# صنم (ص-ن-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir

- Harfler: ص - ن - م
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَصْنَامًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Putlar | 2 | 2 | [6:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/6:74.md) |
| [أَصْنَامٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8D.md) | أَفْعَالٍ | Putlar | 1 | 1 | [7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/7:138.md) |
| [أَصْنَامَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالَكُمْ | Sizin putlarınız | 1 | 1 | [21:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/21:57.md) |
| [الْأَصْنَامَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E.md) | الْأَفْعَالَ | Putlar | 1 | 1 | [14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/14:35.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (37 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Örgülü saç demektir
2. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · İbrahim
3. [أزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İzar belden aşağı sarılan etek, peştemal demektir
4. [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit…
5. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Oğullar
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beled mezarlık demektir
8. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
9. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
10. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tuzak demektir
11. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yan demektir
12. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gölge demektir
13. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
14. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bahr deniz demektir
15. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
16. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akan deredir
17. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
18. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
19. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
20. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
21. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
22. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
25. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
26. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
29. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صنم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md), [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md), [جبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA.md), طاغوت |
| Zıt Kök | [اله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Maden, taş veya ahşaptan yontularak biçimlendirilmiş, somut suret ve ceset kazandırılmış nesne |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi eliyle somutlaştırıp kutsiyet atfettiği, bilinç ve iradeden yoksun sahte ilah tasarımları |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin aşkınlığını ve aşkın faili unutup insan üretimi somut imgeleri, kalıpları ve temsilleri mutlaklaştırma sapması |
| Kritik Hata Riski | Put kavramını yalnızca tarihte kalmış taş veya tahta heykellere indirgeyerek insanın kendi ürettiği zihni, siyasi ve kurumsal putlaştırmaları tevhid sorgulamasının dışında bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صن | Şekil verme, ustalıkla işleme, bir nesneyi diğerinden ayıracak biçimde biçimlendirip var kılma; nitekim [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) kökünde el emeğiyle ustaca yapıp şekillendirme, [صنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%88.md) kökünde ise aynı kökten çıkıp kendine has biçim kazanan ikiz dal veya benzer suret anlamı belirgindir. | م | Çekirdeğe eklenen م harfi, biçimlendirme ve işleme eylemine kütlesel bir cisimleşme, katılık, kapalı bir madde haline gelme ve nesnel durağanlık boyutu katarak kökü somut, dökülmüş veya yontulmuş bir cisme (suretli heykele) dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dış dünyadaki bir nesneyi, dikkati veya tasavvuru yakalayıp belirli bir çerçeve içine kıstırma ve sabitleme hareketini başlatır. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Sabitlenen bu forma görünüşte bir varlık, süreklilik, canlılık veya mevcudiyet vehmi yükleme eğilimini temsil eder. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Şekillenen nesneye kütle, madde, döküm veya kapalı bir cisimleşme kazandırarak onu somut bir gövdeye hapseder. |
| صنم | Zihindeki tasavvurun somut bir maddeye hapsedilerek dondurulması | Algıyı yakalayan formun (ص), süreklilik vehmiyle (ن) maddesel ve katı bir kütlede cisimleştirilmesi (م); böylece insanın kendi eliyle sabitlediği cansız bir nesneyi kutsaması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taş, ahşap, altın, gümüş veya bakırdan yontulup dökülerek belirli bir canlı, insan veya sembolik varlık suretinde biçimlendirilmiş, içi veya dışı cisimli heykel (جثة مصورة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde ve çöl hayatında tapınma amacıyla dikilen, belirli bir kabilenin koruyucusu sayılan, önünde kurban kesilen ve tavaf edilen suretli taş ve heykelleri nitelemek üzere kullanılmıştır. Nitekim klasik kaynaklarda kabilenin taptığı cisimli varlık olarak zikredilir. |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî ve Zeccâc gibi erken dilcilerce aktarıldığı üzere, Araplar arasında sureti ve belirli bir cismi (gövdesi) bulunan heykellere صنم, belirli bir sureti ve heykel formu olmayıp yalnızca dikili duran kaba taşlara ise [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) veya [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) denilerek erken dönemde terimsel bir ayrım gözetilmiştir. |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde kökün serüveni, Kuzeybatı Sami dillerindeki görüntü, suret ve heykel bildiren köklerle yakından ilişkilidir. İbranicede צֶלֶם (ṣelem) ve Aramice/Süryanicede ܨܠܡܐ (ṣalmā) kelimeleri heykel, put, suret ve imge anlamını karşılar; bu biçimlerin kök harfleri (ṣ-l-m) ile Arapçadaki صنم (ṣ-n-m) arasındaki l/n (lam/nun) fonetik değişimi, Sami dillerinde sıkça rastlanan bir sıvı/genizcil konsonant nöbetleşmesidir (liquid-nasal alternation). Akadcada da ṣalmu(m) biçimi kralın veya tanrının yontulmuş heykeli, kabartması ve sureti anlamında geniş yer tutar. Arap dilcilerinden bir kısmı kelimenin Farsçadaki şemen (budist heykeli/tapınağı) sözcüğünden muarreb olduğunu ileri sürmüşlerse de, kökün Güney Arabistan kitabelerinde ve genel Sami dillerinde suret ve tasvir anlamıyla köklü bir varlığa sahip olması, kelimenin doğrudan Sami ortak mirasından veya erken Aramice/Nebatice temaslarından Arapçaya aktarıldığını göstermektedir. Arapçada kelime, özellikle insan veya canlı suretinde yontulmuş ve tapınma nesnesi kılınmış heykelleri adlandırmada uzmanlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صن çekirdeğinden türeyen suret verme, işleme ve şekillendirme kökü | İbn Fâris'in tek bir asıl olarak nitelediği, dökülmüş veya yontulmuş ceset/heykel anlamı; Arapçada türemiş fiili bulunmayan donuk isim niteliğindedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צֶלֶם (ṣelem), Aramice ܨܠܡܐ (ṣalmā), Akadca ṣalmu(m) | Akraba dillerdeki ṣ-l-m kökünün Arapçadaki l/n fonetik kaymasıyla veya Nebatice kanalıyla geçmiş biçimidir; yontulmuş heykel ve suret bildirir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Orta Farsça şemen (budist putu) iddiası | Bazı klasik sözlüklerde معرب شمن şeklinde zikredilse de, Sami dillerindeki köklü ṣ-l-m / ṣ-n-m varlığı karşısında ikincil bir benzeşme veya halk etimolojisi sayılır. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صنم | Anlamlı | Put, suretli heykel | Ağaçtan, madenden veya taştan yontulup kendisine tapınılan cisimli ve suretli tasvir. | Hedef kök; Kur'an'da 5 kez geçer. |
| صمن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan mühmel diziliş. |
| [نصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Suret, put, heykel | Tıpkı hedef kökte olduğu gibi tapınılan suret ve put anlamına gelir (صنمة ile نصمة eşanlamlıdır). | Kalb yoluyla hedef kökle özdeş; Kur'an'da geçmez. |
| [نمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Yüzdeki veya tendeki tüyleri cımbızla/iple yolup inceltme | Kılları kökünden yolma, kaş veya yüz tüylerini inceltip şekil verme; deriyi pürüzsüzleştirme. | Şekil verme ve ayıklama boyutuyla zayıf anlamsal temas; Kur'an'da geçmez. |
| مصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan mühmel diziliş. |
| منص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan mühmel diziliş. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صنم | Merkez | Temsili ve suretli put | Mutlaka yontulmuş, dökülmüş, belirli bir insan veya canlı suretine büründürülmüş cisimli heykeli ifade eder. | İnsanın biçim verip nesneleştirdiği ve sonra kutsadığı yapay tanrı tasviri. |
| [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) | Komşu | Biçimsiz veya genel tapınma nesnesi | Belirli bir canlı suretinde olması gerekmeyen, kaba taş veya genel olarak tapınılan her türlü nesneyi kapsayan daha geniş bir terimdir. | Her صنم bir وثن sayılabilir ancak her وثن bir صنم (suretli heykel) değildir. |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Kurban kesilen dikili taş | Üzerinde veya önünde kurban kesilmek üzere belirli bir yere dikilen, suretsiz taş bloklardır. | Şekillendirilmiş bir yüzden ziyade işlevsel bir ibadet odağı ve kurban sunağıdır. |
| [جبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Asılsız büyü ve batıl tapınç | Maddi bir heykelden ziyade kehanet, sihir, batıl inanç ve faydasız güç odaklarını ifade eden soyut veya somut şirktir. | Şirkin zihinsel ve büyüsel/aldatıcı otorite boyutuna odaklanır. |
| طاغوت | Komşu | Haddi aşan otorite ve azgın güç | Hakkı çiğneyerek ilahlık taslayan, kendisine itaate zorlayan insan, sistem veya şeytani odaklardır. | İbadet edilen cansız maddeden ziyade insanları tahakküm altına alan canlı veya kurumsal güçtür. |
| [اله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) | Zıt | Hakiki mabud ve otorite | Kendisine kulluk edilmeye layık, mutlak kemal, kudret, irade ve hayat sahibi tek yaratıcı Allah'tır. | Cansız, aciz, insan üretimi ve nesneleştirilmiş putun tam karşıtı olan mutlak aşkın hakikattir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صنم | Suretli heykel, put | Bir maddeden yontularak veya dökülerek canlı sureti verilmiş, ilahlaştırılan nesne. | Kesin |
| Latince | simulacrum, idolum | Suret, taklit, hayal, put | simulacrum fiziki suret ve benzerliği, idolum ise hakikatsiz zihinsel/somut imgeyi ifade eder; putun yapay suret yönünü tam karşılar. | Kesin |
| İngilizce | idol, graven image | Put, yontulmuş imge | Graven image ifadesi taştan/ahşaptan oyulma ve yontulma boyutunu (fiziki cesedi) صنم ile birebir örtüştürür. | Kesin |
| Almanca | Götzenbild, Idol | Put resmi/heykeli, sahte tanrı sureti | Bild unsuru kelimenin suretli ve tasvirli olma şartını صنم kavramına tam denk düşecek şekilde verir. | Kesin |
| Fransızca | idole, image taillée | Put, yontulmuş suret | İlahi hakikati bir surete hapsedip tapınma nesnesi yapma fikrini somutlaştırır. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَصْنَامًا / الْأَصْنَامَ | Kavimlerin tapındığı yontma heykeller | İbrahim'in babasına ve kavmine karşı tevhid mücadelesinde zikredilen, ellerle yontulmuş sahte tanrılar (En'âm [6:74](https://lisan.digital/tr/ayet/6:74.md), Şuarâ [26:71](https://lisan.digital/tr/ayet/26:71.md)). |
| أَصْنَامٍ | İsrailoğullarının arzuladığı somut ilah figürleri | Denizden geçtikten sonra putlara tapan bir kavmi görüp Musa'dan kendilerine de öyle somut bir ilah yapmasını istemeleri bağlamı (A'râf [7:138](https://lisan.digital/tr/ayet/7:138.md)). |
| أَصْنَامَكُمْ | Kırılmaya ve yok edilmeye mahkûm aciz nesneler | İbrahim'in bizzat baltayla parçalayarak acziyetlerini ispatladığı tapınak putları (Enbiyâ [21:57](https://lisan.digital/tr/ayet/21:57.md)). |
| الْأَصْنَامَ | Gelecek nesilleri saptırma potansiyeli taşıyan tehlikeli tuzaklar | İbrahim'in kendisini ve soyunu tapınmaktan uzak tutması için Allah'a yalvardığı fitne odağı varlıklar (İbrâhîm [14:35](https://lisan.digital/tr/ayet/14:35.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin mahiyeti ve tenzih | İnsanın kendi zihninde veya maddede sınırlandırdığı bir varlığı Allah'a ortak koşmasının akli imkânsızlığı; tecsîm ve teşbih eleştirisi. | Aşkın olan Yaratıcı'nın hiçbir suret, cisim veya mekana hapsedilemeyeceği vurgusu. |
| Fıkıh | Tasvir, heykel yontma ve put ticareti | Canlı suretinde heykel yapmanın, bunları satmanın, tapınaklara bağışlamanın ve ibadet amacıyla dikmenin haramlığı. | Mal varlığı ve mülkiyet değeri taşımayan (gayrimütekavvim) nesne statüsü. |
| Tefsir | İbrahim kıssaları ve tevhid mücadelesi | İbrahim'in baltayla putları kırmasının sembolik anlamı; putların konuşamayan, duymayan ve kendilerini dahi savunamayan acizliği. | Putperestliğin akli çelişkilerini ve mantıksal tutarsızlığını gözler önüne serme. |
| Hadis | Mekke'nin fethi ve cahiliye kalıntıları | Kâbe çevresindeki 360 putun devrilmesi; kabirlerin putlaştırılmasının ve suretlere tazim edilmesinin yasaklanması. | Tevhid mekanının somut şirk unsurlarından bütünüyle arındırılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk çatışması | Sahte mabud, aracı tanrı | Aşkın Yaratıcı ile insan arasına konulan sahte şefaatçi ve görünür aracı | İnsanın görünmeyen Allah'a teslim olmak yerine gözüyle gördüğü nesneye boyun eğme kolaycılığıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemoloji | Dogmatik imge, kalıplaşmış önyargı | Eleştirel aklı ve vahyi dondurup zihinsel kabulleri mutlaklaştırma | Düşüncenin donuklaşarak sorgulanamaz tabular ve heykelleşmiş fikirler üretmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite kurma | Kutsallaştırılmış iktidar simgesi | Kitleleri itaate zorlamak için dini ve milli sembolleri dokunulmaz kılma | Yöneticilerin ve egemen sınıfların kendi otoritelerini görünür heykeller ve imgeler üzerinden tahkim etmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Tapınak ekonomisi ve pazar sömürüsü | Ticari meta ve rant aracı | Put yapımı, bakımı, kurban ve adak trafiği üzerinden haksız kazanç sağlama | Putperestliğin arkasındaki kâhin-tüccar ittifakının sömürü düzenini devam ettirmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun durum (deadlock / static attractor) | Dinamik ve canlı bir sistemin akışını yitirerek belirli bir koordinatta katılaşması, dış girdilere cevap veremeyen sıfır enerjili bir nesneye dönüşmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve fetişizm (reification) | İnsanın kendi emeği veya zihniyle ürettiği bir ürünü (nesne, para, kurum) zamanla kendisini yöneten ve boyun eğilen mutlak bir güç sanması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صنم kelimesini yalnızca antik çağlarda kalmış, ilkel kabilelerin taştan ve tahtadan yonttuğu ilkel heykeller olarak görüp meselenin tarihsel bir anakronizm olduğunu zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da put, insanın kendi acziyetini örtmek üzere elleriyle veya zihniyle ürettiği, sonra da karşısında eğilip kutsiyet atfettiği, konuşmayan, fayda ve zarar veremeyen her türlü donuk otorite ve bağımlılık biçimidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müslümanın çağdaş dünyada ideolojileri, devlet aygıtını, liderleri, sermayeyi, kitle kültürünü ve bilimi putlaştırma tehlikesini görememesi; tevhidi sadece taşa tapmama zannederek fiili şirklere düşmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin merkezindeki tevhid ilkesinin neye karşı inşa edildiğini gösterir. Putçuluk bir cehalet kazası değil, insanın aşkın hakikati kendi ürettiği somut ve denetlenebilir nesnelere indirgeme arzusudur; bu kök o sapmanın anatomisini verir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in tevhid mücadelesini anlatan kıssalarda (En'âm, Enbiyâ, Şuarâ, İbrâhîm sureleri) ve İsrailoğullarının Mısır kültüründen tevarüs ettiği somut nesneye tapma zaafını anlatan ayetlerde (A'râf [7:138](https://lisan.digital/tr/ayet/7:138.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putperestlerin putları yaratıcı olarak değil, sadece Allah'a yaklaştırıcı ve aracı saydıklarını hatırlatarak; şirkin Allah'ı inkar etmek değil, O'na ait nitelikleri aracılara ve somut biçimlere devretmek olduğunu netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taş, ahşap, gümüş veya bakırdan yontulup dökülerek insan veya canlı suretine sokulmuş, cisim sahibi sahte ilah heykeli.
- Soyut anlam: İnsanın kendi ürünü olan sınırlı, aciz ve donuk bir biçimi aşkın hakikatin yerine koyarak ona teslim olması ve onu mutlaklaştırması.
- Sistematik karşılık: Canlı ve dinamik bir hakikat bağından koparak zihinsel ya da maddi bir formu donuklaştırıp sistemin nihai amacı ve kutsalı haline getiren epistemolojik ve ontolojik yabancılaşma.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in M \mid f(H) = x \land \phi(x) = \emptyset \land \tau(x) > 0 \}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ maddi ve fiziksel nesneler kümesini, $x$ üretilen put nesnesini temsil eder. $f(H) = x$ ifadesi bu nesnenin insan emeği ve tasarımı ($H$) sonucu meydana getirildiğini gösterir. $\phi(x) = \emptyset$ bağıntısı, bu nesnenin duyma, konuşma, fayda veya zarar verme gibi ilahi ve canlı fonksiyonlardan bütünüyle yoksun (boş küme) olduğunu simgeler. $\tau(x) > 0$ ise insanın kendi ürettiği bu aciz nesneye yapay bir kutsiyet, tazim ve tapınma değeri ($\tau$) atfettiğini gösterir. Kökün temsil ettiği put kavramı, bu üç şartın bir araya gelmesiyle tanımlanan yapay çelişki kümesidir ($S$).

