# صه (ص-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صَهْ: كلمةٌ بنيت على السكون. وهو اسمٌ سُمِّيَ به الفعلُ، ومعناه اسكتْ. تقول للرجل إذا أَسْكَتَّهُ: صَهْ؛ فإن وصلْتَ نوَّنْتَ فقلت: صَهٍ صَهْ.

##### Türkçe

**صَهْ**: Sükûn üzere bina edilmiş bir kelimedir. Ve o, fiilin kendisiyle adlandırıldığı bir isimdir; manası: **اسكتْ**. Bir adama onu susturduğun zaman şöyle dersin: **صَهْ**; eğer vasledersen tenvinlersin de şöyle dersin: **صَهٍ صَهْ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والصاد
صه ، هص : ( مستعملان ) .
هصّ : قال الليث : الهَصُّ : شدّة القبض والغمز . وقال غيره : بنو هِصَّان : قبيلةٌ من بني أبي بكرِ بن كلاب . وهُصَيْصٌ : اسم رجل . وقيل : الهَصّ : شدّة الوطء . ثعلب عن ابن الأعرابي : زخيخ النّار : بريقُها ، وهَصِيصُها : تلأْلُؤُها ، وحكي عن أبي ثرْوان أنه قال : ضِفْنَا فلاناً فلمّا طَعِمْنَا أتونا بالمقاطِر فيها الجحيمُ يَهِصُّ زَخِيخُها ، فأُلْقيَ عليها المندَلِيُّ . قال : المقاطِرُ : المجامر ، والجحيم : الجمر ، وزخيخه : بريقه ، وهصيصه : تلألؤه . سلمة عن الفرّاء : هصّص الرجلُ : إذا برَّق عينيه ، والهُصَاهِصُ والقُصاقِصُ : الشديد من الأُسْد .
صه : قال الليث : صَهْ : كلمة زجْرٍ للسكوت ؛ وأنشد قول ذي الرُّمَّة :
إذا قالَ حَادِيْنَا لِتَشْبِيهِ نَبْأَةٍ
صَهٍ لم يَكُنْ إلاَّ دَوِيُّ المَسَامِعِ
قال : وكل شيءٍ من موقوفِ الزجر فإنّ العرب تنوّنه مخفوضاً . وما كان غيرَ موقوفٍ فعلى حركة صرفه في الوجوه كلها . ويضاعف صه ، فيقال : صَهْصَهْتُ بالقوم . ابن السّكيت : يقال للرجل إذا أسكتَّه : صهْ ، فإن وصلتَ قلتَ : صهٍ صهٍ ، وكذلك مَهْ ؛ فإن وصلت قلت : مهٍ مهٍ ،
وكذلك تقول للشيء إذا رضِيته : بَخْ ، فإن وصلت قلت : بَخٍ بَخٍ .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الصاد**
**صه** ، **هص** : (kullanılan ikisi) .
**هصّ** : Leys dedi: **الهَصُّ**: tutmanın ve sıkmanın şiddeti. Başkası dedi: **بنو هِصَّان**: **بني أبي بكرِ بن كلاب**’dan bir kabiledir. **وهُصَيْصٌ**: bir adam adıdır. Ve denildi: **الهَصّ**: basmanın şiddeti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **زخيخ النّار**: onun parıltısıdır; **وهَصِيصُها**: onun ışıldamasıdır. Ebû S̱ervân’dan, onun şöyle dediği nakledildi: Birini misafir ettik; ne zaman ki yedik, bize içinde kor bulunan **المقاطِر** getirdiler; onun parıltısı **يَهِصُّ**; üzerine **المندَلِيُّ** atıldı. Dedi: **المقاطِرُ**: buhurdanlıklardır; **الجحيم**: kordur; **وزخيخه**: onun parıltısıdır; **وهصيصه**: onun ışıldamasıdır. Seleme, Ferrâ’dan: Adam **هصّص** etti: gözlerini parlatınca; **الهُصَاهِصُ** ve **القُصاقِصُ**: aslanlardan şiddetli olandır.
**صه** : Leys dedi: **صَهْ**: susmak için bir azarlama kelimesidir; ve Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
إذا قالَ حَادِيْنَا لِتَشْبِيهِ نَبْأَةٍ
صَهٍ لم يَكُنْ إلاَّ دَوِيُّ المَسَامِعِ
Dedi: Azarlamanın durdurulmuş olanından her şey; Araplar onu tenvinli, mecrur yaparlar. Durdurulmuş olmayan ise, bütün vecihlerde i‘rabının harekesi üzeredir. Ve **صه** ikilenir; şöyle denir: **صَهْصَهْتُ بالقوم**. İbnü’s-Sikkît: Bir adamı susturduğun zaman ona denir: **صهْ**; eğer vasledersen dedin: **صهٍ صهٍ**; ve aynı şekilde **مَهْ**; eğer vasledersen dedin: **مهٍ مهٍ**،
Ve aynı şekilde bir şeyi razı olduğun zaman dersin: **بَخْ**; eğer vasledersen dedin: **بَخٍ بَخٍ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)
(صع) الصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تفرُّق وحرَكة. يقال تصعصع القومُ، إذا تفرَّقوا. قال الخليل: يقال ذهبت الإبل صَعاصِعَ، أي فِرَقاً. ويقولون: صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع، وذلك إِذا حرّكتَه فتحرّك.
(صف) الصاد  والفاء  يدلُّ على أصلٍ واحدٍ، وهو استواءٌ في الشيء وتساوٍ بين شَيئين في المَقَرّ. من ذلك الصَّفُّ، يقال وقفَا صفَّاً، إِذا وَقَفَ كلُّ واحدٍ إلى جنْب صاحبه. واصطفَّ القومُ وتصافُّوا. والأصل في ذلك الصَّفْصَف، وهو المستوي من الأرض، فيقال للمَوقِف في الحرب إِذا اصطفَّ القومُ: مَصَفٌّ، والجمع المصافّ. والصَّفوف: النّاقة التي تَصُفُّ، أي تجمع بين مِحْلَبَين في حَلْبة. والصَّفُوفُ أيضاً: التي تصفُّ يدَيْها عند الحَلَب.
