# صن (ص-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والنون
صن ، نص : ( مستعملان ) .
صن : قال اللَّيث : الصَّنُّ : شِبْه السَّلَّة المُطْبَقَة
يُجعل فيها الطّعام .
سَلَمة عن الفرَّاء قال : الصِّنّ : بَوْل الوَبْر . والصِّنُّ أيضاً : أوّل يوم من أيّام العَجوز ، وأنشد غيره :
فإذا انقَضَتْ أيّامُ شَهْلَتِنا
صِنٌّ وصِنَّبْرٌ مع الوَبْرِ
وقال جرير في صِنّ الوَبْرِ :
تَطَلَّى وهيَ سَيِّئَةُ المعَرَّى
بِصِنِّ الوَبْر تحسَبه مَلابَا
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيثم عن نُصَيْر الرّازيّ يقال للتَّيْس إذا هاج : قد أصَنّ فهو مُصِن . وصُنانه : ريحُه عند هِياجه .
ويقال للبَغْلَة إذا أمسكْتَها في يَدِك فأنتَنَتْ : قد أصَنَّتْ .
ويقال للرَّجُل المُطَيَّخِ المُخْفِي كلامَه : مُصِنَّ .
قال : وإذا تأخَّر ولدُ الناقة حتى يقع في الصَّلاَ فهو مُصِنّ وهُنّ مِصِنّاتٌ مَصَانٌّ .
وقال ابن السكّيت : المُصِنّ : الرافعُ رأسَه تكبُّراً ، وأنشد :
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْبأنّا
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلمّا شَنَّا
بَلَّ الذَّنابَى عَبَساً مُبِنَّا
أَإِبِلِي نأكُلُها مُصِنَّا
وقال أبو عمرو : أتانا فلانٌ مُصِنّاً بأَنْفه : إذا رَفع أَنفَه من العَظَمة . وأَصَنَّ : إذا سَكَت ؛ فهو مُصِنٌّ ساكِت ، وأَنشَد :
قد أخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
ومَوْهَبٌ مُبْزٍ بها مُصِنُّ
وقال أبو عُبَيدةَ : إذا دنا نَتاجُ الفَرَسِ وارْتَكَضَ ولدُها وتحرّك في صَلاَها فهي حينئذ مُصِنّة وقد أصنّت الفرس ، ورُبَّما وقع السّقيُ في بعض حركته حتى ترى سواده من طُبييها ، والسَّقيُ طرف السَّابيَاء .
قال : وقلّ ما تكونُ الفرس مُصِنَّة : إذا كانت مُذْكِرة تلد الذكور .
نص : قال الليث : النَّصُّ : رَفْعُك الشيءَ . ونَصَّصْتُ ناقتي : إذا رَفَعْتَهَا في السَّيْرِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّصّ : الإسناد إلى الرئيس الأكبر . والنَّصّ : التَّوْقيف . والنَّصّ : التعيين على شيءٍ مّا .
وفي الحديث ( أنَّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) حين دَفَع من عَرَفات سارَ العَنَق ، فإذا وَجد فَجْوَةً نَصَّ ) . قال أبو عُبَيْد : النَّصُّ : التحريك حتّى تستخرج من الناقة أَقْصَى سَيْرِها ، وأَنشَد :
وتَقْطَع الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ
رُوي عن عليّ أنه قال : إذا بلغ النساءُ نَصَّ الحِقَاقِ فالعَصَبَةُ أَوْلى .
قال أبو عُبيد : النَّصُّ : أصلُه منتَهى الأشياء ومبلغُ أَقصاها ، ومنه قيل :
نَصَصْتُ الرجلَ : إذا استقصيْتَ مسألتَه عن الشيءِ حتى يستخرج كلَّ ما عندَه ، وكذلك النَّصّ في السَّيْرِ إنّما هو أَقصَى ما تَقدر عليه الدابّة . قال : فَنَصّ الحِقاقِ إِنّما هو الإدرَاك .
وقال ابن المُبَارَك : نَصُّ الحِقاق : بُلُوغُ العَقْل .
ورُوِيَ عن كعب أنّه قال : يقول الجبّارُ : احذَروني فإنِّي لا أُناصُّ عَبْداً إلاَّ عَذَّبْتُه ) ، أي : لا أستقصِي عليه إلا عَذَّبْتُه ؛ قاله ابن الأعرابي ، وقال : نَصَّص الرجلُ غَرِيمَه : إذا اسْتَقْصَى عليه .
وقال اللّيث : الماشطة تَنُصُّ العَروسَ فتُقْعِدُها على المِنَصَّة ، وهيَ تَنْتَصُّ عليها لِتُرَى من بين النساء .
وقال شمر : النّصْنَصَةُ والنّضْنَضَةُ : الحركة ، وكل شيءٍ قلقلته فقد نَصْنَصْتَه .
وقال الأصمعيّ : نَصْنَصَ لسانَه ونَضْنَضَهُ : إذا حَرَّكه .
وقال اللَّيث : النَّضْنَضَةُ : إثْبَاتُ الْبَعيرِ رُكْبَتَيْه في الأرض ، وتَحَرُّكه إذا هَمَّ بالنُّهُوضِ . قال : وانتَصَّ الشيءُ وانتَصَب : إذا استوَى واستَقامَ ، وقال الرّاجز :
فَبَاتَ مُنْتَصّاً ومَا تَكَرْدَسَا
وقال أبو تراب : كان حَصِيصُ القوم وبَصيصُهم ونَصِيصُهم كذا وكذا ، أي : عَدَدُهم بالحاء والنون والباء .

##### Türkçe

باب **الصّاد** و**النون**
**صن** ، **نص** : (ikisi de kullanımdadır).
**صن** : el-Leys dedi: **الصَّنُّ**: içine yiyecek konulan, kapalı sepete benzer şeydir.
Seleme, el-Ferrâ’dan şöyle dediğini aktardı: **الصِّنّ**: **الوَبْر**’in idrarıdır. **الصِّنُّ** ayrıca: **العَجوز** günlerinden günlerin ilkidir. Başkası da şu beyti okudu:
فإذا انقَضَتْ أيّامُ شَهْلَتِنا
صِنٌّ وصِنَّبْرٌ مع الوَبْرِ
Cerîr, **صِنّ الوَبْرِ** hakkında dedi:
تَطَلَّى وهيَ سَيِّئَةُ المعَرَّى
بِصِنِّ الوَبْر تحسَبه مَلابَا
Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, Nusayr er-Râzî’den haber verdi: teke kızıştığında ona “**قد أصَنّ**” denir; o da **مُصِن**’dir. **صُنانه**: kızışması esnasındaki kokusudur.
Katırı elinde tuttuğunda da kokarsa ona “**قد أصَنَّتْ**” denir.
Sözünü gizleyen, üstü örtülü konuşan adama: **مُصِنَّ** denir.
Dedi ki: dişi devenin yavrusu gecikirse, ta ki **الصَّلاَ**’ya düşerse, o **مُصِنّ**’dir; onlar **مِصِنّاتٌ** (çoğul) **مَصَانٌّ**’dır.
İbn es-Sikkît dedi: **المُصِنّ**: kibirlenerek başını kaldırandır. Şu beyti okudu:
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْبأنّا
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلمّا شَنَّا
بَلَّ الذَّنابَى عَبَساً مُبِنَّا
أَإِبِلِي نأكُلُها مُصِنَّا
Ebû Amr dedi: “Falanca bize burnuyla **مُصِنّاً** geldi”: büyüklükten burnunu kaldırdığı zaman. Ve **أَصَنَّ**: sustuğu zaman; o, susan **مُصِنٌّ**’dur. Şu beyti okudu:
قد أخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
ومَوْهَبٌ مُبْزٍ بها مُصِنُّ
Ebû Ubeyde dedi: kısrağın doğumu yaklaştığında, yavrusu tepinip **صَلاَ**’sında hareket ettiğinde, o vakit o **مُصِنّة**’dir; kısrak da **قد أصنّت** olmuştur. Bazen sulama (meni) onun bazı hareketinde olur da, **طُبييها**’sından siyahlığını görürsün; **السَّقيُ** ise **السَّابيَاء**’ın ucudur.
Dedi ki: kısrağın **مُصِنَّة** olması az olur: erkek doğuran, erkek doğurucu olduğunda.

