# صوح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صوح

تَصَوَّحَ البَقْلُ وصَوَّحَ: تَمّ يُبْسُه؛ وقيل: إِذا أَصابته آفة ويبس؛ قال ابن بري: وقد جاء صَوَّحَ البَقْلُ غير متعد بمعنى تَصَوَّح إِذا يبس؛ وعليه قول أَبي عليّ البَصِير:
ولكنَّ البلادَ، إِذا اقْشَعَرَّتْ
وصَوَّحَ نَبْتُها، رُعِيَ الهَشِيمُ
وصَوَّحَتْه الريحُ: أَيْبَسَتْه؛ قال ذو الرمة:
وصَوَّحَ البَقْلَ نَأْآجٌ تَجِيءُ به
هَيْفٌ يَمانِيةٌ، في مَرِّها نَكَبُ
وقيل: تَصَوَّحَ البقلُ إِذا يبس أَعلاه وفيه نُدُوَّةٌ؛ وأَنشد للراعي: وحارَبَت الهَيْفُ الشَّمالَ، وآذَنَتْ
مَذانِبُ، منها اللَّدْنُ والمُتَصَوِّحُ
وتَصَوَّحَتِ الأَرضُ من اليُبْسِ ومن البَرْدِ: يَبِسَ نَباتُها. والانْصِياحُ: كالتَّصَوُّحِ.
والصَّاحَةُ من الأَرض: التي لا تُنْبِتُ شيئاً أَبداً.
الأَصمعي: إِذا تَهَيَّأَ النباتُ لليُبْسِ قيل: قد اقْطارَّ، فإِذا يَبِسَ وانْشَقَّ قيل: قد تَصَوَّحَ؛ قال الأَزهري: وتَصَوُّحُه من يُبْسِه زمانَ الحرِّ لا من آفَةٍ تُصيبه. وفي الحديث: نهى عن بيع النخل قبل أَن يُصَوِّحَ أَي قبل أَن يستبين صلاحُه وجَيِّدُه من رَديئه. وفي حديث ابن عباس: أَنه سئل متى يَحِلُّ شِراءُ النخل؟ قال: حين يُصَوِّحُ، ويروى بالراء، وقد تقدم. وفي حديث الاستسقاء: اللهم انْصاحتْ جِبالُنا أَي تَشَققت وجَفَّتْ لعدم المطر. يقال: صاحَه يَصُوحُه، فهو مُنْصاحٌ إِذا شَقَّه. وصَوَّحَ النباتُ إِذا يَبِسَ وتَشَقَّقَ؛ وفي حديث عليّ: فبادِرُوا العِلم من قبل تَصْوِيح نَبْتِه؛ وفي حديث ابن الزبير: فهو يَنْصاحُ عليكم بوابل البَلايا أَي يَنْشَقُّ عليكم؛ قال الزمخشري: ذكره الهروي بالصاد والحاء، قال: وهو تصحيف. وانْصاحَ الثوبُ انْصِياحاً: تشقق من قِبَلِ نَفْسه؛ ومنه قول عَبيدٍ يصف مطراً قد ملأَ الوِهادَ والقَرارات: فأَصْبَحَ الرَّوْضُ والقِيعانُ مُتْرَعَةً،
ما بين مُرْتَتِقٍ منها ومُنْصاحِ
قال شمر: ورواه ابن الأَعرابي:
من بين مُرْتَفِقٍ منها ومُنْصاحِ
وفَسَّرَ: المُنْصاحُ الفائض الجاري على وجه الأَرض، قال: والمُرْتَفِقُ الممتلئ. والمُرْتَتِقُ من النبات: الذي لم يخرج نَوْرُهُ وزَهْرُه من أَكمامه. والمُنْصاحُ: الذي قد ظهر زَهْرُه. وقوله: منها، يريد من نبتها فحذف المضاف وأَقام المضاف إِليه مقامه؛ قال: وروي عن أَبي تَمَّام الأَسَدِيِّ أَنه أَنشده:
من بين مُرْتَفِقٍ منها ومن طاحي
وقال: الطاحي الذي فاضَ وسالَ وذهب.
وتَصَايَحَ غِمْدُ السيف إِذا تشقق.
وفي النوادر: صَوَّحَتْه الشمسُ ولَوَّحَتْه وصَمَحَتْه إِذا أَذْوَتْهُ وآذَتْهُ. والتَّصَوُّحُ: التَّشقُّق في الشَّعَر وغيره. وتَصَوُّحُ الشعر: تشقُّقُه من قِبَلِ نفسه وتَناثره؛ وقد صَوَّحَه الجُفُوفُ. وصُحْتُ الشيءَ فانْصاحَ أَي شققته فانشقَّ. وانْصاحَ القمر: استنار. وانْصاحَ الفجرُ انْصِياحاً إِذا استنار وأَضاءَ، وأَصله الانشقاق. والصُّوَّاحةُ، على تقدير فُعَّالة: من تشقق الصُّوف