وممّا شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُتطَلَّب لـه في القياس وجهٌ، غيرَ أنَّا نكره القياسَ المتمَحَّل المستَكْرَه، وهذا الذي ذكرناه، فهو الصفيف، قال * قومٌ: هو القَديد. وقال آخرون: هو اللَّحم يُحْمَل في الأسفار طبيخاً أو شِواءً فلا يُنْضَجُ. قال:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) الصاد والكاف أصلٌ يدلُّ على تلاقِي شيئين بقوَّة وشِدَّة، حتَّى كأنَّ أحدَهما يضرِبُ الآخر. من ذلك قولهم: صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا. والصَّكَك: أن تَصْطَكَّ رُكبتا [الرَّجُل([2])]. [وصَكَّ البابَ([3])]: أغْلقه بعنفٍ وشِدَّة. ويقال بعير مُصَكَّكٌ([4])، إذا كان اللَّحمُ قد صُكَّ فيه صَكّاً. ورجلٌ مِصكٌّ: شديد. ويقال ذلك في الخَيل والحُمُر وغيرها.
وأمَّا قولُهم: "جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ([5])" فإِنَّما يُراد أنَّ الأعمى  يلقى مثلَهُ فيصطكّانِ، أي يصكُّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه. وذلك كلامٌ وضَعوه في الهاجرة وعند اشتداد الحرِّ خاصَّة.
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
(صم) الصاد والميم أصلٌ يدلُّ على تَضَامِّ الشِّيءِ وزوالِ الخرْق والسَّمّ. من ذلك الصَّمَم في الأُذن. يقال صَمِمْت، وأنت تَصَمُّ صَمَما. وربَّما قالوا صُمَّ بمعنى صَمّ. ويقال: أصممتُ الرَّجُلَ، إِذا وَجدته أصمَّ. قال ابنُ أحمر:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])والصَّمّاء: الدَّاهية، كأنَّه من الصَّمَم. أي هو أمرٌ لا فُرجَةَ له فيه. ومن ذلك اشتمالُ الصَّمّاء: أنْ تلتحفَ بثوبك ثم تُلقيَ الجانبَ الأيسر على الأيمن. والعرب تقول في تعظيم الأمر: "صَمِّي صَمَامِ". والأصل في ذلك قولهم: "صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ"، وذلك أنَّ الدِّماءَ تكثُر في الأرض عند الوغَى، حتَّى لو أُلْقِيَتْ حصاةٌ لم يُسْمَع لها وَقْع، وهو في قول امرئ القيس:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])يريد تعظيمَ ما وقع فيه وأُدِّيَ إِليه. وصِمام القارورة سمِّيَ بذلك لأنّه يسُدُّ الفُرْجَة. وقولهم: صَمَّم في الأمر، إِذا مضى فيه راكباً رأسَه، فهو من القياس الذي ذكرناه، كأنَّه لما أراد ذلك لم يسمع عَذْلَ عاذلٍ ولا نَهْيَ ناهٍٍ، فكأَنّهُ أَصمُّ.
واشتُقَّ منه السَّيف الصَّمصام والصَّمصامة. ومنه صَمَّم، إِذا عَضَّ في الشيء فأثبت أسنانه فيه. والصَّمَّانُ: أرضٌ. وقال بعضهم: كلُّ أرضٍ إلى جنبِ رَمْلة فهي صَمَّانةٌ.  وهذا صحيح؛ لأنَّ الرّمل فيه خَلَل، والصَّمَّانةُ ليست كذلك.
ومن الباب: الصِّمْصِم([10]): الرَّجلُ الغليظ، وسمِّي بذلك لما ذكرناه، كأنَّه ليست في لحمه فُرجة ولا خَرْق. وكذلك الأسد صِمَّةٌ، كأنَّه لا وصول إليه من وجه.
ومن الباب الصِّمصِمة: الجماعة، سمِّيت بذلك، كأنَّها اجتمعت حتى لا خلل فيها ولا خَرْق.
(صن) الصاد والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على إِباء وصَعَرٍ من كِبر. من ذلك الرّجلُ المُصِنُّ، قالوا: هو الرَّافعُ رأسَهُ لا يلتفت إلى أحدٍ. وقالوا: هو السَّاكت. وقالوا: هو الممتلئ غيظاً. قال الرَّاجز([11]):
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
أي أتأخُذُ إبلي لا يمنعُكَ زَجْرُ زاجر ولا تلتفت إلى أحد.
والأصل الآخر يدلُّ على خُبْث رائحة. من ذلك الصِّنُّ، و* هو بول الوَبْرِ، في قول جرير:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])ثم اشتق منه [الصُّنَان]: ذَفَر الإبط. فأمَّا قولُهم إنَّ أحدَ أيّام العَجُوز يقال لـه الصَّنُّ فهذا شيءٌ ما رأيتُ أحداً يَضبِطه ولا يعلم حقيقتَهُ، فلذلك لم أذكره.
(صه) الصاد والهاء كلمة تقال عند الإسكات، وهي صه([13])، ولا قياسَ لها.
(صي) الصاد والياء كلمة واحدة مُطَابَقة، وهي كلُّ شيءٍ  يُتَحَصَّنُ به. من ذلك تسميتُهم الحصونَ صَياصِيَ، ثمَّ شُبِّه بذلك ما يُحارِب ويتَحصَّن به الدِّيك [وسُمِّي] صيصِيَة، وكذلك قَرن الثور يسمَّى بذلك؛ لأنه يَتحصَّن ويُحارِب به.
(صأ) الصاد والهمزة كلمة واحدة. يقال صأصأ الجَرْوُ، إِذا حرَّك عينَيه ليفتحَهما. وفي حديث بعض التابعين([14]): "فقَّحْنا وصأصأتم". ويقال صأصأت النَّخْلة، إذا لم تقبل اللَّقاح.
(صب) الصاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو إراقة الشيء، وإليه ترجع فروعُ البابِ كلِّه.
