ve “elleri **صَنيعُ** olan bir adam”; ve **صَنيعُ اليدينِ** de (صاد’ın kesresiyle): yani mahir bir **صانِعٌ**. Ve aynı şekilde “elleri **صَنَعُ** olan bir adam” (harekeli). Ebû Züeyb dedi ki:
وعليهما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما		داوُدُ أو صَنَعُ السَوابِغِ تُبَّعُ
Ve “Falancanın yanında bir **صَنيعَةً** edindim.” Ve “Falancayı kendim için **اصْطَنَعْتُ**; o benim **صَنيعَتي**’mdir”; onu **اصْطَنَعْتُ** ve yetiştirdim (çıkarıp yetiştirdim) ise. Ve **التَصَنُّعُ**: güzel duruşu (sîmeti) zorla edinme. Ve kadın **تَصَنَّعَتْ**: kendini yaptı (süsleyip hazırladı) ise. Ve **المُصانَعَةُ**: rüşvet. Ve meselde: “Malla **صانَعَ** eden, ihtiyacın istenmesinden utanmaz.” Ve **المَصْنَعَةُ**: yağmur suyunun toplandığı havuz gibi; ve aynı şekilde **المَصْنَعَةُ** (نون’un zammıyla). Ve **المَصانِعُ**: kaleler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع النون
عصن ، عنص ، صنع ، صعن ، نصع ، نعص : مستعملات .
عصن : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أعصن الرجل إذا شدَّد على غريمه وتمكَّكَه وروى عمرو عن أبيه قال : أعْصن الرمل إذا اعوَجَّ وعسُر .
عنص : لم أجد فيه غير عَنَاصِي الشَّعَر . والعُنْصُوة الخُصْلَة من الشَّعَر ، وقال الشاعر :
إن يُمْس رأسي أشمط العناصِي
كأنما فرَّقه مُنَاصي
قال الليث : العُنْصُوة على تقدير فُعْلُوة .
قال : وما لم يكن ثانيه نوناً فإن العرب لا تضم صدره مثل تُنْدُوة .
فأما عَرْقُوة وتَرْقُوة وقَرْنُوة فمفتوحات .
عمرو عن أبيه : أعنص إذا بقيتْ على رأسه عَنَاصٍ من ضفائره ، وهي بقايا ، واحدها عُنْصُوة . وقال أبو زيد : العَنَاصِي : الشَّعَر المنتصِب قائماً في تفرُّق .
صعن : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : أصْعَن الرجل إذا صغُر رأسُه . أبو عبيد : الصِعْوَنُّ : الظليم الدقيق العُنُق الصغير الرأس ، والأنثى : صِعْوَنَّة .
وقال غيره : الاصعنان : الدِقَّة واللطافة ، ومنه يقال : أُذُنٌ مُصَعَنَّة : مؤلَّلة ، قال عديّ :
وأُذْنٌ مُصَعَّنَةٌ كالقَلَمْ
عمرو عن أبيه : أصْعَن إذا صغر رأسه ونقَصَ عقلُه .
نعص : قال ابن المظفّر : أمَّا نعص فليس بعربيَّة إلاّ ما جاء أسَد بن ناعصة المشبِّب بخنساء في شعره ، وكان صَعْب الشعر
جدّاً ، وقلَّما يُرْوَى شِعره لصعوبته . قلت : وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : فلان من نُصْرتي وناصرتي ونائصتي وناعِصتي وهي ناصرته . والنواعص : اسم موضع . وقال ابن دريد : النَّعْص : التمايل ، وبه سمِّي ناعِصة . قلت : ولم يصح لي من باب ( نعص ) شيء أعتمِده من جهة من يُرجَع إلى علمه وروايته عن العرب .
نصع : أبو عُبَيد عن الفرّاء : أنْصَعتِ الناقة للفحل إنصاعاً إذا قَرَّتْ له عند الضِرَاب . وقال غيره : أنصع لِلْحقّ إنصاعاً إذا أقَرَّ بِه . وقال الليث : يقال للرجل إذا تصدَّى للشرّ : قد أنصع له إنصاعاً . وقال شمر : النِّصْعُ الثوب الأبيض . وأنشد لرؤبة يصف ثوراً :
كأن تحتي ناشطاً مُوَلَّعا
بالشأم حتى خلته مبرقَعا
بَنِيقة من مَرْحَلِيّ أسْفَعا
كأن نِصْعاً فوقه مقطَّعا
مخالط التقليص إذ تَدَرَّعا
قال شمر : قال ابن الأعرابيّ : يقول : كأن عليه نِصْعاً مقلَّصاً عنه ، يقول : تخال أنه أُلْبِس ثوباً أبيض مقلَّصاً عنه لم يبلغ كُروعَه التي ليست على لونه . ابن السكيت عن ابن الأعرابيّ : أبيض ناصع . قال : والناصع في كل لون خَلَص ووَضَح . قال الأصمعيّ : وأكثر ما يقال في البياض أبو عبيد : أبيض ناصع ويَقَق . وقال أبو عبيدة : أصفر ناصع الليث : النَّصِيع : البحر وأنشد :
أدْلَيت دَلْوِي في النَّصِيع الزاخر
قلت : قوله : النَّصِيع : البحر غير معروف ، وأراد بالنصيع : ماء بئر ناصع الماء ليس بكَدِر ؛ لأن ماء البحر لا يُدْلَى فيه الدَلْو . يقال : ماء ناصع وماصع ونصِيع إذا كان صافياً . والمعروف في البحر البَضِيع ، بالباء والضاد : وقد مرّ في بابه وروى أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الماصع : البَرّاق ، بالميم ، ويقال : المتغيّر ، قال : ومنه قول ابن مقبِل :
فأفرغت من ماصع لونُه
على قُلُص ينتهِبن السِّجَالا
وقال شمر : ماصع يريد به : ناصع ، فصيَّر النون ميماً . قال : وقد قال ذو الرمَّة : ماصع فجعله ماء قليلاً . أخبرني بذلك كله الإيَاديّ عن شمر ، وقال أبو سعيد : المَنَاصِع : المواضع التي يُتَخلى فيها لبول أو حاجة ، والواحد مَنْصَع . قلت : قرأت في حديث الإفْك : ( وكان متبرّز النساء بالمدينة قبل أن سُوّيت الكُنُف في الدور المناصع ) . وأُرى أن المناصع موضع بعينه خارج المدينة ، وكن النساءُ يتبرّزْن إليه بالليل على مذاهب العرب في الجاهليَّة . وقال المؤرّج فيما روى له أبو تراب : النِّصَع والنِّطَع لواحد الأنطاع ، وهو ما يتَّخذ من الأدَم . وأنشد لحاجز ابن الجعيد الأزديّ :
فننحرها ونخلطها بأخرى
كأن سَرَاتها نِصَع دَهين
قال : ويقال : نِصْع بسكون الصاد . وقال شمر : قال الأصمعيّ : كل ثوب خالط البياض والصفرة والحمرة فهو نِصْع . وقال
أبو عُبَيدة في الشيات : أصفر ناصع ، قال : هو الأصفر السَرَاةِ تعلو متنَه جُدَّة غَبْساء . وقال أبو تراب : قال الأصمعيّ : يقال : شرِب حتى نَصَع وحتى نَقَع ، وذلك إذا شَفَى غليله . قال أبو نصر : المعروف : بضع .
صنع : قال الله جلّ وعزّ : ( وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 129 ) المصانع في قول بعض المفسّرين : الأبنية .
وقال بعضهم : هي أحباس تُتَّخذ للماء ، واحدها مَصْنَعة ومَصْنَع . قلت : وسمعت العرب تسمّي أحباس الماء : الأصناع والصُّنُوع ، واحدها صِنْع . وروى أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الحِبْس مثل المَصْنَعة ، قال : والزَّلَف : المصانع . قلت : وهي مَسَّاكاتٌ لِماء السماء يحتفرها الناس فيملؤها ماءُ السماء يشربونها . ويقال للقصور أيضاً مصانع . وقال لبيد :
بَلِينا وما تَبْلى النجوم الطوالعُ
وتَبْلى الديارُ بعدنا والمَصَانِع
وقول الله جل وعزَّ : ( مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَتْقَنَ ) ( النَّمل : 88 ) قال أبو إسحاق : القراءة بالنصب ، ويجوز الرفع . فمن نصب فعلى المصدر ، لأن قوله : ( أَتَوْهُ دَاخِرِينَ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا ) ( النَّمل : 88 ) دليل على الصنعة ، كأنه قال : صَنَع الله ذلك صُنْعاً . ومن قرأ : ( صُنْعُ الله ) فعلى معنى : ذلك صنع الله . وقول الله : ( وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( طاه : 39 ) معناه : ولتربَّى بمرأًى منّي . يقال : صَنَع فلان جاريته إذا رباها ، وصَنَع فرسه إذا قام بعلفه وتسمينه . وقال الليث : صنع فرسَه ، بالتخفيف ، وصنَّع جاريته بالتشديد ؛ لأن تصنيع الجارية لا يكون إلا بأشياء كثيرة وعِلاَج . قلت : وغير الليث يجيز صَنَع جاريته بالتخفيف ، ومنه قوله : ( وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ( . وفلان صَنِيع فلان إذا ربَّاه وأدَّبه وخرَّجه ، ويجوز : صنيعته . وقال الأصمعيّ : العرب تسمّي القُرَى مصانع ، واحدتها مَصْنعة . وقال ابن مُقْبل :
أصواتُ نسوان أنباطٍ بمَصْنَعة
بَجَّدْن للنَّوْح واجتَبْن التَبَا بينا
والمَصْنعة : الدَّعْوة يتّخذها الرجل ويدعو إخوانه إليها . وقال الراعي :
ومصنعةٍ هُنَيدَ أعنْتُ فيها
قال الأصمعي : يعني مَدْعاة . وفرس مُصَانِع ، وهو الذي لا يعطيك جميع ما عنده من السير ، له صون يصونه فهو يصانعك ببذله سَيْرَه . ويقال : صانعت فلاناً أي رافقته . وصانعت الوالي إذا راشيته ، وصانعته إذا داهنته . وقال الليث : التصنُّع : تكلّف حُسْن السَّمْت وإظهاره والتزيُّن به والباطن مدخول . وقال : الصُنَّاع : الذين يعملون بأيديهم ، والحِرْفة الصِّنَاعة ، والواحد صانع . وقال ابن السكيت : امرأة صَنَاع إذا كانت رقيقة اليدين تسوِّي الأساقي وتَخْرُز الدلاء وتَفْريها . ورجل صَنَع . وقال أبو ذؤيب :
وعليهما مَسرودَتان قضاهما
داود أو صَنَع السوابغ تُبَّعُ
وقال ابن الأنباريّ في ( الزاهر ) : امرأة صَنَاع إذا كانت حاذقة بالعمل ، ورجل
صَنَع . إذا أُفردت فهي مفتوحة متحرّكة . قال : ويقال : رجل صِنْع اليدين ، مكسور الصاد إذا أضيفت . وأنشد :
صِنْعُ اليدين بحيثُ يكوى الأصْيَدُ
وأنشد غيره :
أنبل عَدْوانَ كُلِّها صَنَعا
والصَّنِيعة : ما أعطيته وأسديته من معروف أو يد إلى إنسان تصنعه به ، وجمعها صنائع ، قال الشاعر :
إن الصنيعة لا تكون صنيعة
حتى يصابَ بها طريقُ المَصْنَع
وقول الله عزّ وجلّ ) وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِى ) ( طاه : 41 ) أي ربَّيتك لخاصَّة أمري الذي أردته في فرعون وجنوده . وحدّثنا الحسين عن أبي بكر بن أبي شَيْبة عن يحيى بن سعيد القطَّان عن محمد بن يحيى عن أبيه عن أبي سعيد الخُدْريّ قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا توقدوا بليل ناراً ) ؛ ثم قال : ( أوقدوا واصطنعوا فإنه لن يدرك قوم بعدكم مُدَّكم ولا صاعَكم ) . قوله : اصطنعوا أي اتّخذوا طعاماً تنفقونه في سبيل الله .
عمرو عن أبيه : الصَنِيع : الثوب الجيّد النقيّ . وقال ابن الأعرابي : أصْنع الرجلُ إذا أعان آخر . قال : وكل ما صُنِع فيه فهو صِنْع مثل السُّفْرة . ويكون الصِنْع الشِّوَاء . وقال الليث : الصَّنَّاعة : خشبة تُتّخذ في الماء ليحبس بها الماء وتُمسكه حيناً . ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا لم تَسْتَح فاصنع ما شئت ) رواه جَرِير بن عبد الحميد عن منصور عن رِبْعيّ بن حِرَاش عن أبي مسعود الأنصاريّ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال أبو عبيد : قال جرير : معناه : أن يريد الرجل أن يعمل الخير فيدعَه حياءً من الناس ، كأنه يخاف مذهب الريَاء . يقول : فلا يمنعْك الحياءُ من المضيّ لِمَا أردت . قال أبو عبيد : والذي ذهب إليه جرير معنى صحيح في مذهبه ، ولكن الحديث لا يدلّ سياقه ولا لفظه على هذا التفسير . قال أبو عبيد : ووجهه عندي أنه أراد بقوله : ( إذا لم تستح فاصنع ما شئت ) إنما هو : من لم يستح صَنَع ما شاء ، على جهة الذمّ لترك الحياء ، ولم يرد بقوله : فاصنع ما شئت أن يأمره بذلك أمراً ، ولكنّه أمْر معناه الخبر ؛ كقوله ج : ( من كذب عليّ متعمِّداً فليتبوّأ مَقْعَده من النار ) ، ليس وجهه أنه أمره بذلك ، إنما معناه : مَن كذب عليّ تبوَّأ مقعده من النار . والذي يراد من الحديث أنه حَثَّ على الحياء وأمرَ به وعاب تركه . وقال إبراهيم بن عَرَفة : سمعت أبا العباس أحمد بن يحيى يقول في قوله : إذا لم تستح فاصنع ما شئت قال : هذا على الوعيد ، فاصنع ما شئت فإن الله يجازيك . وأنشد :
إذا لم تخش عاقبة الليالي
ولم تستَحْيِ فاصنع ما تشاء
وهو كقول الله تعالى : ( فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ ) ( الكهف : 29 ) .
الأصناع : الأسواق ، جمع صِنْع . وقال ابن مقبل يصف فرساً :
بتُرْس أعجم لم تُنْجَر مسامره
مما تَخَيَّرُ في أصناعها الروم
لم تُنجز مسامره أي لم تشدّ فيه المسامير .
والصِنْع : السَفُّود ، قال مَرّار يصف إبلاً :
وجاءت وركبانها كالشُروب
وسائقها مثل صِنْع الشواء
أي هذه الإبل وركبانها يتمايلون من النُّعَاس ، وسائقها يعني نفسه اسودّ من السَّمُوم . ويقال : فلان صَنِيع فلان وصنيعته إذا ربّاه وأدّبه حتى خرّجه .

##### Türkçe

**باب العين والصاد مع النون**
**عصن** ، **عنص** ، **صنع** ، **صعن** ، **نصع** ، **نعص** : kullanımdadır.

**عصن** : **الليث** onu ihmal etti. **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: o şöyle dedi: Adam **أعصن** olur; alacaklısına karşı şiddetli davranıp onu sıkıştırdığı zaman. Ve **عمرو** babasından rivayet etti, dedi ki: Kum **أعْصن** olur; eğrildiği ve zorlaştığı zaman.

**عنص** : onda **عَنَاصِي الشَّعَر**’dan başka bir şey bulmadım. **العُنْصُوة** saçtan bir tutamdır. Şair dedi ki:
إن يُمْس رأسي أشمط العناصِي
كأنما فرَّقه مُنَاصي

**الليث** dedi: **العُنْصُوة** **فُعْلُوة** takdirine göredir.
Dedi: İkincisi **نون** olmayan şeyde Araplar başını dammeli yapmaz; **تُنْدُوة** gibi.
Ama **عَرْقُوة** ve **تَرْقُوة** ve **قَرْنُوة** fethalıdır.

**عمرو** babasından: **أعنص**; örgülerinden başında **عَنَاصٍ** kaldığı zaman; bunlar kalıntılardır, tekili **عُنْصُوة**’dur. **أبو زيد** dedi: **العَنَاصِي**: ayrık halde dikilip duran saçtır.

**صعن** : **الليث** onu ihmal etti. **أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti, dedi: Adam **أصْعَن** olur; başı küçüldüğü zaman. **أبو عبيد**: **الصِعْوَنُّ**: boynu ince, başı küçük devekuşu erkeğidir; dişisi: **صِعْوَنَّة**.
Başkası dedi: **الاصعنان**: incelik ve zarifliktir; bundan dolayı denir: **أُذُنٌ مُصَعَنَّة**: sivriltilmiş. **عديّ** dedi ki:
وأُذْنٌ مُصَعَّنَةٌ كالقَلَمْ

**عمرو** babasından: **أصْعَن**; başı küçüldüğü ve aklı eksildiği zaman.

**نعص** : **ابن المظفّر** dedi: **نعص**’a gelince, Arapça değildir; ancak **أسَد بن ناعصة**’nin, şiirinde **خنساء** ile teşbîb yapan (kadın adıyla sevgiliye giriş yapan) kimse olarak getirdiği şey müstesna; onun şiiri çok zordu ve zorluğundan dolayı şiiri pek az rivayet edilir. Ben dedim: **( نوادر الأعراب )**’da okudum: Falan kimse benim **نُصْرتي**’mdendir ve **ناصرتي**’mdendir ve **نائصتي**’mdendir ve **ناعِصتي**’mdendir; o, onun **ناصرته**’sidir. **النواعص**: bir yer adıdır. **ابن دريد** dedi: **النَّعْص**: salınmadır; bununla **ناعِصة** adlandırıldı. Ben dedim: ( **نعص** ) babından, ilmine ve Araplardan rivayetine dönülen kimse tarafından, dayanacağım hiçbir şey bana sahih olmadı.

**نصع** : **أبو عُبَيد** **الفرّاء**’dan: dişi deve, erkeğe **أنْصَعت** olur **إنصاعاً**; çiftleşme sırasında ona boyun eğip sakinleştiği zaman. Başkası dedi: Hak için **أنصع** olur **إنصاعاً**; onu ikrar ettiği zaman. **الليث** dedi: Adam için, şerre karşı ortaya atıldığı zaman denir: ona **أنصع** oldu **إنصاعاً**. **شمر** dedi: **النِّصْعُ** beyaz elbisedir. Ve **رؤبة**’den, bir boğayı vasfederken, okuttu:
كأن تحتي ناشطاً مُوَلَّعا
بالشأم حتى خلته مبرقَعا
بَنِيقة من مَرْحَلِيّ أسْفَعا
كأن نِصْعاً فوقه مقطَّعا
مخالط التقليص إذ تَدَرَّعا

**شمر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: “Sanki üzerinde, ondan kısaltılmış bir **نِصْع** var” diyor; yani: onun, ondan kısaltılmış beyaz bir elbise giydirildiğini sanırsın; rengi onun rengi olmayan inciklerine ulaşmamıştır. **ابن السكيت** **ابن الأعرابيّ**’den: **أبيض ناصع**. Dedi: **الناصع** her renkte arınıp berraklaşan ve açıklık kazanan şeydir. **الأصمعيّ** dedi: En çok beyazlıkta söylenir. **أبو عبيد**: **أبيض ناصع** ve **يَقَق**. **أبو عبيدة** dedi: **أصفر ناصع**. **الليث**: **النَّصِيع** denizdir; ve okuttu:
أدْلَيت دَلْوِي في النَّصِيع الزاخر

Ben dedim: Onun sözü: **النَّصِيع** = deniz, bilinen değildir; **النصيع** ile, suyu bulanık olmayan, suyu berrak bir kuyunun suyunu kastetti; çünkü denize kova sarkıtılmaz. Su berrak olduğu zaman: **ماء ناصع** ve **ماصع** ve **نصِيع** denir. Denizde bilinen ise **البَضِيع**’dır; **الباء** ve **الضاد** ile; ve onun babında geçti. **أبو عُبَيد** **أبي عمرو**’dan rivayet etti: **الماصع**: parıldayan; **الميم** ile; ve “değişmiş” denir. Dedi: Bundan, **ابن مقبِل**’in sözü:
فأفرغت من ماصع لونُه
على قُلُص ينتهِبن السِّجَالا

**شمر** dedi: **ماصع** ile “**ناصع**”ı kasteder; böylece **النون**’u **ميماً** yaptı. Dedi: **ذو الرمَّة** de **ماصع** dedi; onu az su yaptı. Bunu bana, hepsini, **الإيَاديّ** **شمر**’den haber verdi. **أبو سعيد** dedi: **المَنَاصِع**: içine bevletmek veya ihtiyaç gidermek için uzaklaşılan yerlerdir; tekili **مَنْصَع**. Ben dedim: **حديث الإفْك**’te okudum: “(Ve Medine’de kadınların, evlerde **الكُنُف** düzene sokulmadan önce, dışarıda ihtiyaç giderdikleri yer **المناصع** idi.)” Ve ben, **المناصع**’ın Medine dışında belirli bir yer olduğunu görüyorum; kadınlar, cahiliye devrinde Arapların yolları üzere, geceleyin ona giderlerdi. **المؤرّج** dedi; **أبو تراب**’ın ona rivayet ettiğinde: **النِّصَع** ve **النِّطَع** **الأنطاع**’ın tekilidir; o da deriden yapılan şeydir. **حاجز ابن الجعيد الأزديّ**’den okuttu:
فننحرها ونخلطها بأخرى
كأن سَرَاتها نِصَع دَهين

Dedi: **نِصْع** denir; **الصاد** sükûnlu. **شمر** dedi: **الأصمعيّ** dedi: Beyazlıkla sarılık ve kızıllık karışmış her elbise **نِصْع**’dır. Ve **أبو عُبَيدة** beneklerde dedi: **أصفر ناصع**; dedi: o, sırtı sarı olan, sırtının üstünde koyu bir şerit bulunan sarıdır. **أبو تراب** dedi: **الأصمعيّ** dedi: “İçti, ta ki **نَصَع** oluncaya kadar ve ta ki **نَقَع** oluncaya kadar” denir; bu, susuzluğunu giderdiği zamandır. **أبو نصر** dedi: bilinen: **بضع**.

**صنع** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( **وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ** ) ( **الشُّعَرَاء : 129** ). **المصانع** bazı müfessirlerin sözüne göre: binalardır.
Bazıları dedi: Su için yapılan havuzlardır; tekili **مَصْنَعة** ve **مَصْنَع**. Ben dedim: Arapların, su havuzlarını **الأصناع** ve **الصُّنُوع** diye adlandırdıklarını işittim; tekili **صِنْع**. **أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan rivayet etti, dedi: **الحِبْس** **المَصْنَعة** gibidir. Dedi: **الزَّلَف**: **المصانع**’dır. Ben dedim: Bunlar, gök suyunu tutan setlerdir; insanlar onları kazar, gök suyu onları doldurur; onu içerler. Saraylara da **مصانع** denir. **لبيد** dedi:
بَلِينا وما تَبْلى النجوم الطوالعُ
وتَبْلى الديارُ بعدنا والمَصَانِع

Ve Allah, aziz ve celil, sözü: ( **مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ** ) ( **النَّمل : 88** ). **أبو إسحاق** dedi: kıraat nasb iledir; ref‘ de caizdir. Kim nasb ederse, masdar üzeredir; çünkü onun sözü: ( **أَتَوْهُ دَاخِرِينَ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا** ) ( **النَّمل : 88** ) sanata delildir; sanki şöyle dedi: Allah bunu bir **صُنْعاً** olarak yaptı. Kim ( **صُنْعُ الله** ) okursa, şu mana üzeredir: bu, Allah’ın yapımıdır. Ve Allah’ın sözü: ( **وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى** ) ( **طاه : 39** ) manası: benim gözetimim altında büyütülesin. Denir: Falan, cariyesini **صَنَع** etti; onu büyüttüğü zaman. Ve atını **صَنَع** etti; yemini verip semirttiği zaman. **الليث** dedi: Atını **صنع** eder; hafifletmeyle. Cariyesini **صنَّع** eder; şeddeliyle; çünkü cariyeyi **تصنيع** ancak çok şeyler ve uğraş ile olur. Ben dedim: **الليث**’ten başkası, cariyesini hafifletmeyle **صَنَع** etmeyi caiz görür; ondan da onun sözü: ( **وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى** ). Ve falan, falanın **صَنِيع**’idir; onu büyütüp edeplendirdiği ve yetiştirip ortaya çıkardığı zaman; **صنيعته** de caizdir. **الأصمعيّ** dedi: Araplar köyleri **مصانع** diye adlandırır; tekili **مَصْنعة**’dır. **ابن مُقْبل** dedi:
أصواتُ نسوان أنباطٍ بمَصْنَعة
بَجَّدْن للنَّوْح واجتَبْن التَبَا بينا

Ve **المَصْنعة**: adamın yaptığı davettir; onu yapar ve kardeşlerini ona çağırır. **الراعي** dedi:
ومصنعةٍ هُنَيدَ أعنْتُ فيها

**الأصمعي** dedi: yani bir çağrı yeri. Ve **فرس مُصَانِع**: o, yürüyüş gücünden olanın hepsini sana vermez; kendini koruduğu bir koruması vardır; böylece yürüyüşünü sana vermekte seninle **يصانعك** eder. Ve denir: Falanla **صانعت**; yani ona refakat ettim. Ve valiyi **صانعت**; ona rüşvet verdiğin zaman. Ve onu **صانعته**; ona yağcılık yaptığın zaman. **الليث** dedi: **التصنُّع**: güzel hâli zorla edinmek ve onu göstermek ve onunla süslenmek; içi bozuk iken. Ve dedi: **الصُنَّاع**: elleriyle çalışanlardır; meslek **الصِّنَاعة**’dır; tekili **صانع**. **ابن السكيت** dedi: Kadın **صَنَاع**; elleri ince olup kırbaları düzeltir, kovaları diker ve onları yarıp biçtiği zaman. Ve erkek **صَنَع**. **أبو ذؤيب** dedi:
وعليهما مَسرودَتان قضاهما
داود أو صَنَع السوابغ تُبَّعُ

**ابن الأنباريّ** ( **الزاهر** )’de dedi: Kadın **صَنَاع**; işte usta olduğu zaman; ve erkek **صَنَع**. Tek başına getirildiği zaman fethalı, harekeli olur. Dedi: **رجل صِنْع اليدين** denir; izafet yapıldığı zaman **الصاد** kesralıdır. Ve okuttu:
صِنْعُ اليدين بحيثُ يكوى الأصْيَدُ

Başkası okuttu:
أنبل عَدْوانَ كُلِّها صَنَعا

Ve **الصَّنِيعة**: bir insana yaptığın iyilik veya el olarak, ona verdiğin ve ulaştırdığın şeydir; çoğulu **صنائع**’dir. Şair dedi:
إن الصنيعة لا تكون صنيعة
حتى يصابَ بها طريقُ المَصْنَع

Ve Allah, aziz ve celil, sözü: ( **وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِى** ) ( **طاه : 41** ) yani: Firavun ve askerleri hakkında istediğim özel işim için seni büyüttüm. Ve bize **الحسين** haber verdi; **أبي بكر بن أبي شَيْبة**’den; **يحيى بن سعيد القطَّان**’dan; **محمد بن يحيى**’dan; babasından; **أبي سعيد الخُدْريّ**’den, dedi ki: Resulullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “(Geceleyin ateş yakmayın)”; sonra dedi: “(Yakın ve **اصطنعوا** edin; çünkü sizden sonra bir kavim, sizin **مُدَّ**’ünüze de **صاعَ**’ınıza da yetişmeyecektir.)” Onun sözü: **اصطنعوا** yani: Allah yolunda harcayacağınız yiyecek edinin.

**عمرو** babasından: **الصَنِيع**: iyi, temiz elbisedir. **ابن الأعرابي** dedi: Adam **أصْنع** olur; bir başkasına yardım ettiği zaman. Dedi: İçinde bir şey yapılan her şey **صِنْع**’dır; **السُّفْرة** gibi. Ve **الصِنْع** kızartma olabilir. **الليث** dedi: **الصَّنَّاعة**: su içinde, suyu tutmak ve bir süre onu alıkoymak için yapılan bir tahtadır. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: “(Eğer utanmadıysan, dilediğini yap.)” Bunu **جَرِير بن عبد الحميد** **منصور**’dan, **رِبْعيّ بن حِرَاش**’tan, **أبي مسعود الأنصاريّ**’den, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti. **أبو عبيد** dedi: **جرير** dedi: manası: adam hayır yapmak ister de insanlardan utanarak onu bırakır; sanki riyâ yolundan korkar. Diyor ki: Utanma, istediğin şeye devam etmene engel olmasın. **أبو عبيد** dedi: **جرير**’in gittiği mana, onun mezhebinde sahih bir manadır; fakat hadisin siyakı da lafzı da bu tefsire delalet etmez. **أبو عبيد** dedi: Bana göre onun yönü şudur: Onun sözüyle “(Eğer utanmadıysan, dilediğini yap)” ancak şunu kastetti: Kim utanmazsa dilediğini yapar; hayânın terkine zemm cihetiyle. Ve onun sözüyle “dilediğini yap” onu bir emirle emretmeyi kastetmedi; fakat o, manası haber olan bir emirdir; onun sözü gibi: “(Kim bana kasten yalan isnat ederse, ateşteki yerine yerleşsin)”; bunun yönü, onu buna emretmesi değildir; ancak manası: Kim bana yalan isnat ederse ateşteki yerine yerleşir. Hadisten murad, hayâya teşvik etti ve onu emretti ve onu terk etmeyi ayıpladı. **إبراهيم بن عَرَفة** dedi: **أبو العباس أحمد بن يحيى**’yı, onun sözü hakkında işitirken: “Eğer utanmadıysan, dilediğini yap” dedi ki: Bu tehdit üzeredir; dilediğini yap, çünkü Allah sana karşılığını verecektir. Ve okuttu:
إذا لم تخش عاقبة الليالي
ولم تستَحْيِ فاصنع ما تشاء

Ve o, Allah تعالى sözü gibidir: ( **فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ** ) ( **الكهف : 29** ).

**الأصناع** : çarşılardır; **صِنْع**’ın çoğuludur. **ابن مقبل** bir atı vasfederken dedi:
بتُرْس أعجم لم تُنْجَر مسامره
مما تَخَيَّرُ في أصناعها الروم

**لم تُنجز مسامره** yani: onda çiviler sıkılmadı.

Ve **الصِنْع**: şiştir. **مَرّار** develeri vasfederken dedi:
وجاءت وركبانها كالشُروب
وسائقها مثل صِنْع الشواء

Yani: bu develer ve binicileri uykudan sallanırlar; ve sürücüsü, yani kendisi, samumdan karardı. Ve denir: Falan, falanın **صَنِيع**’idir ve **صنيعته**’sidir; onu büyütüp edeplendirip nihayet yetiştirip ortaya çıkardığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والنون وما يثلثهما)
(صنو) الصاد والنون والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على تقارُب بين شيئين، قرابةً أو مسافةً. من ذلك الصِّنو: الشَّقيق. وعمُّ الرّجل صِنوُ أبيه. وقال الخليل، يقال فلانٌ صِنْوُ فلانٍ، إذا كان أخاه وشقيقَه لأمِّه وأبيه. والأصل في ذلك النَّخلتانِ تخرجان([1]) من أصلٍ واحدٍ، فكلُّ واحدة منهما على حيالها صِنوٌ، والجمع صِنوانٌ. قال الله تعالى: {وَنَخِيل صِنْوانٌ وغيرُ صِنْوانٍ.[الرعد 4]. قال أبو زيد رِكيَّتانِ صِنْوانِ، وهما المتقاربتان حتى لا يكونَ بينهما من تقارُبهما حَوْض.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الصِّنو: مثل الرّدْهَة تُحفَر في الأرض، وتصغيره، صُنَيٌّ. قالت ليلى:
أنابِغَ لم تَنْبَغْ ولم تكُ أوَّلاً *** وكنْتَ صُنَيَّاً بين صُدَّيْن مَجْهَلا([2])(صند) الصاد والنون والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على عظم قدْر وعظم جِسْم. من ذلك الصِّندِيد، وهو السَّيّد الشَّريف، والجمع صناديد. ويقال صناديد البَرَدِ: باباتٌ منه ضِخام. وغيثٌ صِنديدٌ: عظيم القَطْر.  ويقال للدَّواهِي الكبارِ صناديد. ويروى عن الحسن في دعائِة: "نعوذُ بك من صناديد القَدَر" أي دواهِيه.
(صنر) الصاد والنون والراء ليس بأصلٍ، ولا فيه ما يعوَّل عليه لقلَّة الرَّاء مع النون. على أنَّهم  يقولون الصِّنَارة بلغة اليمن: الأذُن. والصِّنَارة: حديدةٌ في المِغْزَل مُعَقَّفَة. وليس بشيء.
(صنع) الصاد والنون والعين أصلٌ صحيح واحد، وهو عملُ الشيء صُنْعَاً. وامرأة صَنَاعٌ ورجلٌ صَنَعٌ، إِذا كانا حاذقَين فيما يصنعانه. قال:
خَرقاء بالخيرِ لا تهْدِي لوِجْهَتِهِ *** وهي صَنَاعُ الأَذى في الأهلِ والجارِ
والصَّنِيعة: ما اصطنعتَه مِنْ خير. والتصنُّع: حُسن السَّمْت. وفرسٌ صَنِيعٌ: صَنَعَه أهلُه بحُسْن القِيام عليه. والمَصانع: ما يُصنَعُ من بئرٍ وغيْرِها للسَّقي.
ومن الباب: المُصانَعة، وهي كالرِّشْوة.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل الصِّنْع، يقال إِنَّه السَّفُّود. وقال المَرّار([3]):
(صنف) الصاد والنون والفاء أَصلٌ صحيح مطّرد في معنيين، أحدهما الطّائفة من الشّيء، والآخر تمييز الأشياء بعضها عن بعض.
فالأوَّل الصِّنْف، قال الخليل: الصِّنْف طائفةٌ من كلِّ شيء. وهذا صِنفٌ  من الأصناف أيْ نوع. فأمّا صنفة الثَّوب([4]) فقال قوم: هي حاشيتُهُ. وقال آخرون: بل هي النّاحية ذات الهُدْب.
والأصل الآخَر، قال الخليل: التَّصنيف: تمييز الأشياءِ بعضها عن بعض.
ولعَّل تصنيف الكتاب من هذا. والغريب المصنَّف من هذا، كأنَّه مُيِّزَت أبوابُه فجُعِلَ لكلِّ بابٍ حَيِّزُه. فأمَّا أصله في لغة العرب فمن قولهم صَنّفَت الشَّجرةُ، إذا أخرجت ورقَها. قال ابن قيسِ الرُّقيّات:
سَقْياً لِحُلْوانَ ذي الكُرومِ وما  *** صَنَّفَ من تينه ومن عِنَبِه([5])(صنق) الصاد والنون والقاف كلمة إن صحَّت. يقولون إنَّ الصَّنَق: الذَّفر. وحكى بعضُهم : أَصْنَقَ الرجلُ في ماله، إِذا أحسَنَ القيامَ عليه.
(صنم) الصاد والنون والميم كلمةٌ واحدةٌ لا فرعَ لها، وهي الصَّنَم. وكان شيئاً يُتَّخَذُ من خشبٍ  أو فضّة أو نُحاسٍ فيُعبَد.
(صنج) الصاد والنون والجيم ليس بشيء. والصَّنْج دَخِيل.
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "تخرج".
([2]) أنشده في اللسان (صنا). تقوله للنابغة الجعدي.
([3]) كذا ورد الكلام مبتوراً. وفي المجمل: "والصنع في شعر المرار السفود". ولم أجد شاهداً إلا قول الشاعر في اللسان (صنع):
* صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد *
([4]) يقال صنفة، بفتح  فكسر، وبكسر فسكون.
([5]) ديوان ابن قيس الرقيات 82 واللسان (صنف).