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86%D9%85/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/6:74.md) — أَصْنَامًا

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Hani İbrahim, babası Azer’e demişti ki: Sen, putları tanrı mı ediniyorsun? Doğrusu ben, seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.

### [Araf 7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/7:138.md) — أَصْنَامٍ

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Meal (IK): İsrailoğullarını denizden geçirdik. Onlar, gönülden putlara tapagelen bir topluluğa rastladılar ve dediler ki: Ey Musa; onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap. O da dedi ki: Siz gerçekten cahil topluluksunuz.

### [İbrahim 14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/14:35.md) — الْأَصْنَامَ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ

Meal (IK): Hani İbrahim demişti ki: Rabbım; bu şehri emniyetli kıl. Beni de, oğullarımı da puta tapmaktan uzak tut.

### [Enbiya 21:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/21:57.md) — أَصْنَامَكُمْ

وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Allah’a yemin ederim ki; siz, arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım.

### [Şuara 26:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/ayet/26:71.md) — أَصْنَامًا

قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ

Meal (IK): Onlar da: Putlara tapıyoruz ve onlara bağlanıp duruyoruz, demişlerdi.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والنون والميم معهما
ص ن م، ن م ص يستعملان فقط
صنم:
الصَّنَمُ: جمعه أصنام.
نمص: النَّمَصُ: رقّةُ الشَّعَر حتّى تَراهُ كالزَّغَبِ.
ورجلٌ أَنمَصُ الرَّأس أَنَمْصُ الحاجبَيْنِ، وربَّما كانَ أَنْمَصَ الجَبين.
وامرأةٌ نَمصاءُ، وهي تَتَنَمَّصُ: أي تأمر نامِصةٍ فتَنْمِصُ شَعْرَ وَجْهها نَمْصاً، أي تأخُذُه عنها بخَيطٍ فَتَنتَفُه.
والنَّميصُ والمَنْمُوصُ من النَّبات: ما أَمْكَنَكَ جَذُّه.
وما أمكَنَكَ من الشَّعرِ الانتِتاف فهو نَميصٌ.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**النون** و**الميم** معهما
**ص ن م**، **ن م ص** yalnızca kullanılırlar.

**صنم**:
**الصَّنَمُ**: çoğulu **أصنام**.

**نمص**: **النَّمَصُ**: kılın inceliği; ta ki onu **الزَّغَبِ** gibi görürsün.
Ve bir adam: başı **أَنمَصُ**; kaşları **أَنَمْصُ**; ve bazen alıncağı **أَنْمَصَ** olur.
Ve bir kadın **نَمصاءُ**; ve o **تَتَنَمَّصُ**: yani bir **نامِصةٍ**’ye emreder de o, yüzünün kılını **نَمْصاً** ile **تَنْمِصُ**; yani onu ondan bir iplikle alır da onu yolup koparır.
Ve bitkiden **النَّميصُ** ve **المَنْمُوصُ**: onu koparman sana mümkün olan şey.
Ve kıldan sana yolup koparması mümkün olan şey, o **نَميصٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَنَمُ: واحد الأصنام، وهو الوثن.