**نص** : el-Leys dedi: **النَّصُّ**: senin bir şeyi kaldırmandır. “Deve(mi) **نَصَّصْتُ**”: onu yürüyüşte kaldırdığım zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّصّ**: en büyük reise isnad etmektir. **النَّصّ**: durdurup belirlemektir. **النَّصّ**: bir şey üzerine tayin etmektir.
Hadiste: (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Arafat’tan ayrıldığı vakit **العَنَق** ile yürüdü; bir açıklık bulunca **نَصَّ**.) Ebû Ubeyd dedi: **النَّصُّ**: hareket ettirmektir; ta ki deveden yürüyüşünün en uç noktasını çıkarasın. Şu beyti okudu:
وتَقْطَع الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ
Ali’den rivayet edildi ki dedi: kadınlar **نَصَّ الحِقَاقِ**’a ulaştığında, asabe daha önceliklidir.
Ebû Ubeyd dedi: **النَّصُّ**: aslı, şeylerin sonu ve en uç sınırına varmasıdır. Ondan dolayı denildi:
“Adamı **نَصَصْتُ**”: bir şey hakkında onun sorgusunu sonuna kadar götürdüğün zaman; ta ki yanındaki her şeyi çıkarsın. Yürüyüşteki **النَّصّ** da ancak binitin gücünün yettiği en uç noktadır. Dedi ki: **فَنَصّ الحِقاقِ** ancak erişmedir.
İbnü’l-Mübârek dedi: **نَصُّ الحِقاق**: aklın olgunluğuna ulaşmaktır.
Ka‘b’dan rivayet edildi ki dedi: Cebbâr der ki: “Benden sakının; çünkü ben bir kula ancak **أُناصُّ** ederim de ona azap ederim”; yani: ona ancak sonuna kadar giderim de ona azap ederim; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve dedi: “Adam, alacaklısını **نَصَّص** etti”: ona karşı sonuna kadar gittiği zaman.
el-Leys dedi: saç tarayan kadın, gelini **تَنُصُّ** eder; onu **المِنَصَّة** üzerine oturtur; o da kadınların arasından görülsün diye onun üzerinde **تَنْتَصُّ** eder.
Şemmer dedi: **النّصْنَصَةُ** ve **النّضْنَضَةُ**: harekettir; her şeyi sallayıp oynattığında onu **نَصْنَصْتَه** etmiş olursun.
el-Asma‘î dedi: dilini **نَصْنَصَ** etti ve **نَضْنَضَهُ**: onu hareket ettirdiği zaman.
el-Leys dedi: **النَّضْنَضَةُ**: devenin iki dizini yere sabitlemesi ve kalkmaya niyet ettiğinde hareket etmesidir. Dedi ki: şey **انتَصَّ** oldu ve **انتَصَب** oldu: düzleşip doğrulduğu zaman. Râciz dedi:
فَبَاتَ مُنْتَصّاً ومَا تَكَرْدَسَا
Ebû Turâb dedi: kavmin **حَصِيصُ**’u ve **بَصيصُ**’u ve **نَصِيصُ**’u şöyle şöyle idi; yani: onların sayısı; **الحاء** ve **النون** ve **الباء** ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)
(صع) الصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تفرُّق وحرَكة. يقال تصعصع القومُ، إذا تفرَّقوا. قال الخليل: يقال ذهبت الإبل صَعاصِعَ، أي فِرَقاً. ويقولون: صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع، وذلك إِذا حرّكتَه فتحرّك.
(صف) الصاد  والفاء  يدلُّ على أصلٍ واحدٍ، وهو استواءٌ في الشيء وتساوٍ بين شَيئين في المَقَرّ. من ذلك الصَّفُّ، يقال وقفَا صفَّاً، إِذا وَقَفَ كلُّ واحدٍ إلى جنْب صاحبه. واصطفَّ القومُ وتصافُّوا. والأصل في ذلك الصَّفْصَف، وهو المستوي من الأرض، فيقال للمَوقِف في الحرب إِذا اصطفَّ القومُ: مَصَفٌّ، والجمع المصافّ. والصَّفوف: النّاقة التي تَصُفُّ، أي تجمع بين مِحْلَبَين في حَلْبة. والصَّفُوفُ أيضاً: التي تصفُّ يدَيْها عند الحَلَب.
وممّا شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُتطَلَّب لـه في القياس وجهٌ، غيرَ أنَّا نكره القياسَ المتمَحَّل المستَكْرَه، وهذا الذي ذكرناه، فهو الصفيف، قال * قومٌ: هو القَديد. وقال آخرون: هو اللَّحم يُحْمَل في الأسفار طبيخاً أو شِواءً فلا يُنْضَجُ. قال:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) الصاد والكاف أصلٌ يدلُّ على تلاقِي شيئين بقوَّة وشِدَّة، حتَّى كأنَّ أحدَهما يضرِبُ الآخر. من ذلك قولهم: صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا. والصَّكَك: أن تَصْطَكَّ رُكبتا [الرَّجُل([2])]. [وصَكَّ البابَ([3])]: أغْلقه بعنفٍ وشِدَّة. ويقال بعير مُصَكَّكٌ([4])، إذا كان اللَّحمُ قد صُكَّ فيه صَكّاً. ورجلٌ مِصكٌّ: شديد. ويقال ذلك في الخَيل والحُمُر وغيرها.
وأمَّا قولُهم: "جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ([5])" فإِنَّما يُراد أنَّ الأعمى  يلقى مثلَهُ فيصطكّانِ، أي يصكُّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه. وذلك كلامٌ وضَعوه في الهاجرة وعند اشتداد الحرِّ خاصَّة.
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
(صم) الصاد والميم أصلٌ يدلُّ على تَضَامِّ الشِّيءِ وزوالِ الخرْق والسَّمّ. من ذلك الصَّمَم في الأُذن. يقال صَمِمْت، وأنت تَصَمُّ صَمَما. وربَّما قالوا صُمَّ بمعنى صَمّ. ويقال: أصممتُ الرَّجُلَ، إِذا وَجدته أصمَّ. قال ابنُ أحمر:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])والصَّمّاء: الدَّاهية، كأنَّه من الصَّمَم. أي هو أمرٌ لا فُرجَةَ له فيه. ومن ذلك اشتمالُ الصَّمّاء: أنْ تلتحفَ بثوبك ثم تُلقيَ الجانبَ الأيسر على الأيمن. والعرب تقول في تعظيم الأمر: "صَمِّي صَمَامِ". والأصل في ذلك قولهم: "صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ"، وذلك أنَّ الدِّماءَ تكثُر في الأرض عند الوغَى، حتَّى لو أُلْقِيَتْ حصاةٌ لم يُسْمَع لها وَقْع، وهو في قول امرئ القيس:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])يريد تعظيمَ ما وقع فيه وأُدِّيَ إِليه. وصِمام القارورة سمِّيَ بذلك لأنّه يسُدُّ الفُرْجَة. وقولهم: صَمَّم في الأمر، إِذا مضى فيه راكباً رأسَه، فهو من القياس الذي ذكرناه، كأنَّه لما أراد ذلك لم يسمع عَذْلَ عاذلٍ ولا نَهْيَ ناهٍٍ، فكأَنّهُ أَصمُّ.