(* قوله «من تشقق
الصوف» عبارة القاموس ما تشقق من الشعر.)؛ وقد صَوَّحه.
والصُّوَاحُ: عَرَقُ الخيل خاصةً، وقد يُعَمُّ به؛ وأَنشد الأَصمعي: جَلَبْنَ الخَيْلَ دامِيةً كُلاها،
يُسَنُّ على سَنابِكِها الصُّواحُ
ويروى يسيل؛ ومثله قوله:
تُسَنُّ على سَنابِكِها القُرُونُ
وفي الحديث: أَن مُحَلِّم بنَ جُثامةَ الليثي قتل رجلاً يقول: لا إِله إِلاَّ الله؛ فلما مات هو دفنوه فلفظته الأَرض فأَلقته بين صَوْحَيْنِ (*
قوله «فأَلقته بين صوحين» الذي في النهاية فألقوه.) فأَكلته السباع؛ ابن الأَعرابي: الصَّوْحُ، بفتح الصاد: الجانب من الرأْس والجبل؛ ويقال: صُوحٌ لوجه الجبل القائم كأَنه حائط، وهما لغتان صحيحتان؛ وصُوحا الوادي: حائطاه ويفرد، فيقال: صُوحٌ، ووجه الجبل القائم
(* قوله «ووجه الجبل القائم
تراه إلخ» عبارة الجوهري ووجه الجبل القائم تراه كأنه حائط. وفي الحديث: وألقوه بين الصوحين.) تراه كأَنه حائط؛ وأَلْقَوْه بين الصُّوحَيْنِ حتى أَكلته السباع أَي بين الجبلين، فأَما ما أَنشده بعضهم:
وشِعْبٍ كَشَكِّ الثوب شَكْسٍ طريقُه،
مَدارِجُ صُوحَيْهِ عِذابٌ مَخاصِرُ
تَعَسَّفْتُهُ بالليْلِ، لم يَهْدِني له
دَلِيلٌ، ولم يَشْهَدْ له النَّعْتَ خابِرُ
فإِنما عَنَى فَماً قَبَّله، فجعله كالشِّعْبِ لصغره، ومَثَّلَه بشَك الثوب، وهي طريقة خياطته، لاستواء منابت أَضراسه وحسن اصطفافها وتَراصُفِها، وجعل رِيقَه كالماء، وناحِيَتَيِ الأَضراس كصُوحَيِ الوادي. وصُوحُ الجبل: أَسفله.
والصُّواحُ: الطَّلْعُ حين يَجِفُّ فيتناثَرُ؛ عن أَبي حنيفة. وصُوحانُ: اسم؛ قال:
قتلت عِلْباءَ وهِنْدَ الجَمَلِ،
وابْناً لِصُوحانَ على دِينِ عَلِي
وبنو صُوحانَ: من بني عبد القيس. والصُّواحُ: الجِصُّ. الأَزهري عن الفراء قال: الصُّواحِيُّ مأْخوذ من الصُّواحِ، وهو الجِصُّ؛ وأَنشد: جَلَبْنا الخيلَ من تَثْلِيتَ، حتى
كأَنَّ على مَناسِجِها صُوَاحا
قال: شَبَّه عَرَق الخيل لما ابيضَّ بالصُّواح، وهو الجِصُّ؛ قال ابن بري: في هذا البيت شاهد على أَن الصُّواحَ العرق كما ذكر الجوهري، وفيه أَيضاً شاهد على الجصِّ على ما رواه ابن خالويه هنا منصوباً، والبيت مجهول القائل فلهذا وقع الاختلاف في روايته؛ أَبو سعيد: الصُّواحُ من اللبن ما غلب عليه الماء، وهو الضَّياحُ والشَّهابُ؛ والصُّواحُ: النَّجْوَةُ من الأَرض
(* قوله «والصواح النجوة من الأَرض» أي ما ارتفع منها. وفي القاموس: والصواح الرخوة من الأَرض.). وصاحةُ: موضع؛ قال بشر بن أَبي خازم: تَعَرُّضَ جأْبةِ المِدْرَى خَذُولٍ
بصاحةَ، في أَسِرَّتِها السِّلامُ
وقيل: صاحةُ اسم جبل؛ وفي الحديث ذِكْرُ الصاحة؛ قال ابن الأَثير: هي بتخفيف الحاء هِضابٌ حُمْرٌ بقرب عَقِيق المدينة.