##### Türkçe

**الصَنَمُ**: **الأصنام**’ın biridir; o da **الوثن**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ن م
صنم ، نمص ، نصم : ( مستعملة ) .
صنم ( نصم ) : قال الليث : الصَّنم معروف ، والأَصنام الجميع .
وروَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الصَّنَمَةُ والنَّصَمةُ الصُّورةُ الّتي تُعبَد .
قال : والصنمَةُ : الدّاهيةُ .
قلتُ : أصلُها صَلمة .
نمص : رُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه لَعَن النامِصة والمُتَنَمِّصَة ) .
قال أبو زيد : قال الفرّاء : النامِصة : الّتي تَنتِف الشَّعر من الوجه ، ومنه قيل للمِنقاش مِنماص ، لأنّه يُنتف به والمُتَنمِّصةُ هي الّتي يُفعَل ذلك بها ، قال امرؤ القيس :
تَجَبَّر بعد الأكلِ فهوَ نَمِيصُ
يصفُ نباتاً قد رَعَتْهُ الماشية فجرَدَته ، ثمّ نبت بقَدر ما يمكن أخذُه ، أي : هو بقَدْر ما يُنتف ويُجَزّ .
وقال الليث : النَّمَصُ : دِقّةُ الشَّعر ورِقّته حتّى تراه كالزَّغَب . ورجلٌ أَنمَصُ الرأسِ أَنمَصُ الحاجبِ ، وربّما كانَ أَنمصَ الجَبِين . وامرأةٌ نمصَاء تَتَنَمَّص ، أي : تأْمُرُ نامِصةً فتنمِص شعرَ وجهها نَمْصاً ؛ أي : تأخذه عنها بخَيْط . والمنص والمنموص : ما أمكنك جذه من النبات .
ابن الأعرابيّ : المِنماصُ : المِظفارُ ، والمِنتاشُ والمِنْقاشُ والمِنْتاخُ .
وأَقرأَني الإياديُّ لامرىء القيس :
تَرَعَّت بجَبْل ابْني زُهَيْرٍ كلَيهِمَا
نُمَاصَينِ حتّى ضاقَ عنها جُلودُها
قال : نُماصين : شَهْرَين . ونُماص : شهرٌ ، تقول : لم يأتني نُماصاً ، أي : شهراً . وجمعُه نُمُص وأَنمِصة . قال : رواه شَمِر لأبي عمرو .

##### Türkçe

ص ن م
**صنم** ، **نمص** ، **نصم** : (kullanılan) .

**صنم** ( **نصم** ) : Leys dedi: **الصَّنم** bilinir; **الأَصنام** ise hepsi (topluca)dır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصَّنَمَةُ** ve **النَّصَمةُ** ibadet edilen sûrettir.
Dedi: ve **الصنمَةُ**: musibettir.
Dedim: aslı **صَلمة**’dir.

**نمص** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: (şüphesiz o **النامِصة** ve **المُتَنَمِّصَة**’ye lânet etti).
Ebû Zeyd dedi: Ferrâ dedi: **النامِصة**: yüzden kılı yolan (kadın)dır; bundan dolayı cımbıza **مِنماص** denildi; çünkü onunla yolunur. **المُتَنمِّصةُ** ise kendisine bu yapılan (kadın)dır. İmru’ul-Kays dedi:
تَجَبَّر بعد الأكلِ فهوَ نَمِيصُ
Bir bitkiyi vasfeder: onu davar otlamış da onu soymuştur; sonra alınması mümkün olan miktar kadar bitmiştir; yani: o, yolunup kırpılacak miktar kadardır.
Leys dedi: **النَّمَصُ**: kılın inceliği ve yumuşaklığıdır; ta ki onu tüy gibi görürsün. Ve bir adam: başı **أَنمَصُ** (olan), kaşı **أَنمَصُ** (olan); bazen de alnı **أَنمصَ** olur. Ve bir kadın **نمصَاء** (dır), **تَتَنَمَّص**; yani: bir **نامِصة**’ye emreder de onun yüzünün kılını **نَمْصاً** ile yolup alır; yani: onu ondan bir iplikle alır. Ve **المنص** ve **المنموص**: bitkiden koparman mümkün olan şeydir.

İbnü’l-A‘râbî: **المِنماصُ**: tırnaktır; ve **المِنتاشُ** ve **المِنْقاشُ** ve **المِنْتاخُ**.
İyâdî bana İmru’ul-Kays’ın şu beytini okuttu:
تَرَعَّت بجَبْل ابْني زُهَيْرٍ كلَيهِمَا
نُمَاصَينِ حتّى ضاقَ عنها جُلودُها
Dedi: **نُماصين**: iki aydır. Ve **نُماص**: bir aydır; dersin ki: bana **نُماصاً** gelmedi; yani: bir ay. Onun çoğulu **نُمُص** ve **أَنمِصة**’dir. Dedi: Şemir bunu Ebû ‘Amr için rivayet etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والنون وما يثلثهما)
(صنو) الصاد والنون والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على تقارُب بين شيئين، قرابةً أو مسافةً. من ذلك الصِّنو: الشَّقيق. وعمُّ الرّجل صِنوُ أبيه. وقال الخليل، يقال فلانٌ صِنْوُ فلانٍ، إذا كان أخاه وشقيقَه لأمِّه وأبيه. والأصل في ذلك النَّخلتانِ تخرجان([1]) من أصلٍ واحدٍ، فكلُّ واحدة منهما على حيالها صِنوٌ، والجمع صِنوانٌ. قال الله تعالى: {وَنَخِيل صِنْوانٌ وغيرُ صِنْوانٍ.[الرعد 4]. قال أبو زيد رِكيَّتانِ صِنْوانِ، وهما المتقاربتان حتى لا يكونَ بينهما من تقارُبهما حَوْض.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الصِّنو: مثل الرّدْهَة تُحفَر في الأرض، وتصغيره، صُنَيٌّ. قالت ليلى:
أنابِغَ لم تَنْبَغْ ولم تكُ أوَّلاً *** وكنْتَ صُنَيَّاً بين صُدَّيْن مَجْهَلا([2])(صند) الصاد والنون والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على عظم قدْر وعظم جِسْم. من ذلك الصِّندِيد، وهو السَّيّد الشَّريف، والجمع صناديد. ويقال صناديد البَرَدِ: باباتٌ منه ضِخام. وغيثٌ صِنديدٌ: عظيم القَطْر.  ويقال للدَّواهِي الكبارِ صناديد. ويروى عن الحسن في دعائِة: "نعوذُ بك من صناديد القَدَر" أي دواهِيه.
(صنر) الصاد والنون والراء ليس بأصلٍ، ولا فيه ما يعوَّل عليه لقلَّة الرَّاء مع النون. على أنَّهم  يقولون الصِّنَارة بلغة اليمن: الأذُن. والصِّنَارة: حديدةٌ في المِغْزَل مُعَقَّفَة. وليس بشيء.
(صنع) الصاد والنون والعين أصلٌ صحيح واحد، وهو عملُ الشيء صُنْعَاً. وامرأة صَنَاعٌ ورجلٌ صَنَعٌ، إِذا كانا حاذقَين فيما يصنعانه. قال:
خَرقاء بالخيرِ لا تهْدِي لوِجْهَتِهِ *** وهي صَنَاعُ الأَذى في الأهلِ والجارِ
والصَّنِيعة: ما اصطنعتَه مِنْ خير. والتصنُّع: حُسن السَّمْت. وفرسٌ صَنِيعٌ: صَنَعَه أهلُه بحُسْن القِيام عليه. والمَصانع: ما يُصنَعُ من بئرٍ وغيْرِها للسَّقي.
ومن الباب: المُصانَعة، وهي كالرِّشْوة.
وممّا شذَّ عن هذا الأصل الصِّنْع، يقال إِنَّه السَّفُّود. وقال المَرّار([3]):
(صنف) الصاد والنون والفاء أَصلٌ صحيح مطّرد في معنيين، أحدهما الطّائفة من الشّيء، والآخر تمييز الأشياء بعضها عن بعض.
فالأوَّل الصِّنْف، قال الخليل: الصِّنْف طائفةٌ من كلِّ شيء. وهذا صِنفٌ  من الأصناف أيْ نوع. فأمّا صنفة الثَّوب([4]) فقال قوم: هي حاشيتُهُ. وقال آخرون: بل هي النّاحية ذات الهُدْب.
والأصل الآخَر، قال الخليل: التَّصنيف: تمييز الأشياءِ بعضها عن بعض.
ولعَّل تصنيف الكتاب من هذا. والغريب المصنَّف من هذا، كأنَّه مُيِّزَت أبوابُه فجُعِلَ لكلِّ بابٍ حَيِّزُه. فأمَّا أصله في لغة العرب فمن قولهم صَنّفَت الشَّجرةُ، إذا أخرجت ورقَها. قال ابن قيسِ الرُّقيّات:
سَقْياً لِحُلْوانَ ذي الكُرومِ وما  *** صَنَّفَ من تينه ومن عِنَبِه([5])(صنق) الصاد والنون والقاف كلمة إن صحَّت. يقولون إنَّ الصَّنَق: الذَّفر. وحكى بعضُهم : أَصْنَقَ الرجلُ في ماله، إِذا أحسَنَ القيامَ عليه.
(صنم) الصاد والنون والميم كلمةٌ واحدةٌ لا فرعَ لها، وهي الصَّنَم. وكان شيئاً يُتَّخَذُ من خشبٍ  أو فضّة أو نُحاسٍ فيُعبَد.
(صنج) الصاد والنون والجيم ليس بشيء. والصَّنْج دَخِيل.
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "تخرج".
([2]) أنشده في اللسان (صنا). تقوله للنابغة الجعدي.
([3]) كذا ورد الكلام مبتوراً. وفي المجمل: "والصنع في شعر المرار السفود". ولم أجد شاهداً إلا قول الشاعر في اللسان (صنع):
* صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد *
([4]) يقال صنفة، بفتح  فكسر، وبكسر فسكون.
([5]) ديوان ابن قيس الرقيات 82 واللسان (صنف).

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **النون** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صنو**) **الصاد** ve **النون** ve illetli harf sahih bir asıldır; iki şey arasında yakınlığa delâlet eder; akrabalıkça yahut mesafece. Bundan: **الصِّنو**: öz kardeş. Ve erkeğin amcası, babasının **صِنو**’sudur. Halîl dedi ki: “Falan, falanın **صِنْو**’sudur” denir; eğer anneden ve babadan onun kardeşi ve öz kardeşi ise. Bunun aslı, bir tek kökten çıkan iki hurma ağacıdır; onlardan her biri kendi başına bir **صِنو**’dur; çoğulu **صِنوان**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَنَخِيل صِنْوانٌ وغيرُ صِنْوانٍ﴾. [الرعد 4]. Ebû Zeyd dedi: İki kuyu **صِنْوان**’dır; ikisi, yakınlıklarından dolayı aralarında bir havuz bulunmayacak kadar birbirine yakın olan ikisidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الصِّنو**: **الرّدْهَة** gibi; yere kazılan (çukur). Bunun küçültmesi: **صُنَيٌّ**. Leylâ dedi ki:
أنابِغَ لم تَنْبَغْ ولم تكُ أوَّلاً *** وكنْتَ **صُنَيَّاً** بين صُدَّيْن مَجْهَلا

(**صند**) **الصاد** ve **النون** ve **الدال** sahih bir asıldır; değer büyüklüğüne ve cisim büyüklüğüne delâlet eder. Bundan: **الصِّندِيد**; o, şerefli efendidir; çoğulu **صناديد**. Ve “**صناديد** **البَرَدِ**” denir: ondan iri taneler. Ve “**غيثٌ صِنديدٌ**”: damlası büyük. Ve büyük musibetlere **صناديد** denir. Hasan’dan duasında şöyle rivayet olunur: “نعوذُ بك من **صناديد** **القَدَر**” yani onun musibetleri.

