# صوت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صوت

الصَّوتُ: الجَرْسُ، معروف، مذكر؛ فأَما قول رُوَيْشِدِ بن كَثيرٍ الطائي:
يا أَيُّها الراكبُ المُزْجِي مَطِيَّتَه،
سائلْ بَني أَسَدٍ: ما هذه الصَّوْتُ؟
فإِنَّما أَنثه، لأَنه أَراد به الضَّوضاءَ والجَلَبة، على معنى الصَّيْحةِ، أَو الاستغاثة؛ قال ابن سيده: وهذا قبيح من الضرورة، أَعني تأْنيث المذكر، لأَنه خروجٌ عن أَصلٍ إِلى فَرْعٍ، وإِنما المُسْتَجاز من ذلك رَدُّ التأْنيث إِلى التذكير، لأَن التذكير هو الأَصْلُ، بدلالة أَن الشيء مذكر، وهو يقع على المذكر والمؤنث، فعُلم بهذا عُمومُ التذكير، وأَنه هو الأَصل الذي لا يُنْكَر؛ ونظير هذا في الشذوذ قوله، وهو من أَبيات الكتاب:إِذا بَعْضُ السِّنينَ تَعَرَّقَتْنا،
كفَى الأَيتامَ فَقْدُ أَبي اليَتيم
قال: وهذا أَسهل من تأْنيثِ الصوتِ، لأَن بعضَ السنين: سنة، وهي مؤَنثة، وهي من لفظ السنين، وليس الصوتُ بعضَ الاستغاثة، ولا مِن لفظها، والجمعُ أَصْواتٌ.
وقد صاتَ يَصُوتَ ويَصاتُ صَوتاً، وأَصاتَ، وصَوَّتَ به: كلُّه نادَى. ويقال: صَوَّتَ يُصَوِّتُ تصْويتاً، فهو مُصَوِّتٌ، وذلك إِذا صَوَّت بإِنسانٍ فدعاه. ويقال: صاتَ يَصُوتُ صَوتاً، فهو صائت، معناه صائح. ابن السكين: الصوتُ صوتُ الإِنسان وغيره. والصائتُ: الصائح. ابن بُزُرْجَ: أَصاتَ الرجلُ بالرجل إِذا شَهَّره بأَمر لا يَشْتَهيه. وانْصاتَ الزمانُ به انْصِياتاً إِذا اشْتَهر.
وفي الحديث: فَصْلُ ما بين الحلال والحرام الصَّوتُ والدُّفُّ؛ يريد إِعلانَ النكاح. وذَهابَ الصَّوتِ، والذِّكرَ به في الناس؛ يقال: له صَوتٌ وصِيتٌ أَي ذِكْرٌ.والدُّفُّ: الذي يُطََّبَلُ به، ويُفتح ويضم. وفي الحديث: أَنهم كانوا يكرهون الصَّوتَ عند القتال؛ هو أَن يُناديَ بعضُهم بعضاً، أَو يفعل أَحدُهم فِعْلاً له أَثر، فيَصِيحَ ويُعَرِّفَ بنفسه على طريق الفَخْر والعُجْب.
وفي الحديث: كان العباس رجلاً صَيِّتاً أَي شديدَ الصوت، عاليه؛ يقال: هو طيِّتٌ وصائِتٌ، كمَيِّتٍ ومائِتٍ، وأَصله الواو، وبناؤُه فَيْعِلٌ، فقلب وأُدغم؛ ورجل صَيِّتٌّ وصاتٌ؛ وحمارٌ صاتٌ: شديدُ الصَّوتِ. قال ابن سيده: يجوز أَن يكون صاتٌ فاعلاً ذَهَبَتْ عينه، وأَن يكون فَعِلاً مكسور العين؛ قال النَّظَّارُ الفَقْعَسِيّ:
كأَنَّني فوقَ أَقَبّ سَهْوَقٍ