من ذلك صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً. ويُحمَل على ذلك فيقال لِمَا انحدرَ من الأرض صَبَبٌ، وجمعه أصبابٌ، كأنَّه شيءٌ منصبٌّ في انحداره. وفي الحديث: "أنَّه كان صلى الله عليه وآله وسلم إِذا مشى فكأنَّما يمشي في صَبَب". وقال الراجز([15]):
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
والصُّبَّة: القِطعةُ من الخيل، كأنَّها تنصبُّ في الإِغارَةِ انصباباً، والقِطعةُ من الغَنَم أيضاً صُبَّة، لذلك المعنى. ويقال للحيَّات الأساودِ: الصُّبُّ، وذلك أنها إِذا أرادت النكْزَ انصبَّتْ على الملدوغ انصباباً. فأما الصَّبيب فيقال إِنه ماءُ ورق السِّمسِم، ويقال بل هو عُصارة الحِنّاء. وقال الشَّاعر([16])، وهو يدلُّ على صحّة القول الأوّل:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
وقال قومٌ: الصَّبيب: الدَّم الخالص، والعُصفُر المُخْلَص. والصُّبَابة: البقيَّة من الماء في الإناء. والصَّبَابة مِنْ صَبَّ إليه. ورجلٌ صَبٌّ، إِذا غَلبَه الهوى، وهو من انصباب القَلْب. ويقال تصبَّبَ الحرُّ: اشتدَّ، كأَنَّه شيء صُبَّ على الأرض صَبّا. وتصبصب([17]) الشَّيء: ذَهَبَ ومُحِقَ، كأنَّهُ صُبَّ صبّاً. ويقال تصابَبْتُ الإناء، إِذا شربتَ صُبَابَتَه. وكذلك تصابَبتُ الشّيء، إذا نِلتَه قليلاً. قال الشّمّاخ:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])(صت) الصاد والتاء أصلٌ يدلُّ على نِزاعٍ وخصومةٍ وافتراق، يقال للجَلَبَة الصَّتيت. وما زلتُ أُصَاتُّ فلاناً، أي أخاصِمُهُ. والصَّتُّ، فيما يقال: الصَّدْم. والصَّـتِيت: الفِرْقَة. ويقولون إِنَّ الصَّت الصَّدُّ.
(صح) الصاد والحاء أصل يدلُّ على البَراءَة من المرض والعَيب، وعلى الاستواءِ. من ذلك الصِّحَّة: ذَهاب السُّقْم، والبراءةُ من كلِّ عَيب. والصَّحِيح والصَّحَاح بمعنىً. والمُصِحُّ: الذي أهلُهُ وإبلُه صِحَاحٌ وأَصِحَّاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ"، أي الذي إبلُهُ صِحاحٌ. والصَّحْصح والصَّحصَحانُ والصَّحصَاحُ: المكان المستوِي.
(صخ) الصاد والخاء أصلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. من ذلك الصَّاخَّة يقال إِنَّها الصَّيحةُ تُصِمُّ الآذان. ويقال ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا([19]). ويقال صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير، إِذا طَعَن.
(صد) الصاد والدال معظمُ بابِهِ يَؤولُ إلى إِعراضٍ وعُدول. ويجيء بعد ذلك كلماتٌ تَشِذّ. فالصَّدُّ: الإعراض. يقال صَدَّ يصُدُّ، وهو مَيلٌ إلى أحد الجانبين. ثم تقول: صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر، إِذا عَدَلْتَه عنه. والصَُّدَّانِ: جانِبا الوادي، الواحد صَُدٌّ،  وهو القياس، لأنَّ الجانب مائلٌ لا محالة. ويقولون: إنّ الصَّدَدَ ما استَقْبَلَ([20]). يقال: هذه الدَّارُ على صَدَدِ هذه. ويقولون: الصَّدد: القُرب. والصُّدَّاد([21]): الطَّريق إلى الماء. والصَُّدُّ: الجبَل. وهذه الكلماتُ التي ذكرتُها فليست عندي أصلاً؛ لبُعدها عن القياس، وإنْ صحَّتْ فهي محمولةٌ *على الأصل.
ومما هو صحيحٌ وليس من هذا الباب، قولهم : صَدَّ يَصِدُّ، وذلك إِذا ضَجَّ. وقرأ قومٌ([22]): ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾  [الزخرف 57]، قالوا: يَضِجُّون. والصَّديد: الدَّم المختلِط بالقَيْح، يقال منه أَصَدَّ الجُرْح.
(صر) الصاد والراء أصولٌ: الأول قولهم صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً. وتلك الخِرقة صُرَّة. والذي تعرفه العربُ الصِّرَار، وهي خِرقةٌ تُشدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فَصِيلُها.  يقال صَرَّها صَرَّا. ومن الباب: الإِصرار: العَزْم على الشيء. وإنما جعلْناه من قياسِه لأن العَزْم على الشيء والإجماعَ عليه واحد وكذلك الإصرار: الثَبَات على الشيء.
ومن الباب: هذه يمين صِرِّي([23]) أي جدّ، إنا ثابتٌ عليها مُجمِع.
ومن الباب :الصَّرَّة، يقال للجماعة صَرَّةٌ. قال امرؤُ القَيس:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])ومن الباب: حافرٌ مصرورٌ، أي منقبضٌ. ومنه الصُّرْصُور، وهو القَطيع الضَّخْم من الإبل.