ـ

##### Türkçe

(صad ve **النون** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**صنو**) **الصاد** ve **النون** ve illetli harf sahih bir asıldır; iki şey arasında yakınlığa, akrabalıkça veya mesafece, delâlet eder. Bundan: **الصِّنو**: öz kardeş. Ve adamın amcası, babasının **صِنو**’sudur. Halîl dedi ki: “Falan, falanın **صِنْو**’udur” denir; eğer anası ve babası bir olan kardeşi ve öz kardeşi ise. Bunun aslı, bir kökten çıkan iki hurma ağacıdır; onlardan her biri kendi başına bir **صِنو**’dur; çoğulu **صِنوان**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَنَخِيل صِنْوانٌ وغيرُ صِنْوانٍ﴾. [الرعد 4]. Ebû Zeyd dedi: İki kuyu **صِنْوان**’dır; ikisi, yakınlıklarından dolayı aralarında bir havuz bulunmayacak derecede birbirine yakın olanlardır.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الصِّنو**: **الرّدْهَة** gibi, yere kazılan (çukur); bunun küçültmesi **صُنَيٌّ**’dir. Leylâ dedi ki:
أنابِغَ لم تَنْبَغْ ولم تكُ أوَّلاً *** وكنْتَ **صُنَيَّاً** بين **صُدَّيْن** مَجْهَلا

(**صند**) **الصاد** ve **النون** ve **الدال** sahih bir asıldır; değer büyüklüğüne ve cisim büyüklüğüne delâlet eder. Bundan: **الصِّندِيد**; o, şerefli efendidir; çoğulu **صناديد**’dir. Ve “dolu(nun) **صناديد**’i” denir: ondan iri taneler. Ve **غيثٌ صِنديدٌ**: damlası büyük (yağmur). Ve büyük musibetlere **صناديد** denir. Hasan’dan duasında şöyle rivayet edilir: “**نعوذُ بك من صناديد القَدَر**” yani onun musibetleri.

(**صنر**) **الصاد** ve **النون** ve **الراء** bir asıl değildir; **النون** ile beraber **الراء**’ın azlığından dolayı onda dayanılacak bir şey yoktur. Şu var ki onlar Yemen lehçesinde **الصِّنَارة** derler: kulak. Ve **الصِّنَارة**: iğde (kirmen) içinde eğri bir demir. Ve bir şey değildir.

(**صنع**) **الصاد** ve **النون** ve **العين** tek sahih bir asıldır; o da bir şeyi **صُنْعَاً** olarak yapmaktır. Ve **امرأة صَنَاعٌ** ve **رجلٌ صَنَعٌ**: eğer ikisi de yaptıkları şeyde mahir iseler. Dedi ki:
خَرقاء بالخيرِ لا تهْدِي لوِجْهَتِهِ *** وهي **صَنَاعُ** الأَذى في الأهلِ والجارِ

Ve **الصَّنِيعة**: hayırdan, senin yaptığın şey. Ve **التصنُّع**: hâlin güzelliği. Ve **فرسٌ صَنِيعٌ**: ehli onu, ona güzelce bakmakla (özenle) yaptı. Ve **المَصانع**: sulama için kuyudan ve başkasından yapılan şeyler.

Ve babdan: **المُصانَعة**; o, rüşvet gibidir.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الصِّنْع**; “o, şiştir” denir. Merrar dedi ki:

(**صنف**) **الصاد** ve **النون** ve **الفاء** iki mânada sahih, düzenli bir asıldır: birincisi şeyden bir taife; ikincisi şeyleri birbirinden ayırt etmektir.

Birincisi **الصِّنْف**’tir. Halîl dedi ki: **الصِّنْف** her şeyden bir taifedir. Ve bu, **الأصناف**’tan bir **صِنف**’tir; yani bir tür. **صنفة الثَّوب**’a gelince; bir kavim dedi ki: o, onun kenarıdır. Başkaları dedi ki: bilakis o, püsküllü tarafıdır.

Diğer asıl: Halîl dedi ki: **التَّصنيف** şeyleri birbirinden ayırt etmektir.

Belki kitabın **تصنيف**’i de bundandır. Ve bundan **المصنَّف** olan garip (eser) de; sanki babları ayırt edilmiş de her bab için onun yeri kılınmış gibidir. Arapların dilinde bunun aslı ise onların “ağaç **صَنّفَت**” sözündendir; yani yaprağını çıkardı. İbn Kays er-Rukayyât dedi ki:
سَقْياً لِحُلْوانَ ذي الكُرومِ وما  *** صَنَّفَ من تينه ومن عِنَبِه

(**صنق**) **الصاد** ve **النون** ve **القاف** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki: **الصَّنَق**: koku. Bazıları hikâye etti: “Adam malında **أَصْنَقَ** etti” (denir); eğer ona iyi bakıp gözettiyse.

(**صنم**) **الصاد** ve **النون** ve **الميم** tek bir kelimedir; onun dalı yoktur; o da **الصَّنَم**’dır. Ve o, ağaçtan veya gümüşten veya bakırdan edinilen bir şey idi; sonra ona ibadet edilirdi.

(**صنج**) **الصاد** ve **النون** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve **الصَّنْج** yabancıdır.

---------------------ـ
([1]) Asılda: “**تخرج**”.
([2]) Lisân’da (**صنا**)da onu inşâd etti. Onu Nâbiga el-Ca‘dî’ye söyler.
([3]) Söz böyle eksik olarak geldi. Ve el-Mücmel’de: “**والصنع** Merrar’ın şiirinde şiştir.” Ve Lisân’da (**صنع**) şairin şu sözü dışında bir şâhid bulmadım:
* صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد *
([4]) **صنفة** denir; fetha sonra kesra ile; ve kesra sonra sükûn ile.
([5]) Dîvânu İbn Kays er-Rukayyât 82 ve Lisân (**صنف**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصنع: إجادة الفعل، فكل صنع فعل، وليس كل فعل صنعا، ولا ينسب إلى الحيوانات والجمادات كما ينسب إليها الفعل. قال تعالى: ﴿صنع الله الذي أتقن كل شيء﴾ [سورة النمل/88]، ﴿ويصنع الفلك﴾ [هود/38]، ﴿واصنع الفلك﴾ [هود/37]، ﴿أنهم يحسنون صنعا﴾ [الكهف/104]، ﴿صنعة لبوس لكم﴾ [الأنبياء/80]، ﴿تتخذون مصانع﴾ [الشعراء/129]، {لبئس ما كانوا يصنعون [المائدة/63]، ﴿حبط ما صنعوا فيها﴾ [هود/16]، ﴿تلقف ما صنعوا، إنما صنعوا﴾ [طه/69]، ﴿والله يعلم ما تصنعون﴾ [العنكبوت/45]، وللإجادة يقال للحاذق المجيد: صنع، وللحاذقة المجيدة: صناع (انظر: اللسان (صنع) )، والصنيعة: ما اصطنعته من خير، وفرس صنيع: أحسن القيام عليه. وعبر عن الأمكنة الشريفة بالمصانع. قال تعالى: ﴿وتتخذون مصانع﴾ [الشعراء/ 129]، وكني بالرشوة عن المصانعة، والاصطناع: المبالغة في إصلاح الشيء، وقوله: ﴿واصطنعتك لنفسي﴾ [طه/41]، ﴿ولتصنع على عيني﴾ [طه/ 39]، إشارة إلى نحو ما قال بعض الحكماء: (إن الله تعالى إذا أحب عبدا تفقده كما يتفقد الصديق صديقه).

##### Türkçe

- **الصنع**: fiili iyi yapmak; böylece her **صنع** bir fiildir, fakat her fiil **صنعا** değildir; hayvanlara ve cansızlara, fiilin onlara nispet edildiği gibi nispet edilmez. Yüce Allah dedi ki: ﴿صنع الله الذي أتقن كل شيء﴾ [سورة النمل/88]، ﴿ويصنع الفلك﴾ [هود/38]، ﴿واصنع الفلك﴾ [هود/37]، ﴿أنهم يحسنون صنعا﴾ [الكهف/104]، ﴿صنعة لبوس لكم﴾ [الأنبياء/80]، ﴿تتخذون مصانع﴾ [الشعراء/129]، {لبئس ما كانوا يصنعون [المائدة/63]، ﴿حبط ما صنعوا فيها﴾ [هود/16]، ﴿تلقف ما صنعوا، إنما صنعوا﴾ [طه/69]، ﴿والله يعلم ما تصنعون﴾ [العنكبوت/45]، ve iyi yapma için, mahir iyi yapan kimseye: **صنع** denir; mahir iyi yapan kadına: **صناع** (bak: **اللسان** (**صنع**) ) denir; **الصنيعة**: hayırdan kendisinin yaptığın şeydir; **فرس صنيع**: ona bakıp gözetmeyi en iyi yapan (attır). Mekânların şereflileri hakkında **بالمصانع** ile ifade edildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿وتتخذون مصانع﴾ [الشعراء/ 129]، ve rüşvet ile **المصانعة** kastedildi; **الاصطناع**: şeyin ıslahında mübalağadır; ve O’nun sözü: ﴿واصطنعتك لنفسي﴾ [طه/41]، ﴿ولتصنع على عيني﴾ [طه/ 39]، bazı hikmet sahiplerinin söylediğine benzer şeye işarettir: (Şüphesiz Yüce Allah bir kulu sevdiği zaman, dostun dostunu yokladığı gibi onu yoklar).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ن ع
هو صانع من الصناع ماهر في صناعته وصنعته واستصنعته كذا ورجل صنع‏:‏ ماهر وصنع اليدين وامرأة صناع وقوم صنع‏.‏
ونعم ما صنعت‏.‏
ونعم الصنيع صنيعك‏.‏
وما أحسن صنع الله تعالى عندك‏.‏
وفلان صنيعتك ومصطنعك واصطنعتك لنفسي‏.‏
قال الطحيئة‏:‏ فإن يصطنعني الله لا أصطنعكم ولا أوتكم مالي على العثرات واصطنعت عنده صنيعة‏.‏
وصنع الله تعالى لك‏.‏
وفلان مصنوع له‏.‏
وقد تصنع فلان‏.‏
واتخذ مصنعة للماء وصنعاً ومصانع وأصناعاً‏.‏
‏"‏ وتتخذون مصانع ‏"‏‏:‏ قصوراً ومدائن والعرب تسمى القرية والقصر‏:‏ مصنعة‏.‏
ويقولون‏:‏ هو من أهل المصانع يعنون القرى والحضر‏.‏
وقال لبيد‏:‏ بلينا وما تبلى النجوم الطوالع وتبقى الجبال بعدنا والمصانع وقال ابن مقبل‏:‏ أصوات نسوان أنباط بمصنعة يجدن للنوح واجتبن التبابينا لبسن البجد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ صنع فرسه واصنع فرسك‏.‏
وفرس فلان قيٌّ مصنوعٌ‏.‏
والفرس في صنعته وهو تعهده والقيام عليه‏.‏
وصنع الجارية تصنيعاً‏.‏
وثوب صنيع‏:‏ جيد‏.‏
وسيف صنيع‏:‏ يتعهد بالجلاء‏.‏
قال‏:‏ بأبيض من أمية عبشمي كأن جبينه سيف صنيع وقال الطرماح‏:‏ بماء سماء غادرته سحابة كمتن اليماني سل وهو صنيع وكنت في صنيع فلان ومصنعة فلان وهي المدعاة‏.‏
وفرس مصانع‏:‏ لا يعطيك جميع ما عنده من السير كأنه يرافقك بما يبذل منه ويصون بعضه ومنه‏:‏ صانعت فلاناً إذا داريته ومنه‏:‏ المصانعة بالزشوة.

##### Türkçe

ص ن ع
O, sanatkârlardan bir **صانع**’dır; sanatında mahirdir. **صناعته**’si ve **صنعته**’si; ve onu şöyle **استصنعته**. Ve **صنع** bir adam: mahir. Ve **صنع اليدين**; ve bir **صناع** kadın; ve bir **صنع** kavim.
Ve ne güzel, yaptın.
Ve ne güzel **الصنيع**: senin **صنيعك**’ın.
Ve Allah Teâlâ’nın senin yanındaki **صنع**’ı ne güzeldir.
Ve falan senin **صنيعتك**’ındır ve senin **مصطنعك**’ındır; ve seni kendim için **اصطنعتك**.
**الطحيئة** dedi ki: Şayet Allah beni **يصطنعني** ederse, ben sizi **أصطنعكم** etmem ve sürçmeler üzerine malımı size vermem; ve onun yanında bir **صنيعة** **اصطنعت**.
Ve Allah Teâlâ senin için **صنع** etti.
Ve falan, onun için **مصنوع**dur.
Ve falan **تصنع** etti.
Ve su için bir **مصنعة** edindi; ve bir **صنع** ve **مصانع** ve **أصناع**.
"Ve **مصانع** edinirsiniz": köşkler ve şehirler; ve Araplar köye ve köşke **مصنعة** adını verir.
Ve derler ki: o, **المصانع** ehlin­dendir; köyleri ve yerleşik hayatı kastederler.
Ve **لبيد** dedi:
Eskidik; ve doğan yıldızlar eskimez;
Ve bizden sonra dağlar ve **المصانع** kalır.
Ve **ابن مقبل** dedi:
Bir **مصنعة**’da Nabat kadınlarının sesleri;
Ağıt için çabalarlar ve **التبابينا**yı seçerler;
**البجد** giydiler.
Ve mecazdan: atını **صنع** etti; ve atını **اصنع** et.
Ve falanın atı: **قيٌّ مصنوعٌ**.
Ve at, onun **صنعته**sindedir; o, onu gözetmesi ve onun üzerine kalkıp durmasıdır.
Ve cariyeyi **تصنيعاً** olarak **صنع** etti.
Ve **صنيع** bir elbise: iyi.
Ve **صنيع** bir kılıç: parlatma ile gözetilir.
Dedi ki:
Ümeyye’den, Abşemî’den daha beyaz;
Sanki alnı **صنيع** bir kılıçtır.
Ve **الطرماح** dedi:
Gök suyuyla; onu bir bulut bıraktı;
Yemenînin sırtı gibi; pürüzsüzdür ve o **صنيع**dir.
Ve ben falanın **صنيع**’ında ve falanın **مصنعة**’sında idim; ve o, davettir.
Ve **مصانع** bir at: yürüyüşten yanındaki bütününü sana vermez; sanki sana, ondan harcadığıyla eşlik eder ve bir kısmını korur. Bundan: falanla **صانعت** ettim; onu idare ettiğim zaman. Ve bundan: **المصانعة** rüşvet iledir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَنَعَه يَصْنَعُه صُنْعاً، فهو مَصْنوعٌ وصُنْعٌ: عَمِلَه. وقوله تعالى: صُنْعَ اللهِ الذي أَتْقَنَ كُلَّ شيء؛ قال أَبو إِسحق: القراءة بالنصب ويجوز الرفع، فمن نصب فعلى المصدر لأَن قوله تعالى: وترى الجِبالَ تَحْسَبُها جامِدةً وهي تَمُرُّ مَرَّ السّحابِ، دليل على الصَّنْعةِ كأَنه قال صَنَعَ اللهُ ذلك صُنْعاً، ومن قرأَ صُنْعُ الله فعلى معنى ذلك صُنْعُ الله.
واصْطَنَعَه: اتَّخَذه. وقوله تعالى: واصْطَنَعْتُك لنفسي، تأْويله اخترتك لإِقامة حُجَّتي وجعلتك بيني وبين خَلْقِي حتى صِرْتَ في الخطاب عني والتبليغ بالمنزلة التي أَكون أَنا بها لو خاطبتهم واحتججت عليهم؛ وقال الأَزهري: أَي ربيتك لخاصة أَمري الذي أَردته في فرعون وجنوده. وفي حديث آدم: قال لموسى، عليهما السلام: أَنت كليم الله الذي اصْطَنَعَك لنفسه؛ قال ابن الأَثير: هذا تمثيل لما أَعطاه الله من منزلة التقْرِيبِ والتكريمِ. والاصطِناع: افتِعالٌ من الصنِيعة وهي العَطِيّةُ والكرامة والإِحسان. وفي الحديث: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تُوقِدُوا بليل ناراً، ثم قال: أَوْقِدوا واصْطَنِعُوا فإِنه لن يُدرِك قوم بعدكم مُدَّكم ولا صاعَكُم؛ قوله اصطَنِعوا أَي اتَّخِذوا صَنِيعاً يعني طَعاماً تُنْفِقُونه في سبيل الله. ويقال: اططَنَعَ فلان خاتماً إِذا سأَل رجلاً أَن يَصْنَع له خاتماً. وروى ابن عمر أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، اصطَنَعَ خاتماً من ذهب كان يجعل فَصَّه في باطن كَفِّه إِذا لبسه فصنَعَ الناسُ ثم إِنه رَمى به، أَي أَمَر أَن يُصْنَعَ له كما تقول اكتَتَبَ أَي أَمَر أَن يُكْتَبَ له، والطاءُ بدل من تاء الافتعال لأَجل الصاد.
واسْتَصْنَعَ الشيءَ: دَعا إِلى صُنْعِه؛ وقول أَبي ذؤَيب: إِذا ذَكَرَت قَتْلى بَكَوساءَ أَشْعَلَتْ،
كَواهِيةِ الأَخْرات رَثّ صُنُوعُها
قال بان سيده: صُنوعُها جمع لا أَعرف له واحداً. والصَّناعةُ: حِرْفةُ الصانِع، وعَمَلُه الصَّنْعةُ. والصِّناعةُ: ما تَسْتَصْنِعُ من أَمْرٍ؛ ورجلٌ صَنَعُ اليدِ وصَنَاعُ اليدِ من قوم صَنَعَى الأَيْدِي وصُنُعٍ وصُنْع، وأَما سيبويه فقال: لا يُكَسَّر صَنَعٌ، اسْتَغْنَوا عنه بالواو والنون. ورجل صَنِيعُ اليدين وصِنْعُ اليدين، بكسر الصاد، أَي صانِعٌ حاذِقٌ، وكذلك رجل صَنَعُ اليدين، بالتحريك؛ قال أَبو ذؤيب:
وعليهِما مَسْرُودتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
هذه رواية الأَصمعي ويروى: صَنَعَ السَّوابِغَ؛ وصِنْعُ اليدِ من قوم صِنْعِي الأَيْدِي وأَصْناعِ الأَيْدِي، وحكى سيبويه الصِّنْعَ مُفْرداً. وامرأَة صَناعُ اليدِ أَي حاذِقةٌ ماهِرة بعمل اليدين، وتُفْرَدُ في المرأَة من نسوة صُنُعِ الأَيدي، وفي الصحاح: وامرأَة صَناعُ اليدين ولا يفرد صَناعُ اليد في المذكر؛ قال ابن بري: والذي اختاره ثعلب رجل صَنَعُ اليد وامرأَة صَناعُ اليد، فَيَجْعَلُ صَناعاً للمرأَة بمنزلة كَعابٍ ورَداحٍ وحَصانٍ؛ وقال ابن شهاب الهذلي:
صَناعٌ بِإِشْفاها، حَصانٌ بِفَرْجِها،
جوادٌ بقُوتِ البَطْنِ، والعِرْقُ زاخِرُ
وجَمْعُ صَنَع عند سيبويه صَنَعُون لا غير، وكذلك صِنْعٌ؛ يقال: رجال صِنْعُو اليد، وجمعُ صَناعٍ صُنُعٌ، وقال ابن درستويه: صَنَعٌ مصدرٌ وُصِفَ به مثل دَنَفٍ وقَمَنٍ، والأَصل فيه عنده الكسر صَنِعٌ ليكون بمنزلة دَنِفٍ وقَمِنٍ، وحكي أَنَّ فِعله صَنِع يَصْنَعُ صَنَعاً مثل بَطِرَ بَطَراً، وحكى غيره أَنه يقال رجل صَنِيعٌ وامرأَة صنِيعةٌ بمعنى صَناع؛ وأَنشد لحميد بن ثور:
أَطافَتْ به النِّسْوانُ بَيْنَ صَنِيعةٍ،
وبَيْنَ التي جاءتْ لِكَيْما تَعَلَّما
وهذا يدل أَنَّ اسم الفاعل من صَنَعَ يَصْنَعُ صَنِيعٌ لا صَنِعٌ لأَنه لم يُسْمَعْ صَنِعٌ؛ هذا جميعُه كلا ابن بري. وفي المثل: لا تَعْدَمُ صَناعٌ ثَلَّةً؛ الثَّلَّةُ: الصوف والشعر والوَبَر. وورد في الحديث: الأَمةُ غيرُ الصَّناعِ. قال ابن جني: قولهم رجل صَنَع اليدِ وامرأَة صَناعُ اليدِ دليل على مشابهة حرف المدّ قبل الطرَف لتاء التأْنيث، فأَغنت الأَلفُ قبل الطرَف مَغْنَى التاء التي كانت تجب في صنَعة لو جاء على حكم نظيره نحو حسَن وحسَنة؛ قال ابن السكيت: امرأَة صَناعٌ إِذا كانت رقِيقةَ اليدين تُسَوِّي الأَشافي وتَخْرِزُ الدِّلاء وتَفْرِيها. وامرأَة صَناعٌ: حاذقةٌ بالعمل: ورجل صَنَعٌ إِذا أُفْرِدَتْ فهي مفتوحة محركة، ورجل صِنْعُ اليدِ وصِنْعُ اليدين، مكسور الصاد إِذا أُضيفت؛ قال الشاعر: صِنْعُ اليَدَيْنِ بحيثُ يُكْوَى الأَصْيَدُ
وقال آخر:
أَنْبَلُ عَدْوانَ كلِّها صَنَعا
وفي حديث عمر: حين جُرِحَ قال لابن عباس انظر مَن قَتَلَني، فقال: غلامُ المُغِيرةِ بنِ شُعْبةَ، قال: الصَّنَعُ؟ قال: نعم. يقال: رجل صَنَعٌ وامرأَة صَناع إِذا كان لهما صَنْعة يَعْمَلانِها بأَيديهما ويَكْسِبانِ بها. ويقال: امرأَتانِ صَناعانِ في التثنية؛ قال رؤبة:
إِمّا تَرَيْ دَهْرِي حَناني حَفْضا،
أَطْرَ الصَّناعَيْنِ العَرِيشَ القَعْضا
ونسوة صُنُعٌ مثل قَذالٍ وقُذُلٍ. قال الإِيادي: وسمعت شمراً يقول رجل صَنْعٌ وقَومٌ صَنْعُونَ، بسكون النون. ورجل صَنَعُ اللسانِ ولِسانٌ صَنَعٌ، يقال ذلك للشاعر ولكل بيِّن
(* قوله« بين» في القاموس وشرحه: يقال ذلك
للشاعر الفصيح ولكل بليغ بين) وهو على المثل؛ قال حسان بن ثابت: أَهدَى لَهُم مِدَحي قَلْبٌ يُؤازِرُه،
فيما أَراد، لِسانٌ حائِكٌ صَنَعُ
وقال الراجز في صفة المرأَة:
وهْيَ صناعٌ باللِّسان واليَدِ
وأَصنَعَ الرجلُ إِذا أَعانَ أَخْرَقَ.
والمَصْنَعةُ: الدَّعْوةُ يَتَّخِذُها الرجلُ ويَدْعُو إِخوانه إِليها؛ قال الراعي:
ومَصْنَعة هُنَيْدَ أَعَنْت فيها
قال الأَصمعي: يعني مَدْعاةً. وصَنْعةُ الفرَسِ: حُسْنُ القِيامِ عليه. وصَنَعَ الفَرَسَ يَصْنَعُه صَنْعاً وصَنْعةً، وهو فرس صنِيعٌ: قام عليه. وفرس صنِيعٌ للأُنثى، بغير هاء، وأرى اللحياني خص به الأُنثى من الخيل؛ وقال عدي بن زيد:
فَنَقَلْنا صَنْعَه حتى شَتا،
ناعِمَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ
وقوله تعالى: ولِتُصْنَعَ على عَيْني؛ قيل: معناه لِتُغَذَّى، قال الأَزهري: معناه لتُرَبَّى بِمَرْأَى مِنّي. يقال: صَنَعَ فلان جاريته إِذا رَبّاها، وصَنَع فرسه إِذا قام بِعَلَفِه وتَسْمِينه، وقال الليث: صَنع فرسه، بالتخفيف، وصَنَّعَ جاريته، بالتشديد، لأَن تصنيع الجارية لا يكون إِلا بأَشياء كثيرة وعلاج؛ قال الأَزهري: وغير الليث يُجِيز صنع جاريته بالخفيف؛ ومنه قوله: ولتصنع على عيني.
وتَصَنَّعَتِ المرأَة إِذا صَنَعَتْ نَفْسها.
وقومٌ صَناعيةٌ أَي يَصْنَعُون المال ويُسَمِّنونه؛ قال عامر بن الطفيل: سُودٌ صَناعِيةٌ إِذا ما أَوْرَدُوا،
صَدَرَتْ عَتُومُهُمُ، ولَمَّا تُحْلَب
الأَزهري: صَناعِيةٌ يصنعون المال ويُسَمِّنُون فُصْلانهم ولا يَسْقُون أَلبان إِبلهم الأَضياف، وقد ذكرت الأَبيات كلها في ترجمة صلمع. وفرَسٌ مُصانِعٌ: وهو الذي لا يُعْطِيك جميع ما عنده من السير له صَوْنٌ يَصُونه فهو يُصانِعُكَ ببَذْله سَيْرَه.
والصنِيعُ: الثَّوْبُ الجَيِّدُ النقي؛ وقول نافع بن لقيط الفقعسي أَنشده ابن الأَعرابي:
مُرُطٌ القِذاذِ، فَلَيْسَ فيه مَصْنَعٌ،
لا الرِّيشُ يَنفَعُه، ولا التَّعْقِيبُ
فسّره فقال: مَصْنَعٌ أَي ما فيه مُسْتَمْلَحٌ. والتَّصَنُّعُ: تكَلُّفُ الصَّلاحِ وليس به. والتَّصَنُّعُ: تَكَلُّفُ حُسْنِ السَّمْتِ وإِظْهارُه والتَّزَيُّنُ به والباطنُ مدخولٌ. والصِّنْعُ: الحَوْضُ، وقيل: شِبْهُ الصِّهْرِيجِ يُتَّخَذُ للماء، وقيل: خشبة يُحْبَسُ بها الماء وتُمْسِكُه حيناً، والجمع من كل ذلك أَصناعٌ. والصَّنَّاعةُ: كالصِّنْع التي هي الخشبَة. والمَصْنَعةُ والمَصْنُعةُ: كالصِّنْعِ الذي هو الحَوْض أَو شبه الصِّهْرِيجِ يُجْمَعُ فيه ماءُ المطر. والمَصانِعُ أَيضاً: ما يَصْنَعُه الناسُ من الآبار والأَبْنِيةِ وغيرها؛ قال لبيد:
بَلِينا وما تَبْلى النُّجومُ الطَّوالِعُ،
وتَبْقى الدِّيارُ بَعْدَنا والمَصانِعُ
قال الأَزهري: ويقال للقُصور أَيضاً مَصانعُ؛ وأَما قول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
لا أُحِبُّ المُثَدَّناتِ اللَّواتِي،
في المَصانِيعِ، لا يَنِينَ اطِّلاعا
فقد يجوز أَن يُعْنى بها جميع مَصْنعةٍ، وزاد الياء للضرورة كما قال: نَفْيَ الدّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ
وقد يجوز أَن يكون جمع مَصْنُوعٍ ومَصْنوعةٍ كَمَشْؤومٍ ومَشائِيم ومَكْسُور ومكاسِير. وفي التنزيل: وتَتَّخِذون مصانِعَ لعلكم تَخْلُدُون؛ المَصانِعُ في قول بعض المفسرين: الأَبنية، وقيل: هي أَحباسٌ تتخذ للماء، واحدها مَصْنَعةٌ ومَصْنَعٌ، وقيل: هي ما أُخذ للماء. قال الأَزهري: سمعت العرب تسمي أَحباسَ الماءِ الأَصْناعَ والصُّنوعَ، واحدها صِنْعٌ؛ وروى أَبو عبيد عن أَبي عمرو قال: الحِبْسُ مثل المَصْنَعةِ، والزَّلَفُ المَصانِعُ، قال الأَصمعي: وهي مَساكاتٌ لماءِ السماء يَحْتَفِرُها الناسُ فيَمْلَؤُها ماءُ السماء يشربونها.وقال الأَصمعي: العرب تُسَمِّي القُرى مَصانِعَ، واحدتها مَصْنَعة؛ قال ابن مقبل:
أَصْواتُ نِسوانِ أَنْباطٍ بِمَصْنَعةٍ،
بجَّدْنَ لِلنَّوْحِ واجْتَبْنَ التَّبابِينا
والمَصْنعةُ والمَصانِعُ: الحُصون؛ قال ابن بري: شاهده قول البعيث: بَنى زِيادٌ لذِكر الله مَصْنَعةً،
مِنَ الحجارةِ، لم تُرْفَعْ مِنَ الطِّينِ
وفي الحديث: مَنْ بَلَغَ الصِّنْعَ بِسَهْمٍ؛ الصِّنْعُ، بالكسر: المَوْضِعُ يُتَّخَذُ للماء، وجمعه أَصْناعٌ، وقيل: أَراد بالصِّنْع ههنا الحِصْنَ. والمَصانِعُ: مواضِعُ تُعْزَلُ للنحل مُنْتَبِذةً عن البيوت، واحدتها مَصْنَعةٌ؛ حكاه أَبو حنيفة. والصُّنْعُ: الرِّزْق. والصُّنْعُ، بالضم: مصدر قولك صَنَعَ إِليه معروفاً، تقول: صَنَعَ إِليه عُرْفاً صُنْعاً واصْطَنَعه، كلاهما: قَدَّمه، وصَنَع به صَنِيعاً قَبيحاً أَي فَعَلَ. والصَّنِيعةُ: ما اصْطُنِعَ من خير. والصَّنِيعةُ: ما أَعْطَيْتَه وأَسْدَيْتَه من معروف أَو يد إِلى إِنسان تَصْطَنِعُه بها، وجمعها الصَّنائِعُ؛ قال الشاعر:
إِنَّ الصَّنِيعةَ لا تَكونُ صَنِيعةً،
حتى يُصابَ بِها طَرِيقُ المَصْنَعِ
واصْطَنَعْتُ عند فلان صَنِيعةً، وفلان صَنيعةُ فلان وصَنِيعُ فلات إِذا اصْطَنَعَه وأَدَّبَه وخَرَّجَه ورَبَّاه. وصانَعَه: داراه ولَيَّنَه وداهَنَه. وفي حديث جابر: كالبَعِيرِ المَخْشُوشِ الذي يُصانِعُ قائدَهُ أَي يداريه. والمُصانَعةُ: أَن تَصْنَعَ له شيئاً ليَصْنَعَ لك شيئاً آخر، وهي مُفاعَلةٌ من الصُّنْعِ. وصانِعَ الوالي: رَشاه. والمُصانَعةُ: الرَّشْوةُ. وفي لمثل: من صانَعَ بالمال لم يَحْتَشِمْ مِنْ طَلَب الحاجةِ. وصانَعَه عن الشيء: خادَعه عنه. ويقال: صانَعْتُ فلاناً أَي رافَقْتُه. والصِّنْعُ: السُّودُ
(* قوله« والصنع السود» كذا بالأصل، وعبارة القاموس مع
شرحه: والصنع، بالكسر، السفود، هكذا في سائر النسخ ومثله في العباب والتكملة، ووقع في اللسان: والصنع السود، ثم قال: فليتأمل في العبارتين؛) قال المرّارُ يصف الإِبل:
وجاءَتْ، ورُكْبانُها كالشُّرُوب،
وسائِقُها مِثْلُ صِنْعِ الشِّواء
يعني سُودَ الأَلوان، وقيل: الصِّنْعُ الشِّواءُ نَفْسُه؛ عن ابن الأَعرابي. وكلُّ ما صُنِعَ فيه، فهو صِنْعٌ مثل السفرة أَو غيرها. وسيف صَنِيعٌ: مُجَرَّبٌ مَجْلُوٌّ؛ قال عبد الرحمن بن الحكم بن أَبي العاصي يمدح معاوية:
أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها،
تَكَشَّفُ عن مَناكِبها القُطُوعُ
بِأَبْيَضَ مِنْ أُميّة مَضْرَحِيٍّ،
كأَنَّ جَبِينَه سَيْفٌ صَنِيعُ
وسهم صَنِيعٌ كذلك، والجمع صُنُعٌ؛ قال صخر الغيّ:
وارْمُوهُمُ بالصُّنُعِ المَحْشُورَهْ
وصَنْعاءُ، ممدودة: ببلدة، وقيل: هي قَصَبةُ اليمن؛ فأَما قوله: لا بُدَّ مِنْ صَنْعا وإِنْ طالَ السَّفَرْ
فإِنما قَصَرَ للضرورة، والإِضافة إِليه صَنْعائي، على غير قياس، كما قالوا في النسبة إِلى حَرّانَ حَرْنانيٌّ، وإِلى مانا وعانا مَنَّانِيّ وعَنَّانِيٌّ، والنون فيه بدل من الهمزة في صَنْعاء؛ حكاه سيبويه، قال ابن جني: ومن حُذَّاقِ أَصحابنا من يذهب إِلى أَنَّ النون في صنعانيّ إِنما هي بدَل من الواو التي تبدل من همزة التأْنيث في النسب، وأَن الأَصل صَنْعاوِيّ وأَن النون هناك بدل من هذه الواو كما أَبدلت الواو من النون في قولك: من وَّافِدِ، وإن وَّقَفْتَ وقفتُ، ونحو ذلك، قال: وكيف تصرّفتِ الحالُ فالنون بدل من بدل من الهمزة، قال: وإِنما ذهب من ذهب إِلى هذا لأَنه لم ير النون أُبْدِلَتْ من الهمزة في غير هذا، قال: وكان يحتج في قولهم إِن نون فَعْلانَ بدل من همزة فَعْلاء فيقول: ليس غرضهم هنا البدل الذي هو نحو قولهم في ذِئْبٍ ذيب، وفي جُؤْنةٍ، وإِنما يريدون أَن النون تُعاقِبُ في هذا الموضع الهمزة كما تعاقب امُ المعرفة التنوينَ أَي لا تجتمع معه، فلما لم تجامعه قيل إِنها بدل منه، وكذلك النون والهمزة. والأَصْناعُ: موضع؛ قال عمرو بن قَمِيئَة:
وضَعَتْ لَدَى الأَصْناعِ ضاحِيةً،
فَهْيَ السّيوبُ وحُطَّتِ العِجَلُ
وقولهم: ما صَنَعْتَ وأَباك؟ تقديره مَعَ أَبيك لأَن مع والواو جميعاً لما كانا للاشتراك والمصاحبة أُقيم أَحدهما مُقامَ الآخَر، وإِنما نصب لقبح العطف على المضمر المرفوع من غير توكيد، فإِن وكدته رفعت وقلت: ما صنعت أَنت وأَبوك؟ واما الذي في حديث سعد: لو أَنّ لأَحدكم وادِيَ مالٍ مرّ على سبعة أَسهم صُنُعٍ لَكَلَّفَتْه نفْسُه أَن ينزل فيأْخذها؛ قال ابن الأَثير: كذا قال صُنُع، قاله الحربي، وأَظنه صِيغةً أَي مستوية من عمل رجل واحد. وفي الحديث: إِذا لم تَسْتَحْيِ فاصْنَعْ ما شئتَ؛ قال جرير: معناه أَن يريد الرجل أَن يَعْمَلَ الخيرَ فَيَدَعَه حَياء من الناس كأَنه يخاف مذهب الرياء، يقول فلا يَمْنَعَنك الحَياءُ من المُضِيّ لما أَردت؛ قال أَبو عبيد: والذي ذهب إِليه جرير معنى صحيح في مذهبه ولكن الحديث لا تدل سِياقتُه ولا لفظه على هذا التفسير، قال: ووجهه عندي أَنه أَراد بقوله إِذا لم تَسْتَحْي فاصنع ما شئت إِنما هو من لم يَسْتَحِ صَنَعَ ما شاء على جهة الذمّ لترك الحياء، ولم يرد بقوله فاصنع ما شئت أَن يأْمرع بذلك أَمراً، ولكنه أَمرٌ معناه الخبر كقوله، صلى الله عليه وسلم: من كذب عليّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النار، والذي يراد من الحديث أَنه حَثَّ على الحياء، وأَمرَ به وعابَ تَرْكَه؛ وقيل: هو على الوعيد والتهديد اصنع ما شئت فإِن الله مجازيك، وكقوله تعالى: اعملوا ما شئتم، وذكر ذلك كله مستوفى في موضعه؛ وأَنشد:
إِذا لَمْ تَخْشَ عاقِبةَ اللّيالي،
ولمْ تَسْتَحْي، فاصْنَعْ ما تشاءُ
وهو كقوله تعالى: فمن شاء فَلْيُؤْمِنْ ومن شاء فَلْيَكْفُرْ. وقال ابن الأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.