### Türkçe

**تَصَوَّحَ البَقْلُ** ve **صَوَّحَ**: kuruması tamam oldu; ve denildi ki: ona bir âfet isabet edip kuruduğu zaman; İbn Berrî dedi ki: **صَوَّحَ البَقْلُ** (geçişsiz olarak) **تَصَوَّحَ** mânâsında, kuruduğu zaman, gelmiştir; ve buna Ebû Alî el-Basîr’in sözü delildir:

Fakat beldeler, ürperip kabardığı zaman
ve bitkisi kuruduğu zaman, kuru çalı otlatıldı.

Ve **صَوَّحَتْه الريحُ**: yani onu kuruttu; Zû’r-Rumme dedi ki:

Ve **صَوَّحَ البَقْلَ** (yeşilliği kuruttu) onu getiren bir **نَأْآجٌ** (deve) (vardır);
Yemenli zayıf develer; geçişlerinde sapma vardır.

Ve denildi ki: **تَصَوَّحَ البقلُ** üstü kuruduğu hâlde onda bir nemlilik bulunduğu zaman (denir); ve er-Râ‘î’den şu beyit okundu:

Zayıf develer kuzey rüzgârıyla savaştı ve işaret verdi;
kuyruklar; onlardan yumuşak olan ve **المُتَصَوِّحُ** (kurumuş olan).

Ve **تَصَوَّحَتِ الأَرضُ** kuraklıktan ve soğuktan: bitkisi kurudu.

Ve **الانْصِياحُ**: **التَّصَوُّحِ** gibidir.

Ve yerden **الصَّاحَةُ**: asla hiçbir şey bitirmeyen (yerdir).

el-Asma‘î: Bitki kuruluğa hazır hâle geldiği zaman “**اقْطارَّ** oldu” denir; kuruyup yarıldığı zaman “**تَصَوَّحَ** oldu” denir; el-Ezherî dedi ki: Onun **تَصَوُّحُه** (kuruması), sıcağın zamanında kurumasındandır; ona isabet eden bir âfetten değildir. Hadiste: hurmanın, **يُصَوِّحَ** olmasından önce satışı yasakladı; yani olgunluğunun ve iyisinin kötüsünden ayrışmasının belirginleşmesinden önce. İbn Abbâs hadîsinde: ona “hurmayı satın almak ne zaman helâl olur?” diye soruldu; dedi ki: “**يُصَوِّحُ** olduğu zaman”; ve **بالراء** ile de rivayet olunur; ve daha önce geçti. Yağmur duası hadîsinde: “Allah’ım, **انْصاحتْ جِبالُنا**”; yani yağmurun yokluğundan çatladı ve kurudu. “**صاحَه يَصُوحُه**” denir; o hâlde o **مُنْصاحٌ**dur; onu yardığı zaman.