وأَمَّا الثاني، وهو من السُّمُو والارتفاع، فقولهم: صَرَّ الحمارُ أُذُنَه، إِذا أقامها. وأَصَرَّ إذا لم تذكر الأُذُن، وإن ذكرتَ الأُذُن قلتَ أَصَرَّ بأذنه. وأظنُّه نادراً. والأصل في هذا الصِّرَار، وهي أماكنُ مرتفعةٌ لا يكَادُ الماء يعلوها. فأما صِرَارٌ فهو اسمُ علَمٍ، وهو جَبَلٌ. قال:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])وأمَّا الثالث: فالبرد والحَرُّ، وهو الصِّرُّ. يقال أصاب النَّبتَ صِرٌّ، إذا أصابَه بردٌ يُضرُّ به. والصِّرُّ: صِرُّ الرّيح الباردة. وربما جعلوا في هذا الموضع الحَرَّ. قال قوم: الصَّارَّةُ شدة الحرِّ حرِّ الشمس. يقال قطع الحِمار صارَّتَه. إِذا شرِب شُرْباً كَسَرَ عطشَه. والصَّارَّة: العَطَش، وجمعها صَوَارُّ. والصَّرِيرة: العطش، والجمع صرائر. قال:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
وذكر أبو عبيدٍ: الصَّارّة العطش، والجمع صرائر. وهو غلط، والوجه ما ذكرنا.
وأما الرَّابع، فالصَّوت. من ذلك الصَّرَّة: شِدَّة الصِّياح. صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً، وصَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة. والصَّرَارِيُّ: الملاَّح، ويمكن أن يكون لرفعِه صوتَه.
ومما شذَّ عن هذه الأصول كلمتان، ولعلَّ لهما قياساً قد خَفِيَ علينا مكانُه فالأولى: الصّارَّة، وهي الحاجةُ. يقال لي قِبَلَ فلانٍ صَارَّةٌ، وجمعها صَوَارُّ، أي حاجة. والكلمةُ الأخرى  الصَّرورة، وهو الذي لم يحجُجْ، والذي لم يتزوَّج. ويقال الصَّرُورة: الذي يَدَعُ النكاح متبتِّلاً. وجاء في الحديث: "لا صَرْورة في الإسلام".
قال أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد([27]): "الأصل في الصَّرورة أنَّ الرجلَ  في الجاهلية كانَ إذا أحدَثَ حدَثاً فلجأ إلى الكعبة لم يُهَجْ، فكان إِذا لقِيَه وليُّ الدَّمِ بالحرَم قيل له: هو صرورة فلا تَهِجْه. فكثُر ذلك في كلامهم حتَّى جعلوا المتعبِّد الذي يجتنِب النِّساء وطِيبَ الطعام صَرورةً، وصروريَّاً. وذلك عَنَى النابغةُ بقوله:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])أي مُنْقَبضٍ عن النِّساء والطِّيب([29]). فلما جاء الله تعالى بالإسلام وأوجَبَ إِقامةَ الحدود بمكَّة وغيرِها سُمِّي الذي لم يحجَّ صَرورةً وصَرُوريّاً، خلافاً لأمر الجاهلية. كأنَّهم جَعلُوا أنَّ تَرْكَه الحجَّ في الإِسلام، كترك المتأَلِّهِ إِتيانَ النِّساء والتّنعّمَ في الجاهليَّة".
وهذا الذي ذكرناه في معنى الصَّرورة يحتمل أنَّه من الصِّرار، وهو الخِرقة التي تُشَدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فصيلها. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) التكملة من المجمل. وبين هاتين التكملتين في المجمل: "يقال منه صكك. والصكة: أشد الهاجرة".
([4]) في المجمل: "مِصَكّ"، وكلاهما صحيح، يقال : مصك ومصكوك ومصكك.
([5]) عُمَيّ، هنا: تصغير ترخيم للأعمى.
([6]) البيت للراعي، كما في معجم البلدان (لبن). وصدره في اللسان (صلل):
* سيكفيك الإله بمُسنَمات *
([7]) للحطيئة في ديوانه 84 واللسان (صلل).
([8]) البيت في اللسان (صمم؛ حجا).
([9]) البيت في اللسان (صمم)، وليس في ديوانه.
([10]) ويقال أيضاً "صمصم" كعلبط.
([11]) هو مدرك بن حصن. اللسان (صنن، شنن)، ونوادر أبي زيد 50 .
([12]) ديوان جرير 73، واللسان (صنن).
([13]) تقال بالسكون، وبالكسر مع التنوين.
([14]) هو عبيد الله بن جحش، كان أسلم  وهاجر إلى الحبشة، ثم ارتد وتنصر بالحبشة، فكان يمرُّ بالمهاجرين فيقول ذاك.  اللسان (صأصأ).
([15]) هو رؤبة. ديوانه 6، واللسان (صبب).
([16]) هو علقمة بن عبدة الفحل. ديوانه 132، والمفضليات (2: 193)، واللسان (صبب).
([17]) في الأصل: "تصبب"، صوابه في المجمل والقاموس واللسان. وأنشد للعجاج:
* حتى إذا ما يومها تصبصبا *.
([18]) ديوان الشمَّاخ 27 واللسان (صبب). وروي في اللسان أنه ينسب للأخطل.
([19]) في المجمل واللسان: "صخة"، وكلاهما صحيح؛ فإن "الصخ"، كذلك والصخيخ بمعنى الصوت.
([20]) في اللسان: "ما استقبلك".
([21]) ضبط في الأصل والمجمل بضم الصاد، وضبط في القاموس كرمان وكتاب.
([22]) قرأ بضم الصاد نافع وابن عامر والكسائي وأبو جعفر وخلف، وقرأ الباقون بكسرها. إتحاف فضلاء البشر 386 في سورة الزخرف.
([23]) في المجمل: "صِرِّي وأصِرِّي". ويقال أيضاً: "صِرَّى" و"أصِرَّى"، و"صُرِّي" و "صُرَّى".
([24]) البيت من معلقته المشهورة.
([25]) البيت لجرير في ديوانه 206 واللسان (صرر)
([26]) لذي الرمة في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وسيأتي في (قصع). وعجزه:  * وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([27]) في الجمهرة: (3 :428).
([28]) ديوان النابغة 31 وشرح المعلقات  للزوزني 198. واللسان (صرر).
([29]) في نسخة الجمهرة: "والتنعم".