(**صنر**) **الصاد** ve **النون** ve **الراء** asıl değildir; **النون** ile **الراء**’nın azlığından dolayı ona dayanılacak bir şey yoktur. Şu var ki onlar Yemen lügatinde **الصِّنَارة** derler: kulak. Ve **الصِّنَارة**: iğde (mıgzel) içinde kıvrık bir demirdir. Bir şey değildir.

(**صنع**) **الصاد** ve **النون** ve **العين** tek sahih bir asıldır; o da bir şeyi **صُنْعَاً** olarak yapmaktır. Ve **امرأة صَنَاعٌ** ve **رجلٌ صَنَعٌ**; eğer yaptıkları şeyde mahir iseler. Dedi ki:
خَرقاء بالخيرِ لا تهْدِي لوِجْهَتِهِ *** وهي **صَنَاعُ** الأَذى في الأهلِ والجارِ
Ve **الصَّنِيعة**: hayırdan olarak yaptığın şey. Ve **التصنُّع**: hâlin güzelliği. Ve **فرسٌ صَنِيعٌ**: ehli onu, ona güzel bakmakla yaptı (yetiştirdi). Ve **المَصانع**: sulama için kuyudan ve başkasından yapılan şeyler.
Ve babdan: **المُصانَعة**; o, rüşvet gibidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الصِّنْع**; “o, **السَّفُّود**’dur” denir. **المَرّار** dedi ki:

(**صنف**) **الصاد** ve **النون** ve **الفاء** iki mânada sahih, muntazam bir asıldır: birincisi şeyden taife; ikincisi şeyleri birbirinden ayırt etmektir.
Birincisi **الصِّنْف**’tir. Halîl dedi ki: **الصِّنْف** her şeyden bir taifedir. Ve bu, **الأصناف**’tan bir **صِنف**’tir; yani tür. **صنفة الثَّوب**’a gelince; bir kavim dedi ki: onun kenarıdır. Başkaları dedi ki: bilakis o, püsküllü taraftır.
Diğer asıl: Halîl dedi ki: **التَّصنيف** şeyleri birbirinden ayırt etmektir.
Belki kitabın **تصنيف**’i de bundandır. Ve bundan **المصنَّف** olan garip (kitap)tir; sanki bölümleri ayırt edilmiş de her bölüme kendi yeri kılınmıştır. Arap dilinde bunun aslı ise onların “**صَنّفَت الشَّجرةُ**” sözündendir; ağaç yaprağını çıkardığı zaman. İbn Kays er-Ruqayyât dedi ki:
سَقْياً لِحُلْوانَ ذي الكُرومِ وما  *** صَنَّفَ من تينه ومن عِنَبِه

(**صنق**) **الصاد** ve **النون** ve **القاف** bir kelimedir; eğer sahih ise. Derler ki: **الصَّنَق**: **الذَّفر**. Bazıları hikâye etti: “**أَصْنَقَ** الرجلُ في ماله” (adam malında **أَصْنَقَ** etti); eğer ona güzelce bakıp gözetti ise.

(**صنم**) **الصاد** ve **النون** ve **الميم** tek bir kelimedir; onun dalı yoktur; o da **الصَّنَم**’dır. Ve o, ağaçtan yahut gümüşten yahut bakırdan edinilen bir şey idi; sonra ona ibadet edilirdi.

(**صنج**) **الصاد** ve **النون** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve **الصَّنْج** dâhildir.

---------------------ـ
([1]) Asılda: “تخرج”.
([2]) Lisân’da (صنا) onu inşâd etti. Onu Nâbiga el-Ca‘dî’ye söyler.
([3]) Söz böylece eksik olarak vârid olmuştur. Ve el-Mücmel’de: “والصنع في شعر المرار السفود”. Ve Lisân’da (صنع) şairin sözü dışında bir şâhid bulmadım:
* صنع اليدين بحيث يكوى الأصيد *
([4]) **صنفة** denir; fetha sonra kesra ile; ve kesra sonra sükûn ile.
([5]) Dîvân İbn Kays er-Ruqayyât 82 ve Lisân (صنف).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصنم: جثة متخذة من فضة، أو نحاس، أو خشب، كانوا يعبدونها متقربين به إلى الله تعالى، وجمعه: أصنام. قال الله تعالى: ﴿أتتخذ أصناما آلهة﴾ [الأنعام/74]، ﴿لأكيدن أصنامكم﴾ [الأنبياء/57]، قال بعض الحكماء: كل ما عبد من دون الله، بل كل ما يشغل عن الله تعالى يقال له: صنم، وعلى هذا الوجه قال إبراهيم صلوات الله عليه: ﴿اجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾ [إبراهيم/35]، فمعلوم أن إبراهيم مع تحققه بمعرفة الله تعالى، واطلاعه على حكمته لم يكن ممن يخاف أن يعود إلى عبادة تلك الجثث التي كانوا يعبدونها، فكأنه قال: اجنبني عن الاشتغال بما يصرفني عنك.

##### Türkçe

- **الصنم**: gümüşten, yahut bakırdan, yahut ağaçtan edinilmiş bir ceset; Allah Teâlâ’ya onunla yakınlık arayarak ona ibadet ederlerdi; onun çoğulu: **أصنام**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**أتتخذ أصناما آلهة**﴾ [الأنعام/74]، ﴿**لأكيدن أصنامكم**﴾ [الأنبياء/57]، bazı hikmet sahipleri dedi: Allah’tan başka ibadet edilen her şeye, bilakis Allah Teâlâ’dan alıkoyan her şeye **صنم** denir; bu veçhe göre İbrahim (Allah’ın salavatı onun üzerine olsun) dedi: ﴿**اجنبني وبني أن نعبد الأصنام**﴾ [إبراهيم/35]; şu hâlde malumdur ki İbrahim, Allah Teâlâ’yı bilmede tahakkuku ve hikmetine vukufu ile birlikte, onların ibadet ettikleri o cesetlere ibadete dönmekten korkan kimselerden değildi; sanki şöyle dedi: Seni benden alıkoyan şeyle meşgul olmaktan beni uzak tut.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّنَمُ: معروفٌ واحدُ الأَصْنامِ، يقال: إنه معرَّب شَمَنْ، وهو الوَثَن؛ قال ابن سيده: وهو يُنْحَتُ من خَشَبٍ ويُصَاغُ من فضة ونُحاسٍ، والجمع أَصنام، وقد تكرر في الحديث ذكرُ الصَّنَمِ والأَصنام، وهو ما اتُّخِذَ إلهاً من دون الله، وقيل: هو ما كان له جسمٌ
أَو صورة، فإن لم يكن له جسم أَو صورة فهو وَثَن. وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي: الصَّنَمةُ والنَّصَمةُ الصُّورةُ التي تُعْبَد. وفي التنزيل العزيز: واجْنُبْني وبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصنام؛ قال ابن عرفة: ما تخذوه من آلهةٍ فكان غيرَ صُورةٍ فهو وَثَنٌ، فإذا كان له صورة فهو صَنَمٌ، وقيل: الفرق بين الوَثَن والصنمِ أَن الوَثَنَ ما كان له جُثَّة من خشب أَو حجر أَو فضة يُنْحَت ويُعْبَد، والصنم الصورة بلا جثة، ومن العرب من جعل الوَثَنَ المنصوبَ صنماً، وروي عن الحسن أَنه قال: لم يكن حيٌّ من أَحْياءِ العرب إلا ولها صنمٌ يعبدونها يسمونها أُنثى بني فلان (*قوله: ولها صنم يعبدونها: لعلَّه أنث الضمير العائد إلى الحيّ لأنه في معنى القبيلة. وأنث الضمير العائد إلى الصنم لأنه في معنى الصورة)؛ ومنه قول الله عز وجل: إنْ يَدْعون مِنْ دونِه إلاَّ إناثاً؛ والإناث كل شيء ليس فيه روح مثل الخَشبة والحجارة، قال: والصَّنَمةُ الداهيةُ؛ قال الأَزهري: أَصلها صَلَمة. وبنو صُنَيْم: بطنٌ.

##### Türkçe

**الصَّنَمُ**: bilinen (şeydir), **الأَصْنامِ**’ın biridir; denir ki: onun **شَمَنْ**’dan muarrab olduğu, ve o **الوَثَن**’dır; İbn Sîde dedi: o, ağaçtan yontulur ve gümüşten ve bakırdan dökülür; çoğulu **أَصنام**’dır. Hadiste **الصَّنَمِ** ve **الأَصنام**’ın zikri tekrar tekrar gelmiştir; o, Allah’tan başka ilâh edinilendir. Ve denildi: o, kendisi için bir cisim yahut bir suret olan şeydir; eğer kendisi için bir cisim yahut bir suret yoksa o **وَثَن**’dır. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصَّنَمةُ** ve **النَّصَمةُ** ibadet edilen surettir.

Aziz tenzilde: “Ve beni ve oğullarımı **الأَصنام**’a ibadet etmekten uzak tut”; İbn ‘Arefe dedi: sizin ilâhlardan edindiğiniz şey, suret olmayan ise o **وَثَن**’dır; eğer onun bir sureti varsa o **صَنَم**’dır. Ve denildi: **الوَثَن** ile **الصنمِ** arasındaki fark şudur: **الوَثَن** ağaçtan yahut taştan yahut gümüşten bir gövdesi olan, yontulan ve ibadet edilen şeydir; **الصنم** ise gövdesiz surettir. Araplardan kimi, dikilmiş olan **الوَثَن**’ı **صنماً** kıldı. Hasan’dan rivayet olundu ki o dedi: Arapların kabilelerinden hiçbir kabile yoktu ki onun bir **صنمٌ**’ı olmasın; ona ibadet ederlerdi; ona “falancanın oğullarının dişisi” adını verirlerdi.
(*Sözü: “onun bir putu var, ona ibadet ederler”: galiba **الحيّ**’e dönen zamiri, kabile manasında olduğu için dişil yaptı. Ve **الصنم**’a dönen zamiri, suret manasında olduğu için dişil yaptı*); bundan dolayı Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü: “O’ndan başka çağırdıkları ancak dişil(ler)dir”; ve **الإناث** ruh olmayan her şeydir; tahta parçası ve taşlar gibi. Dedi: **الصَّنَمةُ** musibettir; Ezherî dedi: onun aslı **صَلَمة**’dir. Ve **بنو صُنَيْم**: bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ن م * * الصَّنَمُ * واحد * الأصْنَامِ * قيل أنه معرب شَمَنَ وهو الوثن