Ve **صَوَّحَ النباتُ** kuruyup çatladığı zaman; ve Ali hadîsinde: “Onun bitkisinin **تَصْوِيح**inden önce ilme koşun.” İbn Zübeyr hadîsinde: “O, üzerinize belâların sağanağıyla **يَنْصاحُ** eder”; yani üzerinize yarılır; ez-Zemahşerî dedi ki: el-Herevî onu **بالصاد والحاء** ile zikretti; dedi ki: o bir tashîftir. Ve **انْصاحَ الثوبُ انْصِياحاً**: kendi tarafından çatladı; ve bundan, vadileri ve çukurları doldurmuş bir yağmuru tasvir eden ‘Ubeyd’in sözü:

Sabah oldu da çayır ve düzlükler dolu dolu,
onlardan **مُرْتَتِقٍ** ile **مُنْصاحِ** arasında.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti:

onlardan **مُرْتَفِقٍ** ile **مُنْصاحِ** arasında.

Ve açıkladı: **المُنْصاحُ** yer yüzünde taşan, akan (sudur); dedi ki: **المُرْتَفِقُ** dolu olandır. Ve bitkiden **المُرْتَتِقُ**: tomurcuklarından çiçeği ve zambağı çıkmamış olandır. Ve **المُنْصاحُ**: çiçeği ortaya çıkmış olandır. Ve “**منها**” sözüyle, onun bitkisinden (demek) ister; muzâfı hazfetti ve muzâfun ileyhi onun yerine ikame etti; dedi ki: Ebû Temmâm el-Esedî’den, onu şöyle okuduğu rivayet edildi:

onlardan **مُرْتَفِقٍ** ile **طاحي** arasında.

Ve dedi ki: **الطاحي** taşan, akan ve giden (şey)dir.

Ve **تَصَايَحَ غِمْدُ السيف** çatladığı zaman.

Ve **النوادر**’de: **صَوَّحَتْه الشمسُ** ve **لَوَّحَتْه** ve **صَمَحَتْه**: onu soldurduğu ve ona eziyet ettiği zaman. Ve **التَّصَوُّحُ**: saçta ve başkasında çatlamadır. Ve **تَصَوُّحُ الشعر**: kendi tarafından çatlaması ve dökülmesi; ve onu kuruluk **صَوَّحَه** etmiştir. Ve **صُحْتُ الشيءَ فانْصاحَ**: yani onu yardım da o yarıldı. Ve **انْصاحَ القمر**: aydınlandı. Ve **انْصاحَ الفجرُ انْصِياحاً** aydınlanıp ışık verdiği zaman; aslı yarılmadır.

Ve **الصُّوَّاحةُ** (فُعَّالة takdiri üzere): yünün çatlamasından (olan şey)
(* “**من تشقق الصوف**” sözü: Kāmûs’un ibaresi “saçtan çatlayan şey”dir.); ve onu **صَوَّحه** etmiştir.

Ve **الصُّوَاحُ**: özellikle atların teridir; ve onunla genelleme de yapılır; el-Asma‘î şu beyiti okudu:

Atları getirdiler, iki böğrü kanlı;
tırnaklarının üzerine **الصُّواحُ** akıtılır.

Ve “**يسيل**” diye de rivayet olunur; ve bunun benzeri şu sözdür:

tırnaklarının üzerine boynuzlar akıtılır.