جَأْبٍ، إِذا عَشَّرَ، صاتِ الإِرْنانْ
قال الجوهري: وهذا مَثَلٌ، كقولهم رجلٌ مالٌ: كثيرُ المال، ورجلٌ نالٌ: كثير النَّوال، وكبشٌ صافٌ، ويوم طانٌ، وبئر ماهةٌ، ورجل هاعٌ لاعٌ، ورجل خَافٌ، قال: وأَصل هذه الأَوصافِ كلِّها فَعِل، بكسر العين. والعرب تقول: أَسمعُ صَوتاً وأَرى فَوتاً أَي أَسْمَعُ صَوتاً ولا أَرى فِعلاً. ومثله إِذا كنتَ تَسمعُ بالشيء ثم لا تَرى تَحْقِيقاً؛ يقال: ذِكْرٌ ولا حِساسَ، ينصب على التبرئة، ومنهم من يقول: لا حِساسٌ، ومنهم من يقول: لا حِساسٍ، ومنهم من يقول: ذِكْرٌ ولا حَسِيسَ، فينصب بغير نون، ويرفع بنون. ومن أَمثالهم في هذا المعنى: لا خيرَ في رَزَمَة لا دِرَّة معها أَي لا خير في قول ولا فِعْلَ معه. وكلُّ ضَرْبٍ من الغِناء صوتٌ، والجمع الأَصْوات. وقوله عز وجل: واسْتَفْزِزْ من اسْتَطَعْتَ منهم بصَوتِك؛ قيل: بأَصوات الغِناء والمَزامير.
وأَصاتَ القَوسَ: جَعَلَها تُصَوِّتُ.
والصِّيتُ: الذِّكْرُ؛ يقال: ذَهَب صِيتُه في الناس أَي ذِكْرُه. والصِّيتُ والصَّاتُ: الذِّكْرُ الحَسَنُ. الجوهري: الصِّيتُ الذِّكْر الجميلُ الذي يَنْتَشِرُ في الناس، دون القبيح. يقال: ذهب صِيتُه في الناس، وأَصله من الواو، وإِنما انقلبت ياء لانكسار ما قبلها، كما قالوا: رِيحٌ من الرُّوحِ، كأَنهم بَنَوه على فِعْلٍ، بكسر الفاء، للفرق بين الصَّوتِ المسموع، وبين الذِّكْر المعلوم، وربما قالوا: انْتَشَرَ صَوتُه في الناس، بمعنى الصِّيتِ. قال ابن سيده: والصَّوْتُ لغةٌ في الصِّيتِ. وفي الحديث: ما من عبدٍ إِلاّ له صِيتٌ في السماء أَي ذِكْرٌ وشُهْرة وعِرفان؛ قال: ويكون في الخير والشر.
والصِّيتَةُ، بالهاء: مثلُ الصِّيتِ؛ قال لبيد:
وكم مُشْتَرٍ من مالهِ حُسنَ صِيتةٍ
لآبائِهِ، في كلِّ مَبْدًى ومَحْضَرِ
وانْصاتَ للأَمْر إِذا اسْتَقَامَ. وقولُهم: دُعيَ فانْصاتَ أَي أَجابَ وأَقْبل، وهو انْفَعلَ مِن الصَّوْت. والمُنْصاتُ: القَويم القامة. وقد انْصاتَ الرجلُ إِذا اسْتَوَتْ قامَتُهُ بعد انْحنَاءٍ، كأَنه اقْتَبَل شَبابُهُ؛ قال سلمة بن الخُرْشُبِ الأَنْبارِيُّ:
ونَصْرُ بنُ دَهْمانَ الهُنَيْدةَ عاشَها
وتِسْعِينَ حَوْلاً، ثُمَّ قُوِّمَ فانْصاتَا
وعادَ سوادُ الرأْسِ بعد ابْيضاضِه،
وراجَعهُ شَرْخُ الشَّبابِ الذي فاتَا
وراجَعَ أَيْداً، بعد ضَعفٍ وقُوَّةٍ،
ولكنه، من بعدِ ذا كلِه، ماتَا