واشتُقَّ منه السَّيف الصَّمصام والصَّمصامة. ومنه صَمَّم، إِذا عَضَّ في الشيء فأثبت أسنانه فيه. والصَّمَّانُ: أرضٌ. وقال بعضهم: كلُّ أرضٍ إلى جنبِ رَمْلة فهي صَمَّانةٌ.  وهذا صحيح؛ لأنَّ الرّمل فيه خَلَل، والصَّمَّانةُ ليست كذلك.
ومن الباب: الصِّمْصِم([10]): الرَّجلُ الغليظ، وسمِّي بذلك لما ذكرناه، كأنَّه ليست في لحمه فُرجة ولا خَرْق. وكذلك الأسد صِمَّةٌ، كأنَّه لا وصول إليه من وجه.
ومن الباب الصِّمصِمة: الجماعة، سمِّيت بذلك، كأنَّها اجتمعت حتى لا خلل فيها ولا خَرْق.
(صن) الصاد والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على إِباء وصَعَرٍ من كِبر. من ذلك الرّجلُ المُصِنُّ، قالوا: هو الرَّافعُ رأسَهُ لا يلتفت إلى أحدٍ. وقالوا: هو السَّاكت. وقالوا: هو الممتلئ غيظاً. قال الرَّاجز([11]):
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
أي أتأخُذُ إبلي لا يمنعُكَ زَجْرُ زاجر ولا تلتفت إلى أحد.
والأصل الآخر يدلُّ على خُبْث رائحة. من ذلك الصِّنُّ، و* هو بول الوَبْرِ، في قول جرير:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])ثم اشتق منه [الصُّنَان]: ذَفَر الإبط. فأمَّا قولُهم إنَّ أحدَ أيّام العَجُوز يقال لـه الصَّنُّ فهذا شيءٌ ما رأيتُ أحداً يَضبِطه ولا يعلم حقيقتَهُ، فلذلك لم أذكره.
(صه) الصاد والهاء كلمة تقال عند الإسكات، وهي صه([13])، ولا قياسَ لها.
(صي) الصاد والياء كلمة واحدة مُطَابَقة، وهي كلُّ شيءٍ  يُتَحَصَّنُ به. من ذلك تسميتُهم الحصونَ صَياصِيَ، ثمَّ شُبِّه بذلك ما يُحارِب ويتَحصَّن به الدِّيك [وسُمِّي] صيصِيَة، وكذلك قَرن الثور يسمَّى بذلك؛ لأنه يَتحصَّن ويُحارِب به.
(صأ) الصاد والهمزة كلمة واحدة. يقال صأصأ الجَرْوُ، إِذا حرَّك عينَيه ليفتحَهما. وفي حديث بعض التابعين([14]): "فقَّحْنا وصأصأتم". ويقال صأصأت النَّخْلة، إذا لم تقبل اللَّقاح.
(صب) الصاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو إراقة الشيء، وإليه ترجع فروعُ البابِ كلِّه.
من ذلك صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً. ويُحمَل على ذلك فيقال لِمَا انحدرَ من الأرض صَبَبٌ، وجمعه أصبابٌ، كأنَّه شيءٌ منصبٌّ في انحداره. وفي الحديث: "أنَّه كان صلى الله عليه وآله وسلم إِذا مشى فكأنَّما يمشي في صَبَب". وقال الراجز([15]):
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
والصُّبَّة: القِطعةُ من الخيل، كأنَّها تنصبُّ في الإِغارَةِ انصباباً، والقِطعةُ من الغَنَم أيضاً صُبَّة، لذلك المعنى. ويقال للحيَّات الأساودِ: الصُّبُّ، وذلك أنها إِذا أرادت النكْزَ انصبَّتْ على الملدوغ انصباباً. فأما الصَّبيب فيقال إِنه ماءُ ورق السِّمسِم، ويقال بل هو عُصارة الحِنّاء. وقال الشَّاعر([16])، وهو يدلُّ على صحّة القول الأوّل:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
وقال قومٌ: الصَّبيب: الدَّم الخالص، والعُصفُر المُخْلَص. والصُّبَابة: البقيَّة من الماء في الإناء. والصَّبَابة مِنْ صَبَّ إليه. ورجلٌ صَبٌّ، إِذا غَلبَه الهوى، وهو من انصباب القَلْب. ويقال تصبَّبَ الحرُّ: اشتدَّ، كأَنَّه شيء صُبَّ على الأرض صَبّا. وتصبصب([17]) الشَّيء: ذَهَبَ ومُحِقَ، كأنَّهُ صُبَّ صبّاً. ويقال تصابَبْتُ الإناء، إِذا شربتَ صُبَابَتَه. وكذلك تصابَبتُ الشّيء، إذا نِلتَه قليلاً. قال الشّمّاخ:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])(صت) الصاد والتاء أصلٌ يدلُّ على نِزاعٍ وخصومةٍ وافتراق، يقال للجَلَبَة الصَّتيت. وما زلتُ أُصَاتُّ فلاناً، أي أخاصِمُهُ. والصَّتُّ، فيما يقال: الصَّدْم. والصَّـتِيت: الفِرْقَة. ويقولون إِنَّ الصَّت الصَّدُّ.
(صح) الصاد والحاء أصل يدلُّ على البَراءَة من المرض والعَيب، وعلى الاستواءِ. من ذلك الصِّحَّة: ذَهاب السُّقْم، والبراءةُ من كلِّ عَيب. والصَّحِيح والصَّحَاح بمعنىً. والمُصِحُّ: الذي أهلُهُ وإبلُه صِحَاحٌ وأَصِحَّاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ"، أي الذي إبلُهُ صِحاحٌ. والصَّحْصح والصَّحصَحانُ والصَّحصَاحُ: المكان المستوِي.
(صخ) الصاد والخاء أصلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. من ذلك الصَّاخَّة يقال إِنَّها الصَّيحةُ تُصِمُّ الآذان. ويقال ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا([19]). ويقال صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير، إِذا طَعَن.
(صد) الصاد والدال معظمُ بابِهِ يَؤولُ إلى إِعراضٍ وعُدول. ويجيء بعد ذلك كلماتٌ تَشِذّ. فالصَّدُّ: الإعراض. يقال صَدَّ يصُدُّ، وهو مَيلٌ إلى أحد الجانبين. ثم تقول: صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر، إِذا عَدَلْتَه عنه. والصَُّدَّانِ: جانِبا الوادي، الواحد صَُدٌّ،  وهو القياس، لأنَّ الجانب مائلٌ لا محالة. ويقولون: إنّ الصَّدَدَ ما استَقْبَلَ([20]). يقال: هذه الدَّارُ على صَدَدِ هذه. ويقولون: الصَّدد: القُرب. والصُّدَّاد([21]): الطَّريق إلى الماء. والصَُّدُّ: الجبَل. وهذه الكلماتُ التي ذكرتُها فليست عندي أصلاً؛ لبُعدها عن القياس، وإنْ صحَّتْ فهي محمولةٌ *على الأصل.
ومما هو صحيحٌ وليس من هذا الباب، قولهم : صَدَّ يَصِدُّ، وذلك إِذا ضَجَّ. وقرأ قومٌ([22]): ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾  [الزخرف 57]، قالوا: يَضِجُّون. والصَّديد: الدَّم المختلِط بالقَيْح، يقال منه أَصَدَّ الجُرْح.