##### Türkçe

**صَنَعَه** **يَصْنَعُه** **صُنْعاً**: onu yaptı; o hâlde o **مَصْنوعٌ** ve **صُنْعٌ**dur: onu işledi. Ve O’nun (yüce) sözü: **صُنْعَ اللهِ الذي أَتْقَنَ كُلَّ شيء**; Ebû İshak dedi: kıraat nasb iledir ve ref‘ de câizdir; kim nasb ederse, masdar üzerinedir; çünkü O’nun (yüce) sözü: “Dağları görürsün; onları donuk sanırsın, hâlbuki bulutun geçişi gibi geçerler” san‘ata delildir; sanki şöyle dedi: Allah bunu **صُنْعاً** olarak yaptı; kim **صُنْعُ الله** okursa, “bu Allah’ın **صُنْعُ**udur” mânâsı üzerinedir.

Ve **اصْطَنَعَه**: onu edindi. Ve O’nun (yüce) sözü: **واصْطَنَعْتُك لنفسي**; bunun te’vîli: “Hüccetimi ikame etmek için seni seçtim ve seni benimle mahlûkatım arasına koydum; ta ki hitapta benden, tebliğde de, ben onlara hitap etsem ve onlara karşı delil getirsem, benim olacağım menzile geldin”; Ezherî dedi: yani Firavun ve askerleri hakkında murat ettiğim hususî işim için seni terbiye ettim. Âdem hadîsinde: Mûsâ’ya—ikisine de selâm olsun—dedi ki: “Sen, Allah’ın kelîmisin; O seni kendisi için **اصْطَنَعَك**”; İbnü’l-Esîr dedi: bu, Allah’ın ona yakınlaştırma ve ikram menzilesinden verdiği şey için bir temsilidir. Ve **الاصطِناع**: **الصنِيعة**dan ifti‘âldir; o da عطıyye, kerâmet ve ihsandır. Hadîste: Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—dedi: “Geceleyin ateş yakmayın”; sonra dedi: “Yakın ve **اصْطَنِعُوا**; çünkü sizden sonra bir kavim sizin **مُدَّ**ünüzü ve **صاعَ**ınızı idrâk etmeyecektir”; “**اصطَنِعوا**” sözü: yani **صَنِيعاً** edinin; yani Allah yolunda infak edeceğiniz bir yiyecek. Ve denir: “Falan bir yüzük **اططَنَعَ**” yani bir adama, kendisi için bir yüzük yapmasını sorduğu zaman. İbn Ömer rivayet etti ki Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—altından bir yüzük **اصطَنَعَ**; onu taktığında taşını avucunun içine getirirdi; insanlar da yaptı; sonra onu attı; yani ona yapılmasını emretti; tıpkı “**اكتَتَبَ**” demen gibi; yani kendisi için yazılmasını emretti; ve **الطاءُ** ifti‘âl **تاء**sının bedelidir; **الصاد** sebebiyle.

Ve **اسْتَصْنَعَ الشيءَ**: onun yapılmasına çağırdı; Ebû Züeyb’in sözü:
إِذا ذَكَرَت قَتْلى بَكَوساءَ أَشْعَلَتْ،
كَواهِيةِ الأَخْرات رَثّ صُنُوعُها
Bân Seyyide dedi: **صُنوعُها** bir cem‘dir; onun için bir müfred bilmiyorum. Ve **الصَّناعةُ**: **الصانِع**ın mesleği; onun işi **الصَّنْعةُ**dır. Ve **الصِّناعةُ**: bir işten **تَسْتَصْنِعُ** ettiğin şeydir. Ve bir adam **صَنَعُ اليدِ** ve **صَنَاعُ اليدِ**dir; **صَنَعَى الأَيْدِي**den bir kavimdendir; ve **صُنُعٍ** ve **صُنْع**. Ama Sîbeveyh dedi: **صَنَعٌ** kırılmaz; ondan **الواو** ve **النون** ile müstağni oldular. Ve bir adam **صَنِيعُ اليدين** ve **صِنْعُ اليدين**dir—**الصاد**ın kesriyle—yani mahir bir sanatkâr; ve yine bir adam **صَنَعُ اليدين**dir—hareke ile; Ebû Züeyb dedi:
وعليهِما مَسْرُودتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
Bu, Asma‘î’nin rivayetidir; ve “**صَنَعَ السَّوابِغَ**” diye de rivayet olunur. Ve **صِنْعُ اليدِ** bir kavimdendir: **صِنْعِي الأَيْدِي** ve **أَصْناعِ الأَيْدِي**; Sîbeveyh **الصِّنْعَ**ı müfred olarak nakletti. Ve bir kadın **صَناعُ اليدِ**dir; yani iki elin işiyle mahir, usta; ve kadın hakkında, **صُنُعِ الأَيدي** kadınlarından müfred yapılır. Ve **الصحاح**’ta: “Bir kadın **صَناعُ اليدين**dir”; ve müzekkerde **صَناعُ اليد** müfred yapılmaz. İbn Berrî dedi: Sa‘leb’in seçtiği: bir adam **صَنَعُ اليد** ve bir kadın **صَناعُ اليد**; böylece kadına **صَناعاً**ı **كَعابٍ** ve **رَداحٍ** ve **حَصانٍ** menzilesinde kılar. İbn Şihâb el-Hüzelî dedi:
صَناعٌ بِإِشْفاها، حَصانٌ بِفَرْجِها،
جوادٌ بقُوتِ البَطْنِ، والعِرْقُ زاخِرُ
Ve Sîbeveyh’e göre **صَنَع**ın cem‘i yalnız **صَنَعُون**dur; ve yine **صِنْعٌ** böyledir; denir: “erkekler **صِنْعُو اليد**”. Ve **صَناعٍ**ın cem‘i **صُنُعٌ**dur. İbn Dürüstüveyh dedi: **صَنَعٌ** bir masdardır; onunla vasıflandırılmıştır; **دَنَفٍ** ve **قَمَنٍ** gibi; ve aslında onun yanında kesirdir: **صَنِعٌ**; **دَنِفٍ** ve **قَمِنٍ** menzilesinde olsun diye. Ve “fiili **صَنِعَ يَصْنَعُ صَنَعاً**dır; **بَطِرَ بَطَراً** gibi” diye nakledildi. Başkası da nakletti ki “bir adam **صَنِيعٌ** ve bir kadın **صنِيعةٌ** denir; **صَناع** mânâsında”; Humeyd b. Sevr’den okundu:
أَطافَتْ به النِّسْوانُ بَيْنَ صَنِيعةٍ،
وبَيْنَ التي جاءتْ لِكَيْما تَعَلَّما
Bu, **صَنَعَ يَصْنَعُ**dan ism-i fâilin **صَنِيعٌ** olduğunu gösterir, **صَنِعٌ** değil; çünkü **صَنِعٌ** işitilmemiştir. Bunun hepsi İbn Berrî’nindir. Meselde: “**صَناعٌ** bir **ثَلَّةً**dan mahrum kalmaz”; **الثَّلَّةُ**: yün, kıl ve tüy. Hadîste geldi: “câriye, **الصَّناعِ** olmayan (gibidir)”. İbn Cinnî dedi: “Bir adam **صَنَع اليدِ** ve bir kadın **صَناعُ اليدِ**” sözleri, uçtan önceki med harfinin, te’nîs **تاء**sına benzerliğine delildir; böylece uçtan önceki **الألفُ**, **صنَعة**da—**حسَن** ve **حسَنة** gibi nazîrinin hükmü üzere gelseydi—vâcip olacak **التاء**nın yerini tuttu. İbnü’s-Sikkît dedi: “Bir kadın **صَناعٌ**dur” yani iki eli ince olup şişleri düzeltir, kovaları diker ve onları yarar. Ve bir kadın **صَناعٌ**: işte mahirdir. Ve bir adam **صَنَعٌ**: müfred kılındığında fethalı, harekeli olur. Ve bir adam **صِنْعُ اليدِ** ve **صِنْعُ اليدين**: izâfe edildiğinde **الصاد**ı meksur olur; şair dedi:
صِنْعُ اليَدَيْنِ بحيثُ يُكْوَى الأَصْيَدُ
Bir başkası dedi:
أَنْبَلُ عَدْوانَ كلِّها صَنَعا
Ömer hadîsinde: yaralandığı zaman İbn Abbâs’a dedi: “Beni kimin öldürdüğüne bak”; o da dedi: “Muğîre b. Şu‘be’nin kölesi”; dedi: “**الصَّنَعُ** mı?” dedi: “Evet.” Denir: bir adam **صَنَعٌ** ve bir kadın **صَناع**; ikisinin de elleriyle yaptıkları bir **صَنْعة**leri olup onunla kazandıkları zaman. Ve tesniyede “iki kadın **صَناعانِ**” denir; Ru’be dedi:
إِمّا تَرَيْ دَهْرِي حَناني حَفْضا،
أَطْرَ الصَّناعَيْنِ العَرِيشَ القَعْضا
Ve kadınlar **صُنُعٌ**dur; **قَذالٍ** ve **قُذُلٍ** gibi. İyâdî dedi: Şemr’i “bir adam **صَنْعٌ** ve bir kavim **صَنْعُونَ**—**النون**un sükûnu ile” derken işittim. Ve bir adam **صَنَعُ اللسانِ** ve bir dil **صَنَعٌ**; bu, şair için ve her açık-seçik (beliğ) için söylenir; bu, mesel üzerinedir. Hassân b. Sâbit dedi:
أَهدَى لَهُم مِدَحي قَلْبٌ يُؤازِرُه،
فيما أَراد، لِسانٌ حائِكٌ صَنَعُ
Ve recez söyleyen, kadını vasfederken dedi:
وهْيَ صناعٌ باللِّسان واليَدِ
Ve **أَصنَعَ** adam: beceriksiz birine yardım ettiği zaman.

Ve **المَصْنَعةُ**: adamın edindiği ve kardeşlerini ona çağırdığı davettir; Râ‘î dedi:
ومَصْنَعة هُنَيْدَ أَعَنْت فيها
Asma‘î dedi: yani bir davet. Ve atın **صَنْعةُ**si: ona iyi bakmaktır. Ve **صَنَعَ الفَرَسَ يَصْنَعُه صَنْعاً وصَنْعةً**; o, **فرس صنِيعٌ**dur: ona baktı. Ve dişi için de **فرس صنِيعٌ**—**هاء**sız—; Lihyânî’nin onu atlardan dişiye tahsis ettiğini görüyorum. Adî b. Zeyd dedi:
فَنَقَلْنا صَنْعَه حتى شَتا،
ناعِمَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ
Ve O’nun (yüce) sözü: **ولِتُصْنَعَ على عَيْني**; denildi ki mânâsı: “beslensin”; Ezherî dedi: mânâsı: “benim gözetimimde terbiye edilsin.” Denir: “Falan, câriyesini **صَنَعَ**” yani onu terbiye etti; ve “atını **صَنَعَ**” yani yemini verip semirtmesine baktı. Leys dedi: “atını **صَنع**—tahfîf ile—; câriyesini **صَنَّعَ**—teşdîd ile—”; çünkü câriyenin **تصنيع**ı ancak çok şeyler ve uğraşı ile olur. Ezherî dedi: Leys’ten başkası, câriyesi için **صنع**ı hafif ile câiz görür; ondan da “**ولتصنع على عيني**” sözü.

Ve kadın **تَصَنَّعَتِ**: kendisini yaptığı zaman.

Ve bir kavim **صَناعيةٌ**: yani malı yaparlar ve semirtirler; Âmir b. Tufeyl dedi:
سُودٌ صَناعِيةٌ إِذا ما أَوْرَدُوا،
صَدَرَتْ عَتُومُهُمُ، ولَمَّا تُحْلَب
Ezherî: **صَناعِيةٌ**: malı yaparlar ve sütten kesilmemiş develerini semirtirler; develerinin sütlerini misafirlere içirmezler; ve bütün beyitleri **صلمع** maddesinde zikrettim.

Ve **فرَسٌ مُصانِعٌ**: o, yürüyüşten kendisinde olanın hepsini sana vermeyen attır; onda bir sakınma vardır; onu sakınır; böylece yürüyüşünü sana vermekte seninle **يُصانِعُكَ**.

Ve **الصنِيعُ**: iyi, temiz elbise; Nâfi‘ b. Lekît el-Fuka‘sî’nin sözü—İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
مُرُطٌ القِذاذِ، فَلَيْسَ فيه مَصْنَعٌ،
لا الرِّيشُ يَنفَعُه، ولا التَّعْقِيبُ
Onu açıkladı ve dedi: **مَصْنَعٌ** yani onda beğenilecek bir şey yok. Ve **التَّصَنُّعُ**: onda olmadığı hâlde salâhı tekellüf etmektir. Ve **التَّصَنُّعُ**: güzel hâl tekellüf etmek ve onu göstermek ve onunla süslenmek; iç tarafı bozuk. Ve **الصِّنْعُ**: havuzdur; ve denildi: su için yapılan sarnıca benzer bir şeydir; ve denildi: suyu tutan ve bir müddet alıkoyan bir tahta parçasıdır; bütün bunların cem‘i **أَصناعٌ**dır. Ve **الصَّنَّاعةُ**: tahta olan **الصِّنْع** gibidir. Ve **المَصْنَعةُ** ve **المَصْنُعةُ**: havuz olan **الصِّنْع** gibidir; yahut yağmur suyunun toplandığı sarnıca benzer şey. Ve **المَصانِعُ** da: insanların kuyulardan, binalardan ve başkalarından yaptığı şeylerdir; Lebîd dedi:
بَلِينا وما تَبْلى النُّجومُ الطَّوالِعُ،
وتَبْقى الدِّيارُ بَعْدَنا والمَصانِعُ
Ezherî dedi: saraylara da **مَصانعُ** denir. Ama şairin sözü—İbnü’l-A‘râbî okudu:
لا أُحِبُّ المُثَدَّناتِ اللَّواتِي،
في المَصانِيعِ، لا يَنِينَ اطِّلاعا
onda, bütün **مَصْنعةٍ** kastedilmiş olması câizdir; zaruret için **الياء**yı artırdı; tıpkı şu sözü gibi:
نَفْيَ الدّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ
Ve câizdir ki **مَصْنُوعٍ** ve **مَصْنوعةٍ**nın cem‘i olsun; **مَشْؤومٍ** ve **مَشائِيم** gibi; ve **مَكْسُور** ve **مكاسِير** gibi. Tenzîlde: **وتَتَّخِذون مصانِعَ لعلكم تَخْلُدُون**; bazı müfessirlerin sözüne göre **المَصانِعُ**: binalardır; ve denildi: su için yapılan hapslerdir; bir tanesi **مَصْنَعةٌ** ve **مَصْنَعٌ**dır; ve denildi: su için alınan şeydir. Ezherî dedi: Arapların su hapslerine **الأَصْناعَ** ve **الصُّنوعَ** dediğini işittim; bir tanesi **صِنْعٌ**dur. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: “**الحِبْسُ** **المَصْنَعةِ** gibidir; ve **الزَّلَفُ** **المَصانِعُ**dır.” Asma‘î dedi: onlar, gök suyunun suyu için tutacaklardır; insanlar onları kazar; gök suyunun suyu onları doldurur; onu içerler. Asma‘î dedi: Araplar köylere **مَصانِعَ** der; bir tanesi **مَصْنَعة**dir; İbn Mukbil dedi:
أَصْواتُ نِسوانِ أَنْباطٍ بِمَصْنَعةٍ،
بجَّدْنَ لِلنَّوْحِ واجْتَبْنَ التَّبابِينا
Ve **المَصْنعةُ** ve **المَصانِعُ**: kalelerdir; İbn Berrî dedi: şahidi, Bu‘ays’ın sözü:
بَنى زِيادٌ لذِكر الله مَصْنَعةً،
مِنَ الحجارةِ، لم تُرْفَعْ مِنَ الطِّينِ
Hadîste: “Kim **الصِّنْعَ**a bir okla ulaşırsa”; **الصِّنْعُ**—kesr ile—: su için yapılan yerdir; cem‘i **أَصْناعٌ**dır; ve denildi: burada **الصِّنْع** ile kale kastedildi. Ve **المَصانِعُ**: evlerden uzak, arılar için ayrılan yerlerdir; bir tanesi **مَصْنَعةٌ**dır; Ebû Hanîfe nakletti. Ve **الصُّنْعُ**: rızıktır. Ve **الصُّنْعُ**—damme ile—: “ona bir iyilik yaptı” sözünün masdarıdır; dersin: “ona bir iyilik yaptı: **صُنْعاً**”; ve **اصْطَنَعه**; ikisi de: onu sundu. Ve “ona çirkin bir **صَنِيعاً** yaptı” yani yaptı. Ve **الصَّنِيعةُ**: hayırdan **اصْطُنِعَ** edilen şeydir. Ve **الصَّنِيعةُ**: bir insana verdiğin ve ulaştırdığın iyilik yahut eldir; onunla onu **تَصْطَنِعُ** edersin; cem‘i **الصَّنائِعُ**dır; şair dedi:
إِنَّ الصَّنِيعةَ لا تَكونُ صَنِيعةً،
حتى يُصابَ بِها طَرِيقُ المَصْنَعِ
Ve “falanın yanında bir **صَنِيعةً** **اصْطَنَعْتُ**”; ve “falan, falanın **صَنيعةُ**sidir ve falanın **صَنِيعُ**udur” denir; onu **اصْطَنَعَه** ettiği, edeplendirdiği, yetiştirdiği ve terbiye ettiği zaman. Ve **صانَعَه**: onu idare etti, yumuşak davrandı, yağcılık yaptı. Câbir hadîsinde: “kılavuzunu **يُصانِعُ** eden, burnu delinmiş deve gibi”; yani onu idare eder. Ve **المُصانَعةُ**: ona bir şey yapmandır ki o da sana başka bir şey yapsın; o, **الصُّنْعِ**dan mufâ‘aledir. Ve “valiyi **صانِعَ** etti”: ona rüşvet verdi. Ve **المُصانَعةُ**: rüşvettir. Meselde: “Malla **صانَعَ** eden, ihtiyacın talebinden utanmaz.” Ve “onu bir şeyden **صانَعَه**”: onu ondan aldattı. Ve denir: “Falanı **صانَعْتُ**” yani ona refakat ettim.

Ve **الصِّنْعُ**: şiştir
(* “**والصنع السود**” sözü asılda böyle; ve **القاموس** ve şerhinin ibaresi: “**والصنع، بالكسر، السفود**”; böylece diğer nüshalarda ve **العباب** ve **التكملة**de; ve **اللسان**’da “**والصنع السود**” vâki olmuştur; sonra dedi: iki ibarede düşünülmelidir.) Merrâr, develeri vasfederken dedi:
وجاءَتْ، ورُكْبانُها كالشُّرُوب،
وسائِقُها مِثْلُ صِنْعِ الشِّواء
yani siyah renkler; ve denildi: **الصِّنْعُ** **الشِّواءُ**nun kendisidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve içinde bir şey yapılan her şey, **صِنْعٌ**dur; sofra yahut başkası gibi. Ve bir kılıç **صَنِيعٌ**: tecrübe edilmiş, parlatılmıştır; Abdurrahman b. el-Hakem b. Ebî’l-Âsî, Muâviye’yi överken dedi:
أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها،
تَكَشَّفُ عن مَناكِبها القُطُوعُ
بِأَبْيَضَ مِنْ أُميّة مَضْرَحِيٍّ،
كأَنَّ جَبِينَه سَيْفٌ صَنِيعُ
Ve bir ok **صَنِيعٌ** da böyledir; cem‘i **صُنُعٌ**dur; Sahr el-Gayy dedi:
وارْمُوهُمُ بالصُّنُعِ المَحْشُورَهْ
Ve **صَنْعاءُ**—meddli—: bir beldedir; ve denildi: Yemen’in kasabasıdır. Ama şu sözü:
لا بُدَّ مِنْ صَنْعا وإِنْ طالَ السَّفَرْ
zaruret için kısalttı. Ve ona nisbet: القياس dışı olarak **صَنْعائي**dir; tıpkı **حَرّانَ**a nisbetle **حَرْنانيٌّ**, ve **مانا** ve **عانا**ya nisbetle **مَنَّانِيّ** ve **عَنَّانِيٌّ** demeleri gibi; ve ondaki **النون** **صَنْعاء**daki **الهمزة**nin bedelidir; Sîbeveyh nakletti. İbn Cinnî dedi: bizim ashabımızın mahirlerinden bir kısmı, **صنعانيّ**deki **النون**un, nisbetle te’nîs hemzesinden bedel olan **الواو**dan bedel olduğuna gider; ve aslın **صَنْعاوِيّ** olduğuna; ve oradaki **النون**un bu **الواو**dan bedel olduğuna; tıpkı “**من وَّافِدِ**” sözünde **الواو**nun **النون**dan bedel kılınması gibi; ve “**إن وَّقَفْتَ وقفتُ**” demen gibi ve bunun benzerleri. Dedi: hâl nasıl tasarruf ederse etsin, **النون** bedelin bedelidir; hemzenin bedelidir. Dedi: buna gidenin gitmesi ancak şundandır: **النون**un, bunun dışında hemzeden bedel kılındığını görmedi. Dedi: “**فَعْلانَ**ın **النون**u, **فَعْلاء**ın hemzesinden bedeldir” sözlerinde şöyle delil getirirdi: burada maksat, “**ذِئْبٍ**”de “**ذيب**” demeleri gibi, ve “**جُؤْنةٍ**”deki gibi bedel değildir; ancak isterler ki **النون** bu yerde hemzeye muâkib olur; tıpkı marifelik **امُ**unun tenvîne muâkib olması gibi; yani onunla birleşmez; onunla birleşmediği için “ondan bedeldir” denildi; hemzeyle **النون** da böyledir.

Ve **الأَصْناعُ**: bir yerdir; Amr b. Kamîe dedi:
وضَعَتْ لَدَى الأَصْناعِ ضاحِيةً،
فَهْيَ السّيوبُ وحُطَّتِ العِجَلُ
Ve onların sözü: “Sen ne yaptın, ve babanı?” takdiri: “babanla beraber”; çünkü **مع** ile **الواو** ikisi de ortaklık ve beraberlik için olunca, birisi diğerinin yerine ikame edildi. Ancak, te’kîdsiz olarak merfû zamire çirkin atıf sebebiyle nasb edildi; eğer onu te’kîd edersen ref‘ edersin ve dersin: “Sen ve baban ne yaptınız?” Ama Sa‘d hadîsinde olan: “Şayet sizden birinin bir vadi dolusu malı olsa, yedi ok **صُنُعٍ** üzerine uğrasa, nefsi ona, inip onları almasını yüklerdi”; İbnü’l-Esîr dedi: böyle dedi: **صُنُع**; bunu Harbî söyledi; ve ben onu bir **صِيغةً** (şekil) sanıyorum; yani bir tek adamın işiyle yapılmış, eşit. Hadîste: “Utanmazsan, dilediğini **فاصْنَعْ**”; Cerîr dedi: mânâsı: adam hayrı yapmak ister de, insanlardan haya ederek onu bırakır; sanki riyâ yolundan korkar; der ki: murat ettiğin şeye devam etmenden haya seni alıkoymasın. Ebû Ubeyd dedi: Cerîr’in gittiği mânâ, mezhebinde sahih bir mânâdır; fakat hadîsin sevki ve lafzı bu tefsire delâlet etmez. Dedi: bence yönü şudur: “Utanmazsan dilediğini yap” sözüyle, ancak “utanmayan, hayayı terk ettiği için zemm cihetiyle dilediğini yapar”ı murat etti; “dilediğini yap” sözüyle bunu emir olarak emretmek istemedi; bilakis o, mânâsı haber olan bir emirdir; tıpkı onun—salât ve selâm onun üzerine olsun—sözü gibi: “Kim bana kasten yalan isnat ederse, ateşten yerini hazırlasın.” Hadîsten murat edilen: hayaya teşviktir; onu emretmek ve onu terk etmeyi ayıplamaktır. Ve denildi: o, va‘îd ve tehdid üzerinedir: “dilediğini yap; çünkü Allah seni cezalandıracaktır”; ve O’nun (yüce) sözü gibi: “Dilediğinizi yapın”; bunun hepsini yerinde tam olarak zikretti. Ve şu okundu:
إِذا لَمْ تَخْشَ عاقِبةَ اللّيالي،
ولمْ تَسْتَحْي، فاصْنَعْ ما تشاءُ
Ve bu, O’nun (yüce) sözü gibidir: “Kim dilerse iman etsin, kim dilerse inkâr etsin.” İbnü’l-Esîr, **ضيع** tercümesinde dedi: hadîste “**تُعِينُ ضائِعاً**” yani çölden bir zayi‘ sahibi yahut aile sahibi yahut onunla kıyamdan geri kalan bir hâl sahibi. Dedi: bazıları onu **الصاد** المهملة ve **النون** ile rivayet etti; ve denildi: doğru olan odur; ve denildi: bir hadîste المهملة ile, bir başkasında المعجمة ile; dedi: ikisi de mânâda doğrudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ن ع * * الصُّنْعُ * بالضم مصدر قولك * صَنَع * إليه معروفا وصنع به * صَنيعا * قبيحا أي فعل و * الصِّناعَةُ * بالكسر حرفة * الصَّانِعِ * وعمله * الصَّنْعةُ * و * اصْطَنَعَ * عنده * صنيعةً * و * اصْطَنَعَهُ * لنفسه فهو * صنيعتُهُ * إذا اصطنعه وخرَّجه و * التَّصنُّع * تكلف حسن السمت و * تَصَنَّعتِ * المرأة إذا * صَنَعَتْ * نفسها و * المُصَانَعةُ * الرشوة وفي المثل من * صانَعَ * بالمال لم يحتشم من طلب الحاجة و * المَصْنُعةُ * بفتح الميم وضم النون وفتحها كالحوض يُجمع فيه ماء المطر و * المَصَانِعُ * الحصون و * صَنْعاءٌ * ممدودا قصبة اليمن والنسبة إليه * صَنْعانِيٌ * على غير قياس

##### Türkçe

* ص ن ع * * **الصُّنْعُ** * (ضمme ile) “**صَنَع**” sözünün masdarıdır; “ona bir iyilik **صَنَع**” ve onunla çirkin bir “**صَنيعا**” **صنع**” yani yaptı. Ve * **الصِّناعَةُ** * (kesre ile) * **الصَّانِعِ** *’in zanaatı ve onun işi. * **الصَّنْعةُ** *; ve “onun yanında bir **صنيعةً** **اصْطَنَعَ**”; ve “onu kendisi için **اصْطَنَعَهُ**”; o hâlde o, onun * **صنيعتُهُ** *’dur; onu **اصطنعه** ve yetiştirip çıkardıysa. Ve * **التَّصنُّع** * güzel hâl ve tavrı tekellüf etmektir. Ve kadın * **تَصَنَّعتِ** *; eğer kendisini * **صَنَعَتْ** * ise. Ve * **المُصَانَعةُ** * rüşvettir. Ve meselde: “Malla **صانَعَ** eden, ihtiyacın istenmesinden utanmaz.” Ve * **المَصْنُعةُ** * (mîm’in fethasıyla, nûn’un zammıyla ve fethasıyla) yağmur suyunun toplandığı havuz gibi. Ve * **المَصَانِعُ** * kalelerdir. Ve * **صَنْعاءٌ** * (medli olarak) Yemen’in kasabasıdır; ona nisbet ise * **صَنْعانِيٌ** *’dir; kıyasa göre olmayan (şekilde).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صنع إليه معروفا، كمنع، صنعا، بالضم: أي قدمه، وكذلك اصطنعه. وصنع به صنيعا قبيحا، أي فعله، كما في الصحاح. صنع الشيء صنعا وصنعا، بالفتح والضم، أي عمله، فهو مصنوع، وصنيع. وقال الراغب: الصنع: إجادة الفعل، وكل صنع فعل، وليس كل فعل صنعا، ولا ينسب إلى الحيوانات والجمادات، كما ينسب إليها الفعل. انتهى. وفي الحديث:  إذا لم تستح فافعل ما شئت  وهو أمر معناه الخبر، وقيل: غير ذل?__R?ء;G?__R?ء;G
  فنقلنا صنعه حتـى شـتـا                      ناعم البال لجوجا في السنن وخص به اللحياني الأنثى من الخيل. والسيف الصنيع: الصقيل، وقال الجوهري: المجلو، وزاد غيره: المجرب، وفي الأساس: المتعهد بالجلاء، قال عمرو بن معد يكرب رضي الله عنه، يصف حمارا أقمر وأتنه:
  فأوفى عند أقصاهن شخصا                      يلوح كأنه سيف صـنـيع أي: مصقول، وقد صنع وهيئ، فعيل بمعنى مفعول، وأنشد الجوهري للشاعر:
  بأبيض من أمية مضرحي                      كأن جبينه سيف صنـيع وفي العباب: هو لرجل من بكر بن وائل يمدح أمية بن عبد الله بن خالد بن أسيد بن أبي العاص بن أمية، وفي اللسان: هو لعبد الرحمن بن الحكم بن أبي العاص يمدح معاوية، وصدره:
  أتتك العيس تنفح في براها                      تكشف عن مناكبها القطوع بأبيض من أمية.. الخ، ووجدت في هامش الصحاح ما نصه: وكان من خبر هذا الشعر أن مروان شخص إلى معاوية، ومعه أخوه عبد الرحمن، فلما قرب قدم عبد الرحمن أمامه، فلقي معاوية، فقال: أتتك العيس... الخ وفيه: وأبيض من أمية، فلما انتهى من إنشادهما قال معاوية: أمفاخرا جئت أم مكاثرا? فقال: أي ذلك شئت، وهما بيتان فقط. كذا ذكره أبو محمد الأسود، والسهم الصنيع كذلك، والجمع: صنع، قال صخر الغي:
  وارموهم بالصنع المحشوره وقال ذو الإصبع العدواني:
  السيف والقوس والكنانة قد                      أكملت فيها معابلا صنعا أي محكمة العمل. الصنيع: فرس باعث بن حويص الطائي، فعيل بمعنى مفعول. الصنيع: الطعام يصنع فيدعى إليه. يقال: كنت في صنيع فلان، وهو مجاز. الصنيع: الإحسان والمعروف، واليد يرمى بها إلى إنسان. وقيل: هو كل ما اصطنع من خير، كالصنيعة، ج: صنائع، قال الشاعر: إن الصنيعة لا تكون صنيعة حتى يصاب بها طريق المصنع وقال سويد بن أبي كاهل:
  نعم لله فـينـا ربـنـا                      وصنيع الله، والله صنع

  وفي الحديث:  صنائع المعروف تقي مارع السوء  . ومن المجاز: هو صنيعي، وصنيعتي، أي اصطنعته وربيته وخرجته وأدبته. وقوله تعالى:  ولتصنع على عيني  أي لتنزل بمرأى مني. قاله الأزهري، وقيل: معناه لتغذى، وقال الراغب: هو إشارة إلى نحو ما قال بعض الحكماء: إن الله عز وجل إذا أحب عبدا تفقده، كما يتفقد الصديق صديقه. انتهى. ومن ذلك: صنع جاريته، إذا رباها، وصنع فرسه، إذا قام بعلفه وتسمينه. يقال صنعت الجارية، كعني أي أحسن إليها حتى سمنت، كصنعت، بالضم، تصنيعا، أو صنع الفرس بالتخفيف، وصنع الجارية، بالتشديد، قاله الليث، أي أحسن إليها وسمنها، قال: لأن تصنيع الجارية لا يكون إلا بأشياء كثيرة وعلاج، بخلاف صنعة الفرس، ففرق بينهما بالتشديد؛ ليدل على معنى التكثير. قال الأزهري: وغير الليث يجيز صنع جاريته، بالتخفيف، كما تقدم، ومنه قوله تعالى:  ولتصنع على عيني  . وصنع، بالضم: جبل بديار بني سليم. يقال: رجل صنع اليدين، وكذا صنع اليد، بالكسر فيهما إذا أضيفت، قال الطرماح:
  ورجا موادعتي وأيقـن أنـنـي                      صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد رجل صنع، بالتحريك، إذا أفردت فهي مفتوحة محركة، كما في اللسان، وسياق الجوهري والصاغاني يخالف ذلك، فإنهما قالا: وكذلك رجل صنع اليدين بالتحريك، فحركا مع الإضافة، وأنشد لأبي ذؤيب:
  وعليهما مسرودتان قضاهما                      داوود أو صنع السوابغ تبع قال الجوهري: هذه رواية الأصمعي، ويروى: صنع السوابغ. وأنشد الصاغاني لذي الإصبع العدواني:
  ترص أفواقها وقومها                      أنبل عدوان كلها صنعا وفي حديث عمر - رضي الله عنه - لما جرح قال لابن عباس: انظر من قتلني? فجال ساعة ثم أتاه، فقال: غلام المغيرة بن شعبة، فقال: الصنع? قال: الصنع، قال: ماله. وقاتله الله، والله لقد كنت أمرت به معروفا. كذا رجل صنيع اليدين، كأمير، وصناعهما، كسحاب، ولا يفرد صناع اليد في المذكر، أي حاذق ماهر في الصنعة مجيد، من قوم صنعى الأيدي، بضمة، صنع الأيدي بضمتين، وصنعى الأيدي، بفتحتين، وصنعي الأيدي، بكسرة، الأخيرة جمع لصنع اليد، بالكسر، والثانية جمع صناع اليد، كقذال وقذل، وأصناع الأيدي، جمع صنع اليد، بالكسر، كطرف وأطراف، أو جمع صنيع اليد، كشريف وأشراف. وقال ابن بري: وجمع صنع - عند سيبويه -: صنعون لا غير، وكذلك صنع، يقال: صنعو اليد، وجمع صناع صنع، وقال ابن درستويه: صنع مصدر وصف به، مثل دنف وقمن. والأصل فيه عنده الكسر، صنع؛ ليكون بمنزلة دنف وقمن وحكي رجال صنع ونسوة صنع بضمتين عن سيبويه، أي: من غير إضافة إلى الأيدي. من المجاز: رجل صنع اللسان، محركة، ولسان صنع، كذلك، يقال ذلك للشاعر الفصيح ولكل بليغ بين، قال حسان بن ثابت - رضي الله عنه -:
  أهدى لهم مدحي قلب يؤازره                      فيما أراد لسان حائك صنـع