##### Türkçe

* ص ن م * * **الصَّنَمُ** * **الأصْنَامِ**’ın biridir; onun **شَمَنَ**’ın muarreb’i olduğu söylenmiştir; o **الوثن**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الصَّنَم مُحَرَّكَة : خُبْثُ الرَّائِحَةِ . | و ) أيضاً : ( قُوَّة العَبْد ) ، وقد صَنِم ، | ( وهو صَنِم كَكَتِف ) . | | ( و ) الصَّنَم : وَاحِدُ الأَصْنام ، وقد | تَكَرَّر ذِكْرُه في القُرآنِ والحَدِيث . | | وقال الجَوْهَرِيُّ : هو ( الوَثَنُ ) ، | وهو صَرِيحٌ في أَنَّهما مُتَرادِفَان . | | وفَرَّق بَيْنَهُما هِشامٌ الكَلْبِيُّ في كِتابِ | الأَصْنامِ له بِأَنَّ المَعْمُولَ من الخَشَبِ | أو الذَّهَبِ والفِضَّة أو غَيْرِها من | جَوَاهِرِ الأَرْضِ صَنَم ، وإذا كان من | حِجارةٍ فهو وَثَنٌ . | | وقال اْبنُ سِيدَه : هو يُنْحَت من | خَشَب ، ويُصاغُ من فِضَّةٍ ونُحاسٍ . |

| | وذَكَر الفِهْريّ أَنّ الصَّنَم ما كان له | صُورَة جُعِلت تِمْثالاً . والوَثَنُ ما لا | صُورَة له . | | قُلْتُ : وهو قَولُ اْبنِ عَرَفَة ، وقيل : | إن الوَثَنَ ما كان له جُثَّةٌ من خَشَب | أو حَجَر أو فِضَّة يُنْحَت و ( يُعْبَد ) ، | والصَّنَم الصُّورَة بلا جُثَّة . | | وقيل : الصَّنمُ : ما كان على | صُورَة خِلْقَة البَشَر . والوَثَن : ما | كان على غَيْرِها . كذا في شَرْح | الدَّلائل . | | وقال آخَرُون : ما كَانَ له جِسْم أو | صُورَة فصَنَمٌ ، فإن لم يَكُن له جِسْمٌ | أو صُورَةٌ فهو وَثَنٌ . وقيل : الصَّنم | من حِجَارة أو غَيْرِها . والوَثَن : ما | كَانَ صخورةً مُجَسَّمة . | | وقد يُطْلَق الوَثَنُ على الصَّلِيب ، | وعلى كل ما يَشْغَل عن اللهِ تَعالَى . |   وعلى هذا الوَجْه قال إبراهيمُ عَلَيْه | السَّلام : ! 2 \< واجنبني وبني أن نعبد الأصنام > 2 ! ؛ لأنَّه عليه السَّلام مع | تَحَقُّقِه بِمَعْرِفَة الله عَزَّ وَجَلَّ واْطّلاعه | على حِكْمَتِه لم يَكُنْ مِمَّن يَخافُ | عِبادةَ تِلكَ الجُثَث التي كانوا | يَعْبُدُونها ، فَكَأَنَّه قال : اْجْنُبْنِي عن | الاْشْتِغَالِ بما يَصْرِفُني عَنْكَ   ، قاله | الرَّاغِب . | | يُقالُ : إِنَّه ( مُعَرَّب شَمَن ) ، هكَذا | بالشِّينِ المُعْجَمَة ، ولا أَدْرِي أَنَّه في | أَيِّ لِسان ؛ فإنه في الفَارِسِيَّة بت . | | ( و ) الصَّنَمَة ( بهَاءٍ : قَصَبَة الرِّيش | كُلّها ، و ) أيضاً : ( الدَّاهِيَة لُغَةٌ في | الصَّلَمَةِ ) باللاَّم ، نقله الأَزْهَرِيُّ ، | وقد أَهملَه المُصَنِّف في ص ل م . | | ( والصَّنَمان ) مُحَرِّكَة : ( ة بِدِمَشْقَ ) | الشَّام . | | ( وصَنَّم تَصْنِيماً : صَوَّت ) . | | ( و ) صَنَّم ( النُّوقَ : غَزَّرَها ) ، لُغَة | في السِّين ، ( ونُوقٌ صَنِمَاتٌ بِكَسْرِ | النُّونِ ) : مثل سَنِمات . |

| | ( وبنو صُنَامَة كَثُمَامَةَ : من | الأَشْعَرِين ) ، والذي ضَبَطه أَئِمَّةُ | النَّسَب أَنَّ هذَا البَطْن يُقال لَهم : بَنُو | صَنَم مُحَرَّكَة ، وهم في المَعافر ، | منهم رَبِيعَةُ بنُ يُوسُف ، عن فُضالةَ | بنِ عُبَيْد ، وعنه حَيْوة بن شُرَيْح . | | ( وصُنْم بالضَّمّ : ع . وإِقليم | الأَصْنَام بالأَنْدَلُس ) من أَعْمال | شَذُونة ، وفيه حِصْن في أَسْفَلِه | عَيْن غَزِيرَة الماءِ عَذْبَة من حَفْر | الأوائِل ، يُجْلَبُ منها المَاءُ إلى | جَزِيرة قادس ، نَقَلَه يَاقُوت . | | ( وَبَنُو صُنَيْم كَزُبَيْر : بَطْن ، نَقَله | اْبُ سِيدَه . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الصنمُ لَقَب كَعْب بن الأَشْرف | اليَهُودِيّ . | | ورَوَى أبو العَبَّاس عن اْبنِ | الأعرابي : الصَّنَمة والنَّصَمة : | الصُّورةُ التي تُعْبَد . | | والصَّنَّام كشَدَّاد : جَدّ عُبَيْدِ الله بنِ | مُحَمَّد الرَّملي ، من شُيوخِ الطَّبَرانِيّ |

##### Türkçe

| | (**الصَّنَم** muḥarrake): kokunun pis kokulu oluşu. | و ) ayrıca: (**قُوَّة العَبْد**) (kulun gücü); ve gerçekten **صَنِم** olmuştur, | (**وهو صَنِم كَكَتِف**) (ve o, **كَكَتِف** gibi **صَنِم**dir). | | (**و**) **الصَّنَم**: **الأَصْنام**ın biridir; ve onun zikri Kur’ân ve hadiste | tekrar etmiştir. | | el-Cevherî dedi: o (**الوَثَن**)dır; | ve bu, ikisinin müteradif olduklarına dair sarihtir. | | Ve Hişâm el-Kelbî, **الأَصْنام** kitabında ikisi arasında ayırım yaptı: | ağaçtan, yahut altın ve gümüşten, yahut yerin cevherlerinden başka şeylerden yapılmış olan **صَنَم**dır; | taşlardan olursa o **وَثَن**dır. | | İbn Sîde dedi: o, | ağaçtan yontulur; gümüş ve bakırdan dökülür. |

| | el-Fihrî, **الصَّنَم**ın, kendisine bir sûret olup heykel kılınmış olan şey olduğunu zikretti. **الوَثَن** ise, kendisine sûret olmayan şeydir. | | Dedim: bu, İbn ‘Arefe’nin sözüdür; ve denildi ki: | **الوَثَن** kendisine ağaçtan, yahut taştan, yahut gümüşten bir ceset olup yontulan ve (**يُعْبَد**) edilen şeydir; | **الصَّنَم** ise, cesetsiz sûrettir. | | Ve denildi ki: **الصَّنمُ**: | insan yaratılışının sûreti üzere olan şeydir. **الوَثَن**: | onun dışında olan şeydir. **شَرْح الدَّلائل**’de böyledir. | | Ve başkaları dedi: kendisine cisim yahut sûret olan şey **صَنَم**dır; eğer kendisine cisim | yahut sûret yoksa o **وَثَن**dır. Ve denildi ki: **الصَّنم** | taşlardan yahut başkasındandır. **الوَثَن**: | cisimlendirilmiş kaya parçası olan şeydir. | | Ve **الوَثَن** haç üzerine, | ve Allah Teâlâ’dan alıkoyan her şey üzerine ıtlak olunabilir. |   Ve bu vecih üzere İbrâhîm عليه | السَّلام dedi: ! 2 \< واجنبني وبني أن نعبد الأصنام > 2 ! ؛ çünkü o عليه السَّلام, | Allah عزّ وجلّ’i bilmesi ve hikmetine muttali olması tahakkuk etmişken, onların | taptıkları o cesetlere ibadetten korkan kimselerden değildi; sanki o dedi ki: beni, | seni benden çeviren şeyle meşgul olmaktan uzak tut; bunu | er-Râgıb söyledi. | | Denilir: onun (**مُعَرَّب شَمَن**) olduğu; işte böyle, **الشِّينِ المُعْجَمَة** ile; ve bilmem ki o hangi | lisandadır; çünkü Farsçada **بت**tir. | | (**و**) **الصَّنَمَة** (hâ ile): tüyün kamışı, tamamı; ve ) ayrıca: (**الدَّاهِيَة لُغَةٌ في الصَّلَمَةِ**) **الصَّلَمَة**’de (lâm ile) bir lugattır; el-Ezherî onu nakletti; | ve musannif onu **ص ل م**’de ihmal etmiştir. | | (**والصَّنَمان**) muḥarrike: (**ة بِدِمَشْقَ**) Şam’daki Dımaşk’ta bir yer. | | (**وصَنَّم تَصْنِيماً**): (**صَوَّت**) ses çıkardı. | | (**و**) **صَنَّم** (**النُّوقَ**: **غَزَّرَها**) (dişi develeri: onları bol sütlü kıldı); sîn ile bir lugattır; (**ونُوقٌ صَنِمَاتٌ بِكَسْرِ النُّونِ**): **سَنِمات** gibi. |

| | (**وبنو صُنَامَة كَثُمَامَةَ**: **من الأَشْعَرِين**) (Benû **صُنَامَة**, **ثُمَامَة** gibi: Eş‘arîlerdendir); nesep imamlarının ضبط ettiği ise, bu batna: **بَنُو صَنَم** muḥarrike denildiğidir; ve onlar el-Me‘âfir’dedir; onlardan: Rabî‘a b. Yûsuf; Fuḍâle b. ‘Ubeyd’den; ve ondan Ḥayve b. Şureyḥ. | | (**وصُنْم بالضَّمّ**: **ع**. Ve **إِقليم الأَصْنَام بالأَنْدَلُس**) Endülüs’te **الأَصْنَام** iklimi; **شَذُونة** amellerindendir; ve onun aşağısında bir hisar vardır; onda suyu bol, tatlı bir kaynak, evvellerin kazısından; ondan su, Câdis adasına taşınır; onu Yâkūt nakletti. | | (**وَبَنُو صُنَيْم كَزُبَيْر**: **بَطْن**) (Benû **صُنَيْم**, **زُبَيْر** gibi: bir batındır); onu İbn Sîde nakletti. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الصنمُ**: Yahudi Ka‘b b. el-Eşref’in lakabıdır. | | Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصَّنَمة** ve **النَّصَمة**: | ibadet edilen sûrettir. | | **والصَّنَّام كَشَدَّاد**: Ṭaberânî’nin şeyhlerinden, er-Ramlî Muhammed’in oğlu ‘Ubeydullâh’ın dedesidir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صنّم
2 صنّم ذ , inf. n. تَصْنِيمٌ, i. q. صَوَّرَ [He formed, fashioned, figured, shaped, sculptured, or pictured: app. from the noun here following]. (K.)