(صر) الصاد والراء أصولٌ: الأول قولهم صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً. وتلك الخِرقة صُرَّة. والذي تعرفه العربُ الصِّرَار، وهي خِرقةٌ تُشدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فَصِيلُها.  يقال صَرَّها صَرَّا. ومن الباب: الإِصرار: العَزْم على الشيء. وإنما جعلْناه من قياسِه لأن العَزْم على الشيء والإجماعَ عليه واحد وكذلك الإصرار: الثَبَات على الشيء.
ومن الباب: هذه يمين صِرِّي([23]) أي جدّ، إنا ثابتٌ عليها مُجمِع.
ومن الباب :الصَّرَّة، يقال للجماعة صَرَّةٌ. قال امرؤُ القَيس:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])ومن الباب: حافرٌ مصرورٌ، أي منقبضٌ. ومنه الصُّرْصُور، وهو القَطيع الضَّخْم من الإبل.
وأَمَّا الثاني، وهو من السُّمُو والارتفاع، فقولهم: صَرَّ الحمارُ أُذُنَه، إِذا أقامها. وأَصَرَّ إذا لم تذكر الأُذُن، وإن ذكرتَ الأُذُن قلتَ أَصَرَّ بأذنه. وأظنُّه نادراً. والأصل في هذا الصِّرَار، وهي أماكنُ مرتفعةٌ لا يكَادُ الماء يعلوها. فأما صِرَارٌ فهو اسمُ علَمٍ، وهو جَبَلٌ. قال:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])وأمَّا الثالث: فالبرد والحَرُّ، وهو الصِّرُّ. يقال أصاب النَّبتَ صِرٌّ، إذا أصابَه بردٌ يُضرُّ به. والصِّرُّ: صِرُّ الرّيح الباردة. وربما جعلوا في هذا الموضع الحَرَّ. قال قوم: الصَّارَّةُ شدة الحرِّ حرِّ الشمس. يقال قطع الحِمار صارَّتَه. إِذا شرِب شُرْباً كَسَرَ عطشَه. والصَّارَّة: العَطَش، وجمعها صَوَارُّ. والصَّرِيرة: العطش، والجمع صرائر. قال:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
وذكر أبو عبيدٍ: الصَّارّة العطش، والجمع صرائر. وهو غلط، والوجه ما ذكرنا.
وأما الرَّابع، فالصَّوت. من ذلك الصَّرَّة: شِدَّة الصِّياح. صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً، وصَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة. والصَّرَارِيُّ: الملاَّح، ويمكن أن يكون لرفعِه صوتَه.
ومما شذَّ عن هذه الأصول كلمتان، ولعلَّ لهما قياساً قد خَفِيَ علينا مكانُه فالأولى: الصّارَّة، وهي الحاجةُ. يقال لي قِبَلَ فلانٍ صَارَّةٌ، وجمعها صَوَارُّ، أي حاجة. والكلمةُ الأخرى  الصَّرورة، وهو الذي لم يحجُجْ، والذي لم يتزوَّج. ويقال الصَّرُورة: الذي يَدَعُ النكاح متبتِّلاً. وجاء في الحديث: "لا صَرْورة في الإسلام".
قال أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد([27]): "الأصل في الصَّرورة أنَّ الرجلَ  في الجاهلية كانَ إذا أحدَثَ حدَثاً فلجأ إلى الكعبة لم يُهَجْ، فكان إِذا لقِيَه وليُّ الدَّمِ بالحرَم قيل له: هو صرورة فلا تَهِجْه. فكثُر ذلك في كلامهم حتَّى جعلوا المتعبِّد الذي يجتنِب النِّساء وطِيبَ الطعام صَرورةً، وصروريَّاً. وذلك عَنَى النابغةُ بقوله:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])أي مُنْقَبضٍ عن النِّساء والطِّيب([29]). فلما جاء الله تعالى بالإسلام وأوجَبَ إِقامةَ الحدود بمكَّة وغيرِها سُمِّي الذي لم يحجَّ صَرورةً وصَرُوريّاً، خلافاً لأمر الجاهلية. كأنَّهم جَعلُوا أنَّ تَرْكَه الحجَّ في الإِسلام، كترك المتأَلِّهِ إِتيانَ النِّساء والتّنعّمَ في الجاهليَّة".
وهذا الذي ذكرناه في معنى الصَّرورة يحتمل أنَّه من الصِّرار، وهو الخِرقة التي تُشَدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فصيلها. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) التكملة من المجمل. وبين هاتين التكملتين في المجمل: "يقال منه صكك. والصكة: أشد الهاجرة".
([4]) في المجمل: "مِصَكّ"، وكلاهما صحيح، يقال : مصك ومصكوك ومصكك.
([5]) عُمَيّ، هنا: تصغير ترخيم للأعمى.
([6]) البيت للراعي، كما في معجم البلدان (لبن). وصدره في اللسان (صلل):
* سيكفيك الإله بمُسنَمات *
([7]) للحطيئة في ديوانه 84 واللسان (صلل).
([8]) البيت في اللسان (صمم؛ حجا).
([9]) البيت في اللسان (صمم)، وليس في ديوانه.
([10]) ويقال أيضاً "صمصم" كعلبط.
([11]) هو مدرك بن حصن. اللسان (صنن، شنن)، ونوادر أبي زيد 50 .
([12]) ديوان جرير 73، واللسان (صنن).
([13]) تقال بالسكون، وبالكسر مع التنوين.
([14]) هو عبيد الله بن جحش، كان أسلم  وهاجر إلى الحبشة، ثم ارتد وتنصر بالحبشة، فكان يمرُّ بالمهاجرين فيقول ذاك.  اللسان (صأصأ).
([15]) هو رؤبة. ديوانه 6، واللسان (صبب).
([16]) هو علقمة بن عبدة الفحل. ديوانه 132، والمفضليات (2: 193)، واللسان (صبب).
([17]) في الأصل: "تصبب"، صوابه في المجمل والقاموس واللسان. وأنشد للعجاج:
* حتى إذا ما يومها تصبصبا *.
([18]) ديوان الشمَّاخ 27 واللسان (صبب). وروي في اللسان أنه ينسب للأخطل.
([19]) في المجمل واللسان: "صخة"، وكلاهما صحيح؛ فإن "الصخ"، كذلك والصخيخ بمعنى الصوت.
([20]) في اللسان: "ما استقبلك".
([21]) ضبط في الأصل والمجمل بضم الصاد، وضبط في القاموس كرمان وكتاب.
([22]) قرأ بضم الصاد نافع وابن عامر والكسائي وأبو جعفر وخلف، وقرأ الباقون بكسرها. إتحاف فضلاء البشر 386 في سورة الزخرف.
([23]) في المجمل: "صِرِّي وأصِرِّي". ويقال أيضاً: "صِرَّى" و"أصِرَّى"، و"صُرِّي" و "صُرَّى".
([24]) البيت من معلقته المشهورة.
([25]) البيت لجرير في ديوانه 206 واللسان (صرر)
([26]) لذي الرمة في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وسيأتي في (قصع). وعجزه:  * وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([27]) في الجمهرة: (3 :428).
([28]) ديوان النابغة 31 وشرح المعلقات  للزوزني 198. واللسان (صرر).
([29]) في نسخة الجمهرة: "والتنعم".