  وامرأة صناع اليدين، كسحاب وقد تفرد، فيقال: صناع اليد، أي حاذقة ماهرة بعمل اليدين. وقال ابن السكيت: امرأة صناع، إذا كانت رقيقة اليدين، تسوي الأشافي، وتخرز الدلاء وتفريها. وقال ابن الأثير: رجل صنع، وامرأة صناع، إذا كان لهما صنعة يعملانها بأيديهما ويكسبان بها. قال ابن بري: والذي اختاره ثعلب: رجل صنع اليد، وامرأة صناع اليد، فيجعل صناعا للمرأة بمنزلة كعاب ورداح وحصان، وقال أبو شهاب الهذلي:
  صناع بإشفاها حصان بفرجـهـا                      جواد بقوت البطن والعرق زاخر و روي في الحديث:  الأمة غير الصناع  . وقال ابن جني: قولهم: رجل صنع اليد، وامرأة صناع اليد، دليل على مشابهة حرف المد قبل الطرف لتاء التأنيث، فأغنت الألف قبل الطرف مغنى التاء التي كانت تجب في صنعة، لو جاء على حكم نظيره، نحو: حسن وحسنة. يقال: امرأتان صناعتان، في التثنية، نقله الجوهري، وأنشد لرؤبة:
  إما ترى دهري حناني حفضـا                      أطر الصناعين العريش القعضا ونسوة صنع، ككتب، مثل قذال وقذل، نقله الجوهري. أبو زر الصناع الحمصي، كسحاب: رجل من حمص، له حكاية مع دعبل بن علي الخزاعي، هكذا في التبصير، ونقله في العباب، ولم يذكر له كنية، ووقع في التكملة أبو الصناع، وفيه سقط. وصنعاء بالمد، ويقصر للضرورة، كقول الشاعر:
  لا بد من صنعا وإن طال السفر وقال الأنسي - وهو من الشعراء المتأخرين -:
  ألا حي ذاك الحي من ساكني صنعافكم أطلقوا أسرى وكم أحسنوا صنعا وهي طويلة، أنشدنيها شيخنا العلامة رضي الدين عبد الخالق بن أبي بكر المزجاجي، تغمده الله برحمته، ونفعنا به: د، باليمن قاعدة ملكها، ودار سلطنتها كثيرة الأشجار والمياه، حتى قيل: إنها تشبه دمشق الشام، أي في المروج والأنهار، هكذا في النسخ: كثيرة وتشبه والصواب: كثير الأشجار ويشبه وقال أحمد بن موسى - وهو من الشعراء المتأخرين - حين رفع إلى صنعاء، وصار إلى نقيل السود -:
  إذا طلعنا نقيل السـود لاح لـنـا                      من أفق صنعاء مصطاف ومرتبع
  يا حبذا أنت يا صنعاء مـن بـلـد                      وحبذا وادياك الظهر والضـلـع

  ويقال: إن اسم مدينة صنعاء في الجاهلية أزال روي عن وهب بن منبه أنه وجد في الكتب القديمة المنزلة التي قرأها: أزال أزال، كل عليك، وأنا أتحنن عليك. ويروى عن ابن أبي الروم: أن صنعاء كانت امرأة ملكة، وبها سميت صنعاء. وقرأت في كتاب المعجم لأبي عبيد البكري أن صنعاء كلمة حبشية ومعناها: وثيق حصين، وفي حديث مروي عن عبد الرزاق - في حق صنعاء - وفيه: ويكون سوقها في واديها. قيل: هو وادي عليب، وقيل: هو أصل جبل نعيم، مما يلي قبلية، وقيل: غدير الحقل مما يلي القبلية. صنعاء أيضا: ة، بباب دمشق، والنسبة إليها صنعاني، على القياس، أو النسبة إليهما صنعاني، بزيادة النون على غير قياس، كما قالوا - في النسبة إلى حران -: حرناني، وإلى ماني وعاني: مناني وعناني، كما في الصحاح، أي فالنون بدل من الهمزة، حكاه سيبويه، قال ابن جني: ومن حذاق أصحابنا من يذهب إلى أن النون في صنعاني إنما هي بدل من الواو التي تبدل من همزة التأنيث في النسب، وأن الأصل صنعاوي، وأن النون هناك بدل من هذه الواو. وصنعة: ة، باليمن، من قرى ذمار، وفي معجم أبي عبيد: أن ذمار: اسم لصنعاء، قاله ابن أسود. قلت: وذكر الأمير: يحيى بن محمد الصنعي، بالفتح، روى عن عبد الواحد بن أبي عمرو الأسدي، ولعله نسب إلى هذه القرية. والصنع، بالكسر: السفود، هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب والتكملة. ووقع في اللسان والصنع: السود، وأنشد للمرار يصف الإبل:
  وجاءت وركبانها كالشروب                      وسائقها مثل صنع الشواء قال: يعني سود الألوان، فليتأمل في العبارتين. الصنع: كل ما صنع من سفرة أو غيرها. الصنع الخياط، وبه فسر قول كثير:
  إذا ما لوى صنع به عدنـية                      كلون الدهان وردة لم تكمت أو هو: الدقيق اليدين في قول كثير، ولا يخفى أن هذا قد تقدم عند ذكر صنع اليدين، وقد فسروه برقيقهما، كما مر، فهو تكرار. قال ابن الأعرابي: الصنع: الشواء نفسه، ووجد في بعض النسخ الشواء ككتاب، وهو غلط. قال ابن عباد: الصنع: الثوب، يقال: رأيت عليه صنعا جيدا، وهو مجاز. قيل: الصنع في قول كثير: العمامة، عن ابن الأعرابي، قال: أي إذا اعتم، وهو مجاز. الصنع: مصنعة الماء، وهي خشبة يحبس بها الماء، وتمسكه حينا، ج: أصناع، قال الأزهري: وسمعت العرب تسمي أحباس الماء الأصناع. صنع: ع، ويضاف إلى قسا نقله الصاغاني، وقد جاء ذكره في شعر. الصنع بالفتح: دويبة، أو طائر، كالصونع، فيهما، كجوهر، نقله الصاغاني، وقد صحفهما بعضهم، كما سيأتي في ض-ت-ع. والصناعة، مشددة، والصناع كسحاب: خشب يتخذ في الماء ليحبس به الماء، ويمسكه حينا، نقله الليث، كالصنع التي هي الخشبة. من المجاز: يقال: كنا في المصنعة، أي الدعوة يتخذها الرجل ويدعى إليها الإخوان. واصطنع الرجل: اتخذها، ومنه الحديث:  لا توقدوا بليل نارا، ثم قال: أوقدوا واصطنعوا، فإنه لن يدرك قوم بعدكم مدكم، ولا صاعكم  أي اتخذوا صنيعا، أي طعاما تنفقونه في سبيل الله، وقال الراعي:
  ومصنعة هنيد أعنت فيها                      على لذاتها الثمل المبينا

  قال الأصمعي: أي مدعاة. المصنعة، كالحوض أو شبه الصهريج يجمع فيها، وفي العباب فيه، وفي الصحاح: يجتمع فيه ماء المطر، قال الأصمعي: المصانع: مساكات لماء السماء يحتفرها الناس، فيملؤها ماء السماء، يشربونها، وروى أبو عبيد عن أبي عمرو، قال: الحبس: مثل المصنعة، وتضم نونها، نقله الجوهري، كالمصنع، كمقعد، نقله الصاغاني وصاحب اللسان والمصانع: الجمع، أي جمع المصنعة بلغتيه، والمصنع، وبه فسر بعضهم قوله تعالى:  وتتخذون مصانع لعلكم تخلدون  . قال الأصمعي: العرب تسمي القرى مصانع، واحدتها مصنعة، وأنشد لابن مقبل:
  كأن أصوات أبكار الحمام لنا                      في كل محنية منه يغنـينـا
  أصوات نسوان أنباط بمصنعة                      بجدن للنوح فاجتبن التبابينـا وفي الأساس: تقول: هو من أهل المصانع، أي القرى والحضر، بجدن: لبسن البجد. المصانع أيضا: المباني من القصور والآبار وغيرها، قال لبيد رضي الله عنه:
  بلينا وما تبلى النجوم الطوالع                      وتبقى الديار بعدنا والمصانع المصانع: الحصون، نقله الجوهري، قال ابن بري: وشاهده قول البعيث:
  بنى زياد لذكر الله مـصـنـعة                      من الحجارة لم ترفع من الطين قال ابن الأعرابي: أصنع: أعان آخر، وقال ابن عباد: أصنع الأخرق: تعلم وأحكم، هكذا في العباب والتكملة، ونص ابن الأعرابي في النوادر: أصنع الرجل: إذا أعان أخرق، فاشتبه على ابن عباد، فقال: آخر، ثم زاد من عنده: وأصنع الأخرق إلى آخره، وقلده الصاغاني من غير مراجعة لنص ابن الأعرابي، وما ذكرنا هو الصواب، ومثله في اللسان. واصطنع فلان عنده صنيعة، نقله الجوهري، أي اتخذها. والتصنع: تكلف الصلاح وحسن السمت، وإظهاره، والتزين به، والباطن مدخول. والمصانعة، كني بها عن الرشوة، قاله الراغب وفي الأساس: هو مأخوذ من معنى المداراة والمداهنة، يقال: صانع الوالي، إذا رشاه. قال الجوهري: وفي المثل: من صانع بالمال لم يحتشم من طلب الحاجة. ويقال صانعه، إذا داراه ولاينه وداهنه. وفي حديث جابر: كان يصانع قائده. أي: يداريه. وأصل المصانعة: أن تصنع له شيئا ليصنع لك شيئا آخر، مفاعلة من الصنع، وقال زهير بن أبي سلمى:
  ومن لا يصانع في أمور كثيرة                      يضرس بأنياب ويوطأ بمنسـم

  أي من لم يدار الناس في أمورهم غلبوه، وقهروه وأذلوه. من المجاز: المصانعة في الفرس: أن لا يعطي جميع ما عنده من السير وله صون يصونه الأولى حذف الواو من وله فهو يصانعك ببذله سيره، كما في العباب. وفي الأساس: كأنه يوافي فيما يبذل منه، ويصون بعضه. ومنه: صانعت فلانا: داريته. قلت: فإذن المصانعة بمعنى الرشوة من مجاز المجاز، فافهم وتأمل. والاصطناع: المبالغة في إصلاح الشيء، قاله الراغب، قال: منه قوله تعالى:  واصطنعتك لنفسي  تأويله: اخترتك لإقامة حجتي، وجعلتك بيني وبين خلقي، حتى صرت في الخطاب عني والتبليغ بالمنزلة التي أكون أنا بها لو خاطبتهم، واحتججت عليهم. وقال الأزهري: أي ربيتك لخاصة أمر أستكفيكه في فرعون وجنوده، وفي حديث آدم: قال لموسى: أنت كليم الله الذي اصطنعك لنفسه. قال ابن الأثير: هذا تمثيل لما أعطاه الله من المنزلة والتقريب. يقال: اصطنع فلان خاتما، إذا أمر أن يصنع له، كما يقال: اكتتب، أي أمر أن يكتب له، والطاء بدل من تاء الافتعال، لأجل الصاد. ومما يستدرك عليه: استصنع الشيء: دعا إلى صنعه، كما في اللسان، وفي العباب: استصنعه: سأل أن يصنع له، وقول أبي ذؤيب:
  إذا ذكرت قتلى بكوساء أشعلت                      كواهية الأخراب رث صنوعها قال ابن سيده: صنوعها: جمع لا أعرف له واحدا. قلت: وقال السكري في شرح الديوان: كواهية الأخراب، يعني: المزادة أو الإداوة، وصنوعها: خرزها ويقال: سيورها التي خرزت بها، ويقال: عملها: فيكون حينئذ مصدرا. وحكى ابن درستويه: صنع صنعا: مثل: بطر بطرا، فهو صنع، أي ماهر، وقال غيره: امرأة صنيعة، بمعنى صناع، وأنشد لحميد بن ثور:
  أطافت به النسوان بين صنيعة                      وبين التي جاءت لكيما تعلما وهذا يدل على أن اسم الفاعل من صنع صنيع؛ لأنه لم يسمع صنع، قاله ابن بري: وفي المثل: لا تعدم صناع ثلة. الثلة: الصوف والشعر والوبر. وقال الإيادي: سمعت شمرا يقول: رجل صنع، وقوم صنعون، بسكون النون. وامرأة صناع اللسان: سليطة، قال الراجز:
  وهي صناع باللسان واليد وقوم صناعية: يصنعون المال ويسمنون فصلانهم، ولا يسقون ألبان إبلهم الأضياف، وقد مر شاهده من قول عامر بن الطفيل في ص-ل-م-ع. والصنيع، كأمير: الثوب الجيد النقي، كما في اللسان والأساس، وهو مجاز. وقول نافع بن لقيط:
  مرط القذاذ فليس فيه مصنع                      لا الريش ينفعه ولا التعقيب فسره ابن الأعرابي فقال: مصنع، أي ما فيه مستملح، وقد تقدم ذكر الأبيات في ر-ي-ش وفي م-ر-ط. والصنع، بالكسر: الحوض. وقيل: شبه الصهريج، وقيل: إن الصنوع واحدها صنع، والمصانيع: جمع مصنعة، زيدت الياء في ضرورة الشعر، ويجوز أن يكون جمع مصنوع ومصنوعة، كمكسور ومكاسير. والصنع، بالكسر: الحصن، وبه فسر الحديث:  من بلغ الصنع بسهم  . والمصانع: مواضع تعزل للنحل، منتبذة عن البيوت، واحدتها مصنعة، حكاه أبو حنيفة. والصنع، بالضم: الرزق. واصطنعه: قدمه. ويقال: هو مصطنعة فلان، أي صنيعته، نقله الزمخشري. وصانعه عن الشيء: خادعه عنه. ويقال: صانعت فلانا، أي رافقته. والأصناع: موضع، قال عمرو بن قميئة:
  وضعت لدى الأصناع ضاحية                      فهي السيوب وحطت العجل

  كما في اللسان، وأغفله ياقوت في معجمه. وقال الجوهري، وقولهم: ما صنعت وأباك، تقديره: مع أبيك، لأن مع والواو جميعا لما كانا للاشتراك والمصاحبة أقيم أحدهما مقام الآخر، وإنما نصب لقبح العطف على المضمر المرفوع من غير توكيد، فإن وكدته رفعت، وقلت: ما صنعت أنت وأبوك. وأسهم صنعة، بالضم، أي مستوية، من عمل رجل واحد، نقله الحربي في غريبه. وفي الحديث:  تعين صانعا  أي ذا صنعة قصر عن القيام بها، ويروى أيضا: ضائعا بالضاد المعجمة والتحتية، أي ذا ضياع من فقر أو عيال، وكلاهما صواب في المعنى، نقله الأزهري. وينسب إلى الصنائع: صنائعي، كأنماطي. وجمع الصانع: صناع، كرمان. وأصنع الفرس: لغة في صنعه، عن ابن القطاع. ودرب المصنعة: خطة بمصر، ونسب إلى مصنعة أحمد بن طولون التي هي تجاه مسجد القرافة، وهي الصغرى، وأما الكبرى، فهي بدرب سالم، بطريق القرافة، حققه ابن الجواني في المقدمة. وكشداد: محمد بن عبد الله، بن الصناع القرطبي، آخر من تلا على الأنطاكي. وأبو جعفر أحمد بن عبد الله عن الشاطبي الصناع، روى عن أبي جعفر بن البارش.

##### Türkçe

**صنع** ona bir iyilik yaptı; **منع** gibi, **صنعا** (ötre ile): yani onu takdim etti; **اصطنعه** da böyledir. Ve ona çirkin bir iş yaptı, yani onu yaptı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **صنع** şeyi **صنعا** ve **صنعا** (fetha ve ötre ile): yani onu yaptı/işledi; o da **مصنوع** ve **صنيع**’dir. **الراغب** dedi ki: **الصنع**: fiili güzel yapmak/iyi yapmak; ve her **صنع** bir fiildir; fakat her fiil **صنعا** değildir; ve hayvanlara ve cansızlara nisbet edilmez; fiil onlara nisbet edildiği gibi. Bitti. Ve hadiste:  **إذا لم تستح فافعل ما شئت**  ve o, manası haber olan bir emirdir; ve denildi ki: غير ذل?__R?ء;G?__R?ء;G
  فنقلنا صنعه حتـى شـتـا                      ناعم البال لجوجا في السنن و**اللحياني** bununla atlardan dişiyi tahsis etti. Ve **السيف الصنيع**: cilalıdır; **الجوهري** dedi ki: parlatılmıştır; başkası da ekledi: tecrübe edilmiş; ve **الأساس**’ta: parlatmayı üstlenen; **عمرو بن معد يكرب** رضي الله عنه dedi ki, kül rengi bir eşeği ve güçlü/sertini vasfederken:
  فأوفى عند أقصاهن شخصا                      يلوح كأنه سيف صـنـيع yani: cilalı; ve yapılmış ve hazırlanmıştır; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Ve **الجوهري** şaire şu beyti okuttu:
  بأبيض من أمية مضرحي                      كأن جبينه سيف صنـيع **العباب**’da: o, **بكر بن وائل**’den bir adamındır; **أمية بن عبد الله بن خالد بن أسيد بن أبي العاص بن أمية**’yi över. Ve **اللسان**’da: o, **عبد الرحمن بن الحكم بن أبي العاص**’ındır; **معاوية**’yi över; ve onun صدر’ı:
  أتتك العيس تنفح في براها                      تكشف عن مناكبها القطوع بأبيض من أمية.. الخ, ve **الصحاح**’ın haşiyesinde şunun nassını buldum: Bu şiirin haberi şuydu: **مروان** **معاوية**’ye gitti; yanında kardeşi **عبد الرحمن** vardı; yaklaşınca **عبد الرحمن**’ı önüne geçirdi; **معاوية** ile karşılaştı; dedi ki: **أتتك العيس...** الخ ve onda: **وأبيض من أمية**; ikisini inşad etmeyi bitirince **معاوية** dedi ki: “Övünmek için mi geldin yoksa çokluk göstermek için mi?” O da dedi ki: “Hangisini istersen”; ve onlar sadece iki beyittir. Böylece **أبو محمد الأسود** zikretti. Ve **السهم الصنيع** da böyledir; cem‘i: **صنع**; **صخر الغي** dedi ki:
  وارموهم بالصنع المحشوره Ve **ذو الإصبع العدواني** dedi ki:
  السيف والقوس والكنانة قد                      أكملت فيها معابلا صنعا yani: işi sağlam yapılmış. **الصنيع**: **باعث بن حويص الطائي**’nin atıdır; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. **الصنيع**: yapılıp da ona davet olunan yemektir. Denir: “Falanın **صنيع**’ında idim”; bu mecazdır. **الصنيع**: ihsan ve iyilik; ve bir insana doğru atılan el. Ve denildi ki: hayırdan olarak **اصطنع** edilen her şeydir; **الصنيعة** gibi; cem‘i: **صنائع**. Şair dedi ki: إن الصنيعة لا تكون صنيعة حتى يصاب بها طريق المصنع Ve **سويد بن أبي كاهل** dedi ki:
  نعم لله فـينـا ربـنـا                      وصنيع الله، والله صنع

  Ve hadiste:  **صنائع المعروف تقي مارع السوء**  . Ve mecazdan: “O benim **صنيعي**’mdir ve **صنيعتي**’mdir”; yani onu kendime yaptım, büyüttüm, yetiştirdim ve edeplendirdim. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **ولتصنع على عيني**  yani: benden bir görüş/nezaret altında inmen için. Bunu **الأزهري** söyledi; ve denildi ki: manası “beslenmen için”dir. **الراغب** dedi ki: o, bazı hikmet sahiplerinin dediğine benzer şeye işarettir: Allah عز وجل bir kulu sevdiği zaman onu yoklar; dostun dostunu yoklaması gibi. Bitti. Ve bundan: “cariyesini **صنع** etti”, onu büyüttüğü zaman; ve “atını **صنع** etti”, yemini verip semirttiği zaman. Denir: “cariyeyi **صنعت** ettim”, **عني** gibi; yani semirinceye kadar ona iyilik etti; **صنعت** gibi, ötre ile, **تصنيعا**; yahut atı hafifletmeyle **صنع** etti; ve cariyeyi şeddeli olarak **صنع** etti; bunu **الليث** söyledi; yani ona iyilik etti ve semirtti. Dedi ki: çünkü cariyeyi **تصنيع** etmek ancak çok şeyler ve tedavi ile olur; atın **صنعة**’sının hilafına; bu yüzden ikisini şedde ile ayırdı; çokluk manasına delalet etsin diye. **الأزهري** dedi ki: **الليث**’ten başkası, daha önce geçtiği üzere, hafifletmeyle “cariyesini **صنع** etti”yi caiz görür; ve ondan Yüce Allah’ın sözü:  **ولتصنع على عيني**  . Ve **صنع** (ötre ile): **بني سليم** diyarında bir dağdır. Denir: “iki elin adamı **صنع**”; ve yine “elin adamı **صنع**” (ikisinde de kesra ile) izafet yapıldığı zaman. **الطرماح** dedi ki:
  ورجا موادعتي وأيقـن أنـنـي                      صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد “Adam **صنع**” (hareke ile): tek başına getirildiği zaman o, **اللسان**’da olduğu gibi, fethalı harekelidir. **الجوهري** ve **الصاغاني**’nin siyakı buna muhaliftir; çünkü ikisi dedi ki: “iki elin adamı **صنع**” (hareke ile) yine; izafetle beraber harekelediler. Ve **أبو ذؤيب**’den şu beyti okuttu:
  وعليهما مسرودتان قضاهما                      داوود أو صنع السوابغ تبع **الجوهري** dedi ki: bu, **الأصمعي** rivayetidir; ve “**صنع السوابغ**” diye rivayet olunur. Ve **الصاغاني**, **ذي الإصبع العدواني** için şu beyti okuttu:
  ترص أفواقها وقومها                      أنبل عدوان كلها صنعا Ve **عمر** - رضي الله عنه -’un hadîsinde, yaralanınca **ابن عباس**’a dedi ki: “Beni kimin öldürdüğüne bak.” Bir süre dolaştı, sonra ona geldi; dedi ki: “**المغيرة بن شعبة**’nin kölesi.” Dedi ki: “**الصنع**?” Dedi ki: “**الصنع**.” Dedi ki: “Onun neyi var.” Allah onu kahretsin; vallahi ben ona bir iyilik emretmiştim. Böylece: “iki elin **صنيع**’i olan adam”, **أمير** gibi; ve “iki elin **صناعهما**’sı”, **سحاب** gibi; ve müzekkerde “elin **صناع**’ı” tekil yapılmaz; yani sanatta usta, mahir, iyi yapan; “ellerin **صنعى**’sı olan kavim” (ötre ile); “ellerin **صنع**’ı” (iki ötre ile); ve “ellerin **صنعى**’sı” (iki fetha ile); ve “ellerin **صنعي**’si” (kesra ile); sonuncusu, izafet halinde kesra ile olan “elin **صنع**’ı”nın cem‘idir; ikincisi, “elin **صناع**’ı”nın cem‘idir; **قذال** ve **قذل** gibi. Ve “ellerin **أصناع**’ı”, kesra ile olan “elin **صنع**’ı”nın cem‘idir; **طرف** ve **أطراف** gibi; yahut “elin **صنيع**’i”nin cem‘idir; **شريف** ve **أشراف** gibi. **ابن بري** dedi ki: **سيبويه**’ye göre **صنع**’ın cem‘i: yalnızca **صنعون**’dur; ve yine **صنع**; denir: “elin **صنعو**’su”; ve **صناع**’ın cem‘i **صنع**’dır. **ابن درستويه** dedi ki: **صنع** bir masdardır; onunla vasfedilmiştir; **دنف** ve **قمن** gibi. Aslı onda kesradır: **صنع**; **دنف** ve **قمن** menzilesinde olsun diye. **سيبويه**’den “erkekler **صنع** ve kadınlar **صنع**” (iki ötre ile) hikâye edildi; yani: ellere izafet olmaksızın. Mecazdan: “dilin adamı **صنع**” (harekeli); ve “dil **صنع**”, yine; bu, fasih şair ve her açık beliğ için söylenir. **حسان بن ثابت** - رضي الله عنه - dedi ki:
  أهدى لهم مدحي قلب يؤازره                      فيما أراد لسان حائك صنـع

Ve iki elin **صناع**’ı olan kadın; **سحاب** gibi; ve tekil kılınmıştır; şöyle denir: **صناع اليد**; yani iki elin işiyle becerikli, maharetli. İbnü’s-Sikkît dedi: **صناع** kadın; iki eli ince olduğunda; **الأشافي**’yi düzeltir, kovaları diker ve onları yarar. İbnü’l-Esîr dedi: **صنع** erkek ve **صناع** kadın; ikisinin de elleriyle yaptıkları ve onunla kazandıkları bir **صنعة**’ları olduğunda. İbn Berrî dedi: Sa‘leb’in seçtiği: **صنع اليد** erkek ve **صناع اليد** kadın; böylece kadına **صناع**’ı **كعاب** ve **رداح** ve **حصان** menzilesinde kılar. Ebû Şihâb el-Hüzelî dedi:
  **صناع** onun **إشفا**’sıyla, **حصان** onun **فرج**’iyle                      cömert; karın kuvvetiyle ve damar dolu
Ve hadiste rivayet olundu:  **الأمة غير الصناع**  . İbn Cinnî dedi: Onların sözü: **رجل صنع اليد** ve **امرأة صناع اليد**; dişilik **تاء**’sına, uçtan önceki med harfinin benzerliğine delildir; böylece uçtan önceki **الألف**, **صنعة**’da vacip olan **التاء**’nın yerini tuttu; eğer benzerinin hükmü üzere gelseydi; نحو: **حسن** ve **حسنة**. Denir: tesniyede **امرأتان صناعتان**; el-Cevherî onu nakletti; ve Ru’be’ye ait olarak inşad etti:
  Ya görürsen zamanımı; şefkatli, alçak                      iki **الصناعين**’i; çardak, çömelmiş
Ve **نسوة صنع**; **كتب** gibi; **قذال** ve **قذل** misali; el-Cevherî onu nakletti. Ebû Zur **الصناع** el-Hımsî; **سحاب** gibi: Humus’tan bir adam; onun, Du‘bel b. Ali el-Huzâ‘î ile bir hikâyesi vardır; **التبصير**’de böyle; ve **العباب**’da onu nakletti; ona bir künye zikretmedi; **التكملة**’de **أبو الصناع** vaki oldu; onda düşme vardır. Ve **صنعاء** med ile; zaruret için kısaltılır; şairin sözü gibi:
  Mutlaka **صنعا**’dan (geçmek) gerekir; yolculuk uzasa da
Ve el-Ensî dedi – o, müteahhir şairlerdendir –:
  Dikkat et; **صنعا** sakinlerinden o mahalleyi selamla; nice esir salıverdiler ve nice **صنعا** güzel yaptılar
Ve o uzundur; onu bana şeyhimiz, allâme, Radıyyüddîn Abdülhâlik b. Ebî Bekr el-Müzeccâcî inşad etti; Allah onu rahmetiyle kuşatsın ve bizi onunla faydalandırsın: **د**; Yemen’de, mülkünün başkenti ve saltanatının yurdu; ağaçları ve suları çoktur; hatta denildi ki: Şam Dımaşk’ına benzer; yani çayırlarda ve nehirlerde; nüshalarda böyle: “çoktur” ve “benzer”; doğrusu: “ağaçları çoktur” ve “benzer”. Ahmed b. Mûsâ dedi – o, müteahhir şairlerdendir – **صنعاء**’ya çıkarıldığında ve **نقيل السود**’a vardığında –:
  **نقيل السود**’a çıktığımızda bize göründü                      **صنعاء** ufkundan yazlık ve otlak
  Ne hoş sensin ey **صنعاء** beldelerden                      ve ne hoş iki vadin: **الظهر** ve **الضلع**

Ve denir: Câhiliyede **صنعاء** şehrinin adı **أزال** idi. Vehb b. Münebbih’ten rivayet olundu: okuduğu indirilmiş eski kitaplarda buldu: **أزال أزال**; hepsi senin üzerine; ve ben sana şefkat ederim. İbn Ebî’r-Rûm’dan rivayet olunur: **صنعاء** bir kraliçe kadın idi; ve onunla **صنعاء** adlandırıldı. Ebû Ubeyd el-Bekrî’nin **المعجم** kitabında okudum ki: **صنعاء** Habeşçe bir kelimedir ve manası: sağlam, muhkem. Abdürrezzâk’tan rivayet edilen bir hadiste – **صنعاء** hakkında – onda: “ve onun pazarı vadisinde olur” vardır. Denildi: o, **وادي عليب**’dir; ve denildi: **جبل نعيم**’in aslıdır; **قبلية** tarafına bitişik; ve denildi: **غدير الحقل**; **القبلية** tarafına bitişik. **صنعاء** ayrıca: **ة**; Dımaşk kapısında; ona nisbet **صنعاني**’dir; القياس üzere; yahut ikisine nisbet **صنعاني**’dir; kıyasa aykırı olarak **النون**’un ziyadesiyle; nitekim dediler – **حران**’a nisbet hakkında –: **حرناني**; ve **ماني** ve **عاني**’ye: **مناني** ve **عناني**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani **النون**, **الهمزة**’nin bedelidir; Sîbeveyh onu hikâye etti. İbn Cinnî dedi: Ashabımızın maharetlilerinden kimi, **صنعاني**’deki **النون**’un ancak nisbetlerde dişilik hemzesinden بدل edilen **الواو**’nun bedeli olduğuna gider; ve aslın **صنعاوي** olduğuna; ve oradaki **النون**’un bu **الواو**’nun bedeli olduğuna. Ve **صنعة**: **ة**; Yemen’de; **ذمار** köylerinden. Ebû Ubeyd’in **معجم**’inde: **ذمار**’ın **صنعاء** için bir isim olduğu; İbn Esved’in söylediği. Dedim: emir, **يحيى بن محمد الصنعي**’yi zikretti; fetha ile; **عبد الواحد بن أبي عمرو الأسدي**’den rivayet etti; belki bu köye nisbet edilmiştir. Ve **الصنع** kesre ile: **السفود**; sair nüshalarda böyle; **العباب** ve **التكملة**’de de misli. **اللسان**’da “**الصنع**: **السود**” vaki oldu; ve el-Merrâr’a ait olarak, develeri vasfederken inşad etti:
  Geldi; binekleri içki içenler gibi                      ve sürücüsü, kızartmanın **صنع**’ı gibi
Dedi: yani renkleri siyah; öyleyse iki ibarede teemmül edilsin. **الصنع**: sofra yahut başkası olarak yapılan her şey. **الصنع**: terzi; ve onunla Kesîr’in sözü tefsir edildi:
  Ne zaman ki **صنع** bir **عدنية** ile bükerse                      boya rengi gibi; bir gül; koyulaşmadı
Yahut o: Kesîr’in sözünde iki eli ince olan; ve gizli değildir ki bu, **صنع اليدين** zikrinde ileride geçti; ve onu iki elin ince olmasıyla tefsir ettiler; geçtiği gibi; o halde tekrardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصنع**: kızartmanın kendisi. Bazı nüshalarda **الشواء**’yu **كتاب** gibi buldu; o yanlıştır. İbn Abbâd dedi: **الصنع**: elbise; denir: üzerinde iyi bir **صنعا** gördüm; ve o mecazdır. Denildi: Kesîr’in sözünde **الصنع**: sarık; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: yani sarık sardığında; ve o mecazdır. **الصنع**: suyun **مصنعة**’sı; o, suyu tutan bir tahtadır; onu bir müddet tutar; c: **أصناع**. el-Ezherî dedi: Arapları, su hapislerine **الأصناع** adlandırırken işittim. **صنع**: **ع**; ve **قسا**’ya izafe olunur; es-Sâğânî onu nakletti; ve şiirde zikri gelmiştir. **الصنع** fetha ile: küçük bir canlı; yahut kuş; **الصونع** gibi; ikisinde; **جوهر** gibi; es-Sâğânî onu nakletti; bazıları ikisini tashif etti; ileride **ض-ت-ع**’da geleceği gibi. Ve **الصناعة** şeddeli; ve **الصناع** **سحاب** gibi: suda, suyu tutmak için edinilen ağaç; onu bir müddet tutar; el-Leys onu nakletti; tahta olan **الصنع** gibi. Mecazdan: denir: **المصنعة**’de idik; yani adamın yaptığı ve kardeşlerin davet edildiği davet. Ve adam **اصطنع** etti: onu edindi. Ondan hadis:  **لا توقدوا بليل نارا، ثم قال: أوقدوا واصطنعوا، فإنه لن يدرك قوم بعدكم مدكم، ولا صاعكم**  yani bir **صنيعا** edinin; yani Allah yolunda harcayacağınız bir yiyecek edinin. Ve er-Râ‘î dedi:
  **مصنعة** Henîd; onda yardım ettim                      onun lezzetine; açıkça sarhoş olan (kimse)

قال الأصمعي: **أي مدعاة**. **المصنعة**: havuz gibi yahut sarnıca benzer; onda toplanır. **العباب**’da: onda vardır. **الصحاح**’ta: onda yağmur suyu toplanır. قال الأصمعي: **المصانع**: insanların kazdığı, gök suyuna (yağmur suyuna) mahsus su biriktirme yerleridir; gök suyuyla doldururlar, onu içerler. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti; dedi ki: **الحبس**: **المصنعة** gibidir; **نون**’u da dammelidir; bunu Cevherî nakletti. **كالمصنع، كمقعد**: bunu Sâgânî ve Lisân sahibi nakletti. **والمصانع: الجمع**: yani **المصنعة**’nin iki lugatiyle çoğulu: **المصنع** ve **المصنعة**. Bununla, bazıları şu yüce sözünü tefsir etti: **وتتخذون مصانع لعلكم تخلدون**. قال الأصمعي: Araplar köylere **مصانع** der; onun bir tanesi **مصنعة**’dır. İbn Mukbil’den şu beyit okunmuştur:

  Sanki güvercinlerin bakirelerinin sesleri bize                      onun her bir kıvrımında bize şarkı söyler
  Bir **مصنعة**’da Nabat kadınlarının sesleri                      ağıt için **بجد** giydiler de **التبابين**’i seçtiler

**الأساس**’ta: “O, **أهل المصانع**’dandır” dersin; yani köyler ve şehirli yerleşiklerdendir. **بجدن**: **البجد**’i giydiler. **المصانع** ayrıca: saraylardan, kuyulardan ve başkalarından olan binalardır. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi ki:

  Biz eskidik; oysa doğan yıldızlar eskimez                      ve bizden sonra diyarlar ve **المصانع** kalır

**المصانع**: kaleler; bunu Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi ki: bunun şahidi, el-Baʿîs’in sözü:

  Ziyâd, Allah’ın zikri için bir **مصنعة** bina etti                      taşlardan; çamurdan yükseltilmemiş

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **أصنع**: bir başkasına yardım etti. İbn Abbâd dedi ki: **أصنع الأخرق**: öğrendi ve sağlamlaştırdı. Böylece **العباب** ve **التكملة**’dedir. İbnü’l-Aʿrâbî’nin **النوادر**’deki nassı: **أصنع الرجل**: bir sakara yardım ettiği zaman. Bu, İbn Abbâd’a karışık geldi; “başka” dedi; sonra kendi yanından şunu ekledi: “**وأصنع الأخرق** …” sonuna kadar. Sâgânî de İbnü’l-Aʿrâbî’nin nassına müracaat etmeksizin onu taklit etti. Bizim zikrettiğimiz doğrudur; Lisân’da da bunun benzeri vardır.