صَنَمٌ
صَنَمٌ ذ [An idol: or an idol of a particular kind:] a وَثَن: (S:) or a وَثَن that is worshipped: (K:) or a وَثَن that is made of stones, and of wood; as is said on the authority of I'Ab: (Msb:) or a thing well known, that is carved of wood, and that is made of molten and cast silver and copper or brass: (M; and the like is said in the Msb on the authority of IF:) or the صنم is made of metals that melt; and the وثن is made of stone or of wood: (Msb:) or, accord. to Hishلm ElKelbee, the former is made of wood or of gold or of silver or of other metal; and the latter, of stones: or, accord. to Ibn-'Arafeh and El-Fihree, the former is an image; and the latter is a shapeless thing: or, as some say, the former is a thing having corporeal from, carved of wood or of stone or of silver, and worshipped; and [the latter (in the TA the صنم, but this I suppose to be a mistake for the وثن,)] is a incorporeal form: or the former is a thing having the form of a human being; and the latter, a thing having some other form: or the former is a thing having material substance or shape; and the latter, a thing not having material substance or shape: or the former is of stones or other material; and the latter, an embodied form: (TA:) or, accord. to IAth, the latter [?] is anything having corporeal form, made of metal or of wood and stones, like the form of a human being, made, and set up, and worshipped; and the former [?] an incorporeal form: (TA in art. وثن: [from explanations given above, it seems that the reverse of this is the case:]) and Abu-l-'Abbلs states, on the authority of IAar, that ↓ صَنَمَةٌ and نَصَمَةٌ signify an image (صُورَةٌ) that is worshipped; (TA in the present art.;) each of these two words is thus (بِالتَّحْرِيك), though it would seem that accord. to the K the latter is نَصْمَةٌ: (TA in art. نصم:) صَنَمٌ (S, K) it is said (S) is an arabicized word, from شَمَن (S, K) [which is Pers., though SM says,] I know not in what language, for in Pers. it is بت [i. e. بُتْ]: (TA:) the pl. is أَصْنَامٌ; (S, M, Msb;) which, as used in the Kur xiv. 38, is said by Er-Rلghib to mean things that divert one from God. (TA.)

صَنَمَةٌ
صَنَمَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also A calamity; a dial. var. of صَلَمَةٌ; (K, TA;) which is mentioned by Az, but omitted in the K in art. صلم. (TA.) -A3- And The قَصَبَة [or quill] of any feather. (K.)

##### Türkçe

صنّم
2 **صنّم** ذ, mast. is. **تَصْنِيمٌ**, **صَوَّرَ** ile aynı anlamdadır [O, biçimlendirdi, şekillendirdi, suret verdi, şekil verdi, yonttu veya tasvir etti: görünüşe göre aşağıda gelen isimden]. (K.)

**صَنَمٌ**
**صَنَمٌ** ذ [Bir put: yahut belirli bir türden bir put:] bir **وَثَن**: (S:) yahut tapılan bir **وَثَن**: (K:) yahut taşlardan ve ağaçtan yapılmış bir **وَثَن**; İ'Ab’den rivayetle söylendiği üzere: (Msb:) yahut iyi bilinen bir şey; ağaçtan oyulmuş olan ve eritilmiş, dökülmüş gümüş ve bakır yahut pirinçten yapılmış olan: (M; ve benzeri, IF’den rivayetle Msb’de söylenmiştir:) yahut **صنم** eriyen metallerden yapılır; **وثن** ise taştan yahut ağaçtandır: (Msb:) yahut, Hishلm ElKelbee’ye göre, birincisi ağaçtan yahut altından yahut gümüşten yahut başka bir metalden yapılır; ikincisi ise taşlardandır: yahut, Ibn-'Arafeh ve El-Fihree’ye göre, birincisi bir surettir; ikincisi ise şekilsiz bir şeydir: yahut, bazılarının dediği gibi, birincisi cisimsel bir şekle sahip, ağaçtan yahut taştan yahut gümüşten oyulmuş ve tapılan bir şeydir; ve [ikincisi (TA’da **صنم**, fakat bunun **وثن** için bir hata olduğunu sanıyorum,)] cisimsiz bir şekildir: yahut birincisi insanın şekline sahip bir şeydir; ikincisi ise başka bir şekle sahip bir şeydir: yahut birincisi maddî cevhere yahut şekle sahip bir şeydir; ikincisi ise maddî cevhere yahut şekle sahip olmayan bir şeydir: yahut birincisi taşlardan yahut başka bir maddeden olur; ikincisi ise cisimleşmiş bir şekildir: (TA:) yahut, IAth’e göre, ikincisi [?] cisimsel şekle sahip olan her şeydir; metalden yahut ağaçtan ve taşlardan yapılmış, insanın şekli gibi, yapılmış, dikilmiş ve tapılmış olan; birincisi [?] ise cisimsiz bir şekildir: (TA, **وثن** maddesinde: [yukarıda verilen açıklamalardan, bunun tersinin durum olduğu anlaşılıyor:]) ve Abu-l-'Abbلs, IAar’dan rivayetle, ↓ **صَنَمَةٌ** ve **نَصَمَةٌ**’nin tapılan bir suret (**صُورَةٌ**) mânasına geldiğini belirtir; (TA, bu maddede;) bu iki kelimenin her biri böylece (بِالتَّحْرِيك)tir; gerçi K’ye göre ikincisi **نَصْمَةٌ** gibi görünür: (TA, **نصم** maddesinde:) **صَنَمٌ** (S, K) denilir ki (S) Arapçalaştırılmış bir kelimedir, **شَمَن**’den: (S, K) [ki bu Farsçadır; gerçi SM der ki,] hangi dilde olduğunu bilmiyorum; zira Farsçada o **بت** [yani **بُتْ**]tur: (TA:) çoğulu **أَصْنَامٌ**’dır; (S, M, Msb;) ki bu, Kur’an xiv. 38’de kullanıldığı üzere, Er-Rلghib tarafından Allah’tan alıkoyan şeyler mânasında olduğu söylenmiştir. (TA.)

**صَنَمَةٌ**
**صَنَمَةٌ** ذ: bir önceki paragrafı gör. -A2- Ayrıca Bir musibet; **صَلَمَةٌ**’nin bir lehçe varyantı; (K, TA;) Az tarafından zikredilmiştir, fakat K’de **صلم** maddesinde atlanmıştır. (TA.) -A3- Ve Herhangi bir tüyün **قَصَبَة**’si [yahut kamışı]. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَنِمَ
صَنِمَ A ( n. ac. صَنَم 4 ),
a.  Was bad, offensive ( smell ).

b.  Was strong ( slave ).

صَنَّمَ
صَنَّمَ II ,
a.  Made himself idols.

صَنَم
صَنَم 4 , ( pl. أَصْنَاْم 38 ),
a.  Idol, image.

صَنَمَة
صَنَمَة 4t ,
a.  Quill ( of a feather ).

صَنِم
صَنِم 5 ,
a.  Strong, robust ( slave ).

##### Türkçe

صَنِمَ
صَنِمَ A ( n. ac. **صَنَم** 4 ),
a. Kötü idi, rahatsız edici idi (koku).

b. Güçlü idi (köle).

صَنَّمَ
صَنَّمَ II ,
a. Kendisini putlar yaptı.

صَنَم
**صَنَم** 4 , ( çoğ. **أَصْنَاْم** 38 ),
a. Put, suret.

صَنَمَة
**صَنَمَة** 4t ,
a. Tüyün kamışı (bir tüyün).

صَنِم
**صَنِم** 5 ,
a. Güçlü, sağlam (köle).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صنم
صَنِمَ - يَصْنَمُ - صَنَم - اًصْنَام
صَنِمَ - يَصْنَمُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يجعله له صنماً: يُعَظِّمُه ويُجِلُّه ويقدسه ويمدحه ويُكْبِرُه في عينيه وفي أعين الناس
صَنَم: على وزن " فَعَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " صَنِمَ - يَصْنَمُ": المقدس والمُعَظَّم: وهو اصطلاحاً كل تمثال من حجر أو أي شيء آخر يتخذ إلهاً يعبد ويعكف عليه
اًَصْنَام : جمع " صنم "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المدح والحمد والثناء والتعظيم لآخر على فضله وحسن مزاياه "، وهي:
وَقِرَ - يَوْقَرُ (وَقِرَ - يَقِرُ)، عَزَرَ - يَعْزِرُ، حَمِدَ - يَحْمَدُ، صَنِمَ - يَصْنَمُ، شَكَرَ - يَشْكُرُ، وَثَنَ - يَثِنُ
ملاحظة: تفريق صنم عن تمثال:
تمثال - تماثيل: البناء أو الشيء الذي يعمل مثلاً عن شيء آخر: يشبهه كثيراً من حيث الشكل والمقاييس ولكنه ليس هو حقيقة، من حيث البنية والتركيب، بينما الصنم هو تمثال مُعَظَّم كما لو كان يعبد