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق**)

(**صع**) **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; ayrılığa ve harekete delâlet eder. Denir: **تصعصع القومُ**; ayrıldıkları zaman. Halîl dedi: Denir: **ذهبت الإبل صَعاصِعَ**; yani bölükler hâlinde. Ve derler: **صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع**; bu, onu hareket ettirdiğin zaman, o da hareket ettiği zamandır.

(**صف**) **الصاد** ve **الفاء** tek bir asla delâlet eder; o da şeyde düzgünlük ve iki şey arasında karargâhta eşitliktir. Bundan: **الصَّفُّ**; denir: **وقفَا صفَّاً**; her biri arkadaşının yanına durduğu zaman. Ve **اصطفَّ القومُ** ve **تصافُّوا**. Bunun aslı **الصَّفْصَف**tir; o, yerden düz olan kısımdır. Böylece savaşta durulan yere, kavim saf tuttuğu zaman, **مَصَفٌّ** denir; çoğulu **المصافّ**. **والصَّفوف**: **تَصُفُّ** olan dişi deve; yani bir sağımda iki memeyi birleştirir (iki memeden birden süt verir). **والصَّفُوفُ** ayrıca: sağım sırasında iki elini birleştiren (ön ayaklarını bitiştiren) devedir.

Ve babdan şâz olanlardandır; kıyasta ona bir yön aranabilir; ancak biz, zorlama ve hoş görülmeyen kıyası kerih görürüz. Ve zikrettiğimiz şey: **الصفيف**tir. Bir kavim dedi: o **القَديد**dir. Başkaları dedi: o, seferlerde pişmiş yahut kızartma olarak taşınan, fakat pişirilmeyen ettir. Dedi ki:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** **صَفِيفَ** شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ

(**صك**) **الصاد** ve **الكاف** iki şeyin kuvvet ve şiddetle karşılaşmasına delâlet eden bir asıldır; sanki ikisinden biri ötekine vurur. Bundan, onların sözü: **صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا**. **والصَّكَك**: [erkeğin] iki dizinin birbirine çarpmasıdır. **وصَكَّ البابَ**: onu sertlik ve şiddetle kapattı. Ve denir: **بعير مُصَكَّكٌ**; et onda bir **صَكّاً** ile sıkıştırılmış olduğu zaman. Ve **رجلٌ مِصكٌّ**: şiddetli (sert). Bu, atlarda, eşeklerde ve başkalarında da söylenir.

Onların sözüne gelince: “**جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ**”, ancak murad şudur: kör, benzerine rastlar da ikisi **يصطكّانِ**; yani her biri arkadaşını **يصكُّ** eder. Bu, özellikle öğle sıcağında ve hararetin şiddetlendiği zamanda koydukları bir sözdür.

(**صل**) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: birisi çiğ ve az suya, diğeri sese delâlet eder.

Birincisine gelince: **الصَّلّة**; o, çiği sebebiyle **الثَّرَى** diye adlandırılan yerdir. Şu var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bunun için gölcükte suyun artığına **صُلْصُلة** denir.

Ve babdandır: **صِلال المَطَر**; ondan bir şeyin bir şeyden sonra düşmesidir. Ve dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi ki:
كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا

Ve babdandır: **صَلّ اللحمُ**; kızartma yahut pişmiş iken kokusu değiştiği zaman. Ancak bu **الصَّلّة**dendir; sanki **الصّلّة** içine gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**dür. Dedi ki:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ

Sese gelince: **صَلَّ اللِّجام** ve başkası denir; ses çıkardığı zaman. Ondan bu çoğalınca **صَلْصَلَ** denir. Bundan dolayı çömlek **صَلصَالاً** diye adlandırıldı; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل** eder.

Bu iki babdan şâz olanlardandır: **الصِّلّ**; musibet. Çoğulu **أصلال**. Ve denir: **صَلَّتْهم الصَّالَّة**; musibet onlara geldiği zaman.

(**صم**) **الصاد** ve **الميم** şeyin birbirine bitişmesine ve yırtığın ve deliğin yok olmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan: kulakta **الصَّمَم**. Denir: **صَمِمْت**; ve sen **تَصَمُّ صَمَما**. Bazen **صُمَّ** derler, **صَمّ** mânasında. Ve denir: **أصممتُ الرَّجُلَ**; onu sağır bulduğum zaman. İbn Ahmer dedi:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا

**والصَّمّاء**: musibet; sanki **الصَّمَم**dendir; yani onda bir gedik yoktur. Bundan: **اشتمالُ الصَّمّاء**; elbisenle bürünüp sonra sol tarafı sağın üzerine atmandır. Arap, işin büyüklüğünde der: “**صَمِّي صَمَامِ**”. Bunun aslı onların sözü: “**صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ**”; bu, savaşta yerde kanların çoğalmasıdır; öyle ki bir taş atılsa düşüş sesi işitilmez. Bu, İmru’ul-Kays’ın sözündedir:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ

Muradı, içine düştüğü ve kendisine ulaştırıldığı şeyin büyüklüğüdür. Şişenin tıpasına **صِمام** denildi; çünkü gedik kapatır. Ve onların sözü: **صَمَّم في الأمر**; onda başını alıp gittiği zaman; bu, zikrettiğimiz kıyastandır: sanki bunu isteyince bir kınayıcının kınamasını ve bir yasaklayıcının yasağını işitmedi; sanki o sağırdır.

Ondan **السَّيف الصَّمصام** ve **الصَّمصامة** türetildi. Ondan: **صَمَّم**; bir şeye ısırıp dişlerini onda sabitlediği zaman. **والصَّمَّانُ**: bir yerdir. Bazıları dedi: her yer, bir kumluğun yanında ise o **صَمَّانةٌ**dır. Bu doğrudur; çünkü kumda boşluk vardır, **الصَّمَّانةُ** öyle değildir.

Ve babdandır: **الصِّمْصِم**: kalın (iri yapılı) adam; zikrettiğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki etinde bir gedik ve yırtık yoktur. Aslan da **صِمَّةٌ**dir; sanki ona bir yönden ulaşma yoktur.

Ve babdandır: **الصِّمصِمة**: cemaat; böyle adlandırıldı; sanki toplanmış da onda boşluk ve yırtık kalmamış gibidir.

(**صن**) **الصاد** ve **النون** iki asıldır: birisi kibirden gelen kaçınma ve baş kaldırmaya delâlet eder. Bundan: **الرّجلُ المُصِنُّ**; dediler: başını kaldıran, kimseye dönüp bakmayan. Ve dediler: susan. Ve dediler: öfkeyle dolu olan. Râciz dedi:
أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا
yani: develerimi alıyor musun; bir azarlayıcının azarlaması seni engellemez ve kimseye dönüp bakmazsın.