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق**)

(**صع**) **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; ayrılığa ve harekete delâlet eder. “**تصعصع القومُ**” denir; ayrıldıkları zaman. Halîl dedi: “Develer **صَعاصِعَ** gitti” denir; yani bölükler hâlinde. Ve derler ki: “Şeyi **صَعْصَعْتُ** de, o da **فَتَصَعْصَع**”; bu, onu hareket ettirdiğinde de hareket ettiği zamandır.

(**صف**) **الصاد** ve **الفاء** tek bir asla delâlet eder; o da şeyde düzgünlük ve iki şey arasında karargâhta eşitliktir. Bundan **الصَّفُّ**: “İkisi **صفَّاً** durdular” denir; her biri arkadaşının yanına durduğu zaman. Kavim **واصطفَّ** etti ve **تَصافُّوا**. Bunun aslı **الصَّفْصَف**tır; o, yerin düz olanıdır. Savaşta kavim saf tuttuğunda durulan yere **مَصَفٌّ** denir; çoğulu **المصافّ**. **الصَّفوف**: **تَصُفُّ** eden, yani bir sağımda iki memeyi bir araya toplayan dişi devedir. **الصَّفُوفُ** ayrıca: sağım sırasında iki elini bir araya getiren (deve)dir.

Ve bâbdan şâz olanlardandır; kıyasta ona bir yön aranabilir; ancak biz, zorlama ve yapmacık kıyası kerih görürüz. Bu zikrettiğimiz ise **الصفيف**tir. Bir kavim dedi: o **القَديد**dir. Başkaları dedi: o, yolculuklarda pişmiş yahut kızartma olarak taşınan, fakat pişirilmeyen ettir. Dedi ki:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])

(**صك**) **الصاد** ve **الكاف** bir asıldır; iki şeyin kuvvet ve şiddetle karşılaşmasına delâlet eder; sanki ikisinden biri ötekine vurur. Bundan onların sözü: “Şeyi **صَكَكْتُ** **صكَّا**.” Ve **الصَّكَك**: [erkeğin] iki dizinin birbirine çarpmasıdır. [**وصَكَّ البابَ**]: onu sertlik ve şiddetle kapattı. “**بعير مُصَكَّكٌ**” denir; etin onda **صَكّاً** ile sıkıştırılmış olduğu zaman. Ve “**رجلٌ مِصكٌّ**”: şiddetli (sert)tir. Bu, atlarda, eşeklerde ve başkalarında da söylenir.

“**جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ**” sözlerine gelince: ancak, körün benzerine rastlayıp birbirlerine çarpışmaları kastedilir; yani ikisinden her biri arkadaşına vurur. Bu, özellikle öğle sıcağında ve hararetin şiddetlendiği vakitte koydukları bir sözdür.

(**صل**) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: biri çiğ ve az suya, diğeri sese delâlet eder.

Birincisine gelince: **الصَّلّة**dir; o, çiği sebebiyle **الثَّرَى** diye adlandırılan topraktır. Şu da var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bu yüzden gölcükte kalan su artığına **صُلْصُلة** denir.

Bâbdandır: **صِلال المَطَر**; ondan bir şeyin bir şeyden sonra düşmesidir. Dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi ki:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *

Bâbdandır: “Et **صَلّ** etti”; kızartma yahut pişmiş iken kokusu değiştiği zaman. Ancak bu, **الصَّلّة**dendir; sanki **الصّلّة** içine gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**dür. Dedi ki:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])

Sese gelince: “Yular ve başkası **صَلَّ** etti” denir; ses çıkardığı zaman. Bu ondan çok olursa “**صَلْصَلَ**” denir. **الَخَزَفُ**a bu yüzden **صَلصَالاً** adı verildi; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل** eder.

Bu iki bâbdan şâz olanlardandır: **الصِّلّ**; musibet. Çoğulu **أصلال**. “**صَلَّتْهم الصَّالَّة**” denir; musibet onlara geldiği zaman.

(**صم**) **الصاد** ve **الميم** bir asıldır; şeyin birbirine bitişmesine ve yırtığın ve deliğin yok olmasına delâlet eder. Bundan kulaktaki **الصَّمَم**. “**صَمِمْت**” denir; sen **تَصَمُّ** **صَمَما** edersin. Bazen “**صُمَّ**”ı **صَمّ** mânasında söylediler. “**أصممتُ الرَّجُلَ**” denir; onu sağır bulduğun zaman. İbn Ahmer dedi:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])

**الصَّمّاء**: musibet; sanki **الصَّمَم**dendir; yani onda bir gedik yoktur. Bundan **اشتمالُ الصَّمّاء**: elbisenle bürünüp sonra sol tarafı sağın üzerine atmandır. Araplar işi büyütmede: “**صَمِّي صَمَامِ**” der. Bunun aslı onların sözü: “**صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ**”dir; bu, savaşta yerde kanların çoğalmasıdır; öyle ki bir taş atılsa düşüş sesi işitilmez. Bu, İmru’ul-Kays’ın sözündedir:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])
Yani içine düştüğü ve kendisine ulaştırıldığı şeyin büyüklüğünü kasteder. Şişenin tıpasına **صِمام** adı verildi; çünkü gedik kapatır. “İşte **صَمَّم** etti” sözleri: onda başını sürerek ilerlediği zamandır; bu, zikrettiğimiz kıyastandır; sanki bunu isteyince kınayanın kınamasını ve yasaklayanın yasağını işitmedi; sanki o sağırdır.

Bundan **السَّيف الصَّمصام** ve **الصَّمصامة** türetildi. Ve ondan: “**صَمَّم** etti”; bir şeye ısırıp dişlerini onda sabitlediği zaman. **الصَّمَّانُ**: bir yerdir. Bazıları dedi: her kumluğun yanında olan her yer **صَمَّانةٌ**dır. Bu doğrudur; çünkü kumda boşluk vardır, **الصَّمَّانةُ** öyle değildir.

Bâbdandır: **الصِّمْصِم**: kalın (iri) adam; zikrettiğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki etinde bir gedik ve yırtık yoktur. Aslan da **صِمَّةٌ**dir; sanki ona bir yönden ulaşma yoktur.

Bâbdandır **الصِّمصِمة**: cemaat; böyle adlandırıldı; sanki toplanmış da onda boşluk ve yırtık kalmamış gibidir.

(**صن**) **الصاد** ve **النون** iki asıldır: biri kibirden dolayı kaçınmaya ve baş eğip burun kıvırmaya delâlet eder. Bundan **الرّجلُ المُصِنُّ**: dediler ki, başını kaldıran, kimseye dönüp bakmayan kimsedir. Dediler ki, susan kimsedir. Dediler ki, öfkeyle dolu kimsedir. Râciz([11]) dedi:
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
Yani: develerimi alıyor musun; bir azarlayıcının azarlaması seni engellemez ve kimseye dönüp bakmazsın.

Diğer asıl kötü kokuya delâlet eder. Bundan **الصِّنُّ**; ve o, **بول الوَبْرِ**dür. Cerîr’in sözünde:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])
Sonra ondan **الصُّنَان** türetildi: koltuk altının keskin kokusu. “Acûz günlerinden birine **الصَّنُّ** denir” sözlerine gelince: bu, kimsenin ضبط ettiğini ve hakikatini bildiğini görmediğim bir şeydir; bu yüzden onu zikretmedim.