 	﴿يعملون له ما يشاء من محاريب وتماثيل وجفان كالجواب وقدور راسيات اعملوا آل داوود شكرا وقليل من عبادي الشكور(13)﴾ سبأ ﴿إذ قال لأبيه وقومه ما هذه التماثيل التي أنتم لها عاكفون(52) قالوا وجدنا آباءنا لها عابدين(53)قال لقد كنتم أنتم وآباؤكم في ضلال مبين(54)قالوا أجئتنا بالحق أم أنت من اللاعبين(55)قال بل ربكم رب السماوات والأرض الذي فطرهن وأنا على ذلكم من الشاهدين(56) وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أن تولوا مدبرين(57)﴾ الأنبياء
صنم - اًصنام
 	﴿وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر أتتخذ أصناما آلهة إني أراك وقومك في ضلال مبين(74)﴾ الأنعام ﴿وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أن تولوا مدبرين(57)﴾ الأنبياء
 	﴿قالوا نعبد أصناما فنظل لها عاكفين(71)﴾ الشعراء ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتوا على قوم يعكفون على أصنام لهم قالوا ياموسى اجعل لنا إلها كما لهم آلهة قال إنكم قوم تجهلون(138)﴾ الأعراف
 	﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا البلد آمنا واجنبني وبني أن نعبد الأصنام(35)﴾ إبراهيم ﴿قالوا نعبد أصناما فنظل لها عاكفين(71)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [صنم] ص ن م: الصَّنَمُ واحد الأصْنَامِ قيل أنه معرب شَمَنَ وهو الوثن
الراغب
صنم
- الصنم: جثة متخذة من فضة، أو نحاس، أو خشب، كانوا يعبدونها متقربين به إلى الله تعالى، وجمعه: أصنام. قال الله تعالى: }أتتخذ أصناما آلهة﴿[الأنعام/74]،﴾لأكيدن أصنامكم﴿[الأنبياء/57]، قال بعض الحكماء: كل ما عبد من دون الله، بل كل ما يشغل عن الله تعالى يقال له: صنم، وعلى هذا الوجه قال إبراهيم صلوات الله عليه:﴾اجنبني وبني أن نعبد الأصنام{ [إبراهيم/35]، فمعلوم أن إبراهيم مع تحققه بمعرفة الله تعالى، واطلاعه على حكمته لم يكن ممن يخاف أن يعود إلى عبادة تلك الجثث التي كانوا يعبدونها، فكأنه قال: اجنبني عن الاشتغال بما يصرفني عنك.
ملخص اللسان
1.     ما تخذوه من آلهةٍ فكان غيرَ صُورةٍ فهو وَثَنٌ، فإذا كان له صورة فهو صَنَمٌ
2.     الصَّنَمةُ والنَّصَمةُ الصُّورةُ التي تُعْبَد
لسان العرب
● - صنم: الصَّنَمُ: معروفٌ واحدُ الأَصْنامِ، يقال: إنه معرَّب شَمَنْ، وهو      الوَثَن؛ قال ابن سيده: وهو يُنْحَتُ من خَشَبٍ ويُصَاغُ من فضة      ونُحاسٍ، والجمع أَصنام، وقد تكرر في الحديث ذكرُ الصَّنَمِ والأَصنام، وهو ما      اتُّخِذَ إلهاً من دون الله، وقيل: هو ما كان له جسمٌ      أَو صورة، فإن لم يكن له جسم أَو صورة فهو وَثَن. وروى أَبو العباس عن      ابن الأَعرابي: الصَّنَمةُ والنَّصَمةُ الصُّورةُ التي تُعْبَد. وفي      التنزيل العزيز: واجْنُبْني وبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصنام؛ قال ابن عرفة:      ما تخذوه من آلهةٍ فكان غيرَ صُورةٍ فهو وَثَنٌ، فإذا كان له صورة فهو      صَنَمٌ، وقيل: الفرق بين الوَثَن والصنمِ أَن الوَثَنَ ما كان له جُثَّة من      خشب أَو حجر أَو فضة يُنْحَت ويُعْبَد، والصنم الصورة بلا جثة، ومن العرب      من جعل الوَثَنَ المنصوبَ صنماً، وروي عن الحسن أَنه قال: لم يكن حيٌّ      من أَحْياءِ العرب إلا ولها صنمٌ يعبدونها يسمونها أُنثى بني فلان      (*      قوله: ولها صنم يعبدونها: لعلَّه أنث الضمير العائد إلى الحيّ لأنه في معنى      القبيلة. وأنث الضمير العائد إلى الصنم لأنه في معنى الصورة)؛ ومنه قول      الله عز وجل: إنْ يَدْعون مِنْ دونِه إلاَّ إناثاً؛ والإناث كل شيء ليس      فيه روح مثل الخَشبة والحجارة، قال: والصَّنَمةُ الداهيةُ؛ قال الأَزهري:      أَصلها صَلَمة. وبنو صُنَيْم: بطنٌ.
مقاييس اللغة:
(صنم) الصاد والنون والميم كلمةٌ واحدةٌ لا فرعَ لها، وهي الصَّنَم. وكان شيئاً يُتَّخَذُ من خشبٍ  أو فضّة أو نُحاسٍ فيُعبَد.
القاموس المحيط:
الصَّنَمُ، محرَّكةً خُبْثُ الرائِحَةِ، وقُوَّةُ العَبْدِ، وهو صَنِمٌ، ككَتِفٍ، والوَثَنُ يُعْبَدُ، مُعَرَّبُ شَمَنْ، وبهاءٍ قَصَبَةٌ الريشِ كُلُّها، والداهِيَةُ، لُغَةٌ في الصَّلَمَةِ. والصَّنَمانُ ة بِدِمَشْقَ. وصَنَّمَ تَصْنيماً صَوَّتَ، و النُوقَ غَزَّرَها، ونوقٌ صَنِماتٌ، بكسرِ النونِ. وبَنُو صُنامَةَ، كثُمامَةٍ من الْأَشْعَرينَ. وصُنْمٌ، بالضم ع. وإقليمُ الْأَصْنامِ بالْأَنْدَلُسِ. وبَنو صُنَيْمٍ، كزُبَيْرٍ بَطْنٌ.
تاج العروس:
( الصنم محركة خبث الرائحة و ) أيضا ( قوة العبد ) وقد صنم ( وهو صنم ككتف و ) الصنم واحد الاصنام وقد تكرر ذكره في القرآن والحديث قال الجوهرى هو ( الوثن ) وهو صريح في انهما مترادفان وفرق بينهما هشام الكلبى في كتاب الاصنام له بان المعمول من الخشب أو الذهب والفضة أو غيرها من جواهر الارض صنم وإذا كان من حجارة فهو وثن وقال ابن سيده هو ينحت من خشب ويصاغ من فضة ونحاس وذكر الفهرى ان الصنم ما كان له صورة جعلت تمثالا والوثن ما لاصورة له * قلت وهو قول ابن عرفة وقيل ان الوثن ما كان له جثة من خشب أو حجر أو فضة ينحت و ( يعبد ) والصنم الصورة بلا جثة وقيل الصنم ما كان على صورة خلقة البشر والوثن ما كان على غيرها كذا في شرح الدلائل وقال آخرون ما كان له جسم أو صورة فصنم فان لم يكن له جسم أو صورة فهو وثن وقيل الصنم من حجارة أو غيرها والوثن ما كان صورة مجسمة وقد يطلق الوثن على الصليب وعلى كل ما يشغل عن الله تعالى وعلى هذا الوجه قال ابراهيم عليه السلام واجنبني وبنى أن نعبد الاصنام لانه عليه السلام مع تحققه بمعرفة الله عزوجل واطلاعه على حكمته لم يكن ممن يخاف عبادة تلك الجثث التى كانوا يعبدونها فكأنه قال اجنبني عن الاشتغال بما يصرفني عنك قاله الراغب يقال انه ( معرب شمن ) هكذا بالشين المعجمة ولا أدرى انه في أي لسان فانه في الفارسية بت ( و ) الصنمة ( بهاء قصبة الريش كلها و ) أيضا ( الداهية لغة في الصلمة ) باللام نقله الازهرى وقد أهمله المصنف في ص ل م ( والصنمان ) محركة ( ة بدمشق ) الشام ( وصنم تصنيما صوت و ) صنم ( النوق غزرها ) لغة في السين ( ونوق صنمات بكسر النون ) مثل سنمات ( وبنو صنامة كثمامة من الاشعرين ) والذى ضبطه أئمة النسب ان هذا البطن يقال لهم بنو صنم محركة وهم في المعافر منهم ربيعة ابن يوسف عن فضالة بن عبيد وعنه حيوة بن شريح ( وصنم بالضم ع واقليم الاصنام بالاندلس ) من أعمال شدونة وفيه حصن في أسفله عين غزيرة الماء عذبة من حفر الاوائل يجلب منها الماء إلى جزيرة فارس نقله ياقوت ( وبنو صنيم كزبير بطن ) نقله ابن سيده
* ومما يستدرك عليه الصنم لقب كعب بن الاشرف اليهودي وروى أبو العباس عن ابن الاعرابي الصنمة والنصمة الصورة التى تعبد والصنام كشداد جد عبيدالله بن محمد الرملي من شيوخ الطبراني

##### Türkçe

صنم
**صَنِمَ** - **يَصْنَمُ** - **صَنَم** - **اًصْنَام**
**صَنِمَ - يَصْنَمُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu kendisi için bir **صَنَم** yapar: onu yüceltir ve saygı gösterir ve kutsallaştırır ve över ve onu kendi gözünde ve insanların gözünde büyütür
**صَنَم**: “**فَعَل**” vezninde, **صَنِمَ - يَصْنَمُ**’dan mef‘ûl manasında fiil ismi: kutsal ve yüceltilmiş: ve o, ıstılah olarak, taştan her heykel veya başka herhangi bir şey ki ilâh edinilir; kendisine ibadet edilir ve ona bağlanıp kalınır
**اًَصْنَام**: “**صنم**”un çoğulu
Ve lafız, “başkasını fazileti ve güzel meziyetleri sebebiyle övme ve hamdetme ve sena etme ve tazim etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَقِرَ - يَوْقَرُ** (**وَقِرَ - يَقِرُ**)، **عَزَرَ - يَعْزِرُ**، **حَمِدَ - يَحْمَدُ**، **صَنِمَ - يَصْنَمُ**، **شَكَرَ - يَشْكُرُ**، **وَثَنَ - يَثِنُ**
Not: **صنم**’i **تمثال**’dan ayırma:
**تمثال** - **تماثيل**: başka bir şeyden örnek olarak yapılan bina veya şey: şekil ve ölçüler bakımından ona çok benzer; fakat yapı ve terkib bakımından hakikatte o değildir; buna karşılık **الصنم** ise, sanki kendisine ibadet ediliyormuş gibi yüceltilmiş bir **تمثال**’dır