### Türkçe

**الصَّوتُ**: çınlama; bilinen, müzekkerdir; fakat Rüveyşid b. Kesîr et-Tâî’nin sözüne gelince:
الطائي:
Ey bineğini sevk eden binekli,
Benî Esed’e sor: bu **الصَّوْتُ** nedir?
Şüphesiz onu müennes kılmıştır; çünkü onunla **الضَّوضاءَ** ve **الجَلَبة**’yi, **الصَّيْحةِ** yahut imdat isteme manası üzere murat etmiştir; İbn Sîde dedi: Bu, zaruretten olan çirkin bir şeydir; yani müzekkeri müennes kılmayı; çünkü o, bir asıldan bir fer‘e çıkıştır; ancak bundan müstecâz olan, müennesliği müzekkere döndürmektir; çünkü müzekker asıldır; bunun delili, şeyin müzekker olmasıdır ve müzekker ve müennese vâki olur; böylece bununla müzekkerliğin umumu ve onun inkâr olunmayan asıl olduğu bilindi; bunun şâzlıkta benzeri onun sözüdür, ve o **الكتاب**’ın beyitlerindendir:
Eğer bazı seneler bizi yıpratırsa,
Yetimin babasını kaybetmesi yetimlere yeter
Dedi: Bu, **الصوتِ**’un te’nîsinden daha kolaydır; çünkü **بعضَ السنين**: **سنة**’dir ve o müennestir; ve o, **السنين** lafzındandır; hâlbuki **الصوتُ** imdadın bir kısmı değildir, ne de onun lafzındandır; cem‘i **أَصْواتٌ**’tır.

Ve muhakkak **صاتَ** **يَصُوتَ** ve **يَصاتُ** **صَوتاً**, ve **أَصاتَ**, ve onunla **صَوَّتَ**: hepsi “seslendi”dir. Ve denilir: **صَوَّتَ** **يُصَوِّتُ** **تصْويتاً**, o hâlde o **مُصَوِّتٌ**’tir; bu, bir insanla **صَوَّت** edip onu çağırdığı zamandır. Ve denilir: **صاتَ** **يَصُوتُ** **صَوتاً**, o hâlde o **صائت**’tir; manası “bağıran”dır. İbn es-Sikkîn: **الصوتُ** insanın ve başkasının sesidir. Ve **الصائتُ**: bağırandır. İbn Büzürc: Adamın adamla **أَصاتَ** etmesi, istemediği bir iş ile onu teşhir ettiği zamandır. Ve zamanın onunla **انْصاتَ** etmesi **انْصِياتاً**, şöhret bulduğu zamandır.

Hadiste: Helâl ile haram arasındaki fasıl **الصَّوتُ** ve **الدُّفُّ**’tür; nikâhın ilanını murat eder. Ve **الصَّوتِ**’un gitmesini ve onunla insanlar içinde zikri; denilir: onun için **صَوتٌ** ve **صِيتٌ** vardır, yani bir zikirdir. Ve **الدُّفُّ**: onunla davul çalınandır; fethi ve zammı yapılır. Hadiste: Onlar savaş esnasında **الصَّوتَ**’u kerih görürlerdi; o, bazılarının bazısına seslenmesi yahut birinin bir fiil yapmasıdır ki onun bir eseri olur; sonra bağırır ve kendini tanıtır, övünme ve kendini beğenme yolu üzere.

Hadiste: Abbas, **صَيِّتاً** bir adam idi; yani sesçe şiddetli, yüksek; denilir: o **طيِّتٌ** ve **صائِتٌ**’tir; **مَيِّتٍ** ve **مائِتٍ** gibi; aslı vâvdur; binası **فَيْعِلٌ**’dir; sonra çevrildi ve idğam edildi; ve **صَيِّتٌّ** ve **صاتٌ** bir adam; ve **صاتٌ** bir eşek: sesi şiddetli. İbn Sîde dedi: **صاتٌ**’ın, gözü gitmiş bir **فاعل** olmasına da, gözü kesralı bir **فَعِلاً** olmasına da cevaz vardır; en-Nazzâr el-Fak‘asî dedi:
Sanki ben, yüksek hörgüçlü bir devenin üstündeyim,
Kaba; onluya vardığında, **صاتِ الإِرْنانْ**
Cevherî dedi: Bu bir meseldir; onların “**مالٌ** bir adam” demeleri gibi: malı çok; ve “**نالٌ** bir adam”: ihsanı çok; ve “**صافٌ** bir koç”, ve “**طانٌ** bir gün”, ve “**ماهةٌ** bir kuyu”, ve “**هاعٌ لاعٌ** bir adam”, ve “**خَافٌ** bir adam”; dedi: Bu vasıfların hepsinin aslı, gözün kesrası ile **فَعِل**’dir.