(**صه**) **الصاد** ve **الهاء** susturma sırasında söylenen bir kelimedir; o **صه**dir; onun kıyası yoktur.

(**صي**) **الصاد** ve **الياء** tek bir mutâbık kelimedir; o, kendisiyle korunulan her şeydir. Bundan onların kalelere **صَياصِيَ** adını vermeleri; sonra bununla, horozun savaştığı ve korunduğu şeye benzetildi de [adı] **صيصِيَة** kondu. Aynı şekilde öküzün boynuzu da böyle adlandırılır; çünkü onunla korunur ve savaşır.

(**صأ**) **الصاد** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. “Yavru köpek **صأصأ** etti” denir; gözlerini açmak için gözlerini oynattığı zaman. Bazı tâbiînin([14]) hadisinde: “**فقَّحْنا وصأصأتم**”. “Hurma ağacı **صأصأت**” denir; aşıyı kabul etmediği zaman.

(**صب**) **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o, bir şeyi dökmektir; bâbın bütün dalları ona döner.

Bundan: “Suyu **صَبَبتُ**; onu **أصبُّه** **صَبّاً**.” Buna hamledilir de, yerden aşağı inene **صَبَبٌ** denir; çoğulu **أصبابٌ**; sanki inişinde dökülen bir şey gibidir. Hadiste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم yürüdüğünde sanki **صَبَب** içinde yürür gibiydi.” Râciz([15]) dedi:
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *

**الصُّبَّة**: atlardan bir parçadır; sanki akında dökülürcesine dökülür. Koyundan bir parça da **صُبَّة**dir; aynı mânadan dolayı. Kara yılanlara **الصُّبُّ** denir; çünkü sokmak istediğinde sokulana dökülürcesine dökülür. **الصَّبيب**e gelince: susam yaprağının suyu olduğu söylenir; denir ki bilakis kınanın öz suyudur. Şair([16]) dedi; bu, birinci sözün doğruluğuna delâlet eder:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
Bir kavim dedi: **الصَّبيب** saf kandır; ve saflaştırılmış aspir (boyası)dır. **الصُّبَابة**: kapta kalan su artığıdır. **الصَّبَابة**: ona dökülen (meyil)den. “**رجلٌ صَبٌّ**” denir; hevâ ona galip geldiği zaman; bu, kalbin dökülmesindendir. “Sıcak **تَصَبَّبَ** etti” denir; şiddetlendiği zaman; sanki yere dökülmüş bir şey gibidir. “Şey **تَصَبْصَب** etti”: gitti ve yok oldu; sanki dökülmüş gibidir. “Kabı **تَصابَبْتُ**” denir; onun artığını içtiğin zaman. Aynı şekilde “şeyi **تَصابَبتُ**” denir; ondan az elde ettiğin zaman. Şemmâh dedi:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])

(**صت**) **الصاد** ve **التاء** bir asıldır; çekişmeye, husumete ve ayrılığa delâlet eder. Gürültüye **الصَّتيت** denir. “Falancayla **أُصَاتُّ** durdum” derim; yani onunla çekişirim. **الصَّتُّ**, denildiğine göre: çarpma (sarsma)dır. **الصَّـتِيت**: fırkadır (ayrılık). “**الصَّت** **الصَّدُّ**dur” derler.

(**صح**) **الصاد** ve **الحاء** bir asıldır; hastalıktan ve ayıptan beri olmaya ve düzgünlüğe delâlet eder. Bundan **الصِّحَّة**: hastalığın gitmesi ve her ayıptan beri olmaktır. **الصَّحِيح** ve **الصَّحَاح** aynı mânadadır. **المُصِحُّ**: ehli ve develeri **صِحَاحٌ** ve **أَصِحَّاء** olan kimsedir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ**”; yani develeri sağlıklı olan kimseye. **الصَّحْصح** ve **الصَّحصَحانُ** ve **الصَّحصَاحُ**: düz yer.

(**صخ**) **الصاد** ve **الخاء** bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. Bundan **الصَّاخَّة**; kulakları sağır eden çığlık olduğu söylenir. “Kayaya taşla vurdum da ondan **صَخّا** işittim” denir. “Karga, devenin yarasına gagasıyla **صَخَّ** etti” denir; dürttüğü zaman.

(**صد**) **الصاد** ve **الدال**ın bâbının çoğu yüz çevirmeye ve sapmaya döner. Sonra bunun ardından şâz kalan kelimeler gelir. **الصَّدُّ**: yüz çevirmedir. “**صَدَّ** **يصُدُّ**” denir; o, iki yandan birine meyildir. Sonra: “Falancayı işten **صَدَدْتُ**” dersin; onu ondan çevirdiğin zaman. **الصَُّدَّانِ**: vadinin iki yanıdır; tekili **صَُدٌّ**; bu kıyastır; çünkü yan mutlaka meyillidir. “**الصَّدَدَ** karşılayan şeydir” derler. “Bu ev, şunun **صَدَدِ** üzerinedir” denir. “**الصَّدد**: yakınlıktır” derler. **الصُّدَّاد**: suya giden yoldur. **الصَُّدُّ**: dağdır. Zikrettiğim bu kelimeler bende asıl değildir; kıyastan uzaklıkları sebebiyle. Eğer sahih iseler, asla hamledilmişlerdir.

Sahih olup bu bâbdan olmayan şudur: “**صَدَّ يَصِدُّ**”; bu, bağırıp çağırdığı zamandır. Bir kavim([22]) okudu: ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾ [الزخرف 57]; dediler ki: bağırırlar. **الصَّديد**: irinle karışık kandır; ondan “yara **أَصَدَّ** etti” denir.

(**صر**) **الصاد** ve **الراء** asıllardır: birincisi onların sözü: “Dirhemleri **صَرَّ** etti; onları **صَرّاً**.” O bez parçası **صُرَّة**dir. Arapların bildiği **الصِّرَار**dır; o, yavrusu emmesin diye devenin memelerine bağlanan bezdir. “Onu **صَرَّها** **صَرَّا**” denir. Bâbdandır: **الإِصرار**; şeye azmetmektir. Onu kıyasından saydık; çünkü şeye azim ve ona icmâ bir şeydir; aynı şekilde **الإصرار**: şey üzerinde sebat etmektir.

Bâbdandır: “Bu, benim **صِرِّي** yeminimdir”; yani ciddi; ben onun üzerinde sabitim, azmetmişim.

Bâbdandır: **الصَّرَّة**; cemaate **صَرَّةٌ** denir. İmru’ul-Kays dedi:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])

Bâbdandır: **حافرٌ مصرورٌ**; yani büzülmüş. Ondan **الصُّرْصُور**; o, develerden büyük sürüdür.