 	﴿Onun için dilediği şeylerden mihrablar ve heykeller ve havuzlar gibi leğenler ve sabit kazanlar yaparlardı. “Ey Davud ailesi, şükür olarak iş yapın; kullarımdan şükreden azdır.”(13)﴾ Sebe ﴿Hani babasına ve kavmine demişti: “Sizin kendilerine bağlanıp kaldığınız bu heykeller nedir?”(52) Dediler: “Babalarımızı onlara ibadet eder bulduk.”(53) Dedi: “Andolsun siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindeydiniz.”(54) Dediler: “Bize hakkı mı getirdin yoksa sen oyun oynayanlardan mısın?”(55) Dedi: “Hayır; Rabbiniz, onları yaratan göklerin ve yerin Rabbidir; ben de buna şahit olanlardanım.”(56) “Allah’a yemin olsun, siz arkanızı dönüp gittikten sonra mutlaka putlarınıza bir tuzak kuracağım.”(57)﴾ Enbiyâ
**صنم** - **اًصنام**
 	﴿Hani İbrahim babası Âzer’e demişti: “Putları ilâhlar mı ediniyorsun? Şüphesiz ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.”(74)﴾ En‘âm ﴿“Allah’a yemin olsun, siz arkanızı dönüp gittikten sonra mutlaka putlarınıza bir tuzak kuracağım.”(57)﴾ Enbiyâ
 	﴿Dediler: “Putlara ibadet ederiz; böylece onlara bağlanıp kalırız.”(71)﴾ Şuarâ ﴿İsrailoğullarıyla denizi geçtik; kendilerine ait putlara bağlanıp kalan bir kavme geldiler. Dediler: “Ey Musa, onların ilâhları olduğu gibi bize de bir ilâh yap.” Dedi: “Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz.”(138)﴾ A‘râf
 	﴿Hani İbrahim demişti: “Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl ve beni ve oğullarımı putlara ibadet etmekten uzak tut.”(35)﴾ İbrahim ﴿Dediler: “Putlara ibadet ederiz; böylece onlara bağlanıp kalırız.”(71)﴾ Şuarâ
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**صنم**] ص ن م: **الصَّنَمُ** **الأصْنَامِ**’ın tekidir; denildi ki o, **شَمَنَ**’ın mu‘arrebidir; o da **الوثن**’dir
Râgıb
صنم
- **الصنم**: gümüşten veya bakırdan veya ağaçtan edinilmiş bir ceset; Allah Teâlâ’ya yakınlık arayarak ona ibadet ederlerdi; onun çoğulu: **أصنام**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿“Putları ilâhlar mı ediniyorsun?”﴾ [En‘âm/74], ﴿“Mutlaka putlarınızı tuzağa düşüreceğim”﴾ [Enbiyâ/57]. Bazı hikmet sahipleri dedi ki: Allah’tan başka ibadet edilen her şeye, hatta Allah Teâlâ’dan alıkoyan her şeye **صنم** denir; ve bu vech üzere İbrahim—Allah’ın salavatı onun üzerine olsun—şöyle dedi: ﴿“Beni ve oğullarımı putlara ibadet etmekten uzak tut”﴾ [İbrahim/35]. Zira malumdur ki İbrahim, Allah Teâlâ’yı bilmede tahakkuk etmiş ve hikmetine muttali olmuşken, onların ibadet ettikleri o cesetlere ibadete dönmekten korkanlardan değildi; sanki şöyle dedi: “Beni, seni bırakıp beni senden alıkoyan şeyle meşgul olmaktan uzak tut.”
Lisân özeti
1.     İlahlar olarak edindikleri şey: eğer suret olmayan ise o **وَثَن**’dir; eğer onun sureti varsa o **صَنَم**’dir
2.     **الصَّنَمةُ** ve **النَّصَمةُ**: ibadet edilen surettir
Lisânü’l-‘Arab
● - **صنم**: **الصَّنَمُ**: bilinen, **الأَصْنامِ**’ın teki; denilir ki o, **شَمَنْ**’ın mu‘arrebidir; o da **الوَثَن**’dir. İbn Sîde dedi ki: o, ağaçtan yontulur ve gümüşten ve bakırdan dökülür; çoğulu **أَصنام**’dır. Hadiste **الصَّنَمِ** ve **الأَصنامِ** zikri tekrar etmiştir; o, Allah’tan başka ilâh edinilendir. Ve denildi ki: o, cismi veya sureti olan şeydir; eğer onun cismi veya sureti yoksa o **وَثَن**’dir. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصَّنَمةُ** ve **النَّصَمةُ** ibadet edilen surettir. Aziz tenzilde: “Beni ve oğullarımı putlara ibadet etmekten uzak tut” (geçti). İbn ‘Arefe dedi ki: İlahlar olarak edindikleri şey: eğer suret olmayan ise o **وَثَن**’dir; eğer onun sureti varsa o **صَنَم**’dir. Ve denildi ki: **الوَثَن** ile **الصنم** arasındaki fark: **الوَثَن** ağaçtan veya taştan veya gümüşten cüssesi olan, yontulan ve ibadet edilen şeydir; **الصنم** ise cüsse olmaksızın surettir. Araplardan kimi, dikilmiş **الوَثَن**’i **صنم** kıldı. Hasan’dan rivayet olundu ki o dedi: Arapların kabilelerinden hiçbir kabile yoktu ki onun bir **صنم**’ı olmasın; ona ibadet ederlerdi; ona “falancanın oğullarının dişisi” adını verirlerdi. (Söz: “onun bir **صنم**’ı var, ona ibadet ederler”: zamiri “kabile” manasında olduğu için “kabile”ye dönen zamiri müennes kılmış olması muhtemeldir; ve zamiri “suret” manasında olduğu için **الصنم**’a dönen zamiri müennes kılmış olması.) Bundan, Allah Azze ve Celle’nin sözü: “Ondan başka çağırdıkları ancak dişilerdir.” Dişiler, içinde ruh olmayan her şeydir; ağaç parçası ve taşlar gibi. Dedi ki: **الصَّنَمةُ** musibettir. Ezherî dedi ki: aslı **صَلَمة**’dır. Ve **بنو صُنَيْم**: bir batındır.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**صنم**) **الصاد** ve **النون** ve **الميم** tek bir kelimedir; onun dalı yoktur; o da **الصَّنَم**’dır. Ağaçtan veya gümüşten veya bakırdan edinilen bir şeydi; ona ibadet edilirdi.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الصَّنَمُ**, harekeli olarak: kokunun kötülüğü; ve kölenin kuvveti; ve o **صَنِمٌ**’dir, **كَكَتِفٍ** gibi. Ve ibadet edilen **الوَثَنُ**; **شَمَنْ**’ın mu‘arrebidir. Ve “**بهاءٍ**” ile: tüyü bütünüyle kamış olan (şey). Ve musibet. **الصَّلَمَة**’de bir lugattır. Ve **الصَّنَمانُ**: Şam’da, Dımaşk’ta bir yer. Ve **صَنَّمَ** **تَصْنيماً**: ses çıkardı. Ve **النُوقَ**: sütünü bol kıldı; ve **نوقٌ صَنِماتٌ**, **النون**’un kesriyle. Ve **بَنُو صُنامَةَ**, **كَثُمامَةٍ** gibi, Eş‘arîlerden. Ve **صُنْمٌ**, damme ile: bir yer. Ve Endülüs’te **إقليمُ الْأَصْنامِ**. Ve **بَنو صُنَيْمٍ**, **كزُبَيْرٍ** gibi: bir batın.
Tâcü’l-‘Arûs:
(**الصنم** harekeli olarak: kokunun kötülüğü ve) ayrıca (kölenin kuvveti). Ve **صنم** oldu. (Ve o **صنم**’dır, **ككتف** gibi.) Ve **الصنم** **الاصنام**’ın tekidir; Kur’an ve hadiste onun zikri tekrar etmiştir. Cevherî dedi ki: o (**الوثن**’dir); bu, ikisinin müteradif olduğuna dair sarihtir. Hişâm el-Kelbî, **كتاب الاصنام**’ında ikisi arasında fark koydu: yerin cevherlerinden, ağaçtan veya altından ve gümüşten veya başkasından yapılmış olan **صنم**’dır; eğer taşlardan ise o **وثن**’dir. İbn Sîde dedi ki: ağaçtan yontulur ve gümüşten ve bakırdan dökülür. Fihrî zikretti ki: **الصنم** sureti olan, heykel kılınmış olandır; **الوثن** ise sureti olmayan olandır. Dedim ki: bu, İbn ‘Arefe’nin sözüdür. Ve denildi ki: **الوثن** ağaçtan veya taştan veya gümüşten cüssesi olan, yontulan ve (ibadet edilen) şeydir; **الصنم** ise cüsse olmaksızın surettir. Ve denildi ki: **الصنم** insan yaratılışı sureti üzere olan şeydir; **الوثن** ise onun dışında olan şeydir; delâiller şerhinde böyledir. Başkaları dedi ki: cismi veya sureti olan şey **صنم**’dır; eğer onun cismi veya sureti yoksa o **وثن**’dir. Ve denildi ki: **الصنم** taşlardan veya başkasından olandır; **الوثن** ise cisimlendirilmiş suret olandır. Ve **الوثن**, haça ve Allah Teâlâ’dan alıkoyan her şeye de ıtlak olunur; ve bu vech üzere İbrahim—aleyhisselâm—şöyle dedi: “Beni ve oğullarımı putlara ibadet etmekten uzak tut”; çünkü o—aleyhisselâm—Allah Azze ve Celle’yi bilmede tahakkuk etmiş ve hikmetine muttali olmuşken, onların ibadet ettikleri o cesetlere ibadetten korkanlardan değildi; sanki şöyle dedi: “Beni, seni bırakıp beni senden alıkoyan şeyle meşgul olmaktan uzak tut.” Bunu Râgıb söyledi. Denilir ki o (**شمن**’ın mu‘arrebidir); şın mu‘ceme ile böyledir; ve bilmem hangi lisandadır; zira Farsçada “بت”tir. (Ve) **الصنمة** (“**بهاء**” ile: tüyü bütünüyle kamış olan (şey) ve) ayrıca (musibet; **الصلمة**’de bir lugattır) **باللام** ile; Ezherî nakletti; musannif bunu **ص ل م**’de ihmal etmiştir. (Ve **الصنمان**) harekeli olarak (Şam’da, Dımaşk’ta bir yer). (Ve **صنم تصنيما**: ses çıkardı ve) **صنم** (develerin sütünü bol kıldı): **السين**’de bir lugattır. (Ve **نوق صنمات** **بكسر النون** ile) **سنمات** gibi. (Ve **بنو صنامة كثمامة من الاشعرين**): nesep imamlarının ضبط ettiği: bu batna “**بنو صنم**” denir, harekeli olarak; ve onlar Ma‘âfir’dedir; onlardan Rebî‘a b. Yûsuf, Fudâle b. ‘Ubeyd’den; ondan da Hayve b. Şureyh. (Ve **صنم** damme ile: bir yer; ve Endülüs’te **اقليم الاصنام**): Şedûne amellerindendir; ve onun içinde, aşağısında suyu bol, tatlı bir kaynak bulunan bir hisar vardır; evvellerin kazmasındandır; ondan su, Fâris adasına taşınır; Yâkût nakletti. (Ve **بنو صنيم كزبير بطن**): İbn Sîde nakletti.
* Ve ona müstedrek olanlardan: **الصنم** Ka‘b b. el-Eşref el-Yehûdî’nin lakabıdır. Ve Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصنمة** ve **النصمة** ibadet edilen surettir. Ve **الصنام** **كشداد** gibi: Taberânî’nin şeyhlerinden Ubeydullah b. Muhammed er-Ramlî’nin dedesi.