Diğer asıl kötü kokuya delâlet eder. Bundan: **الصِّنُّ**; ve o, **الوَبْرِ**in idrarıdır. Cerîr’in sözünde:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا

Sonra ondan **الصُّنَان** türetildi: koltuk altının keskin kokusu. “Acûz günlerinden birine **الصَّنُّ** denir” sözlerine gelince: bu, kimsenin ضبط ettiğini ve hakikatini bildiğini görmediğim bir şeydir; bu yüzden onu zikretmedim.

(**صه**) **الصاد** ve **الهاء** susturma sırasında söylenen bir kelimedir; o **صه**dir; onun kıyası yoktur.

(**صي**) **الصاد** ve **الياء** mutâbık tek bir kelimedir; o, kendisiyle korunulan her şeydir. Bundan: onların kalelere **صَياصِيَ** adını vermeleri; sonra bununla, horozun kendisiyle savaş yaptığı ve korunduğu şeye benzetildi ve **صيصِيَة** diye adlandırıldı. Aynı şekilde öküzün boynuzu da böyle adlandırılır; çünkü onunla korunur ve savaşır.

(**صأ**) **الصاد** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **صأصأ الجَرْوُ**; gözlerini hareket ettirip açmak istediği zaman. Bazı tâbiînin hadîsinde: “**فقَّحْنا وصأصأتم**”. Ve denir: **صأصأت النَّخْلة**; aşıyı kabul etmediği zaman.

(**صب**) **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da bir şeyi dökmektir; babın bütün dalları ona döner.

Bundan: **صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً**. Buna hamledilir de denir: yerden aşağı inene **صَبَبٌ**; çoğulu **أصبابٌ**; sanki inişinde dökülen bir şeydir. Hadîste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم yürüdüğü zaman sanki bir **صَبَب** içinde yürür gibiydi.” Râciz dedi:
بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ

**والصُّبَّة**: atlardan bir parça; sanki akında dökülürcesine dökülür. Koyundan bir parça da **صُبَّة**dir; bu mânadan dolayı. Kara yılanlara **الصُّبُّ** denir; çünkü sokmak istediği zaman sokulana dökülürcesine dökülür. **فأمّا الصَّبيب**: denir ki susam yaprağının suyudur; denir ki bilakis kınanın öz suyudur. Şair dedi; ve bu, birinci sözün sıhhatine delâlet eder:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ

Bir kavim dedi: **الصَّبيب**: saf kandır; ve saflaştırılmış aspir (boya bitkisi). **والصُّبَابة**: kapta suyun artığı. **والصَّبَابة**: ona dökülen (meyledilen) şeydendir. **ورجلٌ صَبٌّ**: hevâ ona galip geldiği zaman; bu, kalbin dökülmesindendir. Ve denir: **تَصَبَّبَ الحرُّ**; şiddetlendiği zaman; sanki yere dökülmüş bir şey gibidir. Ve **تَصَبْصَبَ الشَّيء**: gitti ve yok oldu; sanki dökülürcesine dökülmüş gibidir. Ve denir: **تَصابَبْتُ الإناء**; onun **صُبَابَتَه**sini içtiğin zaman. Aynı şekilde: **تَصابَبتُ الشّيء**; ondan az elde ettiğin zaman. Şemmâh dedi:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا

(**صت**) **الصاد** ve **التاء** çekişme, husumet ve ayrılığa delâlet eden bir asıldır. Gürültüye **الصَّتيت** denir. “Falancayla hâlâ **أُصَاتُّ** ederim” (derim); yani onunla çekişirim. **والصَّتُّ**: denildiğine göre çarpma (şiddetli vurma). **والصَّـتِيت**: fırka (ayrılık). Ve derler ki **الصَّت** **الصَّدُّ**dur.

(**صح**) **الصاد** ve **الحاء** hastalık ve ayıptan beri olmaya ve düzgünlüğe delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الصِّحَّة**; hastalığın gitmesi ve her ayıptan beri olmaktır. **والصَّحِيح** ve **الصَّحَاح** aynı mânadadır. **والمُصِحُّ**: ailesi ve develeri **صِحَاحٌ** ve **أَصِحَّاء** olan. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ**”; yani develeri **صِحاحٌ** olanın üzerine (onların yanına) hastalıklı olanı getirmesin. **والصَّحْصح** ve **الصَّحصَحانُ** ve **الصَّحصَاحُ**: düz yer.

(**صخ**) **الصاد** ve **الخاء** seslerden bir sese delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الصَّاخَّة**; denir ki o, kulakları sağır eden çığlıktır. Ve denir: **ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا**. Ve denir: **صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير**; dürttüğü zaman.

(**صد**) **الصاد** ve **الدال** babının çoğu yüz çevirme ve sapmaya döner. Sonra bunun ardından şâz kalan kelimeler gelir. **فالصَّدُّ**: yüz çevirme. Denir: **صَدَّ يصُدُّ**; o, iki yandan birine meyildir. Sonra dersin: **صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر**; onu ondan çevirdiğin zaman. **والصَُّدَّانِ**: vadinin iki yanı; tekili **صَُدٌّ**; bu kıyastır; çünkü yan mutlaka meyillidir. Ve derler: **الصَّدَدَ** karşılayan şeydir. Denir: “Bu ev, şunun **صَدَدِ**i üzerinedir.” Ve derler: **الصَّدد** yakınlıktır. **والصُّدَّاد**: suya giden yol. **والصَُّدُّ**: dağ. Zikrettiğim bu kelimeler bende asıl değildir; kıyastan uzaklıkları sebebiyle. Eğer sahih iseler, asla hamledilmişlerdir.

Ve sahih olup bu babdan olmayan şudur: onların sözü **صَدَّ يَصِدُّ**; bu, gürültü ettiği zamandır. Bir kavim okudu: ﴿**إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون**﴾ [الزخرف 57]; dediler: gürültü ederler. **والصَّديد**: irinle karışık kan; ondan **أَصَدَّ الجُرْح** denir.