İkincisine gelince; o, yücelik ve yükseliktendir: “Eşek kulağını **صَرَّ** etti” sözleri; onu diktiği zaman. Kulağı zikretmezsen “**أَصَرَّ**” dersin; kulağı zikredersen “**أَصَرَّ بأذنه**” dersin. Onun nadir olduğunu sanıyorum. Bunun aslı **الصِّرَار**dır; o, suyun neredeyse üstüne çıkmadığı yüksek yerlerdir. **صِرَارٌ** ise özel isimdir; bir dağdır. Dedi ki:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])

Üçüncüsüne gelince: soğuk ve sıcak; o, **الصِّرُّ**dur. “Bitkiye **صِرٌّ** isabet etti” denir; ona zarar veren bir soğuk isabet ettiği zaman. **الصِّرُّ**: soğuk rüzgârın soğuğudur. Bazen bu yerde sıcağı da yaptılar. Bir kavim dedi: **الصَّارَّةُ** güneş sıcağının şiddetli sıcağıdır. “Eşek **صارَّتَه**sini kesti” denir; susuzluğunu kıran bir içiş içtiği zaman. **الصَّارَّة**: susuzluktur; çoğulu **صَوَارُّ**. **الصَّرِيرة**: susuzluk; çoğulu **صرائر**. Dedi ki:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *

Ebû Ubeyd zikretti: **الصَّارّة** susuzluktur; çoğulu **صرائر**. Bu yanlıştır; doğru, bizim zikrettiğimizdir.

Dördüncüsüne gelince: ses. Bundan **الصَّرَّة**: bağırmanın şiddeti. Çekirge **صرِيراً** **صَرَّ** etti; oduncu **صَرصرة** **صَرْصَرَ** etti. **الصَّرَارِيُّ**: denizci; sesini yükseltmesinden olabilir.

Bu asıllardan şâz olan iki kelime vardır; belki ikisinin de bize yeri gizli kalmış bir kıyası vardır. Birincisi: **الصّارَّة**; o, ihtiyaçtır. “Falancanın yanında benim bir **صَارَّةٌ**m var” denir; çoğulu **صَوَارُّ**; yani ihtiyaç. Diğer kelime **الصَّرورة**dur; o, hac yapmamış olan ve evlenmemiş olandır. “**الصَّرُورة**”: nikâhı terk edip kendini ibadete veren kimsedir, denir. Hadiste geldi: “**لا صَرْورة في الإسلام**”.

Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd([27]) dedi: “**الصَّرورة**nın aslı şudur: cahiliyede adam bir olay işlediğinde Kâbe’ye sığınırsa saldırıya uğramazdı. Kan velisi onu Harem’de bulduğunda ona: ‘O **صرورة**dur; ona saldırma’ denirdi. Bu onların sözünde çoğaldı; nihayet kadınlardan ve yemeğin hoşluğundan kaçınan âbid kimseye **صَرورة** ve **صروريَّاً** dediler. Nâbiga bunu şu sözüyle kastetti:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])
Yani kadınlardan ve güzel kokudan büzülüp uzak duran([29]). Allah تعالى İslâm’ı getirip Mekke’de ve başkasında hadlerin ikamesini vacip kılınca, cahiliye işine muhalefet olarak, hac yapmamış olana **صَرورة** ve **صَرُوريّاً** adı verildi. Sanki onlar, İslâm’da haccı terk etmeyi, cahiliyede kendini ibadete verenin kadınlara gelmeyi ve nimet içinde yaşamayı terk etmesi gibi yaptılar.”

Zikrettiğimiz bu **الصَّرورة** mânası, **الصِّرار**dan olmayı da ihtimal eder; o, yavrusu emmesin diye devenin memelerine bağlanan bezdir. Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَنَّ
1 صَنَّ ذ , [aor., accord. to rule, صَنِ٣َ ,] said of flesh-meat, i. q. صَلَّ [i. e. It was, or became, stinking]: either a dial. var. or formed by substitution. (M, TA. [See also the next paragraph.])

اصنّ
4 اصنّ ذ He, or it, (a man, S, or a thing, Msb,) had a foul, or fetid, odour, such as is termed صُنَان: (S, Msb, K:) so too said of a he-goat, when excited by lust. (TA.) And said of flesh-meat, [like صَنَّ,] It stank. (TA.) And اصنّت البَقْلَةُ The herb, or leguminous plant, when held in the hand, stank. (TA.) And اصنّ said of water, It became altered [for the worse]. (K.) -A2- Also He elevated his nose, (S, K,) or his head, (ISk, TA,) from pride. (ISk, S, K.) And hence, (S,) اصنّت said of a she-camel, She, having conceived, behaved disdainfully to the stallion. (S, K.) ― -b2- And He was, or became, angry. (K.) -A3- اصنّت said of a she-camel, (ISh, M,) or of a mare, (A 'Obeyd, K,) when near to bringing forth, (A 'Obeyd,) Her young one struggled, or was in a state of commotion, (A 'Obeyd, M,) in the part bordering upon her tail [so I render فِى صَلَاهَا], (A 'Obeyd,) or its hind leg fell [or happened to come] into that part; (M;) or her young one stuck fast in her belly, and it pushed with its head, (ISh, K,) or with its shank and its nose, (ISh,) in the region of her anus. (ISh, K.) The epithet applied to her in this case is ↓ مُصِنٌّ: (ISh:) and the pl. is مُصِنَّاتٌ and مَصَانُّ. (Az, TA.) -A4- اصنّت said of a woman, She became old, but having in her some remains [of vigour]: and such is termed ↓ مُصِنٌّ and مُصِنَّةٌ. (M.) -A5- اصنّ also signifies He spoke in a low, faint, gentle, or soft, manner. (TA.) -A6- And اصنّ عَلَى الأَمْرِ He persevered, or persisted, in the affair. (K.)

صَنٌّ
صَنٌّ ذ , (S, M, TA,) with fet-h, (S, TA,) accord. to the K, صِنٌّ, which is wrong, (TA,) [A kind of basket;] a thing like a covered سَلَّة, in which bread is put, (S, K, TA,) and [other] food: (TA:) a large زَبِيل, like the سَلَّة. (M.)

صِنٌّ
صِنٌّ ذ The urine of the وَبْر [or hyrax Syriacus], (S, M, TA,) in the copies of the K erroneously said to be of camels: (TA:) it is inspissated for medicines; (M, TA;) and is very fetid. (TA.) صِنُّ الوَبْرِ is also a term applied to Small, round, flattened cakes, (أَقْرَاص,) which are brought from El-Yemen to El-Hijلz, found there in caves; having the property of dissolving tumours, applied as a plaster with honey: mentioned by the hakeem Dلwood. (TA.) -A2- Also, (M, TA,) thus, without the art., but written by Az and J with it, i. e. الصِّنُّ, as in the K, (TA,) One of the days called أَيَّامُ العَجُوزِ; (S, M, K;) said to be the first of those days. (M. [See art. عجز.])

صُنَّةٌ
صُنَّةٌ ذ i. q. صُبَّةٌ [q. v.] as signifying A سُفْرَة, or a thing like the سُفْرَة. (M in art. صب.)

صِنَّةٌ
صِنَّةٌ ذ : see the next paragraph.

صُنَانٌ
صُنَانٌ ذ A stink, or stench; (M, Msb;) whether of the armpit or otherwise: (Msb:) or, (S, K,) as also ↓ صِنَّةٌ, (K,) the stink, or stench, of the armpit, (S, K,) and of the creases of the body when they are in a corrupt state: and the former is likewise applied to the odour of the he-goat when excited by lust: (TA:) and it signifies also, (TA,) or as some say, (M,) a sweet odour. (M, TA.)

صَنَّانٌ
صَنَّانٌ ذ A courageous man. (K.)

أَصَنُّ
أَصَنُّ ذ A man feigning himself unmindful, inadvertent, or heedless. (K.)