**واصطنع فلان عنده صنيعة**: bunu Cevherî nakletti; yani onu edindi. **والتصنع**: salâhı ve güzel hâl ve tavrı zorla üstlenmek, onu göstermek ve onunla süslenmek; iç taraf ise bozuk/arıza kabul eder. **والمصانعة**: bununla rüşvet kastedilmiştir; bunu Râgıb söyledi. **الأساس**’ta: o, idare etme ve yağcılık etme manasından alınmıştır. “**صانع الوالي**” denir: ona rüşvet verdiği zaman. Cevherî dedi ki: Meselde: “**من صانع بالمال لم يحتشم من طلب الحاجة**.” Ve “**صانعه**” denir: onu idare ettiği, yumuşak davrandığı ve yağcılık ettiği zaman. Câbir hadîsinde: “**كان يصانع قائده**”; yani onu idare ederdi. **وأصل المصانعة**: ona bir şey yapman ki o da sana başka bir şey yapsın; **الصنع**’dan **مفاعلة**’dir. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:

  Ve kim birçok işte **يصانع** etmezse                      dişlerle ısırılır ve toynakla çiğnenir

Yani kim insanların işlerinde onları idare etmezse, ona galip gelirler, onu kahrederler ve zelil ederler. Mecazdan: atta **المصانعة**: yürüyüşten elindeki her şeyi vermemesi; onda, ilkin “**وله**”den **الواو**’nun hazfi gerekir; o, yürüyüşünü vermekle sana **يصانع** eder; **العباب**’da olduğu gibi. **الأساس**’ta: sanki verdiği şeyde vefa gösterir ve bir kısmını korur. Bundan: “**صانعت فلانا**”: onu idare ettim. Dedim ki: öyleyse **المصانعة**’nın rüşvet manası, mecazın mecazındandır; anla ve düşün.

**والاصطناع**: şeyin ıslahında mübalağa; bunu Râgıb söyledi. Dedi ki: bundan, yüce sözü: **واصطنعتك لنفسي**; te’vili: hüccetimi ikame için seni seçtim ve seni benimle mahlûkatım arasına koydum; nihayet benim adıma hitap ve tebliğde, ben onlara hitap etseydim ve onlara karşı delil getirseydim, benim olacağım menzile geldin. Ezherî dedi ki: yani Firavun ve askerleri hususunda sana yeterli kılacağım özel bir iş için seni terbiye ettim. Âdem hadîsinde: Mûsâ’ya dedi ki: “Sen, Allah’ın kelîmisin; O seni kendisi için **اصطنعك** etti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: bu, Allah’ın ona verdiği menzile ve yakınlaştırmaya bir temsildir. “**اصطنع فلان خاتما**” denir: kendisi için yapılmasını emrettiği zaman; “**اكتتب**” denildiği gibi; yani kendisi için yazılmasını emretti. **الطاء** ise, **الصاد** sebebiyle **تاء الافتعال**’ın bedelidir.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **استصنع الشيء**: onun yapılmasına çağırdı; Lisân’da olduğu gibi. **العباب**’da: **استصنعه**: kendisi için yapılmasını istedi. Ebû Züeyb’in sözü:

  Kûsâ’da öldürülenleri andığımda tutuşturdu                      yıpranmış, yapımı gevşemiş bir kırba gibi

İbn Sîde dedi ki: **صنوعها**: tekilini bilmediğim bir çoğuldur. Dedim ki: Sükkerî, divanı şerhinde dedi ki: “**كواهية الأخراب**” yani: su kırbası yahut su kabı; **صنوعها**: onun dikişleri; ve denilir: onunla dikildiği kayışları; ve denilir: onun yapımı; bu durumda o bir mastar olur. İbn Düreستويه nakletti: **صنع صنعا**: “**بطر بطرا**” gibi; o halde o **صنع**’dır; yani mahirdir. Başkası dedi ki: **امرأة صنيعة**: **صناع** manasında. Humeyd b. Sevr’den şu beyit okunmuştur:

  Kadınlar onun etrafını sardı; bir **صنيعة** ile                      ve öğrenmek için gelen öteki arasında

Bu, **صنع**’dan ism-i fâilin **صنيع** olduğuna delâlet eder; çünkü **صنع** işitilmemiştir; bunu İbn Berrî söyledi. Meselde: “**لا تعدم صناع ثلة**.” **الثلة**: yün, kıl ve deve tüyü. İyâdî dedi ki: Şemr’i şöyle derken işittim: **رجل صنع** ve **قوم صنعون**; **النون**’u sâkin olarak. **وامرأة صناع اللسان**: sivri dilli. Recez söyleyen dedi ki:

  Ve o, dil ve elde **صناع**’dır

**وقوم صناعية**: mal yaparlar ve sütten kesilmemiş develerini semirtirler; misafirlere develerinin sütlerini içirmezler. Bunun şahidi, Âmir b. et-Tufeyl’in **ص-ل-م-ع**’daki sözünden geçti.

**والصنيع، كأمير**: iyi, temiz elbise; Lisân ve Esâs’ta olduğu gibi; bu mecazdır. Nâfiʿ b. Lekît’in sözü:

  Tüyleri kırpılmış bir örtü; onda **مصنع** yoktur                      ne tüy ona fayda verir ne de tekrar dikiş

Bunu İbnü’l-Aʿrâbî tefsir etti; dedi ki: **مصنع**: yani onda beğenilecek bir şey yoktur. Beyitlerin zikri **ر-ي-ش** ve **م-ر-ط**’ta geçti.

**والصنع، بالكسر**: havuz. Ve denildi: sarnıca benzer. Ve denildi: **الصنوع**’un tekili **صنع**’dır. **والمصانيع**: **مصنعة**’nin çoğuludur; şiir zaruretiyle **الياء** artırılmıştır. Ve caizdir ki **مصنوع** ve **مصنوعة**’nın çoğulu olsun; **مكسور** ve **مكاسير** gibi.

**والصنع، بالكسر**: kale; bununla hadîs tefsir edilmiştir: **من بلغ الصنع بسهم**. **والمصانع**: arılar için ayrılan, evlerden uzak yerlerdir; onun bir tanesi **مصنعة**’dır; bunu Ebû Hanîfe hikâye etti.

**والصنع، بالضم**: rızık. **واصطنعه**: onu öne aldı. “O, falanın **مصطنعة**’sıdır” denilir; yani onun **صنيعة**’sidir; bunu Zemahşerî nakletti. “**وصانعه عن الشيء**”: onu ondan aldattı. Ve denilir: “**صانعت فلانا**”: yani ona refakat ettim.

**والأصناع**: bir yerdir. Amr b. Kumey’e dedi ki:

  **الأصناع** yanında bir açıklığa indirdim                      o da sellerdir; ve yükü indirdi

Lisân’da olduğu gibi; Yâkût bunu muʿceminde ihmal etti.

Cevherî dedi ki: “**ما صنعت وأباك**” sözleri: takdiri “babanla beraber”dir; çünkü **مع** ile **الواو** ikisi de ortaklık ve beraberlik için olunca, birisi ötekinin yerine ikame edildi. Ancak, zamir-i merfûa te’kîdsiz atfın çirkinliği sebebiyle nasb edilmiştir. Eğer onu te’kîd edersen ref edersin ve “**ما صنعت أنت وأبوك**” dersin.

**وأسهم صنعة، بالضم**: yani düzgün/eşit; tek bir adamın işinden; bunu Harbî, **غريبه**’inde nakletti. Hadîste: **تعين صانعا**; yani sanatı onu yapmaya yetmeyen bir **صنعة** sahibi. Ayrıca şöyle de rivayet edilir: **ضائعا**; **الضاد**’ı muʿceme ve **التحتية** ile; yani fakirlikten yahut bakmakla yükümlü olduğu kimselerden dolayı zayi/mağdur olan. İkisi de manada doğrudur; bunu Ezherî nakletti.

**وينسب إلى الصنائع: صنائعي، كأنماطي**. **وجمع الصانع: صناع، كرمان**. **وأصنع الفرس**: **صنعه**’de bir lugat; İbnü’l-Kattâʿ’dan.

**ودرب المصنعة**: Mısır’da bir mahalle/plan. Ahmed b. Tûlûn’un **مصنعة**’sine nispet edilmiştir; o, Karâfe mescidinin karşısındadır; o küçüğüdür. Büyük olan ise Dârbu Sâlim’dedir; Karâfe yolundadır. Bunu İbnü’l-Cevânî, **المقدمة**’de tahkik etti.

**وكشداد**: Muhammed b. Abdullah b. **الصناع** el-Kurtubî; Antâkî’ye okuyanların sonuncusu. Ve Ebû Caʿfer Ahmed b. Abdullah, Şâtıbî’den, **الصناع**; Ebû Caʿfer b. el-Bâriş’ten rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَنَعَ الشَّىْءَ
1 صَنَعَ الشَّىْءَ ذ , aor. صَنَعَ , inf. n. صُنْعٌ and صَنْعٌ, He made, wrought, manufactured, fabricated, or constructed, the thing; syn. عَمِلَهُ: (K:) [or he made it, &c., skilfully, or well; for] الصُّنْعُ signifies اـِجَادَةُ الفِعْلِ; and every صُنْع is a فِعْل, but every فِعْل is not a صُنْع; and it is not predicated of [irrational] animals [unless tropically, (see أَصْنَعُ,)] nor of inanimate things, like as الفِعْلُ is. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- [Hence,] صَنَعَ signifies also (assumed tropical:) [He fabricated speech or a saying or sentence or the like:] he forged a word; and poetry, عَلَى فُلَانٍ in the name of such a one. (Mz, 8th نوع.) ― -b3- And صَنَعَ, inf. n. صَنْعٌ [and صُنْعٌ] and صَنِيعٌ, [with the objective complement understood,] He worked, or wrought; he practised, or exercised, an art, a craft, or a manufacture. (MA.) ― -b4- And صَنَعَ اـِلَيْهِ مَعْرُوفًا, (S, O, K,) aor. as above, (K,) inf. n. صُنْعٌ, with damm, He did to him a benefit, favour, or kind act: and صَنَعَ بِهِ صَنِيعًا قَبِيحًا he did to him an evil, or a foul, deed: syn. فَعَلَهُ: (S, O, K:) and one says also [in the former of these two senses], عِنْدَهُ صَنِيعَةً ↓ اِصْطَنَعَ; (S, Mgh, K;) syn. اِتَّخَذَهَا; (K;) or أَحْسَنَ اـِلَيْهِ. (Mgh.) The saying مَا صَنَعْتَ وَأَبَاكَ means مَعَ أَبِيكَ [i. e. What didst thou together with thy father?]. (S.) The saying of the Prophet, اـِذَا لَمْ تَسْتَحْىِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ [If thou be not ashamed, do what thou wilt,] is said to be an instance of an imperative phrase of which the meaning is predicative; i. e. it is as though he said, he who is not ashamed does what he will: (O, L, TA: *) and other explanations of it are mentioned in the O and L: (TA:) [but] this is held by A 'Obeyd to be the right meaning. (L.) In the phrase صُنْعَ اللّٰهِ, in the Kur [xxvii. 90, which may be rendered By the doing of God], صنع is in the accus. case as an inf. n.: but one may read it in the nom. case, meaning ذٰلِكَ to be understood before it. (Zj, O, TA.) One says also, مَا أَحْسَنَ صُنْعَ اللّٰهِ عِنْدَكَ and صَنِيعَ اللّٰهِ [How good is the doing of God with thee, or at thine abode!]. (K.) ― -b5- And صَنَعْتُ فَرَسِى, inf. n. صَنْعٌ and صَنْعَةٌ, (tropical:) I tended well my horse; or took good care of him; (S, O, K, TA;) supplied him with fodder, and fattened him: and صَنَعَ جَارِيَتَهُ (tropical:) he reared, or nourished, his girl, or young woman: (TA:) and صُنِعَتِ الجَارِيَةُ (tropical:) the girl, or young woman, was treated [or nourished] well, so that she became fat; as also ↓ صُنِّعَت, inf. n. تَصْنِيعٌ: (K, TA:) or you say اِصْنَعِ الفَرَسَ, (so accord. to my MS. copy of the K,) or الفَرَسَ ↓ أَصْنَعَ, (so accord. to other copies of the K, and in the O, [in the CK اُصْنِعَ الفَرَسُ,]) without teshdeed; [which seems to indicate that the right reading is صَنَعَ, agreeably with the reading in my MS. copy of the K which gives the imperative form; though it is stated in the TA that أَصْنَعَ الفَرَسَ is said by IKtt to be a dial. var. of صَنَعَهُ;] (O, K;) and الجَارِيَةَ ↓ صَنَّعَ, with teshdeed, meaning he treated [or nourished] well the girl, or young woman, and fattened her; (O, K; [in my MS. copy of the K صَنِّعِ الجَارِيَةَ;]) because the تصنيع of the girl, or young woman, is by means of many things, and by careful tending: (O, K:) so says Lth: (O:) but Az says that by other, or others, than Lth, it is allowed to say صَنَعَ جَارِيَتَهُ, without teshdeed: and hence the phrase in the Kur [xx. 40.], وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى, (TA,) meaning (assumed tropical:) [And this I did] that thou mightest be reared and nourished in my sight; (O, TA;) for which some read وَلِْتُصْنَعْ, as an imperative; and some, وَلِتَصْنَعَ, meaning and that thou mightest work in my sight, (Ksh, Bd,) lest thou shouldst do so contrary to my command. (Bd.) You say likewise, of a woman, صَنَعَتْ نَفْسَهَا: see 5. And you say also ↓ اِصْطَنَعْتُهُ, meaning (tropical:) I reared him; and educated, disciplined, or trained, him well. (S, * O, K, TA.) -A2- Accord. to IDrst, صَنِعَ, inf. n. صَنَعٌ, signifies He was, or became, skilled, or skilful: but IB says that صَنِعَ has not been heard. (TA.)

2 صَنَّعَ see 1, latter half, in two places.

مُصَانَعَةٌ
3 مُصَانَعَةٌ ذ primarily signifies The doing to one a thing in order that he may do another thing to the doer of the former thing. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) (assumed tropical:) The treating with gentleness, or blandishment; soothing, coaxing, wheedling, or cajoling; and endeavouring to conciliate. (O, K, TA.) Or this is from the last of the following significations. (TA.) You say صانعهُ (assumed tropical:) He treated him with gentleness, or blandishment; &c. (O, TA.) And (assumed tropical:) He acted hypocritically with him. (TA.) And صانعهُ عَنِ الشَّىْءِ (assumed tropical:) He strove, or endeavoured, to turn him from the thing by deceit, or guile. (TA.) ― -b3- And hence, (A, TA,) or from the last signification in this paragraph, (TA,) (tropical:) The act of bribing. (S, O, Msb, * K, * TA.) One says, صانع الوَالِىَ (tropical:) He bribed [the prefect, ruler, judge, or the like]. (TA.) And صانعهُ بِالمَالِ (tropical:) He bribed him with property, wealth, or money. (Mgh, TA. *) And it is said in a prov., مَنْ صَانَعَ بِالمَالِ لَمْ يَحْتَشِمْ مِنْ طَلَبِ الحَاجَةِ (tropical:) [He who bribes with property is not ashamed of demanding the thing wanted]. (S, O, TA.) ― -b4- Also (tropical:) A horse's not putting forth, or giving, the whole of his strength in going; reserving somewhat thereof: one says, يُصَانِعُكَ بِبَذْلِهِ سَيْرَهُ (tropical:) [He keeps back from thee somewhat by the manner in which he exerts his power of going]. (O, K, TA.)

اصنع
4 اصنع ذ He (a man, O) aided, or assisted, another. (O, K.) And accord. to Ibn-'Abbلd, followed in the O and TS and K, one says also, اصنع الأَخْرَقُ, meaning The unskilful learned, and did soundly, thoroughly, skilfully, or well: but this is a mistake, occasioned by his deeming dubious, or obscure, a passage in the Nawلdir of IAar, where the latter says that اصنع الرَّجُلُ means أَعَانَ الأَخْرَقَ [i. e. The man aided, or assisted, the unskilful]. (TA.) -A2- اصنع الفَرَسَ: see 1, latter half. [Freytag states, as on the authority of the K, that أَصْنَعَ, said of a horse, signifies “ Non omnibus viribus usus cucurrit, sed ita tamen ut eques eo contentus esset ” (which is nearly the same as a signification of صَانَعَ likewise mentioned by him): but this is a mistake.]

تَصَنُّعٌ
5 تَصَنُّعٌ ذ signifies The affecting a goodly way, mode, or manner, of acting, or conduct, or the like; (S, O, K, TA; [الصَّمْت in the CK is a mistranscription for السَّمْت;]) and the making a show thereof; (TA;) and the adorning oneself (K, TA) thereby, while internally unsound in the grounds of pretension to respect. (TA.) And تصنّعت, said of a woman, means نَفْسَهَا ↓ صَنَعَتْ [She cultivated and improved her person, so as to render herself comely, by art, and good nurture]: (S, O:) or she adorned, or embellished, herself. (PS.)

8 اـِصْتَنَعَ see 1, former half. ― -b2- Accord. to Er-Rلghib, اِصْطِنَاعٌ signifies The exceeding the usual, or ordinary, bounds, or degree, in putting a thing into a good, sound, right, or proper, state. (TA.) ― -b3- And hence, he says, the phrase in the Kur [xx. 43], وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِى, which means (assumed tropical:) And I have chosen thee [for myself] to establish my evidence and to serve as my spokesman between me and my creatures so that thy doing thus shall be as though I did it: (TA:) or it means I have reared thee, (Az, TA,) or I have chosen thee, (O, K, TA,) [for myself,] for a special affair which I require thee to accomplish in a sufficient manner, (Az, O, K, TA,) concerning Pharaoh and his forces. (Az, TA.) See also 1, last sentence but one. ― -b4- One says also, اصطنع خَاتَمًا He ordered that a signet-ring should be made for him. (O, K.) [See also 10.] ― -b5- And اصطنعهُ [in which the pronoun seems to refer to رِزْق i. e. sustenance, &c.,] also signifies قَدَّمَهُ [app. meaning He offered it]. (TA.) ― -b6- And اصطنع [alone, for اصطنع مَصْنَعَةً,] (tropical:) He made, or prepared, a repast, feast, or banquet, to which to invite friends. (O, K, TA.) And (tropical:) He prepared food to be dispensed in the way, or cause, of God. (O and TA, from a trad.; mentioned also in the CK, but not in other copies of the K.)

استصنعهُ
10 استصنعهُ ذ , accord. to the O, signifies He asked for it to be made for him: accord. to the L, استصنع الشَّىْءَ signifies he invited, or he induced, or caused (دَعَا,) [another] to make the thing. (TA.) In the saying of Es-Sarakhsee, اِسْتَصْنَعَ عِنْدَ الرَّجُلِ قَلَنْسُوَةً [app. meaning He asked, or desired, the man to make for him a قلنسوة (q. v.)], عند is redundant. (Mgh.) [See also 8.]

صَنْعٌ
صَنْعٌ ذ : see صَنَعٌ, in two places. -A2- Also, and ↓ صَوْنَعٌ, A certain small creeping thing, or insect, (دُوَيْبَّةٌ,) or a flying thing (طَائِرٌ): (K, TA:) mentioned by Sgh: (TA:) also written in the K (in art. ضتع) ضَتْعٌ and ضَوْتَعٌ: in one case or the other mistranscribed. (TA in art. ضتع.)

صُنْعٌ
صُنْعٌ ذ an inf. n. of صَنَعَ [q. v.] (S, K, &c.) ― -b2- And i. q. رِزْقٌ [Sustenance, &c.]. (TA.) -A2- See also صَنَعٌ, in two places.

صِنْعٌ
صِنْعٌ ذ A tailor: (O, K:) or one who is gentle, delicate, or skilful, (رَفِيق, O,) or thin, fine, or delicate, (رَقِيق, so in the copies of the K,) or slender, or small, (دَقِيق, so in the TA,) [of which readings that in the O is app. the right,] in respect of the hands. (O, K.) See also صَنَعٌ, in five places. -A2- Also A ↓ مَصْنَعَة of water; (O, K, TA;) i. e. a piece of wood [app. a plank or board] by means of which water is confined, and retained for a while: (TA:) pl. أَصْنَاعٌ: (O, K:) [but this explanation in the TA seems to have been founded upon a statement there made, that Az heard the Arabs call أَحْبَاس of water أَصْنَاع; (see حِبْسٌ, of which احباس is the pl.;) for I do not find ↓ مَصْنَعَةٌ thus expl. in any lexicon except the TA:] and ↓ صَنَّاعَةٌ, with teshdeed, and ↓ صَنَاعٌ, (O, K,) like سَحَابٌ, (K,) accord. to Lth, (O,) signify pieces of wood [or planks or boards] put together in water, to confine the water, and retain it for a while; (O, K;) like the حِبَاسَة [q. v.]. (O.) ― -b2- See also مَصْنَعَةٌ, in two senses. ― -b3- Also A manufactured thing (K, TA) of any kind, (TA,) such as a سُفْرَة [q. v.], (K, TA,) &c. (TA.) ― -b4- And (tropical:) A garment. (Ibn-'Abbلd, O, K, TA.) You say, رَأَيْتُ عَلَيْهِ صِنْعًا جَيِّدًا (tropical:) [I saw upon him a goodly garment]. (Ibn-'Abbلd, O, TA.) ― -b5- And (tropical:) A turban. (IAar, O, K, TA.) ― -b6- And The [iron instrument with which flesh-meat is roasted, called] سَفُّود. (O, TS, K.) El-Marrلr El-Fak'asee says, describing camels,
وَجَآءَتْ وَرُكْبَانُهَا كَالشُّرُوبِ
وَسَائِقُهَا مِثْلُ صِنْعِ الشِّوَآء
[And they came, their riders being like drinkers, or drunkards, and their driver like the سَفُّود of roasted flesh-meat]. (O.) In the L, السود is put in the place of السفّود; and after citing the verse above, [and app. reading مِثْلَ, regarding it as relating to the camels,] the author says that the poet means, سُودَ الأَلْوَانِ. (TA.) ― -b7- And Roasted flesh-meat [itself]; syn. شِوَآءٌ. (So in copies of the K. [SM says that the right reading, as the explanation of الصِّنْعُ in this instance, is الشَّوَا; and cites IAar as saying الصِّنْعُ الشَّوَا نَفْسُهُ: but I think that the right reading is indicated by the addition نَفْسُهُ to be الشِّوَآءُ; and that IAar gives this signification after mentioning that which here next precedes it.])

رَجُلٌ صَنَعٌ
رَجُلٌ صَنَعٌ ذ , (Mgh, L, Msb,) and رَجُلٌ صَنَعُ اليَدَيْنِ, (S, Mgh, O, Msb, K,) and صَنَعُ اليَدِ, (Th, TA,) and اليَدَيْنِ ↓ صِنْعُ, (S, O, K,) and اليَدِ ↓ صِنْعُ, (TA,) and اليَدِ ↓ صُنْعُ, (IB, TA,) and Sh is related to have said, ↓ رَجُلٌ صَنْعٌ, (TA,) and اليَدَيْنِ ↓ صَنِيعُ, (S, O, K,) and اليَدِ ↓ صَنِيعُ, (TA,) and اليَدَيْنِ ↓ صَنَاعُ, (K,) and اليَدِ ↓ صَنَاعُ, but not صَنَاعٌ alone when applied to a male, (TA,) A man skilful in the work of the hands or hand: (S, Mgh, O, Msb, K, TA:) and a company of men you term الأَيْدِى ↓ قَوْمٌ صُنْعَى and ↓ صُنُعَى الأَيْدِى, and الأَيْدِى ↓ صَنَعَى, and الأَيْدِى ↓ صِنْعَى, (K,) [all of which are instances of quasi-pl. ns., except, perhaps, the last, which is said in the TA to be a pl. of ↓ صِنْع,] and أَصْنَاعُ الأَيْدِى, (K, [in the CK, erroneously, اَصْنَاعِى,]) which is pl. of اليَدِ ↓ صِنْعُ or of اليَدِ ↓ صَنِيعُ, or, accord. to Sh, as IB says, the only pl. of ↓ صِنْعٌ is صِنْعُونَ, and in like manner in the case of ↓ صُنْع you say صُنْعُو اليَدِ, (TA,) and رِجَالٌ صُنُعٌ is mentioned as on the authority of Sb, (K,) and Sh is related to have said قَوْمٌ صَنْعُونَ, [using the latter word as pl. of ↓ صَنْعٌ,] with the ن quiescent. (TA.) And you say ↓ اِمْرَأَةٌ صَنَاعٌ, (ISk, Mgh, Msb, TA,) and اليَدَيْنِ ↓ صَنَاعُ, (S, O, K,) and اليَدِ ↓ صَنَاعُ, (IJ, TA,) an instance of an epithet applied to a woman like كَعَابٌ and رَدَاحٌ and حَصَانٌ, (TA,) the ا of prolongation before the final letter resembling, and rendering needless, the ة in صَنَعَةٌ, (IJ, TA,) which is not allowable, (IJ, * Mgh, Msb, TA, *) though an instance of it occurs used on the ground of analogy: (Mgh:) A woman skilful in the work of the hands or hand; (ISk, S, O, K, TA;) who makes things in a suitable manner; who sews, and cuts out or makes, leathern buckets; (ISk, TA;) contr. of خَرْقَآءُ; (Mgh, Msb;) and ↓ اِمْرَأَةٌ صَنِيعَةٌ signifies the same: (TA:) and اِمْرَأَتَانِ صَنَاعَانِ: and نِسْوَةٌ صُنُعٌ. (S, O, K.) Th preferred صَنَعُ اليَدِ as applied to a man; and اليَدِ ↓ صَنَاعُ as applied to a woman. (IB, TA.) Accord. to IDrst, صَنَعٌ is an inf. n. used as an epithet. (TA. [But see 1, last sentence.]) It is said in a prov., ثَلَّةً ↓ لَا تَعْدَمُ صَنَاعٌ [expl. in art. ثل]. (TA.) ― -b2- [Hence,] one says of a poet, and of any one who is eloquent, رَجُلٌ صَنَعُ الِلّسَانِ (tropical:) [A man skilful in the use of the tongue]: and in like manner, لِسَانٌ صَنَعٌ (tropical:) [a skilful tongue]. (K, TA.) And اللِّسَانِ ↓ اِمْرَأَةٌ صَنَاعُ (assumed tropical:) A woman sharp-tongued: or long-tongued: syn. سَلِيطَة. (TA.)

صَنِعٌ
صَنِعٌ ذ : see صَنِيعٌ, last sentence.

صَنْعَةٌ
صَنْعَةٌ ذ Work or handiwork, an art, a craft or handicraft, or a trade; (KL;) as also ↓ صِنَاعَةٌ: (KL, PS:) any habitual work or occupation of a man; as also حِرْفَةٌ; (K in art. حرف;) [and so ↓ صِنَاعَةٌ, as is indicated in the K voce حِرْفَةٌ; whence] one says, صِنَاعَتُهُ رِعَايَةُ الاـِبِلِ [His habitual work or occupation, or his business, is the tending, or pasturing, of camels]: (M, and K in art. رعى:) or صَنْعَةٌ [more particularly] signifies the work of the صَانِع; (S, O, K;) [a manufacture, or work of art; and workmanship, or the skill of a worker, which last meaning is plainly indicated in the O, and by common usage:] and ↓ صِنَاعَةٌ, the حِرْفَة [i. e. craft, or habitual work or occupation,] of the صَانِع, (S, Mgh, O, Msb, * K,) meaning of him who works with his hand: (Mgh:) the pl. of ↓ صِنَاعَةٌ is [صَنَائِعُ and] صِنَاعَاتٌ. (KL.) ― -b2- It is also an inf. n. of 1 as used in the phrase صَنَعْتُ فَرَسِى [q. v.]. (S, O, K, TA.)

أَسْهُمٌ صُنْعَةٌ
أَسْهُمٌ صُنْعَةٌ ذ , with damm, Arrows that are equal, equable, uniform, or even, the work of one man. (TA.) [Perhaps صُنْعَةٌ is a quasi-pl. n. of صَنِيعٌ applied to an arrow.]

صُنْعَى
صُنْعَى ذ and صِنْعَى and صَنَعَى and صُنْعَى: see صَنَعٌ.

صَنَاعٌ
صَنَاعٌ ذ : see صِنْعٌ: -A2- and see also صَنَعٌ, in eight places.

صُنُوعٌ
صُنُوعٌ ذ in a sense in which it is used in a verse of Aboo-Dhu-eyb is a pl. of which ISd says, “ I know not any sing. thereof: ” accord. to Skr, it means The خُرَز [app. either the seams or the stitch-holes] of a مَزَادَة or of an اـِدَاوَة: or, as some say, the thongs used in the sewing thereof: and some say the making thereof, so that in this case it is an inf. n. (TA.)

صَنِيعٌ
صَنِيعٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (MA.) ― -b2- And i. q. ↓ مَصْنُوعٌ [meaning Made, wrought, manufactured, fabricated, or constructed: or made, &c., skilfully, or well: see 1, first sentence]. (TA.) ― -b3- [Hence,] (tropical:) Food (O, K, TA) that is made, or prepared, and to which people are invited; (TA;) and ↓ مَصْنَعَةٌ signifies [the same, i. e.] (tropical:) a repast, feast, or banquet, to which friends are invited: (O, K, TA:) one says, كُنْتُ فِى صَنِيعِ فُلَانٍ (tropical:) I was at the repast of such a one, made, or prepared, by him, to which people were invited: and ↓ المَصْنَعَةِ (tropical:) the repast to which friends were invited. (TA.) And (i. e. the former word) (tropical:) Food prepared to be dispensed in the way, or cause, of God. (TA.) ― -b4- Also, applied to a sword, Polished, (S, O, K, TA,) and proved by experience; and so applied to an arrow: (K, TA:) or, applied to a sword, frequently renovated by polishing: (A, TA:) pl. صُنُعٌ. (TA.) ― -b5- And, applied to a horse, (tropical:) Well tended; (S, O, K, TA;) supplied with fodder, and fattened. (TA.) And [in like manner it is applied to a human being:] one says, هُوَ صَنِيعِى (tropical:) He is the person whom I have reared; and whom I have educated, disciplined, or trained, well; (O, K, TA;) and so ↓ صَنِيعَتِى; (S, * O, K, TA;) and فُلَانٍ ↓ هُوَ مُصْطَنَعَةُ (tropical:) he is the person whom such a one has reared; &c. (Z, TA.) ― -b6- And (tropical:) A goodly and clean garment. (A, L, TA.) ― -b7- And A deed, or an action; (S, O, K, KL;) and so ↓ صَنِيعَةٌ: (Ham p. 198:) one says, صَنَعَ بِهِ صَنِيعًا قَبِيحًا He did to him an evil, or a foul, deed: (S, O, K:) and ↓ سُوْءُ صَنِيعَةٍ means The evil [consequence] of a deed. (Ham ubi suprà.) And [particularly] A good deed, a benefit, favour, or kind act; (O, K, TA;) and so ↓ صَنِيعَةٌ: (S, * O, Msb, K:) [see a verse cited voce مَصْنَعٌ:] pl. [of either, of the latter agreeably with rule,] صَنَائِعُ. (O, K.) -A2- Also Skilful in work of the hands or hand: (S, O, K, TA:) fem. [in this sense] with ة. (TA.) See صَنَعٌ, in four places. Accord. to IDrst, ↓ صَنِعٌ [likewise] signifies Skilled, or skilful, as part. n. of صَنِعَ; but IB says that صَنِعَ has not been heard. (TA.)

صِنَاعَةٌ
صِنَاعَةٌ ذ : see صَنْعَةٌ, in four places. The saying of 'Alee, يُؤْخَذُ مِنْ كُلِّ صِنَاعَةٍ صِنَاعَتُهُ, if correctly related, means يُؤْخَذُ مِنْ كُلِّ ذِى صِنَاعَةٍ مَصْنُوعُهُ [From every one possessing skill in manufacture should be taken, or procured, that which he has manufactured: or perhaps مِنْ is a mistake for عَنْ, and the meaning is, from every craftsman is to be acquired his craft]. (Mgh.)

صَنِيعَةٌ
صَنِيعَةٌ ذ : see صَنِيعٌ, latter half, in four places.

صَنَاعِيَةٌ
صَنَاعِيَةٌ ذ Persons who tend their camels well, and fatten the young ones thereof, and give not their camels' milk to guests: occurring in a verse of 'ءmir Ibn-Et-Tufeyl. (TA, in this art. and in art. صلمع.)

صَنَائِعِىٌّ
صَنَائِعِىٌّ ذ : see صَانِعٌ.

صَنَّاعٌ
صَنَّاعٌ ذ [An expert صَانِع i. e. manufacturer &c.] (TA. [There mentioned only as a proper name, or surname.])

صَنَّاعَةٌ
صَنَّاعَةٌ ذ : see صِنْعٌ, former half.

صَانِعٌ
صَانِعٌ ذ A handicraftsman; manufacturer; or worker, or maker, with his hand; (S, * Mgh, O, * Msb, * K;) or one having a صَنْعَة [i. e. craft &c.] which he exercises; (TA;) [an artificer, or artisan;] and ↓ صَنَائِعِىٌّ is [used in the same sense, and particularly as meaning one who works for hire under a master; being] a rel. n. from صَنَائِعُ [pl. of صِنَاعَةٌ], like أَنْمَاطِىٌّ and أَنْصَارِىٌّ: (TA:) the pl. of صَانِعٌ is صُنَّاعٌ. (Msb, TA.)

صَوْنَعٌ
صَوْنَعٌ ذ : see صَنْعٌ.

أَصْنَعُ
أَصْنَعُ ذ [More, or most, skilled in working with the hands, manufacturing, fabricating, or constructing]. See an ex. voce سُرْفَةٌ, and another voce تَنَوُّطٌ.