(**صر**) **الصاد** ve **الراء** asıllardır: birincisi onların sözü: **صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً**. O bez parçası **صُرَّة**dir. Arapların bildiği **الصِّرَار**dır; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Denir: **صَرَّها صَرَّا**. Ve babdandır: **الإِصرار**; şeye azmetmektir. Onu kıyasından saydık; çünkü şeye azim ve ona icmâ bir şeydir; aynı şekilde **الإصرار**: şey üzerinde sebat etmektir.

Ve babdandır: “Bu, benim **يمين صِرِّي**mdir”; yani ciddi; ben onun üzerinde sabit ve icmâ etmişim.

Ve babdandır: **الصَّرَّة**; cemaate **صَرَّةٌ** denir. İmru’ul-Kays dedi:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ

Ve babdandır: **حافرٌ مصرورٌ**; yani büzülmüş. Ondan **الصُّرْصُور**; o, develerden büyük sürüdür.

İkincisine gelince; o, yücelik ve yükselmedendir: onların sözü **صَرَّ الحمارُ أُذُنَه**; onu diktiği zaman. Ve **أَصَرَّ**; kulağı zikretmediğin zaman; kulağı zikredersen “**أَصَرَّ بأذنه**” dersin. Onun nadir olduğunu sanırım. Bunun aslı **الصِّرَار**dır; o, suyun neredeyse üstüne çıkmadığı yüksek yerlerdir. **صِرَارٌ** ise özel isimdir; o bir dağdır. Dedi ki:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ

Üçüncüsüne gelince: soğuk ve sıcak; o **الصِّرُّ**dur. Denir: **أصاب النَّبتَ صِرٌّ**; ona zarar veren bir soğuk isabet ettiği zaman. **والصِّرُّ**: soğuk rüzgârın **صِرّ**udur. Bazen bu yerde sıcağı da koydular. Bir kavim dedi: **الصَّارَّةُ** güneş sıcağının şiddetli hararetidir. Denir: **قطع الحِمار صارَّتَه**; susuzluğunu kıran bir içiş içtiği zaman. **والصَّارَّة**: susuzluktur; çoğulu **صَوَارُّ**. **والصَّرِيرة**: susuzluk; çoğulu **صرائر**. Dedi ki:
وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها

Ebû Ubeyd zikretti: **الصَّارّة** susuzluktur; çoğulu **صرائر**. Bu yanlıştır; doğru, zikrettiğimizdir.

Dördüncüsüne gelince: sestir. Bundan: **الصَّرَّة**; bağırmanın şiddeti. **صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً**; ve **صَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة**. **والصَّرَارِيُّ**: gemici; sesini yükseltmesinden olabilir.

Bu asıllardan şâz olan iki kelime vardır; belki onlara bir kıyas vardır da yeri bize gizli kalmıştır. Birincisi: **الصّارَّة**; o, ihtiyaçtır. Denir: “Falancanın yanında benim bir **صَارَّةٌ**m var”; çoğulu **صَوَارُّ**; yani ihtiyaç. Diğer kelime: **الصَّرورة**; o, hac yapmamış olan ve evlenmemiş olan. Ve denir: **الصَّرُورة**; nikâhı terk edip kendini ibadete veren. Hadîste geldi: “**لا صَرْورة في الإسلام**”.

Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd dedi: “**الصَّرورة**nın aslı şudur: cahiliyede adam bir olay işlediği zaman Kâbe’ye sığınırsa saldırıya uğratılmazdı. Kan velisi onu Harem’de bulunca ona: ‘O **صرورة**dur; ona saldırma’ denirdi. Bu, sözlerinde çoğaldı; nihayet kadınlardan ve yemeğin hoş kokusundan sakınan âbidi **صَرورةً** ve **صروريَّاً** yaptılar. Nâbiga’nın şu sözü bununla muraddır:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ
yani kadınlardan ve güzel kokudan büzülüp uzak duran. Allah تعالى İslâm’ı getirip Mekke’de ve başka yerde hadlerin ikamesini vacip kılınca, cahiliye işine muhalefet olarak, hac yapmamış olana **صَرورةً** ve **صَرُوريّاً** denildi. Sanki İslâm’da haccı terk etmeyi, cahiliyede kendini ibadete verenin kadınlara yaklaşmayı ve nimet içinde yaşamayı terk etmesi gibi yaptılar.”

Zikrettiğimiz bu **الصَّرورة** mânası, **الصِّرار**dan olmayı da ihtimal eder; o, devenin memelerine, yavrusu emmesin diye bağlanan bezdir. Allah en doğrusunu bilir.