Ve hadiste: Muhallim b. Cüsâme el-Leysî, “Allah’tan başka ilâh yoktur” diyen bir adamı öldürdü; o ölünce onu gömdüler de yer onu dışarı attı; onu iki **صَوْحَيْنِ** arasına attı
(* “**فأَلقته بين صوحين**” sözü: Nihâye’de “onu attılar”dır.) da yırtıcılar onu yedi; İbnü’l-A‘râbî: **الصَّوْحُ** (صاد’ın fethiyle): başın ve dağın yanı; ve denilir ki: dik duran dağın yüzüne, sanki bir duvarmış gibi, **صُوحٌ**; ikisi de sahih iki lehçedir; ve vadinin iki duvarı: **صُوحا الوادي**; ve tekil yapılır da “**صُوحٌ**” denir; ve dik duran dağın yüzü
(* “**ووجه الجبل القائم تراه إلخ**” sözü: Cevherî’nin ibaresi “dik duran dağın yüzünü görürsün, sanki bir duvar gibidir. Hadiste: onu iki **الصوحين** arasına attılar.”dır.) onu sanki bir duvar gibi görürsün; ve “Onu iki **الصُّوحَيْنِ** arasına attılar, ta ki yırtıcılar onu yedi”; yani iki dağ arasında. Ama bazılarının okuduğu şu beyit:

Elbise yırtığı gibi bir yarık olan bir geçit; yolu sert,
iki **صُوحَيْهِ**’nin basamakları tatlı, bel kıvrımları.

Onu geceleyin zorlayarak geçtim; ona bir kılavuz beni iletmedi,
ve bir bilen, vasfı ona şahitlik etmedi.

Ancak o, daha önce öptüğü bir ağzı kastetti; küçüklüğünden dolayı onu geçit gibi yaptı; ve onu elbise yırtığına benzetti; o, onun dikiliş yoludur; dişlerinin çıkış yerlerinin düzgünlüğü, güzel dizilişi ve sıkı sıralanışı için; ve tükürüğünü su gibi yaptı; ve azı dişlerinin iki yanını vadinin iki **صُوحَيِ**’si gibi yaptı. Ve dağın **صُوحُ**’u: onun alt tarafıdır.

Ve **الصُّواحُ**: kuruyup döküldüğü zaman **الطَّلْعُ** (hurma tomurcuğu); Ebû Hanîfe’den.

Ve **صُوحانُ**: bir isimdir; dedi ki:

‘İlbâ’ı ve Hind el-Cemel’i öldürdüm,
ve Ali’nin dini üzere **لِصُوحانَ**’ın bir oğlunu.

Ve **بنو صُوحانَ**: Benî Abdülkays’tandır. Ve **الصُّواحُ**: alçıdır. el-Ezherî, el-Ferrâ’dan: dedi ki: **الصُّواحِيُّ** **الصُّواحِ**’tan alınmıştır; o da alçıdır; ve şu beyiti okudu:

Atları Teslît’ten getirdik, nihayet
sanki dokumalarının üzerinde **صُوَاحا** varmış gibi.

Dedi ki: Atların terini, beyazladığı zaman, **الصُّواح**’a benzetti; o da alçıdır. İbn Berrî dedi ki: Bu beyitte, Cevherî’nin zikrettiği üzere **الصُّواحَ**’ın ter olduğuna bir şahit vardır; ve onda, İbn Hâleveyh’in burada mansûb olarak rivayet ettiği üzere alçıya da bir şahit vardır; beyit söyleyeni meçhuldür; bu yüzden rivayetinde ihtilaf vuku bulmuştur. Ebû Sa‘îd: **الصُّواحُ** sütten, suyun galip geldiği şeydir; o **الضَّياحُ** ve **الشَّهابُ**’dır. Ve **الصُّواحُ**: yerden **النَّجْوَةُ**
(* “**والصواح النجوة من الأَرض**” sözü: yani ondan yükselen şey. Kāmûs’ta: “**والصواح الرخوة من الأَرض**”.). **صاحةُ**: bir yerdir; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:

Bir terk edilmiş dişi devenin, sert toprağın tümseğine yönelişi,
**بصاحةَ**’da; içlerinde selâm (vardır).

Ve denildi ki: **صاحةُ** bir dağın adıdır; ve hadiste **الصاحة**’nın zikri vardır; İbnü’l-Esîr dedi ki: O, حاء’ın tahfîfiyle, Medine Akîk’ine yakın kızıl tepeler (dir).