مَصْنَعٌ
مَصْنَعٌ ذ [may be sued, agreeably with analogy, as an inf. n.: and as a n. of place, and of time]. A poet says,
اـِنَّ الصَّنِيعَةَ لا تَكُونُ صَنِيعَةً
حَتَّى يُصَابَ بِهَا طَرِيقُ المَصْنَعِ
[which may be rendered Verily that which is a good deed considered abstractedly, or without relation to the manner or object &c., will not be a good deed in effect except, or unless, the way of the doing, or the way that leads to the place (here meaning the object) of the doing, be rightly hit upon therewith]. (O, TA.) ― -b2- In the following verse of Nلfi' Ibn-Lakeet, (TA in this art. and in art. ريش,) wrongly ascribed by J [in arts. ريش and مرط] to Lebeed, (TA in art. ريش,) and ascribed by others to other poets, (TA in art. مرط,) it is expl. by IAar as signifying A place that is deemed goodly [in workmanship]; syn. مُسْتَمْلَحٌ [a n. of place, accord. to a general rule, as well as pass. part. n.: or مَصْنَعٌ may be here more literally rendered a place of skilful workmanship]: the poet says,
مُرُطُ القِذَاذِ فَلَيْسَ فِيهِ مَصْنَعٌ
لَا الرِّيشُ يَنْفَعُهُ وَلَا التَّعْقِيبُ

 (TA in the present art.) meaning Having no feathers upon it, [and having in it no place exhibiting skilful workmanship, neither the feathers being of use to it] nor the binding around with sinews. (TA in art. ريش.) ― -b3- See also what here follows.

مَصْنَعَةٌ
مَصْنَعَةٌ ذ (S, Mgh, O, Msb, K) and مَصْنُعَةٌ (S, O, K) and ↓ مَصْنَعٌ (O, Msb, K) [A kind of tank, or reservoir, for rain-water; i. e.] a thing like a حَوْض, (S, Mgh, O, K, TA,) or like a صِهْرِيج (Msb, TA) and a بِرْكَة, (Msb,) that is made, or constructed, (Mgh, Msb,) for collecting the water of the rain: (S, Mgh, O, Msb, K, TA:) pl. مَصَانِعُ, (O, Msb, K, TA,) a pl. of all the three words above, expl. by As as meaning excavations which people make for the rain-water, which they fill therewith, and from which they drink; and مَصَانِيعُ is another pl. of مَصْنَعَةٌ, the ى being inserted by poetic license; or it may be pl. of ↓ مَصْنُوعٌ or مَصْنُوعَةٌ: and ↓ صِنْعٌ [in like manner] signifies a حَوْض or a thing like a صِهْرِيج: and صُنُوعٌ is said to be a pl. thereof: (TA:) or صِنْعٌ signifies a watering-trough, or tank, made for the rain-water, and not cased with baked bricks; and its pl. is أَصْنَاعٌ. (TA voce بِرْكَةٌ.) See also صِنْعٌ, in two places. ― -b2- [The pl.] مَصَانِعُ signifies also Constructions such as قُصُور [or pavilions, &c.], (O, K,) and fortresses; (S, O, K;) and ↓ صِنْعٌ also signifies a fortress: and the former, wells also. (TA.) And Towns, or villages, are thus called, (O, K,) by the Arabs, accord. to As: sing. مَصْنَعَةٌ: (O, TA:) one says, هُوَ مِنْ أَهْلِ المَصَانِعِ, meaning He is of the people of the towns, or villages, and of the cultivated land. (A, TA.) Also Places set apart for horses, away from the tents or houses: sing. مَصْنَعَةٌ. (AHn, TA.) [In Abul. Ann. ii. 42, where it seems to mean “ reservoir for rain-water, ” Reiske renders it “ Hospitia publica. ”] -A2- See also صَنِيعٌ, in two places.

مَصْنُوعٌ
مَصْنُوعٌ ذ : see صَنِيعٌ, and مَصْنَعَةٌ. ― -b2- Also (assumed tropical:) [Fabricated, as applied to speech or a saying or sentence: a phrase, or word,] innovated, [or coined,] and given by its author as chaste (فَصِيح) Arabic; differing from مُوَلَّدٌ, which is applied to what is not so given: (Mz, 21st نوع:) forged, as applied to a word, and poetry. (Id. 8th نوع.)

هُوَ مُصْطَنَعَةُ فُلَانٍ
هُوَ مُصْطَنَعَةُ فُلَانٍ ذ : see صَنِيعٌ.

##### Türkçe

(İçinde bulunduğumuz sanatta TA.) anlamı: Üzerinde tüy bulunmayan; [ve içinde maharetli işçilik gösteren bir yer bulunmayan; tüylerin de ona faydalı olmadığı] ve sinirlerle etrafının bağlanması da olmayan. (Sanatta TA: **ريش**.) ― -b3- Burada ardından gelen şeye de bak.

**مَصْنَعَةٌ**
**مَصْنَعَةٌ** ذ (S, Mgh, O, Msb, K) ve **مَصْنُعَةٌ** (S, O, K) ve ↓ **مَصْنَعٌ** (O, Msb, K) [yağmur suyu için bir çeşit havuz, yahut depo; yani] bir **حَوْض** gibi bir şey, (S, Mgh, O, K, TA,) yahut bir **صِهْرِيج** (Msb, TA) ve bir **بِرْكَة** (Msb,) gibi; yağmurun suyunu toplamak için yapılmış yahut inşa edilmiş olan: (S, Mgh, O, Msb, K, TA:) çoğulu **مَصَانِعُ**, (O, Msb, K, TA,) yukarıdaki üç kelimenin de çoğulu; As tarafından, insanların yağmur suyu için kazdıkları, onunla doldurdukları ve ondan içtikleri kazılar diye açıklanmıştır; ve **مَصَانِيعُ**, **مَصْنَعَةٌ**’nın başka bir çoğuludur; **ى** şiir zaruretiyle sokulmuştur; yahut ↓ **مَصْنُوعٌ** veya **مَصْنُوعَةٌ**’nın çoğulu olabilir: ve ↓ **صِنْعٌ** [aynı şekilde] bir **حَوْض** yahut bir **صِهْرِيج** gibi bir şey demektir: ve **صُنُوعٌ** onun çoğulu denilmiştir: (TA:) yahut **صِنْعٌ**, yağmur suyu için yapılmış ve pişmiş tuğlalarla kaplanmamış bir suluk yahut havuz demektir; ve onun çoğulu **أَصْنَاعٌ**’dır. (TA, **بِرْكَةٌ** maddesinde.) **صِنْعٌ**’a da, iki yerde, bak. ― -b2- [Çoğul] **مَصَانِعُ** ayrıca **قُصُور** [yahut köşkler, vb.] gibi yapılar, (O, K,) ve kaleler demektir; (S, O, K;) ve ↓ **صِنْعٌ** da kale demektir: ve birincisi, kuyular da. (TA.) Ve şehirler yahut köyler de böyle adlandırılır, (O, K,) As’a göre Araplar tarafından: tekili **مَصْنَعَةٌ**: (O, TA:) “**هُوَ مِنْ أَهْلِ المَصَانِعِ**” denir; anlamı: O, şehirlerin yahut köylerin halkındandır ve ekili-dikili arazinin halkındandır. (A, TA.) Ayrıca çadırlardan yahut evlerden uzakta, atlar için ayrılmış yerler: tekili **مَصْنَعَةٌ**. (AHn, TA.) [Abul. Ann. ii. 42’de, “yağmur suyu deposu” manasına geldiği göründüğü yerde, Reiske onu “Hospitia publica” diye tercüme eder.] -A2- **صَنِيعٌ**’a da, iki yerde, bak.

**مَصْنُوعٌ**
**مَصْنُوعٌ** ذ: **صَنِيعٌ**’a ve **مَصْنَعَةٌ**’ya bak. ― -b2- Ayrıca (mecazî sayılan:) [söz yahut bir deyiş yahut cümleye nispetle: bir ibare yahut kelime olarak] ihdas edilmiş, [yahut uydurulmuş,] ve müellifi tarafından fasih (**فَصِيح**) Arapça olarak sunulmuş; **مُوَلَّدٌ**’dan farklıdır; çünkü o, böyle sunulmayan şeye uygulanır: (Mz, 21. **نوع**:) bir kelimeye ve şiire nispetle, uydurulmuş/sahte. (Aynı eser, 8. **نوع**.)

**هُوَ مُصْطَنَعَةُ فُلَانٍ**
**هُوَ مُصْطَنَعَةُ فُلَانٍ** ذ: **صَنِيعٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَنَعَ
صَنَعَ A ( n. ac. صَنْع 1 ,  صُنْع 3 ),
a.  Made, wrought, put together, constructed; manufactured, fabricated.

b.  Did, performed.

c.  ( n. ac. صَنْع 1 ,  صَنْعَة 1t ), Tended; reared; kept well.

d.  [ Ila ], Bestowed, conferred upon ( favour ).

صَنِعَ
صَنِعَ A ( n. ac. صَنَع 4 ),
a.  Was skilful.

صَنَّعَ
صَنَّعَ II ,
a.  see I (c) .

b.  Arranged; embellished; praised up ( his goods: merchant ).

صَاْنَعَ
صَاْنَعَ III ,
a.  Flattered, cajoled.

أَصْنَعَ
أَصْنَعَ IV ,
a.  see I (c) .

b.  Aided, assisted.

تَصَنَّعَ
تَصَنَّعَ V ,
a.  Was affected, consequential.

b.  Beautified, painted herself ( woman ).

اِصْتَنَعَ
اِصْتَنَعَ VIII ( T ),
a.  Prepared a feast.

b.  Did good to.

c.  Taught ( apprentice ).

d.  Ordered, had made.

e.  Invented.

f.  [ acc. &  La ], Attached to ( himself ).

صَنْع
صَنْع 1 ,
a.  Action, act, deed.

صَنْعَة
صَنْعَة 1t ,
a.  Work; handicraft, trade; art; occupation, avocation, profession.

b.  Skill.

صِنْعَى
صِنْعَى 2ya ,
a.  Clever, skilful, good workman.

صُنْع
صُنْع 3 ,
a.  see 1 .

b.  Benefit, kindness.

صُنْعَى
صُنْعَى 3ya ,  صَنَع 4
a.  ya,  see 2ya .

صُنُعَى
صُنُعَى 10ya ,
a.  see 2ya .

مَصْنَع
مَصْنَع 17 , ( pl. مَصَاْنِعُ 44 ),
a.  Tank, cistern, trough.

مَصْنَعَة
مَصْنَعَة 17t , ( pl. مَصَاْنِعُ 44 ),
a.  Feast, banquet, entertainment.

b.  Occupation.

c.  see 17 .

مَصْنُعَة
مَصْنُعَة 19t ,
a.  see 17 .

صَاْنِع
صَاْنِع 21 , ( pl. صُنَّاْع 29 ),
a.  Maker; creator; artificer; handicraftsman, artisan, mechanic.

b.  [ coll. ], Apprentice.

c.  [ coll. ], Servant.

صَنَاْع
صَنَاْع 22 , ( pl. صُنُع 10 ),
a.  Workman, artisan.

b.  Skilful, clever.

صِنَاْعَة
صِنَاْعَة 23t , ( pl. صَنَاْئِعُ 46 ),
a.  Trade, handicraft, art; occupation.

صِنَاْعِيّ
صِنَاْعِيّ 23yi ,
a.  Artificial.

صَنِيْع
صَنِيْع 25 , ( pl. صُنُع 10 ),
a.  Deed, action.

b.  Good deed, benefit, kindness.

c.  Polished ( sword ).

d.  see 22 (b) .

صَنِيْعَة
صَنِيْعَة 25t , ( pl. صَنَاْئِعُ 46 ),
a.  see 25 (a) , ( b ).

مَصَاْنِعُ
مَصَاْنِعُ 44 ,
a.  Buildings, constructions, edifices :palaces, fortresses.

تَصَنَّعَ
N. Ag. تَصَنَّعَ V ,
a.  Affectation.

صِنْع اليَدَيْن
صِنْع اليَدَيْن ,
a.  صَنَع اليَدَيْن ( pl. أَصْنَاْع 38 ), Skilful, expert, dexterous; good workman.

أَصْحَاب الصَنَائِع
أَصْحَاب الصَنَائِع
a.  Artisans.

##### Türkçe

**صَنَعَ**
**صَنَعَ** A ( n. ac. **صَنْع** 1 ,  **صُنْع** 3 ),
a. Yaptı, işledi, bir araya koydu, inşa etti; imal etti, üretti.

b. Yaptı, icra etti.

c. ( n. ac. **صَنْع** 1 ,  **صَنْعَة** 1t ), İtina etti; yetiştirdi; iyi baktı.

d. [ Ila ], (bir lütfu) bahşetti, ihsan etti.

**صَنِعَ**
**صَنِعَ** A ( n. ac. **صَنَع** 4 ),
a. Maharetli idi.

**صَنَّعَ**
**صَنَّعَ** II ,
a. I (c)’ye bak.

b. Düzenledi; süsledi; (malını: tüccar) övdü, methetti.

**صَاْنَعَ**
**صَاْنَعَ** III ,
a. Yağ çekti, dalkavukluk etti.

**أَصْنَعَ**
**أَصْنَعَ** IV ,
a. I (c)’ye bak.

b. Yardım etti, destekledi.

**تَصَنَّعَ**
**تَصَنَّعَ** V ,
a. Yapmacık oldu, kendini beğenmiş oldu.

b. (kadın) güzelleşti, boyandı.

**اِصْتَنَعَ**
**اِصْتَنَعَ** VIII ( T ),
a. Ziyafet hazırladı.

b. İyilik etti.

c. (çırak) öğretti.

d. Emretti, yaptırdı.

e. İcat etti.

f. [ acc. &  La ], (kendisine) bağlandı.

**صَنْع**
**صَنْع** 1 ,
a. Fiil, iş, amel.

**صَنْعَة**
**صَنْعَة** 1t ,
a. İş; el sanatı, zanaat; sanat; meşgale, uğraş, meslek.

b. Maharet.

**صِنْعَى**
**صِنْعَى** 2ya ,
a. Zeki, maharetli, iyi işçi.

**صُنْع**
**صُنْع** 3 ,
a. 1’e bak.

b. Fayda, iyilik.

**صُنْعَى**
**صُنْعَى** 3ya ,  **صَنَع** 4
a. ya, 2ya’ya bak.

**صُنُعَى**
**صُنُعَى** 10ya ,
a. 2ya’ya bak.

**مَصْنَع**
**مَصْنَع** 17 , ( pl. **مَصَاْنِعُ** 44 ),
a. Su deposu, sarnıç, yalak.

**مَصْنَعَة**
**مَصْنَعَة** 17t , ( pl. **مَصَاْنِعُ** 44 ),
a. Ziyafet, şölen, eğlence.

b. Meşgale, iş.

c. 17’ye bak.

**مَصْنُعَة**
**مَصْنُعَة** 19t ,
a. 17’ye bak.

**صَاْنِع**
**صَاْنِع** 21 , ( pl. **صُنَّاْع** 29 ),
a. Yapan; yaratıcı; sanatkâr; el işçisi, zanaatkâr, usta.

b. [ coll. ], çırak.

c. [ coll. ], hizmetçi.

**صَنَاْع**
**صَنَاْع** 22 , ( pl. **صُنُع** 10 ),
a. İşçi, zanaatkâr.

b. Maharetli, zeki.

**صِنَاْعَة**
**صِنَاْعَة** 23t , ( pl. **صَنَاْئِعُ** 46 ),
a. Zanaat, el sanatı, sanat; meşgale.

**صِنَاْعِيّ**
**صِنَاْعِيّ** 23yi ,
a. Yapay.

**صَنِيْع**
**صَنِيْع** 25 , ( pl. **صُنُع** 10 ),
a. Fiil, iş.

b. İyi iş, fayda, iyilik.

c. Parlatılmış (kılıç).

d. 22 (b)’ye bak.

**صَنِيْعَة**
**صَنِيْعَة** 25t , ( pl. **صَنَاْئِعُ** 46 ),
a. 25 (a), (b)’ye bak.

**مَصَاْنِعُ**
**مَصَاْنِعُ** 44 ,
a. Binalar, yapılar, inşaatlar: saraylar, kaleler.

**تَصَنَّعَ**
N. Ag. **تَصَنَّعَ** V ,
a. Yapmacıklık.

**صِنْع اليَدَيْن**
**صِنْع اليَدَيْن** ,
a. **صَنَع اليَدَيْن** ( pl. **أَصْنَاْع** 38 ), Maharetli, uzman, becerikli; iyi işçi.