مُصِنٌّ
مُصِنٌّ ذ A man having a foul, or fetid, odour, such as is termed صُنَان; fem. with ة: and likewise applied to a he-goat when excited by lust. (TA.) -A2- And Elevating the nose, (S, M, TA,) or the head, (AA, TA,) from pride, (AA, S, M, TA,) or from anger. (M.) So in a verse cited in art. خفض. (S.) ― -b2- And مُصِنٌّ غَضَبًا Full of anger. (As, S.) -A3- See also 4, latter part, in two places. -A4- Also Silent. (TA.) -A5- And المُصِنُّ signifies The serpent that, when it bites, kills on the spot: one says, رَمَاهُ اللّٰهُ بِالمُصِنِّ المُسْكِتِ [May God smite him with the silencing serpent that kills on the spot whomsoever it bites]. (IKh, TA.)

##### Türkçe

**صَنَّ**
1 **صَنَّ** ذ , [muzâri‘, kaideye göre, **صَنِ٣َ** ,] et eti hakkında söylenir; **صَلَّ** ile aynı mânâdadır [yani: koktu, yahut kokar oldu]: ya bir lehçe varyantıdır yahut ikâme yoluyla yapılmıştır. (M, TA. [Bir sonraki paragrafa da bak.])

**اصنّ**
4 **اصنّ** ذ O, yahut o (bir adam, S, yahut bir şey, Msb,) **صُنَان** diye adlandırılan türden kötü, yahut pis, bir kokuya sahip oldu: (S, Msb, K:) şehvetle coştuğunda bir teke hakkında da böyle söylenir. (TA.) Ve et eti hakkında, [**صَنَّ** gibi,] Koktu. (TA.) Ve **اصنّت البَقْلَةُ** Ot, yahut baklagil bitkisi, elde tutulduğunda koktu. (TA.) Ve **اصنّ** su hakkında söylenir; [kötüye doğru] değişti. (K.) -A2- Ayrıca burnunu yükseltti, (S, K,) yahut başını, (ISk, TA,) kibirden. (ISk, S, K.) Ve bundan dolayı, (S,) **اصنّت** bir dişi deve hakkında söylenir; gebe kalınca aygıra karşı küçümseyici davrandı. (S, K.) ― -b2- Ve öfkelendi, yahut öfkeli oldu. (K.) -A3- **اصنّت** bir dişi deve hakkında, (ISh, M,) yahut bir kısrak hakkında, (A 'Obeyd, K,) doğurmaya yakınken, (A 'Obeyd,) yavrusu çabaladı, yahut bir çalkantı hâlinde oldu, (A 'Obeyd, M,) kuyruğuna bitişik olan kısımda [**فِى صَلَاهَا**’yı böyle tercüme ederim], (A 'Obeyd,) yahut onun arka bacağı o kısma düştü [yahut o kısma geldi]; (M;) yahut yavrusu karnında sıkışıp kaldı ve başıyla itti, (ISh, K,) yahut incik kemiğiyle ve burnuyla, (ISh,) anüs bölgesinde. (ISh, K.) Bu durumda ona uygulanan sıfat ↓ **مُصِنٌّ**’dür: (ISh:) ve çoğulu **مُصِنَّاتٌ** ve **مَصَانُّ**’dur. (Az, TA.) -A4- **اصنّت** bir kadın hakkında söylenir; yaşlandı, fakat onda [dinçlikten] bazı kalıntılar bulunarak: ve böyle olana ↓ **مُصِنٌّ** ve **مُصِنَّةٌ** denir. (M.) -A5- **اصنّ** ayrıca alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif, bir tarzda konuştu mânâsına gelir. (TA.) -A6- Ve **اصنّ عَلَى الأَمْرِ** İşte sebat etti, yahut ısrar etti. (K.)

**صَنٌّ**
**صَنٌّ** ذ , (S, M, TA,) fetha ile, (S, TA,) K’ye göre **صِنٌّ**, ki bu yanlıştır, (TA,) [bir tür sepet;] içine ekmek konulan, örtülü bir **سَلَّة** gibi bir şey, (S, K, TA,) ve [başka] yiyecek: (TA:) **سَلَّة** gibi büyük bir **زَبِيل**. (M.)

**صِنٌّ**
**صِنٌّ** ذ **وَبْر**’in [yahut hyrax Syriacus’un] idrarı, (S, M, TA,) K nüshalarında yanlışlıkla develerin denilmiştir: (TA:) ilaçlar için koyulaştırılır; (M, TA;) ve çok pis kokuludur. (TA.) **صِنُّ الوَبْرِ** ayrıca Küçük, yuvarlak, yassı çörekler, (**أَقْرَاص,**) için kullanılan bir addır; El-Yemen’den El-Hijلz’a getirilir, orada mağaralarda bulunur; şişlikleri çözme özelliğine sahiptir, bal ile birlikte yakı olarak uygulanır: bunu hekim Dلwood zikretmiştir. (TA.) -A2- Ayrıca, (M, TA,) böyle, harf-i tarif olmaksızın; fakat Az ve J onu harf-i tarif ile yazmıştır, yani **الصِّنُّ**, K’de olduğu gibi, (TA,) **أَيَّامُ العَجُوزِ** diye adlandırılan günlerden biri; (S, M, K;) o günlerin ilki olduğu söylenir. (M. [md. عجز’e bak.])

**صُنَّةٌ**
**صُنَّةٌ** ذ **صُبَّةٌ** ile aynı mânâdadır [bk.]; **سُفْرَة** mânâsında, yahut **سُفْرَة** gibi bir şey mânâsında. (M, md. صب’de.)

**صِنَّةٌ**
**صِنَّةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**صُنَانٌ**
**صُنَانٌ** ذ Bir kokuşma, yahut pis koku; (M, Msb;) ister koltuk altının olsun ister başka türlü: (Msb:) yahut, (S, K,) bunun gibi ↓ **صِنَّةٌ** de, (K,) koltuk altının, (S, K,) ve bedenin kıvrımlarının bozulmuş hâlde olduklarında pis kokusu: ve birincisi ayrıca şehvetle coştuğunda tekenin kokusuna da uygulanır: (TA:) ve ayrıca şunu da ifade eder, (TA,) yahut bazılarına göre, (M,) hoş bir koku. (M, TA.)

**صَنَّانٌ**
**صَنَّانٌ** ذ Cesur bir adam. (K.)

**أَصَنُّ**
**أَصَنُّ** ذ Kendini gaflet içinde, dikkatsiz, yahut aldırmaz, gösteren bir adam. (K.)

**مُصِنٌّ**
**مُصِنٌّ** ذ **صُنَان** diye adlandırılan türden kötü, yahut pis, bir kokuya sahip bir adam; dişisi ة ile: ve şehvetle coştuğunda bir teke için de uygulanır. (TA.) -A2- Ve kibirden, (AA, S, M, TA,) yahut öfkeden, (M,) burnu yükseltmek, (S, M, TA,) yahut başı, (AA, TA,) yükseltmek. (AA, S, M, TA.) Md. خفض’de zikredilen bir beyitte böyledir. (S.) ― -b2- Ve **مُصِنٌّ غَضَبًا** Öfke ile dolu. (As, S.) -A3- Ayrıca 4’ün son kısmına, iki yerde, bak. -A4- Ayrıca Suskun. (TA.) -A5- Ve **المُصِنُّ** şu mânâya gelir: ısırdığında derhal öldüren yılan; kişi şöyle der: **رَمَاهُ اللّٰهُ بِالمُصِنِّ المُسْكِتِ** [Allah onu, ısırdığı kimseyi derhal öldüren susturucu yılan ile vursun]. (IKh, TA.)