Araplar der ki: “Bir **صَوتاً** işitiyorum ve bir **فَوتاً** görüyorum”; yani bir ses işitiyorum ve bir fiil görmüyorum. Bunun benzeri, bir şeyi işitip sonra tahkik görmediğin zamandır; denilir: **ذِكْرٌ ولا حِساسَ**, teberriye üzere nasb olunur; onlardan kimi “**لا حِساسٌ**” der, onlardan kimi “**لا حِساسٍ**” der, onlardan kimi “**ذِكْرٌ ولا حَسِيسَ**” der; böylece nunsuz nasb eder, nun ile ref‘ eder. Onların bu manadaki mesellerindendir: “Onunla birlikte sütü olmayan bir **رَزَمَة**’de hayır yoktur”; yani onunla birlikte fiil olmayan bir sözde hayır yoktur. Ve şarkının her bir türü bir **صوتٌ**’tur; cem‘i **الأَصْوات**’tır. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Onlardan gücünün yettiğini sesinle tahrik et”; denildi: şarkı sesleri ve mizmarlar ile.

Ve yayı **أَصاتَ** etti: onu ses çıkarır kıldı.

Ve **الصِّيتُ**: zikirdir; denilir: insanlar içinde **صِيتُه** gitti; yani zikri. Ve **الصِّيتُ** ve **الصَّاتُ**: güzel zikirdir. Cevherî: **الصِّيتُ**, insanlar içinde yayılan güzel zikirdir; çirkin olan değil. Denilir: insanlar içinde **صِيتُه** gitti; aslı vâvdandır; ancak kendinden öncekinin kesralı olmasından dolayı yâ’ya döndü; onların “**رِيحٌ**” demeleri gibi, **الرُّوحِ**’tan; sanki onu, işitilen **الصَّوتِ** ile bilinen zikri ayırmak için, fânın kesrası ile **فِعْلٍ** üzere bina ettiler; bazen “insanlar içinde **صَوتُه** yayıldı” derler, **الصِّيتِ** manasında. İbn Sîde dedi: Ve **الصَّوْتُ**, **الصِّيتِ**’te bir lugattır. Hadiste: Hiçbir kul yoktur ki gökte onun için bir **صِيتٌ** olmasın; yani bir zikir ve şöhret ve tanınmışlık; dedi: hayırda da şerde de olur.

Ve **الصِّيتَةُ**, hâ ile: **الصِّيتِ** gibidir; Lebîd dedi:
Ve nice satın alan vardır, malından güzel bir **صِيتةٍ**’yi
Babaları için, her başlangıçta ve her hazır bulunuşta
Ve iş için **انْصاتَ** etti, istikamet bulduğu zaman. Ve onların sözü: “Çağrıldı da **انْصاتَ** etti”; yani icabet etti ve yöneldi; ve o, **الصَّوْت**’tan **انْفَعلَ**’dır. Ve **المُنْصاتُ**: düzgün boylu olandır. Ve adam **انْصاتَ** etti; eğrilikten sonra boyu düzleştiği zaman; sanki gençliği karşılamıştır; Selame b. el-Hurşub el-Enbârî dedi:
Ve Nasr b. Dehmân el-Huneyde, onu yaşadı
Doksan yıl; sonra doğrultuldu da **انْصاتَا**
Ve başın karalığı, beyazlamasından sonra geri döndü,
Ve geçen gençliğin ilk çağı ona geri geldi
Ve zayıflıktan sonra bir kuvvetle bir el geri geldi,
Lâkin o, bütün bunun ardından, öldü