--------------ــ
([1]) İmru’ul-Kays’ın Muallakasındandır.
([2]) Tekmile **المجمل**dendir.
([3]) Tekmile **المجمل**dendir. Ve bu iki tekmilenin arasında **المجمل**de: “Denir: ondan **صكك**. Ve **الصكة**: en şiddetli öğle sıcağıdır.”
([4]) **المجمل**de: “**مِصَكّ**”; ikisi de doğrudur; denir: **مصك** ve **مصكوك** ve **مصكك**.
([5]) **عُمَيّ**: burada, **الأعمى** için küçültme ve ترخيمdir.
([6]) Beyit **الراعي**nindir; **معجم البلدان**da (لبن) böyledir. Sadrı **اللسان**da (صلل):
“سيكفيك الإله بمُسنَمات”
([7]) **الحطيئة**nindir; divanında 84 ve **اللسان**da (صلل).
([8]) Beyit **اللسان**da (صمم؛ حجا).
([9]) Beyit **اللسان**da (صمم); divanında değildir.
([10]) Ayrıca “**صمصم**” de denir; **علبط** vezninde.
([11]) O, **مدرك بن حصن**dur. **اللسان** (صنن، شنن) ve **نوادر أبي زيد** 50.
([12]) **ديوان جرير** 73 ve **اللسان** (صنن).
([13]) sükûn ile ve tenvinli kesre ile söylenir.
([14]) O, **عبيد الله بن جحش**tur; Müslüman olmuş ve Habeşistan’a hicret etmişti; sonra dönüp Habeşistan’da Hristiyan oldu; muhacirlerin yanından geçer ve bunu söylerdi. **اللسان** (صأصأ).
([15]) O, **رؤبة**dir. Divanı 6 ve **اللسان** (صبب).
([16]) O, **علقمة بن عبدة الفحل**dır. Divanı 132, **المفضليات** (2: 193) ve **اللسان** (صبب).
([17]) Asılda: “**تصبب**”; doğrusu **المجمل** ve **القاموس** ve **اللسان**dadır. Ve **العجاج**dan şu okunmuştur:
“حتى إذا ما يومها تصبصبا”.
([18]) **ديوان الشمَّاخ** 27 ve **اللسان** (صبب). **اللسان**da, **الأخطل**a nispet edildiği de rivayet edilmiştir.
([19]) **المجمل** ve **اللسان**da: “**صخة**”; ikisi de doğrudur; çünkü “**الصخ**” da böyledir ve **الصخيخ** ses mânasındadır.
([20]) **اللسان**da: “**ما استقبلك**”.
([21]) Asıl ve **المجمل**de **الصاد**ın dammesiyle ضبط edilmiştir; **القاموس**da **كرمان** ve **كتاب** gibi ضبط edilmiştir.
([22]) **الصاد**ın dammesiyle Nâfi‘, İbn Âmir, Kisâî, Ebû Ca‘fer ve Halef okudu; kalanlar kesresiyle okudu. **إتحاف فضلاء البشر** 386, Zukhruf sûresinde.
([23]) **المجمل**de: “**صِرِّي وأصِرِّي**”. Ayrıca: “**صِرَّى**” ve “**أصِرَّى**”, ve “**صُرِّي**” ve “**صُرَّى**” da denir.
([24]) Meşhur Muallakasındandır.
([25]) Beyit **جرير**indir; divanında 206 ve **اللسان** (صرر).
([26]) **ذي الرمة**nindir; divanında 588 ve **اللسان** (صرر، قصع، نشح); (قصع)da gelecektir. Ve acûzü:
“وقد نشحن فلا ري ولا هيم”.
([27]) **الجمهرة**de: (3: 428).
([28]) **ديوان النابغة** 31 ve **شرح المعلقات** للزوزني 198. Ve **اللسان** (صرر).
([29]) **الجمهرة** nüshasında: “**والتنعم**”.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَهَّ القَوْمَ
1 صَهَّ القَوْمَ ذ He chid the people or party [app. saying to them صَهْ: see what next follows]. (TA.)

صَهْصَهَ بِهِمْ
R. Q. 1 صَهْصَهَ بِهِمْ ذ He silenced them, saying to them صَهْ صَهْ: (K, TA:) and they said also صَهْصَيْتُ [for صَهْصَهْتُ], like as they said دَهْدَيْتُ for دَهْدَهْتُ. (TA.)

صَهْ
صَهْ ذ , as also صَهٍ, (S, IAth, K,) and صَهِ, and صَهًا, (TA,) a word used in chiding the person [or persons] to whom it is said, (K, TA,) thus in the M, or rather (TA) it is a verbal noun, (S, IAth, TA,) used in commanding silence, (S, TA,) meaning Be silent, (S, IAth, K, TA,) addressed to a single person, and to two persons, and to a pl. number, and to a male, and to a female: (IAth, TA:) and one says also صَهٍ صَهْ: Mbr says, if you say, صَهٍ يَا رَجُلُ [Be silent, O man], it is to distinguish between that which is determinate and that which is indeterminate; صَهٍ being indeterminate: (S, TA:) [i. e.,] as IJ says, the saying صَهٍ, with tenween, is as though you said سُكُوتًا; and when you pronounce it without tenween, it is as though you said السُّكُوتَ: or, as IAth says, when with tenween, it is as though you said, اُسْكُتْ سُكُوتًا; and when without tenween, as though you said, اُسْكُتِ السُّكُوتَ المَعْرُوفَ مِنْكَ. (TA.)

##### Türkçe

صَهَّ القَوْمَ
1 **صَهَّ القَوْمَ** ذ Kavmi (topluluğu) azarladı [görünüşe göre onlara **صَهْ** diyerek: bak, bundan sonra ne geliyor]. (TA.)

صَهْصَهَ بِهِمْ
R. Q. 1 **صَهْصَهَ بِهِمْ** ذ Onları susturdu, onlara **صَهْ صَهْ** diyerek: (K, TA:) ve ayrıca **صَهْصَيْتُ** [**صَهْصَهْتُ** yerine] dediler; tıpkı **دَهْدَيْتُ** dedikleri gibi **دَهْدَهْتُ** yerine. (TA.)

صَهْ
**صَهْ** ذ, ve ayrıca **صَهٍ**, (S, IAth, K,) ve **صَهِ**, ve **صَهًا**, (TA,) kendisine söylendiği kimseyi [veya kimseleri] azarlamada kullanılan bir kelime; (K, TA,) M’de böyle; daha doğrusu (TA) o bir mastardır, (S, IAth, TA,) susmayı emretmede kullanılan, (S, TA,) “Sus” anlamında, (S, IAth, K, TA,) tek bir kişiye, iki kişiye, çoğul sayıya, erkeğe ve kadına hitap edilerek: (IAth, TA:) ve ayrıca **صَهٍ صَهْ** de denir: Mbr der ki: eğer “**صَهٍ يَا رَجُلُ** [Sus, ey adam]” dersen, bu, belirli olan ile belirsiz olanı ayırt etmek içindir; **صَهٍ** belirsizdir: (S, TA:) [yani,] IJ’nin dediği gibi, tenvin ile **صَهٍ** sözü, sanki **سُكُوتًا** demişsin gibidir; tenvinsiz onu telaffuz ettiğinde ise, sanki **السُّكُوتَ** demişsin gibidir: yahut IAth’nin dediği gibi, tenvin ile olunca, sanki “**اُسْكُتْ سُكُوتًا**” demişsin gibidir; tenvinsiz olunca ise, sanki “**اُسْكُتِ السُّكُوتَ المَعْرُوفَ مِنْكَ**” demişsin gibidir. (TA.)