**أَصْحَاب الصَنَائِع**
**أَصْحَاب الصَنَائِع**
a. Zanaatkârlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صنع
صَنَعَ - يَصْنَعُ - صُنْع- مَصْنَع - مَصَانِع - صَنْعَة - اصْطَنَع - يَصْطَنِعُ
صَنَعَ - يَصْنَعُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يقوم بإجراء عدد من الأعمال المتتالية المنظمة على شيء أو أمر
صَنَعَ - يَصْنَعُ + كائن + شيئاً: يقوم بإجراء عدد من الأعمال المتتالية وفق علم ومهارة خاصة على مواد بسيطة فيبني منها شيئاً جديداً ذا وظيفة جديدة
صَنَعَ - يَصْنَعُ + كائن + أمراً: يبني وينشأ أمراً:  يضع خطة عمل وينفذها: يقوم بتدبير مخطط مؤلف من عدد من الأعمال الصغيرة، ليشكل منها عملاً مركباً ثم يتابع تنفيذه
صَنَعَ - يَصْنَعُ + كائن + شيئاً أو أمراً + لـِ كائن: يصنعه لأجل ولمنفعة الكائن
صُنْع: اسم فعل من " صَنَعَ - يَصْنَعُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " صَنَعَ - يَصْنَعُ ": المصنوع
مَصْنَع: على وزن " مـَفـْعـَل" اسم مكان من " صَنَعَ - يَصْنَعُ ": مكان أو بناء لصنع شيء
مَصَانِع: جمع " مَصْنَع"
صَنْعَة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " صَنَعَ - يَصْنَعُ ": الصنع لمرة واحدة وبطريقة معينة لشيء محدد: وهي اصطلاحاً: الحرفة والمهنة: مجموعة المعلومات والمهارات اللازمة لصنع شيء مراد والتي تستخدم دوماً وبنفس الطريقة لإعادة الصنع
اصْطَنَع - يَصْطَنِعُ: على وزن " افتعل " من " صَنَعَ - يَصْنَعُ ": أصلها " اصْتَنع - يَصْتَنِعُ ": طلب وجهد أن "يَصْنَعَ " بشكل ذاتي: جهد أن يقوم بالصنع بنفسه، أو يشرف بنفسه على الصنع ليتم وبشكل متقن، والذي يصنع له أو لحسابه ولكن بإشرافه التام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العمل والصنع والانتاج"، وهي:
عَمِلَ - يَعْمَلُ، فَعَلَ - يَفْعَلُ، أجَلَ - يَأجُلُ، صَنَعَ - يَصْنَع، جَعَلَ - يَجْعَلُ، قَضَى - يَقْضِي
الله يصنع
 	﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون(88)﴾ النمل
الناس يصنعون
أعمالاً
 ﴿اتل ما أوحي إليك من الكتاب وأقم الصلاة إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر ولذكر الله أكبر والله يعلم ما تصنعون(45)﴾ العنكبوت ﴿أفمن زين له سوء عمله فرآه حسنا فإن الله يضل من يشاء ويهدي من يشاء فلا تذهب نفسك عليهم حسرات إن الله عليم بما يصنعون (8)﴾ فاطر ﴿قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم ويحفظوا فروجهم ذلك أزكى لهم إن الله خبير بما يصنعون (30)﴾ النور
 	﴿ولو أن قرآنا سيرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو كلم به الموتى بل لله الأمر جميعا أفلم ييئس الذين آمنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا ولا يزال الذين كفروا تصيبهم بما صنعوا قارعة أو تحل قريبا من دارهم حتى يأتي وعد الله إن الله لا يخلف الميعاد(31)﴾ الرعد ﴿وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة يأتيها رزقها رغدا من كل مكان فكفرت بأنعم الله فأذاقها الله لباس الجوع والخوف بما كانوا يصنعون (112)﴾ النحل
 	﴿أولئك الذين ليس لهم في الآخرة إلا النار وحبط ما صنعوا فيها وباطل ما كانوا يعملون (16)﴾ هود ﴿الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا (104)﴾ الكهف
 	﴿ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم فنسوا حظا مما ذكروا به فأغرينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامةوسوف ينبئهم الله بما كانوا يصنعون(14)﴾ المائدة ﴿لولا ينهاهم الربانيون والأحبار عن قولهم الإثم وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يصنعون (63)﴾ المائدة
أشياء ( مصنوعات)
 ﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيها وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون(137)﴾ الأعراف
 	﴿وألق ما في يمينك تلقف ما صنعوا إنما صنعوا كيد ساحر ولا يفلح الساحر حيث أتى(69)﴾ طه
 	﴿واصنع الفلك بأعيننا ووحينا ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(37)﴾ هود ﴿فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)﴾ المؤمنون
 	﴿ويصنع الفلك وكلما مر عليه ملأ من قومه سخروا منه قال إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون(38)﴾ هود
مصانع
 ﴿وتتخذون مصانع لعلكم تخلدون (129)﴾ الشعراء
صنعة
 ﴿وعلمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من بأسكم فهل أنتم شاكرون(80)﴾ الأنبياء
يصطنع (يصنع له - لحسابه)
 ﴿واصطنعتك لنفسي (41)﴾ طه
 	﴿أن اقذفيه في التابوت فاقذفيه في اليم فليلقه اليم بالساحل يأخذه عدو لي وعدو له وألقيت عليك محبة مني ولتصنع على عيني(39)﴾ طه
مختار الصحاح
● [صنع] ص ن ع: الصُّنْعُ بالضم مصدر قولك صَنَع إليه معروفا وصنع به صَنيعا قبيحا أي فعل و الصِّناعَةُ بالكسر حرفة الصَّانِعِ وعمله الصَّنْعةُ و اصْطَنَعَ عنده صنيعةً و اصْطَنَعَهُ لنفسه فهو صنيعتُهُ إذا اصطنعه وخرَّجه و التَّصنُّع تكلف حسن السمت و تَصَنَّعتِ المرأة إذا صَنَعَتْ نفسها و المُصَانَعةُ الرشوة وفي المثل من صانَعَ بالمال لم يحتشم من طلب الحاجة و المَصْنُعةُ بفتح الميم وضم النون وفتحها كالحوض يُجمع فيه ماء المطر و المَصَانِعُ الحصون و صَنْعاءٌ ممدودا قصبة اليمن والنسبة إليه صَنْعانِيٌ على غير قياس
الراغب
صنع
- الصنع: إجادة الفعل، فكل صنع فعل، وليس كل فعل صنعا، ولا ينسب إلى الحيوانات والجمادات كما ينسب إليها الفعل. قال تعالى: }صنع الله الذي أتقن كل شيء﴿[سورة النمل/88]،﴾ويصنع الفلك﴿[هود/38]،﴾واصنع الفلك﴿[هود/37]،﴾أنهم يحسنون صنعا﴿[الكهف/104]،﴾صنعة لبوس لكم﴿[الأنبياء/80]،﴾تتخذون مصانع﴿[الشعراء/129]،﴾لبئس ما كانوا يصنعون [المائدة/63]، {حبط ما صنعوا فيها﴿[هود/16]،﴾تلقف ما صنعوا، إنما صنعوا﴿[طه/69]،﴾والله يعلم ما تصنعون﴿[العنكبوت/45]، وللإجادة يقال للحاذق المجيد: صنع، وللحاذقة المجيدة: صناع (انظر: اللسان (صنع) )، والصنيعة: ما اصطنعته من خير، وفرس صنيع: أحسن القيام عليه. وعبر عن الأمكنة الشريفة بالمصانع. قال تعالى:﴾وتتخذون مصانع﴿[الشعراء/ 129]، وكني بالرشوة عن المصانعة، والاصطناع: المبالغة في إصلاح الشيء، وقوله:﴾واصطنعتك لنفسي﴿[طه/41]،﴾ولتصنع على عيني{ [طه/ 39]، إشارة إلى نحو ما قال بعض الحكماء: (إن الله تعالى إذا أحب عبدا تفقده كما يتفقد الصديق صديقه).
ملخص اللسان
1.    صَنَعَه يَصْنَعُه فهو مَصْنوعٌ وصُنْعٌ: عَمِلَه.
2.    واصْطَنَعَه: اتَّخَذه. والاصطِناع: افتِعالٌ من الصنِيعة وهي العَطِيّةُ والكرامة والإِحسان.
3.    ويقال: اططَنَعَ فلان خاتماً إِذا سأَل رجلاً أَن يَصْنَع له خاتماً.
4.    واسْتَصْنَعَ الشيءَ: دَعا إِلى صُنْعِه؛ والصَّناعةُ: حِرْفةُ  الصانِع، وعَمَلُه الصَّنْعةُ. والصِّناعةُ: ما تَسْتَصْنِعُ من أَمْرٍ؛
5.    وامرأَة صَناعُ اليدِ أَي حاذِقةٌ ماهِرة بعمل اليدين
6.    امرأَة صَناعٌ إِذا كانت رقِيقةَ اليدين  تُسَوِّي الأَشافي وتَخْرِزُ الدِّلاء وتَفْرِيها.
7.    وأَصنَعَ الرجلُ إِذا أَعانَ أَخْرَقَ.
8.    والمَصْنَعةُ: الدَّعْوةُ يَتَّخِذُها الرجلُ ويَدْعُو إِخوانه إِليها؛
9.    وصَنْعةُ الفرَسِ: حُسْنُ القِيامِ عليه.وصَنَعَ الفَرَسَ يَصْنَعُه صَنْعاً وصَنْعةً، وهو فرس صنِيعٌ: قام عليه.وصَنَع فرسه إِذا قام بِعَلَفِه وتَسْمِينه
10.                       صَنَعَ فلان جاريته إِذا  رَبّاها،
11.                       وقومٌ صَناعيةٌ أَي يَصْنَعُون المال ويُسَمِّنونه؛
12.                       والصنِيعُ: الثَّوْبُ الجَيِّدُ النقي؛
13.                       والتَّصَنُّعُ: تكَلُّفُ  الصَّلاحِ وليس به.
14.                       والتَّصَنُّعُ: تَكَلُّفُ حُسْنِ السَّمْتِ  وإِظْهارُه والتَّزَيُّنُ به والباطنُ مدخولٌ.
15.                       والصِّنْعُ: الحَوْضُ، وقيل:  شِبْهُ الصِّهْرِيجِ يُتَّخَذُ للماء، وقيل: خشبة يُحْبَسُ بها الماء  وتُمْسِكُه حيناً،
16.                       والمَصانِعُ أَيضاً: ما يَصْنَعُه  الناسُ من الآبار والأَبْنِيةِ وغيرها؛
17.                       والمَصْنعةُ والمَصانِعُ: الحُصون؛
18.                       الصِّنْعُ:المَوْضِعُ يُتَّخَذُ للماء،
19.                       والصُّنْعُ: الرِّزْق.
20.                       والصَّنِيعةُ: ما اصْطُنِعَ من خير. والصَّنِيعةُ: ما أَعْطَيْتَه وأَسْدَيْتَه من معروف أَو يد إِلى إِنسان تَصْطَنِعُه بها،
21.                       وصانَعَه: داراه ولَيَّنَه وداهَنَه.
22.                       والمُصانَعةُ:الرَّشْوةُ.
23.                       وصانَعَه عن الشيء: خادَعه عنه.
24.                       الصِّنْعُ الشِّواءُ نَفْسُه؛
25.                       وسيف  صَنِيعٌ: مُجَرَّبٌ مَجْلُوٌّ؛
لسان العرب
● - صنع: صَنَعَه يَصْنَعُه صُهْعاً، فهو مَصْنوعٌ وصُنْعٌ: عَمِلَه. وقوله  تعالى: صُنْعَ اللهِ الذي أَتْقَنَ كُلَّ شيء؛ قال أَبو إِسحق: القراءة  بالنصب ويجوز الرفع، فمن نصب فعلى المصدر لأَن قوله تعالى: وترى الجِبالَ  تَحْسَبُها جامِدةً وهي تَمُرُّ مَرَّ السّحابِ، دليل على الصَّنْعةِ كأَنه  قال صَنَعَ اللهُ ذلك صُنْعاً، ومن قرأَ صُنْعُ الله فعلى معنى ذلك صُنْعُ  الله.  واصْطَنَعَه: اتَّخَذه. وقوله تعالى: واصْطَنَعْتُك لنفسي، تأْويله  اخترتك لإِقامة حُجَّتي وجعلتك بيني وبين خَلْقِي حتى صِرْتَ في الخطاب عني  والتبليغ بالمنزلة التي أَكون أَنا بها لو خاطبتهم واحتججت عليهم؛ وقال  الأَزهري: أَي ربيتك لخاصة أَمري الذي أَردته في فرعون وجنوده. وفي حديث آدم:  قال لموسى، عليهما السلام: أَنت كليم الله الذي اصْطَنَعَك لنفسه؛ قال ابن  الأَثير: هذا تمثيل لما أَعطاه الله من منزلة التقْرِيبِ والتكريمِ.  والاصطِناع: افتِعالٌ من الصنِيعة وهي العَطِيّةُ والكرامة والإِحسان. وفي  الحديث: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تُوقِدُوا بليل ناراً، ثم قال:  أَوْقِدوا واصْطَنِعُوا فإِنه لن يُدرِك قوم بعدكم مُدَّكم ولا صاعَكُم؛  قوله اصطَنِعوا أَي اتَّخِذوا صَنِيعاً يعني طَعاماً تُنْفِقُونه في سبيل  الله. ويقال: اططَنَعَ فلان خاتماً إِذا سأَل رجلاً أَن يَصْنَع له خاتماً.  وروى ابن عمر أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، اصطَنَعَ خاتماً من ذهب  كان يجعل فَصَّه في باطن كَفِّه إِذا لبسه فصنَعَ الناسُ ثم إِنه رَمى به،  أَي أَمَر أَن يُصْنَعَ له كما تقول اكتَتَبَ أَي أَمَر أَن يُكْتَبَ له،  والطاءُ بدل من تاء الافتعال لأَجل الصاد.  واسْتَصْنَعَ الشيءَ: دَعا إِلى صُنْعِه؛ وقول أَبي ذؤَيب:  إِذا ذَكَرَت قَتْلى بَكَوساءَ أَشْعَلَتْ،  كَواهِيةِ الأَخْرات رَثّ صُنُوعُها  قال بان سيده: صُنوعُها جمع لا أَعرف له واحداً. والصَّناعةُ: حِرْفةُ  الصانِع، وعَمَلُه الصَّنْعةُ. والصِّناعةُ: ما تَسْتَصْنِعُ من أَمْرٍ؛  ورجلٌ صَنَعُ اليدِ وصَنَاعُ اليدِ من قوم صَنَعَى الأَيْدِي وصُنُعٍ  وصُنْع، وأَما سيبويه فقال: لا يُكَسَّر صَنَعٌ، اسْتَغْنَوا عنه بالواو  والنون. ورجل صَنِيعُ اليدين وصِنْعُ اليدين، بكسر الصاد، أَي صانِعٌ حاذِقٌ،  وكذلك رجل صَنَعُ اليدين، بالتحريك؛ قال أَبو ذؤيب:  وعليهِما مَسْرُودتانِ قَضاهُما  داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ  هذه رواية الأَصمعي ويروى: صَنَعَ السَّوابِغَ؛ وصِنْعُ اليدِ من قوم  صِنْعِي الأَيْدِي وأَصْناعِ الأَيْدِي، وحكى سيبويه الصِّنْعَ مُفْرداً.  وامرأَة صَناعُ اليدِ أَي حاذِقةٌ ماهِرة بعمل اليدين، وتُفْرَدُ في  المرأَة من نسوة صُنُعِ الأَيدي، وفي الصحاح: وامرأَة صَناعُ اليدين ولا يفرد  صَناعُ اليد في المذكر؛ قال ابن بري: والذي اختاره ثعلب رجل صَنَعُ اليد  وامرأَة صَناعُ اليد، فَيَجْعَلُ صَناعاً للمرأَة بمنزلة كَعابٍ ورَداحٍ  وحَصانٍ؛ وقال ابن شهاب الهذلي:  صَناعٌ بِإِشْفاها، حَصانٌ بِفَرْجِها،  جوادٌ بقُوتِ البَطْنِ، والعِرْقُ زاخِرُ  وجَمْعُ صَنَع عند سيبويه صَنَعُون لا غير، وكذلك صِنْعٌ؛ يقال: رجال  صِنْعُو اليد، وجمعُ صَناعٍ صُنُعٌ، وقال ابن درستويه: صَنَعٌ مصدرٌ وُصِفَ  به مثل دَنَفٍ وقَمَنٍ، والأَصل فيه عنده الكسر صَنِعٌ ليكون بمنزلة  دَنِفٍ وقَمِنٍ، وحكي أَنَّ فِعله صَنِع يَصْنَعُ صَنَعاً مثل بَطِرَ  بَطَراً، وحكى غيره أَنه يقال رجل صَنِيعٌ وامرأَة صنِيعةٌ بمعنى صَناع؛ وأَنشد  لحميد بن ثور:  أَطافَتْ به النِّسْوانُ بَيْنَ صَنِيعةٍ،  وبَيْنَ التي جاءتْ لِكَيْما تَعَلَّما  وهذا يدل أَنَّ اسم الفاعل من صَنَعَ يَصْنَعُ صَنِيعٌ لا صَنِعٌ لأَنه  لم يُسْمَعْ صَنِعٌ؛ هذا جميعُه كلا ابن بري. وفي المثل: لا تَعْدَمُ  صَناعٌ ثَلَّةً؛ الثَّلَّةُ: الصوف والشعر والوَبَر. وورد في الحديث: الأَمةُ  غيرُ الصَّناعِ. قال ابن جني: قولهم رجل صَنَع اليدِ وامرأَة صَناعُ  اليدِ دليل على مشابهة حرف المدّ قبل الطرَف لتاء التأْنيث، فأَغنت الأَلفُ  قبل الطرَف مَغْنَى التاء التي كانت تجب في صنَعة لو جاء على حكم نظيره نحو  حسَن وحسَنة؛ قال ابن السكيت: امرأَة صَناعٌ إِذا كانت رقِيقةَ اليدين  تُسَوِّي الأَشافي وتَخْرِزُ الدِّلاء وتَفْرِيها. وامرأَة صَناعٌ: حاذقةٌ  بالعمل: ورجل صَنَعٌ إِذا أُفْرِدَتْ فهي مفتوحة محركة، ورجل صِنْعُ  اليدِ وصِنْعُ اليدين، مكسور الصاد إِذا أُضيفت؛ قال الشاعر:  صِنْعُ اليَدَيْنِ بحيثُ يُكْوَى الأَصْيَدُ  وقال آخر:  أَنْبَلُ عَدْوانَ كلِّها صَنَعا  وفي حديث عمر: حين جُرِحَ قال لابن عباس انظر مَن قَتَلَني، فقال: غلامُ  المُغِيرةِ بنِ شُعْبةَ، قال: الصَّنَعُ؟ قال: نعم. يقال: رجل صَنَعٌ  وامرأَة صَناع إِذا كان لهما صَنْعة يَعْمَلانِها بأَيديهما ويَكْسِبانِ  بها. ويقال: امرأَتانِ صَناعانِ في التثنية؛ قال رؤبة:  إِمّا تَرَيْ دَهْرِي حَناني حَفْضا،  أَطْرَ الصَّناعَيْنِ العَرِيشَ القَعْضا  ونسوة صُنُعٌ مثل قَذالٍ وقُذُلٍ. قال الإِيادي: وسمعت شمراً يقول رجل  صَنْعٌ وقَومٌ صَنْعُونَ، بسكون النون. ورجل صَنَعُ اللسانِ ولِسانٌ  صَنَعٌ، يقال ذلك للشاعر ولكل بيِّن  (* قوله« بين» في القاموس وشرحه: يقال ذلك  للشاعر الفصيح ولكل بليغ بين) وهو على المثل؛ قال حسان بن ثابت:  أَهدَى لَهُم مِدَحي قَلْبٌ يُؤازِرُه،  فيما أَراد، لِسانٌ حائِكٌ صَنَعُ  وقال الراجز في صفة المرأَة:  وهْيَ صناعٌ باللِّسان واليَدِ  وأَصنَعَ الرجلُ إِذا أَعانَ أَخْرَقَ.  والمَصْنَعةُ: الدَّعْوةُ يَتَّخِذُها الرجلُ ويَدْعُو إِخوانه إِليها؛  قال الراعي:  ومَصْنَعة هُنَيْدَ أَعَنْت فيها  قال الأَصمعي: يعني مَدْعاةً. وصَنْعةُ الفرَسِ: حُسْنُ القِيامِ عليه.  وصَنَعَ الفَرَسَ يَصْنَعُه صَنْعاً وصَنْعةً، وهو فرس صنِيعٌ: قام عليه.  وفرس صنِيعٌ للأُنثى، بغير هاء، وأرى اللحياني خص به الأُنثى من الخيل؛  وقال عدي بن زيد:  فَنَقَلْنا صَنْعَه حتى شَتا،  ناعِمَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ  وقوله تعالى: ولِتُصْنَعَ على عَيْني؛ قيل: معناه لِتُغَذَّى، قال  الأَزهري: معناه لتُرَبَّى بِمَرْأَى مِنّي. يقال: صَنَعَ فلان جاريته إِذا  رَبّاها، وصَنَع فرسه إِذا قام بِعَلَفِه وتَسْمِينه، وقال الليث: صَنع  فرسه، بالتخفيف، وصَنَّعَ جاريته، بالتشديد، لأَن تصنيع الجارية لا يكون  إِلا بأَشياء كثيرة وعلاج؛ قال الأَزهري: وغير الليث يُجِيز صنع جاريته  بالخفيف؛ ومنه قوله: ولتصنع على عيني.  وتَصَنَّعَتِ المرأَة إِذا صَنَعَتْ نَفْسها.  وقومٌ صَناعيةٌ أَي يَصْنَعُون المال ويُسَمِّنونه؛ قال عامر بن الطفيل:  سُودٌ صَناعِيةٌ إِذا ما أَوْرَدُوا،  صَدَرَتْ عَتُومُهُمُ، ولَمَّا تُحْلَب  الأَزهري: صَناعِيةٌ يصنعون المال ويُسَمِّنُون فُصْلانهم ولا يَسْقُون  أَلبان إِبلهم الأَضياف، وقد ذكرت الأَبيات كلها في ترجمة صلمع.  وفرَسٌ مُصانِعٌ: وهو الذي لا يُعْطِيك جميع ما عنده من السير له صَوْنٌ  يَصُونه فهو يُصانِعُكَ ببَذْله سَيْرَه.  والصنِيعُ: الثَّوْبُ الجَيِّدُ النقي؛ وقول نافع بن لقيط الفقعسي  أَنشده ابن الأَعرابي:  مُرُطٌ القِذاذِ، فَلَيْسَ فيه مَصْنَعٌ،  لا الرِّيشُ يَنفَعُه، ولا التَّعْقِيبُ  فسّره فقال: مَصْنَعٌ أَي ما فيه مُسْتَمْلَحٌ. والتَّصَنُّعُ: تكَلُّفُ  الصَّلاحِ وليس به. والتَّصَنُّعُ: تَكَلُّفُ حُسْنِ السَّمْتِ  وإِظْهارُه والتَّزَيُّنُ به والباطنُ مدخولٌ. والصِّنْعُ: الحَوْضُ، وقيل:  شِبْهُ الصِّهْرِيجِ يُتَّخَذُ للماء، وقيل: خشبة يُحْبَسُ بها الماء  وتُمْسِكُه حيناً، والجمع من كل ذلك أَصناعٌ. والصَّنَّاعةُ: كالصِّنْع التي هي  الخشبَة. والمَصْنَعةُ والمَصْنُعةُ: كالصِّنْعِ الذي هو الحَوْض أَو شبه  الصِّهْرِيجِ يُجْمَعُ فيه ماءُ المطر. والمَصانِعُ أَيضاً: ما يَصْنَعُه  الناسُ من الآبار والأَبْنِيةِ وغيرها؛ قال لبيد:  بَلِينا وما تَبْلى النُّجومُ الطَّوالِعُ،  وتَبْقى الدِّيارُ بَعْدَنا والمَصانِعُ  قال الأَزهري: ويقال للقُصور أَيضاً مَصانعُ؛ وأَما قول الشاعر أَنشده  ابن الأَعرابي:  لا أُحِبُّ المُثَدَّناتِ اللَّواتِي،  في المَصانِيعِ، لا يَنِينَ اطِّلاعا  فقد يجوز أَن يُعْنى بها جميع مَصْنعةٍ، وزاد الياء للضرورة كما قال:  نَفْيَ الدّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّيارِيفِ  وقد يجوز أَن يكون جمع مَصْنُوعٍ ومَصْنوعةٍ كَمَشْؤومٍ ومَشائِيم  ومَكْسُور ومكاسِير. وفي التنزيل: وتَتَّخِذون مصانِعَ لعلكم تَخْلُدُون؛  المَصانِعُ في قول بعض المفسرين: الأَبنية، وقيل: هي أَحباسٌ تتخذ للماء،  واحدها مَصْنَعةٌ ومَصْنَعٌ، وقيل: هي ما أُخذ للماء. قال الأَزهري: سمعت  العرب تسمي أَحباسَ الماءِ الأَصْناعَ والصُّنوعَ، واحدها صِنْعٌ؛ وروى أَبو  عبيد عن أَبي عمرو قال: الحِبْسُ مثل المَصْنَعةِ، والزَّلَفُ  المَصانِعُ، قال الأَصمعي: وهي مَساكاتٌ لماءِ السماء يَحْتَفِرُها الناسُ  فيَمْلَؤُها ماءُ السماء يشربونها.وقال الأَصمعي: العرب تُسَمِّي القُرى  مَصانِعَ، واحدتها مَصْنَعة؛ قال ابن مقبل:  أَصْواتُ نِسوانِ أَنْباطٍ بِمَصْنَعةٍ،  بجَّدْنَ لِلنَّوْحِ واجْتَبْنَ التَّبابِينا  والمَصْنعةُ والمَصانِعُ: الحُصون؛ قال ابن بري: شاهده قول البعيث:  بَنى زِيادٌ لذِكر الله مَصْنَعةً،  مِنَ الحجارةِ، لم تُرْفَعْ مِنَ الطِّينِ  وفي الحديث: مَنْ بَلَغَ الصِّنْعَ بِسَهْمٍ؛ الصِّنْعُ، بالكسر:  المَوْضِعُ يُتَّخَذُ للماء، وجمعه أَصْناعٌ، وقيل: أَراد بالصِّنْع ههنا  الحِصْنَ. والمَصانِعُ: مواضِعُ تُعْزَلُ للنحل مُنْتَبِذةً عن البيوت، واحدتها  مَصْنَعةٌ؛ حكاه أَبو حنيفة. والصُّنْعُ: الرِّزْق. والصُّنْعُ، بالضم:  مصدر قولك صَنَعَ إِليه معروفاً، تقول: صَنَعَ إِليه عُرْفاً صُنْعاً  واصْطَنَعه، كلاهما: قَدَّمه، وصَنَع به صَنِيعاً قَبيحاً أَي فَعَلَ.  والصَّنِيعةُ: ما اصْطُنِعَ من خير. والصَّنِيعةُ: ما أَعْطَيْتَه  وأَسْدَيْتَه من معروف أَو يد إِلى إِنسان تَصْطَنِعُه بها، وجمعها  الصَّنائِعُ؛ قال الشاعر:  إِنَّ الصَّنِيعةَ لا تَكونُ صَنِيعةً،  حتى يُصابَ بِها طَرِيقُ المَصْنَعِ  واصْطَنَعْتُ عند فلان صَنِيعةً، وفلان صَنيعةُ فلان وصَنِيعُ فلات إِذا  اصْطَنَعَه وأَدَّبَه وخَرَّجَه ورَبَّاه. وصانَعَه: داراه ولَيَّنَه  وداهَنَه. وفي حديث جابر: كالبَعِيرِ المَخْشُوشِ الذي يُصانِعُ قائدَهُ أَي  يداريه. والمُصانَعةُ: أَن تَصْنَعَ له شيئاً ليَصْنَعَ لك شيئاً آخر،  وهي مُفاعَلةٌ من الصُّنْعِ. وصانِعَ الوالي: رَشاه. والمُصانَعةُ:  الرَّشْوةُ. وفي لمثل: من صانَعَ بالمال لم يَحْتَشِمْ مِنْ طَلَب الحاجةِ.  وصانَعَه عن الشيء: خادَعه عنه. ويقال: صانَعْتُ فلاناً أَي رافَقْتُه.  والصِّنْعُ: السُّودُ  (* قوله« والصنع السود» كذا بالأصل، وعبارة القاموس مع  شرحه: والصنع، بالكسر، السفود، هكذا في سائر النسخ ومثله في العباب  والتكملة، ووقع في اللسان: والصنع السود، ثم قال: فليتأمل في العبارتين؛) قال  المرّارُ يصف الإِبل:  وجاءَتْ، ورُكْبانُها كالشُّرُوب،  وسائِقُها مِثْلُ صِنْعِ الشِّواء  يعني سُودَ الأَلوان، وقيل: الصِّنْعُ الشِّواءُ نَفْسُه؛ عن ابن  الأَعرابي. وكلُّ ما صُنِعَ فيه، فهو صِنْعٌ مثل السفرة أَو غيرها. وسيف  صَنِيعٌ: مُجَرَّبٌ مَجْلُوٌّ؛ قال عبد الرحمن بن الحكم بن أَبي العاصي يمدح  معاوية:  أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها،  تَكَشَّفُ عن مَناكِبها القُطُوعُ  بِأَبْيَضَ مِنْ أُميّة مَضْرَحِيٍّ،  كأَنَّ جَبِينَه سَيْفٌ صَنِيعُ  وسهم صَنِيعٌ كذلك، والجمع صُنُعٌ؛ قال صخر الغيّ:  وارْمُوهُمُ بالصُّنُعِ المَحْشُورَهْ  وصَنْعاءُ، ممدودة: ببلدة، وقيل: هي قَصَبةُ اليمن؛ فأَما قوله:  لا بُدَّ مِنْ صَنْعا وإِنْ طالَ السَّفَرْ  فإِنما قَصَرَ للضرورة، والإِضافة إِليه صَنْعائي، على غير قياس، كما  قالوا في النسبة إِلى حَرّانَ حَرْنانيٌّ، وإِلى مانا وعانا مَنَّانِيّ  وعَنَّانِيٌّ، والنون فيه بدل من الهمزة في صَنْعاء؛ حكاه سيبويه، قال ابن جني:  ومن حُذَّاقِ أَصحابنا من يذهب إِلى أَنَّ النون في صنعانيّ إِنما هي بدَل  من الواو التي تبدل من همزة التأْنيث في النسب، وأَن الأَصل صَنْعاوِيّ  وأَن النون هناك بدل من هذه الواو كما أَبدلت الواو من النون في قولك: من  وَّافِدِ، وإن وَّقَفْتَ وقفتُ، ونحو ذلك، قال: وكيف تصرّفتِ الحالُ فالنون  بدل من بدل من الهمزة، قال: وإِنما ذهب من ذهب إِلى هذا لأَنه لم ير  النون أُبْدِلَتْ من الهمزة في غير هذا، قال: وكان يحتج في قولهم إِن نون  فَعْلانَ بدل من همزة فَعْلاء فيقول: ليس غرضهم هنا البدل الذي هو نحو قولهم في  ذِئْبٍ ذيب، وفي جُؤْنةٍ، وإِنما يريدون أَن النون تُعاقِبُ في هذا الموضع  الهمزة كما تعاقب امُ المعرفة التنوينَ أَي لا تجتمع معه، فلما لم  تجامعه قيل إِنها بدل منه، وكذلك النون والهمزة. والأَصْناعُ: موضع؛ قال عمرو  بن قَمِيئَة:  وضَعَتْ لَدَى الأَصْناعِ ضاحِيةً،  فَهْيَ السّيوبُ وحُطَّتِ العِجَلُ  وقولهم: ما صَنَعْتَ وأَباك؟ تقديره مَعَ أَبيك لأَن مع والواو جميعاً  لما كانا للاشتراك والمصاحبة أُقيم أَحدهما مُقامَ الآخَر، وإِنما نصب  لقبح العطف على المضمر المرفوع من غير توكيد، فإِن وكدته رفعت وقلت: ما صنعت  أَنت وأَبوك؟ واما الذي في حديث سعد: لو أَنّ لأَحدكم وادِيَ مالٍ مرّ  على سبعة أَسهم صُنُعٍ لَكَلَّفَتْه نفْسُه أَن ينزل فيأْخذها؛ قال ابن  الأَثير: كذا قال صُنُع، قاله الحربي، وأَظنه صِيغةً أَي مستوية من عمل رجل  واحد. وفي الحديث: إِذا لم تَسْتَحْيِ فاصْنَعْ ما شئتَ؛ قال جرير: معناه  أَن يريد الرجل أَن يَعْمَلَ الخيرَ فَيَدَعَه حَياء من الناس كأَنه يخاف  مذهب الرياء، يقول فلا يَمْنَعَنك الحَياءُ من المُضِيّ لما أَردت؛ قال  أَبو عبيد: والذي ذهب إِليه جرير معنى صحيح في مذهبه ولكن الحديث لا تدل  سِياقتُه ولا لفظه على هذا التفسير، قال: ووجهه عندي أَنه أَراد بقوله  إِذا لم تَسْتَحْي فاصنع ما شئت إِنما هو من لم يَسْتَحِ صَنَعَ ما شاء على  جهة الذمّ لترك الحياء، ولم يرد بقوله فاصنع ما شئت أَن يأْمرع بذلك  أَمراً، ولكنه أَمرٌ معناه الخبر كقوله، صلى الله عليه وسلم: من كذب عليّ  مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النار، والذي يراد من الحديث  أَنه حَثَّ على الحياء، وأَمرَ به وعابَ تَرْكَه؛ وقيل: هو على الوعيد  والتهديد اصنع ما شئت فإِن الله مجازيك، وكقوله تعالى: اعملوا ما شئتم، وذكر ذلك  كله مستوفى في موضعه؛ وأَنشد:  إِذا لَمْ تَخْشَ عاقِبةَ اللّيالي،  ولمْ تَسْتَحْي، فاصْنَعْ ما تشاءُ  وهو كقوله تعالى: فمن شاء فَلْيُؤْمِنْ ومن شاء فَلْيَكْفُرْ. وقال ابن  الأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر  أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد  المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر  بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.
مقاييس اللغة:
(صنع) الصاد والنون والعين أصلٌ صحيح واحد، وهو عملُ الشيء صُنْعَاً. وامرأة صَنَاعٌ ورجلٌ صَنَعٌ، إِذا كانا حاذقَين فيما يصنعانه. قال:
خَرقاء بالخيرِ لا تهْدِي لوِجْهَتِهِ *** وهي صَنَاعُ الأَذى في الأهلِ والجارِ
والصَّنِيعة: ما اصطنعتَه مِنْ خير. والتصنُّع: حُسن السَّمْت. وفرسٌ صَنِيعٌ: صَنَعَه أهلُه بحُسْن القِيام عليه. والمَصانع: ما يُصنَعُ من بئرٍ وغيْرِها للسَّقي.
ومن الباب: المُصانَعة، وهي كالرِّشْوة.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل الصِّنْع، يقال إِنَّه السَّفُّود. وقال المَرّار([3]):
القاموس المحيط:
صَنَعَ إليه مَعْروفاً، كمنَع، صُنعاً، بالضم، وصَنَعَ به صَنيعاً قبيحاً فَعَلَهُ، و الشيءَ صَنْعاً بالفتح والضم عَمِلَهُ، وما أحسَنَ صُنْعَ اللهِ، بالضم، وصَنيعَ اللهِ عندَكَ.
والصِّناعةُ، ككتابةٍ: حِرْفَةُ الصانِعِ، وعَمَلُه: الصَّنْعَةُ. وصَنْعَةُ الفرسِ: حُسْنُ القِيامِ عليه، صَنَعْتُ فَرَسِي صَنْعاً وصَنْعَةً. والصَّنِيعُ: ذلك الفرسُ، والسيفُ الصَّقِيلُ المُجَرَّبُ، والسَّهْمُ كذلك، وفرسُ باعِثِ بنِ حُوَيْصٍ الطائِيِّ، والطعامُ، والإِحْسَانُ، كالصَّنِيعَةِ، ج: صنائِعُ. وهو صَنِيعِي وصَنيعَتي، أي: اصْطَنَعْتُه ورَبَّيْتُه وخَرَّجْتُه. وصُنِعَتِ الجاريةُ، كعُنِيَ: أُحْسِنَ إليها حتى سَمِنَتْ، كصُنِّعَتْ، بالضم، تَصْنِيعاً، أو اصْنَعِ الفرسَ، بالتخفيف، وصَنِّعِ الجاريةَ، بالتشديد، أي: أحْسِنْ إليها وسَمِّنْها، لأن تَصْنِيعَ الجاريةِ لا يكونُ إلا بأشياءَ كثيرةٍ وعِلاجٍ. وصُنْعٌ، بالضم: جبلٌ بِدِيارِ سُلَيْمٍ. ورجلٌ صِنْعُ اليدَينِ، بالكسر وبالتحريك، وصَنيعُ اليدَينِ، وصنَاعُهُما: حاذِقٌ في الصَّنْعَةِ من قومٍ صُنْعَى الأَيْدِي، بضمةٍ وبضمتينِ وبفتحتينِ وبِكَسْرَةٍ، وأصْناعِ الأيْدي، وحُكِيَ: رِجالٌ ونِسْوَةٌ صُنُعٌ، بضمتين، ورجلٌ صَنَعُ اللسانِ، محركةً، ولسانٌ صَنَعٌ: يقالُ للشاعِرِ، ولكلِّ بَليغٍ.
وامرأةٌ صَناعُ اليدينِ، كسحابٍ: حاذِقةٌ، ماهِرةٌ بعَمَلِ اليدينِ، وامرأتانِ صَناعانِ، ونِسْوَةٌ صُنُعٌ، ككُتُبٍ. والصَّناعُ الحِمْصِيُّ، كسحابٍ: رجلٌ من حِمْصَ له حِكايةٌ مع دِعْبِلِ بنِ عليٍّ.
وصَنْعاءُ: د باليمن كثيرةُ الأشجارِ والمِياهِ تُشْبِهُ دِمَشْقَ، و ة ببابِ دِمَشْقَ، والنِّسْبَةُ إليها صَنْعائيٌّ، أو إليهما صَنْعانِيٌّ. وصَنْعَةُ: ة باليمن، والصِّنْعُ، بالكَسر: السَّفُّودُ، وما صُنِعَ من سُفْرَةٍ أو غيرِها، والخَيَّاطُ، أو الدَّقِيقُ اليدينِ، والشَّوَّاءُ، والثوبُ، والعِمامةُ، ومَصْنَعَةُ الماءِ، ج: أصْناعٌ، و ع، ويُضافُ إلى قَساً، وبالفتح: دُوَيْبَّةٌ أو طائرٌ، كالصَّوْنَعِ، فيهما. والصَّنَّاعةُ، مُشدَّدةً، وكسحابٍ: خَشَبٌ يُتَّخَذُ في الماءِ ليُحْبَسَ به الماءُ ويُمْسِكُهُ حيناً. والمَصْنَعَةُ: الدَّعْوَةُ يُدْعَى إليها الإِخْوانُ، واصْطَنَعَ: اتَّخَذَها، وكالْحَوضِ يُجْمَعُ فيها ماءُ المَطَرِ، وتُضَمُّ نونُها، كالمَصْنَعِ، والمصانِعُ: الجَمْعُ، والقُرَى، والمَبانِي من القُصورِ والحُصونِ. وأصْنَعَ: أعانَ آخَر، و الأَخْرَقُ: تَعَلَّمَ وأحكَمَ. واصْطَنَعَ عندَه صَنيعَةً: اتَّخَذَها. والتَّصَنُّعُ: تَكَلُّفُ حُسْنِ السَّمْتِ، والتَّزَيُّنُ.
والمُصانَعَةُ: الرِّشْوَةُ، والمُداراةُ، والمُداهَنَةُ، و في الفرسِ: أن لا يُعْطِيَ جَميعَ ما عِندَه من السَّيْرِ، وله صَوْنٌ يَصونُهُ، فهو يُصانِعُكَ بِبَذلِهِ سَيْره. " واصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسي " : اخْتَرْتُكَ لخاصَّةِ أمْرٍ أسْتَكفيكهُ. واصْطَنَعَ خَاتماً: أمرَ أَن يُصْنَعَ له.
تاج العروس:
صنع
صَنَعَ إليه مَعْرُوفاً كَمَنَعَ صُنْعاً بالضَّمّ : أي قَدَّمه وكذلك اصْطَنَعَه . وصَنَعَ به صَنيعاً قَبيحاً أي فَعَلَه كما في الصحاح . صَنَعَ الشيءَ صَنْعَاً وصُنْعاً بالفَتْح والضمِّ أي عَمِلَه فهو مَصْنُوعٌ وصَنيعٌ . وقال الراغبُ : الصُّنْع : إجادةُ الفِعلِ وكلُّ صُنْعٍ فِعلٌ وليسَ كلُّ فِعلٍ صُنْعاً ولا يُنسَبُ إلى الحَيواناتِ والجَمادات كما يُنسَبُ إليها الفِعلُ . انتهى . وفي الحديث : " إذا لم تَسْتَحِ فافْعَلْ ما شِئْت " وهو أمرٌ مَعْنَاه الخبَرُ وقيل : غيرُ ذل ؟ R ؟ ء;G ؟ R ؟ ء;G
فَنَقَلْنا صَنْعَهُ حتى شَتا ... ناعِمَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ وخَصَّ به اللِّحْيانيُّ الأُنثى من الخَيل . والسيفُ الصَّنيع : الصَّقيل وقال الجَوْهَرِيّ : المَجْلوُّ وزادَ غيرُه : المُجَرَّب وفي الأساس : المُتَعَهَّدُ بالجِلاءِ قال عَمْرُو بن مَعْدِ يكربَ رَضِيَ الله عنه يصفُ حِماراً أَقْمَرَ وأُتُنَه :
فَأَوْفى عندَ أَقْصَاهُنَّ شَخْصَاً ... يَلُوحُ كأنَّهُ سَيْفٌ صَنيعُ أي : مَصْقُولٌ وقد صُنِعَ وهُيِّئَ فَعيلُ بمعنى مَفْعُولٍ وأنشدَ الجَوْهَرِيّ للشاعرِ :
بأَبْيَضَ مِن أُميَّةَ مَضْرَحِيٍّ ... كأنَّ جَبينَه سَيْفٌ صَنيعُ وفي العُباب : هو لرجُلٍ من بَكْرِ بنِ وائلٍ يمدَحُ أُميَّةَ بنَ عَبْد الله بنِ خالدِ بنِ أَسيدِ بنِ أبي العاصِ بنِ أُميَّةَ وفي اللِّسان : هو لعَبدِ الرحمنِ بنِ الحكَمِ بنِ أبي العاصِ يمدَحُ معاويةَ وصَدْرُه :
أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها ... تكَشَّفُ عن مَناكِبِها القُطوعُ بأَبْيَضَ من أميَّةَ . . الخ ووَجَدْتُ في هامِشِ الصّحاح ما نصُّه : وكان من خبَرِ هذا الشِّعرِ أنّ مَرْوَانَ شَخَصَ إلى مُعاوِيَة ومعه أخُوه عبدُ الرحمن فلمّا قَرُبَ قدَّمَ عبدَ الرحمنِ أمامَه فلَقِيَ مُعاوِيَةَ فقال : أَتَتْكَ العِيسُ... الخ وفيه : وأَبيضَ من أُميَّةَ فلمّا انتهى من إنشادِهما قال مُعاوِيَةُ : أَمُفاخِراً جِئتَ أم مُكاثِراً ؟ فقال : أيَّ ذلك شِئتَ وهما بَيْتَانِ فقط . كذا ذَكَرَه أبو محمد الأسوَد والسهمُ الصَّنيعُ كذلك والجَمعُ : صُنُعٌ قال صَخْرُ الغَيِّ :
" وارْموهُمُ بالصُّنُعِ المَحْشُورَهْ وقال ذو الإصْبَعِ العَدْوانِيُّ :
السَّيفُ والقَوسَ والكِنانَةَ قدْ ... أَكْمَلتُ فيها مَعابِلاً صُنُعا أي مُحكَمةَ العمَل . الصَّنيعُ : فرَسُ باعِثِ بنِ حُوَيْصٍ الطائيِّ فعيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ . الصَّنيع : الطعامُ يُصنَعُ فيُدعى إليه . يقال : كنتُ في صَنيعِ فلانٍ وهو مَجاز . الصَّنيع : الإحسانُ والمَعروف واليَدُ يُرمى بها إلى إنْسانٍ . وقيل : هو كلُّ ما اصْطُنِعَ مِن خَيْرٍ كالصَّنيعَةِ ج : صَنائِع قال الشاعر : إنَّ الصَّنيعَةَ لا تَكونُ صَنيعَةً حتى يُصابَ بها طَريقُ المَصنَعِ وقال سُوَيْدُ بن أبي كاهِلٍ :
نِعَمٌ للهِ فينا رَبِّنا ... وصَنيعُ اللهِ واللهُ صَنَعْ
وفي الحديث : " صَنائِعُ المَعروفِ تَقِي مارِعَ السُّوءِ " . ومنَ المَجاز : هو صَنيعي وصَنيعَتي أي اصْطَنَعْتُه ورَبَّيْتُه وخرَّجْتُه وأدَّبْتُه . وقَوْله تَعالى : " ولِتُصْنَعَ على عَيْنِي " أي لتَنزِلَ بمَرْأَىً مِنِّي . قاله الأَزْهَرِيّ وقيل : مَعْنَاه لتُغَذَّى وقال الراغبُ : هو إشارةٌ إلى نَحْوِ ما قال بعضَ الحُكَماءِ : إنّ اللهَ عزَّ وجلَّ إذا أَحَبَّ عَبْدَاً تفَقَّدَه كما يَتَفَقَّدُ الصَّديقُ صَديقَه . انتهى . ومن ذلك : صَنَعَ جارِيَتَه إذا رَبَّاها وصَنَعَ فَرَسَه إذا قامَ بعَلَفِه وتَسْمينِه . يُقال صُنِعَتِ الجارِيَةُ كعُنِيَ أي أُحسِنَ إليها حتّى سَمِنَتْ كصُنِّعَتْ بالضَّمّ تَصْنِيعاً أو صَنَعَ الفرَسَ بالتخفيفِ وصَنَّعَ الجارِيَةَ بالتشديدِ قاله الليثُ أي أَحْسَنَ إليها وسَمَّنَها قال : لأنَّ تَصْنِيعَ الجارِيَةِ لا يكونُ إلاّ بأشياءَ كَثيرَةٍ وعِلاجٍ بخِلافِ صَنْعَةِ الفرَسِ ففرَّقَ بينهما بالتشديد ؛ ليَدُلَّ على معنى التكثير . قال الأَزْهَرِيّ : وغيرُ الليثِ يُجيزُ صَنَعَ جارِيَتَه بالتخفيف كما تقدّم ومنه قَوْله تَعالى : " ولِتُصْنَعَ على عَيْنِي " . وصُنْعٌ بالضَّمّ : جبَلٌ بدِيارِ بَني سُلَيْمٍ . يقال : رجلٌ صِنْعُ اليَدَيْن وكذا صِنْعُ اليَدِ بالكَسْر فيهما إذا أُضيفَتْ قال الطِّرْماحُ :
وَرَجَا مُوادَعَتي وأَيْقَنَ أنَّني ... صِنْعُ اليَدَيْنِ بحيثُ يُكْوى الأَصْيَدُ رجلٌ صَنَعٌ بالتحريك إذا أَفْرَدْتَ فهي مَفْتُوحَةً مُحرّكةً كما في اللِّسان وسِياقُ الجَوْهَرِيّ والصَّاغانِيّ يُخالِفُ ذلك فإنّهما قالا : وكذلك رجلٌ صَنَعُ اليَدَيْن بالتحريك فحَرَّكا مع الإضافة وأنشدَ لأبي ذُؤَيْبٍ :
وَعَلَيهِما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما ... داوودَ أو صنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ قال الجَوْهَرِيّ : هذه روايةُ الأَصْمَعِيّ ويُروى : صِنْعَ السَّوابِغ . وأنشدَ الصَّاغانِيّ لذي الإصْبَعِ العَدْوانِيِّ :
تَرَّصَ أَفْوَاقَها وقوَّمَها ... أَنْبَلُ عَدْوَانَ كلِّها صَنَعَا وفي حديثِ عمر - رضي الله عنه - لمّا جُرِحَ قال لابنِ عَبّاسٍ : انْظُرْ مَن قَتَلَني ؟ فجالَ ساعةً ثمّ أتاه فقال : غُلامُ المُغيرَةِ بنِ شُعبَةَ فقال : الصَّنَع ؟ قال : الصَّنَع قال : مالَه . وقاتَلَه اللهُ واللهِ لقد كنتُ أَمَرْتُ به مَعْرُوفاً . كذا رجلٌ صَنيعُ اليَدَيْن كأميرٍ وصَناعُهُما كَسَحَابٍ ولا يُفرَدُ صَناعُ اليدِ في المُذَكَّرِ أي حاذِقٌ ماهِرٌ في الصَّنعَةِ مُجيدٌ من قومٍ صُنْعى الأيْدي بضمَّةٍ صُنُعِ الأيدي بضمَّتَيْن وَصَنَعى الأيدي بفَتحتَيْن وصِنْعِي الأيدي بكسرةٍ الأخيرةُ جمعٌ لصِنْع اليد بالكَسْر والثانيةُ جَمْعُ صَناع اليدِ كَقَذَالٍ وقُذُلٍ وأَصْنَاعُ الأيدي جَمْعُ صِنْعِ اليدِ بالكَسْر كطِرْفٍ وأَطْرَافٍ أو جَمْعُ صَنيعِ اليدِ كشَريفٍ وأَشْرَاف . وقال ابنُ بَرِّيّ : وجَمْعُ صَنَعٍ - عند سيبويه - : صَنَعُون لا غير وكذلك صِنْعٌ يقال : صِنْعُو اليدِ وجَمْعُ صَناعٍ صُنُعٌ وقال ابنُ دَرَسْتَوَيْه : صَنَعٌ مصدرٌ وُصِفَ به مثل دَنَفٍ وَقَمَنٍ . والأصلُ فيه عنده الكسر صَنِعٌ ؛ ليكونَ بمنزلةِ دَنِفٍ وقَمِنٍ وحُكِيَ رِجالُ صُنُعٌ ونِسوَةٌ صُنُعٌ بضمتَيْنِ عن سيبويه أي : من غيرِ إضافَةٍ إلى الأيدي . منَ المَجاز : رجلٌ صَنَعُ اللِّسان مُحرّكةً ولِسانٌ صَنَعٌ كذلك يقال ذلك للشاعرِ الفَصيحِ ولكلِّ بَليغٍ بَيِّنٍ قال حَسّانُ بنُ ثابِتٍ - رَضِيَ الله عنه - :
أَهْدَى لهم مِدَحِي قَلْبٌ يُؤازِرُه ... فيما أرادَ لِسانٌ حائِكٌ صَنَعُ
وامرأةٌ صَناعُ اليدَيْن كَسَحَابٍ وقد تُفرَد فيُقال : صَناعُ اليدِ أي حاذِقَةٌ ماهِرَةٌ بعمَلِ اليدَيْن . وقال ابن السِّكِّيت : امرأةٌ صَناعٌ إذا كانتْ رَقيقَةَ اليديْن تُسَوِّي الأَشافي وتُخرِزُ الدِّلاءَ وتَفْريها . وقال ابنُ الأثير : رجلٌ صَنَعٌ وامرأةٌ صَناعٌ إذا كان لهُما صَنْعَةٌ يَعْمَلانِها بأيديهما ويَكْسِبان بها . قال ابنُ بَرِّيّ : والذي اختارَه ثعلبٌ : رجلٌ صَنَعُ اليدِ وامرأةٌ صَناعُ اليدِ فَيَجْعل صَناعاً للمرأةِ بمنزلةِ كَعابٍ ورَداحٍ وحَصانٍ وقال أبو شِهابٍ الهُذَليّ :
صَناعٌ بإشْفاها حَصانٌ بفَرْجِها ... جَوادٌ بقُوتِ البَطنِ والعِرقُ زاخِرُ و رُوِيَ في الحديث : " الأَمَةُ غيرُ الصَّناعِ " . وقال ابنُ جِنِّيّ : قولُهم : رجلٌ صَنَعُ اليدِ وامرأةٌ صَناعُ اليدِ دَليلٌ على مُشابَهَةِ حَرْفِ المَدِّ قَبْلَ الطَّرَفِ لتاءِ التأنيثِ فَأَغْنَت الألفُ قَبْلَ الطَّرَفِ مَغْنَى التاءِ التي كانت تَجِبُ في صَنَعَةٍ لو جاءَ على حُكْمِ نَظيرِه نحو : حَسَنٍ وَحَسَنةٍ . يقال : امرأتانِ صَناعَتان في التثنِيَة نقله الجَوْهَرِيّ وأنشدَ لرُؤْبَةَ :
إمَّا ترى دَهْرِي حَنانِي حَفْضَا ... أَطْرَ الصَّناعَيْنِ العَريشَ القَعْضا ونِسوَةٌ صُنُعٌ ككُتُبٍ مِثلُ قَذالٍ وقُذُلٍ نقله الجَوْهَرِيّ . أبو زِرٍّ الصَّناعُ الحِمصِيُّ كَسَحَابٍ : رجلٌ من حِمصَ له حِكايةٌ مع دِعْبِل بنِ عليٍّ الخُزاعِيِّ هكذا في التبصير وَنَقَله في العُباب ولم يَذْكُرْ له كُنيَةً وَوَقَعَ في التكملةِ أبو الصَّناعِ وفيه سَقَط . وصَنْعَاءُ بالمَدِّ ويُقصَرُ للضَّرورَة كقَولِ الشاعرِ :
" لا بُدَّ مِن صَنْعَا وإنْ طالَ السَّفَرْ وقال الأَنَسِيُّ - وهو من الشُّعَراءِ المُتَأَخِّرين - :
" ألا حَيِّ ذاكَ الحَيَّ مِن ساكِني صَنْعَافَكَمْ أَطْلَقوا أَسْرَى وَكَمْ أَحْسَنوا صُنْعا وهي طويلةٌ أَنْشَدنيها شَيْخُنا العَلاّمةُ رَضِيُّ الدِّينِ عبدُ الخالِقِ بنُ أبي بكرٍ المِزْجاجِيُّ تغمَّدَه اللهُ برَحمَتِه وَنَفَعنا به : د باليمنِ قاعِدَةُ مُلكِها ودارُ سَلْطَنَتِها كَثيرَةُ الأشجارِ والمياهِ حتى قيل : إنّها تُشبِهُ دِمشقَ الشام أي في المروجِ والأنهارِ هكذا في النسخ : كَثيرَة وتُشْبه والصوابُ : كَثيرُ الأشجار ويُشْبه وقال أحمدُ بنُ موسى - وهو من الشُّعراءِ المُتأخِّرين - حين رُفِعَ إلى صَنْعَاءَ وصارَ إلى نَقيلِ السُّود - :
إذا طَلَعْنا نَقيلَ السُّودِ لاحَ لنا ... مِن أُفْقِ صَنْعَاءَ مُصْطافٌ ومُرْتَبَعُ
يا حَبَّذا أَنْتِ يا صَنْعَاءُ من بَلَدٍ ... وحَبَّذا وادِيَاكِ الظَّهْرُ والضِّلَعُ
ويقال : إنّ اسمَ مَدينةِ صَنْعَاءَ في الجاهليّةِ أزالُ رُوِيَ عن وَهْبِ بنِ مُنَبِّهٍ أنّه وجدَ في الكتُبِ القديمةِ المُنَزَّلةِ التي قَرَأَها : أزالَ أزالَ كلٌّ عليكِ وأنا أَتَحَنَّنُ عليكِ . ويُروى عن ابنِ أبي الرُّوم : أنّ صَنْعَاءَ كانت امرأةً مَلِكَةً وبها سُمِّيت صَنْعَاء . وقرأْتُ في كتابِ المُعجَمِ لأبي عُبَيْدٍ البَكْرِيِّ أنّ صَنْعَاءَ كلمةٌ حبَشِيّةٌ ومعناها : وَثيقٌ حَصينٌ وفي حديثٍ مَرْوِيٍّ عن عبدِ الرّزّاقِ - في حقِّ صَنْعَاءَ - وفيه : ويكونُ سُوقُها في واديها . قيل : هو وادي عُلَيْب وقيل : هو أصلُ جبَلِ نُعَيْمٍ ممّا يلي قِبلِيّة وقيل : غَديرُ الحَقلِ ممّا يلي القِبْلِيّةَ . صَنْعَاءُ أيضاً : ة ببابِ دمشقَ والنِّسْبَةُ إليها صَنْعَانِيٌّ على القياس أو النِّسبَةُ إليهما صَنْعَانِيٌّ بزيادةِ النونِ على غيرِ قياسٍ كما قالوا - في النِّسبةِ إلى حَرَّان - : حَرْنَانيٌّ وإلى مانِي وعانِي : مَنَانِيّ وعَنانِيّ كما في الصحاح أي فالنونُ بدَلٌ من الهَمزَة حكاه سيبويه قال ابنُ جِنِّي : ومِن حُذَّاقِ أصحابِنا مَن يذهبُ إلى أنّ النونَ في صَنْعَانِيٍّ إنّما هي بدَلٌ من الواوِ التي تُبدَلُ من همزةِ التأنيثِ في النَّسَب وأنَّ الأصلَ صَنْعَاوِيٌّ وأنَّ النونَ هناك بدلٌ من هذه الواو . وصَنْعَةُ : ة باليمن من قُرى ذَمَار وفي مُعجَم أبي عُبَيْدٍ : أنّ ذَمارِ : اسمٌ لصَنْعاءَ قاله ابنُ أَسْوَدَ . قلتُ : وذكرَ الأميرُ : يحيى بنَ محمد الصَّنْعِيَّ بالفَتْح روى عن عبدِ الواحدِ بنِ أبي عمروٍ الأسَدِيِّ ولعلَّه نُسِبَ إلى هذه القرية . والصِّنْع بالكَسْر : السَّفُّود هكذا في سائرِ النسخ ومثلُه في العُباب والتكملة . ووقعَ في اللِّسان والصِّنْع : السُّود وأنشدَ للمَرّار يصفُ الإبلَ :
وجاءَتْ ورُكْبانُها كالشُّرُوبِ ... وسائِقُها مِثلُ صِنْعِ الشِّواءِ قال : يعني سُودَ الألوانِ فلْيُتَأَمَّلْ في العبارتَيْن . الصِّنْع : كلُّ ما صُنِعَ من سُفرَةٍ أو غيرِها . الصِّنْع الخَيّاط وبه فُسِّرَ قولُ كُثَيِّرٍ :
إذا ما لَوى صِنْعٌ به عدَنِيَّةً ... كَلَوْنِ الدِّهانِ وَرْدَةً لم تُكَمَّتِ أو هو : الدَّقيقُ اليدَيْن في قولِ كُثَيِّرٍ ولا يخفى أنّ هذا قد تقدّم عند ذِكرِ صَنَعَ اليدَيْن وقد فَسّروه برَقيقهما كما مرَّ فهو تَكْرَارٌ . قال ابْن الأَعْرابِيّ : الصِّنْع : الشَّوَّاءُ نفسه ووُجِدَ في بعضِ النسخِ الشِّوَاء ككِتابٍ وهو غلَطٌ . قال ابْن عَبّادٍ : الصِّنْعُ : الثَّوبُ يقال : رأيتُ عليه صِنْعاً جيِّداً وهو مَجاز . قيل : الصِّنْعُ في قولِ كُثَيِّرٍ : العَمامة عن ابْن الأَعْرابِيّ قال : أي إذا اعْتَمَّ وهو مَجاز . الصِّنْع : مَصْنَعةُ الماءِ وهي خَشَبَةٌ يُحبَسُ بها الماء وتُمسِكُه حِيناً ج : أَصْنَاعٌ قال الأَزْهَرِيّ : وسَمعتُ العربَ تُسمِّي أَحْبَاسَ الماءِ الأَصْناعَ . صِنْع : ع ويُضافُ إلى قَساً نَقَلَه الصَّاغانِيّ وقد جاءَ ذِكرُه في شِعرٍ . الصَّنْع بالفَتْح : دُوَيْبَّةٌ أو طائرٌ كالصَّوْنَع فيهما كَجَوْهَرٍ نقله الصَّاغانِيّ وقد صَحَّفَهما بعضُهم كما سيأتي في ضتع . والصَّنَّاعَة مُشدَّدةً والصَّنَاع كَسَحَابٍ : خَشَبٌ يُتَّخَذُ في الماءِ ليُحبَسَ به الماءُ ويُمسِكُه حِيناً نقله الليثُ كالصِّنْعِ التي هي الخشَبةُ . منَ المَجاز : يقال : كُنّا في المَصْنَعةِ أي الدَّعْوَة يَتَّخِذُها الرجلُ ويُدعى إليها الإخْوانُ . واصْطَنعَ الرجلُ : اتَّخَذَها ومنه الحديثُ : " لا تُوقِدوا بلَيلٍ ناراً ثمّ قال : أَوْقِدوا واصْطَنِعوا فإنّه لن يُدرِكَ قومٌ بعدَكم مُدَّكُم ولا صاعَكم " أي اتَّخِذوا صَنيعاً أي طَعاماً تُنفِقونَه في سبيلِ الله وقال الراعي :
وَمَصْنَعَةٍ هُنَيْدٍ أَعَنْتُ فيها ... على لَذَّاتِها الثَّمِلَ المُبينا
قال الأَصْمَعِيّ : أي مَدْعَاةٍ . المَصْنَعَةُ كالحَوضِ أو شِبهُ الصِّهْريجِ يُجمَعُ فيها وفي العُباب فيه وفي الصحاح : يَجْتَمِعُ فيه ماءُ المطَر قال الأَصْمَعِيّ : المَصانِع : مَسَاكاتٌ لماءِ السماءِ يَحْتَفِرُها الناسُ فَيَمْلَؤُها ماءُ السماءِ يَشْرَبونَها وروى أبو عُبَيْدٍ عن أبي عمروٍ قال : الحِبْسُ : مثلُ المَصْنَعةِ وتُضَمُّ نونُها نقله الجَوْهَرِيّ كالمَصْنَعِ كَمَقْعَدٍ نقله الصَّاغانِيّ وصاحبُ اللِّسان والمَصانِع : الجَمع أي جَمْعُ المَصْنَعةِ بلُغتَيْه والمَصْنَع وبه فَسَّرَ بعضُهم قَوْله تَعالى : " وتَتَّخِذونَ مَصانِعَ لعلَّكُم تَخْلُدون " . قال الأَصْمَعِيّ : العربُ تُسمِّي القُرى مَصانِعَ واحدَتُها مَصْنَعةٌ وأنشدَ لابنِ مُقبِلٍ :
كأنَّ أصواتَ أَبْكَارِ الحَمامِ لنا ... في كلِّ مَحْنِيَّةٍ منه يُغَنِّينا
أصواتُ نِسْوانِ أَنْبَاطٍ بمَصْنَعَةٍ ... بَجَّدْنَ للنَّوْحِ فاجْتَبْنَ التَّبابينا وفي الأساس : تقول : هو من أهلِ المَصانِع أي القُرى والحَضَرِ بَجَّدْنَ : لَبِسْنَ البُجُدَ . المَصانِعُ أيضاً : المَباني من القصورِ والآبارِ وغيرِها قال لَبيدٌ رضي الله عنه :
بَلِينا وما تَبْلَى النُّجومُ الطَّوالِعُ ... وَتَبْقى الدِّيارُ بَعْدَنا والمَصانِعُ المَصانِع : الحُصون نقله الجَوْهَرِيّ قال ابنُ بَرّيّ : وشاهِدُه قولُ البَعِيثِ :
بَنى زِيادٌ لذِكرِ اللهِ مَصْنَعةً ... من الحِجارَةِ لم تُرفَعْ مِن الطِّينِ قال ابْن الأَعْرابِيّ : أَصْنَعَ : أعانَ آخَرَ وقال ابْن عبّادٍ : أَصْنَعَ الأخْرَقُ : تعَلَّمَ وأَحْكَمَ هكذا في العُباب والتكملة ونصُّ ابْن الأَعْرابِيّ في النَّوادِر : أَصْنَعَ الرجلُ : إذا أعانَ أَخْرَق فاشْتَبهَ على ابْن عبّادٍ فقال : آخَرَ ثمّ زادَ من عندِه : وأَصْنَع الأخرقُ إلى آخِرِه وقلَّدَه الصَّاغانِيّ من غيرِ مُراجَعةٍ لنصِّ ابْن الأَعْرابِيّ وما ذَكَرْنا هو الصوابُ ومثلُه في اللِّسان . واصْطَنعَ فلانٌ عندَه صَنيعَةً نقله الجَوْهَرِيّ أي اتَّخَذَها . والتَّصَنُّع : تكَلُّفُ الصَّلاحِ وحُسنِ السَّمْت وإظهارُه والتَّزَيُّنُ به والباطِنُ مَدْخُولٌ . والمُصانَعة كُنِيَ بها عن الرِّشْوَة قاله الراغبُ وفي الأساس : هو مأخوذٌ من معنى المُداراةِ والمُداهَنة يقال : صانَعَ الوالِيَ إذا رَشاه . قال الجَوْهَرِيّ : وفي المثَل : مَن صانَعَ بالمالِ لم يَحْتَشِمْ من طلَبِ الحاجَةِ . ويقال صانَعَه إذا داراه ولايَنَه وداهَنَه . وفي حديثِ جابرٍ : كان يُصانِعُ قائِدَه . أي : يُداريه . وأصلُ المُصانَعةِ : أن تَصْنَعَ له شيئاً ليَصْنَعَ لكَ شيئاً آخَرَ مُفاعَلةٌ من الصُّنْعِ وقال زُهَيْرُ بنُ أبي سُلْمى :
وَمَنْ لا يُصانِعْ في أمورٍ كَثيرَةٍ ... يُضَرَّسْ بأنْيابٍ ويُوطَأْ بمَنْسَمِ
أي من لم يُدارِ الناسَ في أمورِهم غلَبوه وقهروه وأذَلُّوه . منَ المَجاز : المُصانَعةُ في الفرَسِ : أن لا يُعطي جميعَ ما عندَه من السَّيْر وله صَوْنٌ يَصُونُه الأَوْلى حَذْفُ الواوِ من ولَهُ فهو يُصانِعُك ببَذلِه سَيْرَه كما في العُباب . وفي الأساس : كأنّه يُوافي فيما يَبْذُلُ منه ويَصُونُ بَعْضَه . ومنه : صانَعْتُ فلاناً : دارَيْتُه . قلتُ : فإذن المُصانَعةُ بمعنى الرِّشوةِ من مجازِ المَجازِ فافْهَمْ وَتَأَمَّلْ . والاصْطِناع : المُبالَغةُ في إصلاحِ الشيءِ قاله الراغبُ قال : منه قَوْله تَعالى : " واصْطَنَعْتُكَ لنَفسي " تأويلُه : اخْتَرتُك لإقامةِ حُجَّتي وجَعَلْتُكَ بَيْنِي وبَيْنَ خَلْقِي حتى صِرتَ في الخِطابِ عنِّي والتَّبْليغِ بالمنزلةِ التي أكونُ أنا بها لو خاطَبْتُهم واحْتَجَجْتُ عليهم . وقال الأَزْهَرِيّ : أي رَبَّيْتُكَ لخاصَّةِ أمرٍ أَسْتَكفيكَه في فِرعَون وجُنودِه وفي حديثِ آدَم : قال لموسى : أنتَ كَليمُ اللهِ الذي اصْطَنَعَكَ لنَفسِه . قال ابنُ الأثير : هذا تمثيلٌ لما أعطاه اللهُ من المَنزِلةِ والتقريب . يقال : اصْطَنَعَ فلانٌ خاتَماً إذا أَمَرَ أن يُصنَع له كما يقال : اكْتَتبَ أي أَمَرَ أن يُكتَب له والطاءُ بدَلٌ من تاءِ الافْتِعال لأجلِ الصادِ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : اسْتَصْنَعَ الشيءَ : دَعا إلى صُنعِه كما في اللِّسان وفي العُباب : اسْتَصنَعه : سألَ أن يُصنَعَ له وقولُ أبي ذُؤَيْبٍ :
إذا ذَكَرَتْ قَتْلَى بكَوْساءَ أَشْعَلتْ ... كواهِيَةِ الأخْرابِ رَثٍّ صُنوعُها قال ابنُ سِيدَه : صُنوعُها : جَمْعٌ لا أعرفُ له واحداً . قلتُ : وقال السُّكَّريُّ في شرحِ الدِّيوان : كواهِيَةِ الأخرابِ يعني : المَزادَةَ أو الإداوَة وصُنوعُها : خُرَزُها ويقال : سُيورُها التي خُرِزَتْ بها ويقال : عمَلُها : فيكون حينَئِذٍ مصدراً . وحكى ابنُ درسْتَوَيْه : صَنِعَ صَنَعَاً : مثل : بَطِرَ بَطَرَاً فهو صَنِعٌ أي ماهِرٌ وقال غيرُه : امرأةٌ صَنيعَةٌ بمعنى صَنَاعٍ وأنشدَ لحُمَيْدٍ بنِ ثَورٍ :
أطافَتْ به النِّسْوانُ بَيْنَ صَنيعَةٍ ... وبينَ التي جاءَتْ لكَيْما تعَلَّما وهذا يدلُّ على أنَّ اسمَ الفاعِل من صَنَعَ صَنيعٌ ؛ لأنّه لم يُسمَع صَنِعٌ قاله ابنُ بَرّيّ : وفي المثَل : لا تَعْدَمُ صَنَاعٌ ثَلَّة . الثَّلَّة : الصُّوفُ والشَّعرُ والوبَر . وقال الإيادِيُّ : سَمِعْتُ شَمِرَاً يقول : رجلٌ صَنِعٌ وقومٌ صَنْعُون بسكونِ النون . وامرأةٍ صَنَاعُ اللِّسان : سَليطَةٌ قال الراجز :
" وهي صَناعٌ باللِّسانِ واليَدِ وقومٌ صَناعِيَةٌ : يَصْنَعونَ المالَ ويُسَمِّنونَ فُصْلانَهم ولا يَسْقُون ألبانَ إبلِهم الأضيافَ وقد مرَّ شاهِدُه من قولِ عامرِ بنِ الطُّفَيلِ في صلمع . والصَّنيع كأميرٍ : الثوبُ الجيِّدُ النَّقِيُّ كما في اللِّسان والأساس وهو مَجاز . وقولُ نافِعِ بنِ لَقيطٍ :
مُرُطُ القِذاذِ فَلَيْسَ فيه مَصْنَعٌ ... لا الرِّيشُ يَنْفَعُه ولا التعقيبُ فسَّرَه ابْن الأَعْرابِيّ فقال : مَصْنَعٌ أي ما فيه مُستَملَحٌ وقد تقدّم ذِكرُ الأبياتِ في ريش وفي مرط . والصِّنْع بالكَسْر : الحَوضُ . وقيل : شِبهُ الصِّهريجِ وقيل : إنَّ الصُّنوعَ واحدُها صُنْعٌ والمَصانيع : جَمْعُ مَصْنَعة زيدت الياءُ في ضَرورةِ الشِّعرِ ويجوزُ أن يكونَ جَمْعَ مَصْنُوعِ ومَصْنُوعةٍ كَمَكْسورٍ ومَكاسيرَ . والصِّنْع بالكَسْر : الحِصنُ وبه فُسِّرَ الحديثُ : " من بَلَغَ الصِّنْعَ بسَهْمٍ " . والمَصانِع : مَواضِعُ تُعزَلُ للنَّحلِ مُنتَبِذَةً عن البيوت واحدتُها مَصْنَعة حكاه أبو حَنيفة . والصُّنْع بالضَّمّ : الرِّزْق . واصْطَنَعَه : قدَّمَه . ويقال : هو مُصْطَنعَةُ فلانٍ أي صَنيعَتُه نقله الزَّمَخْشَرِيّ . وصانَعَه عن الشيءِ : خادَعه عنه . ويقال : صانَعْتُ فلاناً أي رافَقْتُه . والأَصْناع : مَوْضِعٌ قال عَمْرُو بنُ قَميئَةَ :
وَضَعَتْ لَدى الأَصْناعِ ضاحِيَةً ... فهي السُّيُوبُ وحُطَّتِ العِجَلُ
كما في اللِّسان وأَغْفَله ياقوت في مُعجَمِه . وقال الجَوْهَرِيّ وقولُهم : ما صَنَعْتَ وأباكَ تقديرُه : مع أبيك لأنّ معَ والواوَ جميعاً لمّا كانا للاشتراكِ والمُصاحَبةِ أُقيمَ أحَدُهما مُقامَ الآخَرِ وإنّما نُصِبَ لقُبحِ العَطفِ على المُضمَرِ المَرفوعِ من غيرِ تَوْكِيدٍ فإنْ وكَّدْتَه رَفَعْتَ وقلتَ : ما صَنَعْتَ أنتَ وأبوكَ . وأَسْهُمٌ صُنْعَةٌ بالضَّمّ أي مُستَوِيَةٌ من عملِ رجلٍ واحدٍ نقله الحَربيُّ في غَريبِه . وفي الحديث : " تُعينُ صانِعاً " أي ذا صَنْعَةٍ قَصَّرَ عن القيامِ بها ويُروى أيضاً : ضائِعاً بالضاد المُعجَمةِ والتحتيّة أي ذا ضَياعٍ من فَقْرٍ أو عِيالٍ وكلاهما صَوابٌ في المعنى نقله الأَزْهَرِيّ . ويُنسَبُ إلى الصَّنائع : صَنائِعيّ كَأَنْماطِيٍّ . وجَمعُ الصّانِع : صُنَّاعٌ كرُمَّانٍ . وأَصْنَعَ الفرَسَ : لغةٌ في صَنَعَه عن ابنِ القَطّاع . ودَرْبُ المَصْنَعةِ : خِطَّةٌ بمِصر ونُسِبَ إلى مَصْنَعةِ أحمدَ بنِ طُولونَ التي هي تُجاهَ مَسْجِد القَرافَةِ وهي الصُّغرى وأمّا الكُبرى فهي بدَربِ سالِمٍ بطريقِ القَرافَة حقَّقَه ابنُ الجَوَّانِيِّ في المُقَدِّمة . وَكَشَدَّادٍ : محمد بنُ عَبْد الله بن الصَّنَّاعِ القُرطُبيُّ آخِرُ مَن تَلا على الأنْطاكِيِّ . وأبو جَعْفَرٍ أحمدُ بنُ عَبْد الله عن الشاطِبيِّ الصَّنَّاع روى عن أبي جَعْفَرِ بنِ البارِشِ

##### Türkçe

صنع
**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ** - **صُنْع**- **مَصْنَع** - **مَصَانِع** - **صَنْعَة** - **اصْطَنَع** - **يَصْطَنِعُ**
**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ** + özne + bir şeyi veya bir işi: bir şey veya bir iş üzerinde ardışık, düzenli bir dizi işi yapar
**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ** + özne + bir şeyi: basit maddeler üzerinde özel bir bilgi ve maharet uyarınca ardışık bir dizi işi yapar; böylece onlardan yeni bir işlevi olan yeni bir şey inşa eder
**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ** + özne + bir işi: bir işi bina eder ve ortaya çıkarır: bir çalışma planı koyar ve onu uygular: küçük işlerden oluşmuş bir tasarıyı tedbir eder; onlardan bileşik bir iş oluşturmak için; sonra onun uygulanmasını sürdürür
**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ** + özne + bir şeyi veya bir işi + لـِ özne: onu, öznenin uğruna ve menfaati için yapar
**صُنْع**: "**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ**"dan fiil ismi; yine "**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ**" fiiliyle olan şey: yapılmış olan
**مَصْنَع**: " **مـَفـْعـَل** " vezninde, "**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ**"dan mekân ismi: bir şey yapmak için yer veya bina
**مَصَانِع**: "**مَصْنَع**"ın çoğulu
**صَنْعَة**: " **فـَعـْلـَة** " vezninde, "**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ**"dan bir defaya mahsus mef‘ûl anlamında fiil ismi: belirli bir şey için bir defalık ve belirli bir tarz üzere yapma; ve ıstılahta: zanaat ve meslek: murat edilen bir şeyi yapmak için gerekli bilgi ve maharetlerin bütünü; ki yapmayı yeniden yapmak için daima ve aynı tarz üzere kullanılır
**اصْطَنَع** - **يَصْطَنِعُ**: "**صَنَعَ** - **يَصْنَعُ**"dan " **افتعل** " vezninde; aslı "**اصْتَنع** - **يَسْتَنِعُ**": "**يَصْنَعَ**"ın kendi kendine olması için talep etti ve çabaladı: yapmayı bizzat kendisi yapmaya çabaladı; yahut yapmayı, tamamlanması ve sağlam bir tarz üzere olması için bizzat kendisi denetler; ve kendisi için yahut hesabına yapılır, fakat onun tam gözetimiyle

Ve lafız, "iş, yapma ve üretim" lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**عَمِلَ** - **يَعْمَلُ**، **فَعَلَ** - **يَفْعَلُ**، **أجَلَ** - **يَأجُلُ**، **صَنَعَ** - **يَصْنَع**، **جَعَلَ** - **يَجْعَلُ**، **قَضَى** - **يَقْضِي**

Allah yapar
 	﴿Ve dağları görürsün; onları donuk sanırsın, hâlbuki bulutun geçişi gibi geçerler; Allah’ın yapmasıdır; ki her şeyi sağlam yapmıştır; şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır (88)﴾ **النمل**

İnsanlar yaparlar
İşler
 ﴿Sana kitaptan vahyedileni oku ve namazı ikame et; şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten men eder; Allah’ı anmak daha büyüktür; ve Allah, yaptıklarınızı bilir (45)﴾ **العنكبوت** ﴿Kötü işi kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse (gibi mi)? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve dilediğini hidayete erdirir; öyleyse onların üzerine hasretlerle nefsini tüketme; şüphesiz Allah, yaptıklarını bilendir (8)﴾ **فاطر** ﴿Müminlere söyle: gözlerinden sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar; bu, onlar için daha temizdir; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan haberdardır (30)﴾ **النور**
 	﴿Eğer dağların yürütüldüğü, yahut yerin parçalandığı, yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur’an olsaydı (bu olurdu); bilakis iş bütünüyle Allah’ındır; iman edenler, Allah dileseydi insanları bütünüyle hidayete erdirirdi diye ümit kesmediler mi? Kâfir olanlara, yaptıkları sebebiyle bir felaket isabet etmeye devam eder yahut yurtlarının yakınına iner; nihayet Allah’ın vaadi gelir; şüphesiz Allah, vaadi bozmaz (31)﴾ **الرعد** ﴿Allah bir misal vurdu: güvenli, huzurlu bir kasaba; her yerden rızkı bol bol gelirdi; sonra Allah’ın nimetlerine nankörlük etti; bunun üzerine Allah, yaptıkları sebebiyle ona açlık ve korku elbisesini tattırdı (112)﴾ **النحل**
 	﴿İşte onlar: ahirette onlar için ateşten başka bir şey yoktur; orada yaptıkları boşa gitmiştir; ve yapmakta oldukları batıldır (16)﴾ **هود** ﴿Dünya hayatında çabaları sapmış olanlar; hâlbuki onlar, güzel bir yapış yaptıklarını sanırlar (104)﴾ **الكهف**
 	﴿“Biz Hristiyanız” diyenlerden de: onların misakını aldık; sonra kendilerine hatırlatılanın bir payını unuttular; bunun üzerine kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık; ve Allah, yapmakta olduklarını onlara mutlaka haber verecektir (14)﴾ **المائدة** ﴿Rabbaniler ve hahamlar onları günah sözünden ve haram yemekten men etselerdi ya! Ne kötü idi yapmakta oldukları (63)﴾ **المائدة**

Şeyler (yapılmışlar)
 ﴿Ve zayıf düşürülen kavmi, içinde bereket kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık; Rabbinin güzel sözü, sabrettikleri sebebiyle İsrailoğulları üzerine tamamlandı; ve Firavun’un ve kavminin yapmakta olduğu şeyi ve yükseltmekte olduklarını yıktık (137)﴾ **الأعراف**
 	﴿Sağ elindekini at; onların yaptığını yutsun; onların yaptığı ancak bir sihirbaz hilesidir; sihirbaz nereden gelirse gelsin felah bulmaz (69)﴾ **طه**
 	﴿Gemiyi gözlerimizin önünde ve vahyimizle yap; zulmedenler hakkında benimle konuşma; şüphesiz onlar boğulacaklardır (37)﴾ **هود** ﴿Ona vahyettik: Gemiyi gözlerimizin önünde ve vahyimizle yap; emrimiz geldiğinde ve tandır kaynadığında, her çiftten ikişer tane ve aleyhine söz geçmiş olanlar hariç aileni ona sok; zulmedenler hakkında benimle konuşma; şüphesiz onlar boğulacaklardır (27)﴾ **المؤمنون**
 	﴿Gemiyi yapıyordu; kavminden bir topluluk her geçişinde onunla alay ediyordu; dedi ki: Eğer bizimle alay ederseniz, biz de sizinle alay ederiz; sizin alay ettiğiniz gibi (38)﴾ **هود**

**مصانع**
 ﴿Ve **مَصَانِع** edinirsiniz; belki ebedî kalırsınız (129)﴾ **الشعراء**

**صنعة**
 ﴿Ve ona, sizi savaşınızdan korusun diye sizin için zırh yapma **صَنْعَة**sını öğrettik; artık şükrediyor musunuz? (80)﴾ **الأنبياء**

**يصطنع** (ona yapar - hesabına)
 ﴿Ve seni kendim için **اصْطَنَعْتُ** (41)﴾ **طه**
 	﴿“Onu sandığa bırak; sonra onu denize bırak; deniz onu sahile atsın; onu benim düşmanım ve onun düşmanı alsın.” Ve sana benden bir sevgi bıraktım; ve gözümün önünde yetiştirilesin diye (39)﴾ **طه**

مختار الصحاح
● [صنع] ص ن ع: **الصُّنْعُ** (ötre ile) “**صَنَعَ** ona bir iyilik yaptı” sözünün masdarıdır; ve “onunla çirkin bir **صَنيعا** yaptı” yani yaptı; ve **الصِّناعَةُ** (kesre ile) **الصَّانِعِ**in zanaatı ve işi; onun işi **الصَّنْعةُ**dır; ve **اصْطَنَعَ** onun yanında bir **صنيعةً** yaptı; ve onu kendisi için **اصْطَنَعَهُ**; o hâlde o, onun **صنيعتُهُ**dur; eğer onu **اصطنعه** ve yetiştirdi ise; ve **التَّصنُّع** güzel hâl ve tavrı zorla edinmektir; ve kadın **تَصَنَّعتِ**: eğer kendisini **صَنَعَتْ** ise; ve **المُصَانَعةُ** rüşvettir; ve meselde: “Kim malla **صانَعَ** ederse, ihtiyacın istenmesinden utanmaz”; ve **المَصْنُعةُ** (mimin fethi, **النون**un zammı ve fethi ile) havuz gibidir; yağmur suyu onda toplanır; ve **المَصَانِعُ** kalelerdir; ve **صَنْعاءٌ** (uzatmalı) Yemen’in kasabasıdır; ve ona nisbet **صَنْعانِيٌ** kıyasa aykırı olarak

الراغب
صنع
- **الصنع**: fiili iyi yapmak; her **صنع** bir fiildir; fakat her fiil **صنعا** değildir; ve hayvanlara ve cansızlara, fiilin nisbet edildiği gibi nisbet edilmez. Yüce Allah dedi ki: }Allah’ın yapması; ki her şeyi sağlam yapmıştır﴿[**سورة النمل**/88]،﴾Ve gemiyi yapar﴿[**هود**/38]،﴾Ve gemiyi yap﴿[**هود**/37]،﴾Şüphesiz onlar güzel bir yapış yaparlar﴿[**الكهف**/104]،﴾Sizin için zırh yapma sanatı﴿[**الأنبياء**/80]،﴾**مَصَانِع** edinirsiniz﴿[**الشعراء**/129]،﴾Ne kötü idi yapmakta oldukları [**المائدة**/63]، {Orada yaptıkları boşa gitmiştir﴿[**هود**/16]،﴾Onların yaptığını yutsun; onların yaptığı ancak...﴿[**طه**/69]،﴾Ve Allah, yaptıklarınızı bilir﴿[**العنكبوت**/45]، ve iyi yapma için, mahir ve iyi yapan için “**صنع**” denir; mahir ve iyi yapan kadın için “**صناع**” denir (bak: **اللسان** (**صنع**) ); ve **الصنيعة**: hayırdan **اصطنعتُه** (kendine yaptığın) şey; ve **فرس صنيع**: ona iyi bakmayı en güzel yaptı. Ve şerefli mekânlar için **المصانع** ile ifade etti. Yüce Allah dedi ki:﴾Ve **مَصَانِع** edinirsiniz﴿[**الشعراء**/ 129]، ve rüşvet için **المصانعة** ile kinaye yaptı; ve **الاصطناع**: şeyin ıslahında mübalağa; ve O’nun sözü:﴾Ve seni kendim için **اصْطَنَعْتُ**﴿[**طه**/41]،﴾Ve gözümün önünde yetiştirilesin diye{ [**طه**/ 39]، bazı hikmet sahiplerinin söylediği şeye benzer bir şeye işarettir: (Şüphesiz Allah Teâlâ bir kulu sevdiğinde, dostun dostunu yokladığı gibi onu yoklar).

ملخص اللسان
1. **صَنَعَه** **يَصْنَعُه**; o hâlde o **مَصْنوعٌ** ve **صُنْعٌ**dur: onu yaptı.
2. Ve **اصْطَنَعَه**: onu edindi. Ve **الاصطِناع**: **الصنِيعة**dan **افتِعال**dır; o da عطية, keramet ve ihsandır.
3. Ve denir: “Falanca bir yüzük **اططَنَعَ**” eğer bir adamdan kendisi için bir yüzük yapmasını isterse.
4. Ve **اسْتَصْنَعَ** bir şeyi: onun yapılmasına çağırdı; ve **الصَّناعةُ**: **الصانِع**in zanaatı; ve onun işi **الصَّنْعةُ**dır. Ve **الصِّناعةُ**: bir işten **تَسْتَصْنِعُ** ettiğin şey;
5. Ve “eli **صَناعُ** bir kadın” yani iki elin işiyle mahir, usta
6. “**صَناعٌ** bir kadın”: eğer elleri ince ise; kayışları düzeltir, kovaları diker ve onları yarar.
7. Ve adam **أَصنَعَ**: eğer bir sakarı desteklerse.
8. Ve **المَصْنَعةُ**: adamın edindiği ve kardeşlerini ona çağırdığı davet;
9. Ve atın **صَنْعةُ**sı: ona bakmada güzelliktir. Ve **صَنَعَ** atı **يَصْنَعُه** **صَنْعاً** ve **صَنْعةً**; ve o, **صنِيعٌ** bir attır: ona baktı. Ve “atını **صَنَعَ**” denir: eğer yemini ve semirtmesini üstlenirse
10. Falanca, cariyesini **صَنَعَ**: eğer onu büyütürse,
11. Ve bir kavim **صَناعيةٌ**: yani malı yaparlar ve semirtirler;
12. Ve **الصنِيعُ**: iyi, temiz elbise;
13. Ve **التَّصَنُّعُ**: salihliği zorla edinmek; hâlbuki onda yoktur.
14. Ve **التَّصَنُّعُ**: güzel hâl ve tavrı zorla edinmek ve onu göstermek ve onunla süslenmek; iç ise bozuk.
15. Ve **الصِّنْعُ**: havuz; ve denildi: su için yapılan sarnıç benzeri; ve denildi: suyun onunla tutulduğu ve bir süre onu tuttuğu tahta,
16. Ve **المَصانِعُ** ayrıca: insanların kuyulardan, binalardan ve başkalarından yaptığı şeyler;
17. Ve **المَصْنعةُ** ve **المَصانِعُ**: kaleler;
18. **الصِّنْعُ**: su için edinilen yer,
19. Ve **الصُّنْعُ**: rızık.
20. Ve **الصَّنِيعةُ**: hayırdan **اصْطُنِعَ** edilmiş şey. Ve **الصَّنِيعةُ**: bir insana verdiğin ve ulaştırdığın iyilik yahut el; onunla onu kendine **تَصْطَنِعُ** edersin,
21. Ve **صانَعَه**: onu idare etti, yumuşak davrandı ve yağcılık yaptı.
22. Ve **المُصانَعةُ**: rüşvet.
23. Ve **صانَعَه** bir şeyden: onu o şeyden aldattı.
24. **الصِّنْعُ**: kızartmanın kendisi;
25. Ve **سيف صَنِيعٌ**: tecrübe edilmiş, parlatılmış;
