# صوع (ص-و-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Tas

- Harfler: ص - و - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صُوَاعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/siga/%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8E.md) | فُعَالَ | Tas | 1 | 1 | [12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/ayet/12:72.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Bair deve sürüsü demektir
2. [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
3. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
4. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haml: İple yüklenen yük demektir
5. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
6. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صوع |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md), [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md), [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Çevresini kuşatarak toplamak, sınırlı ve çukur bir kapta veya alanda bir araya getirmek; ardından dağıtıp yönlendirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Ölçü, tartı ve tasarruf aracı olan standart kap veya egemenlik ve otoriteyi temsil eden hükümdar kadehi |
| Çekirdek Özet 3 | Hem adil dağıtımı ve iktisadi ölçüyü hem de idari yetki ve hukuki denetimi somutlaştıran nesnel hacim standardı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir su tası veya içki kadehi sayıp onun iktisadi ölçü, yetki ve hukuki plan unsuru niteliğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صو | Bir yöne doğru yönelme, toplanma, büzülme, ses veya maddeyi belirli bir sınırda tutma ([صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md), [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md), [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md), [صوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81.md), [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md)) | ع | Genizsi ve derin boğaz sesi olan ع harfinin eklenmesiyle, toplanma ve yönelme hareketi sınırları belirli çukur bir hacme, nesneleri çepeçevre kuşatarak ölçmeye veya topluluğu dağıtarak sevk etmeye evrilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dağınık olan unsurları yakalama, belirli bir odakta toplama ve sıkıştırarak çevreleme hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Toplanan ve çevrilen unsurları birbirine bağlar, sınırları sabitleyerek bir arada tutar. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Derinlik, çukurluk ve algılanabilir sınır meydana getirerek hacmi ve kapasiteyi görünür, ölçülebilir bir kaynağa dönüştürür. |
| صوع | Bir hacmi çepeçevre sarıp sabitleyerek derinlik kazandırma ve ölçülebilir hale getirme hareketi | Unsurları yakalayıp sınırlı ve çukur bir form içinde toplayan, hem ölçüm kabı hem de sevk ve idare aracı oluşturan bütüncül hareketi ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çukur zemin, devenin veya devenin göğsünün yere bastığı çukur yer; hububat ölçümünde kullanılan, nesneyi çepeçevre saran yuvarlak ve çukur kap; savaşçının hasımlarını veya çobanın davarlarını bir yönden kuşatarak sürmesi ve dağıtması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir beytinde kökü dağılma ve savrulma anlamında kullanmıştır: تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ (Orada eceller benden yana dağılıp savrulur). Bir diğer şahitte el-Müseyyeb b. Ales şöyle der: مرحت يداها للنجاء كأنما / تكرو بكفّي لاعبٍ في صاعِ (Hızlı gitmekten elleri öyle neşelendi ki sanki çukur bir yerde [çocukların top oynadığı çukurda] bir oyuncunun iki avucuyla top sürmesi gibidir). |
| Erken Arapça kullanım | Yün ve pamuk ditmek için hazırlanan düzeltilmiş ve etrafı çevrilmiş çukurca yere صاعة denmesi; savaşçının hasımlarını kuşatması için الكَمِيُّ يَصُوعُ أقرانَه ve çobanın develerini otlakta yönlendirmesi için الراعي يصوع إبله denmesi. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça صوع kökü, Sami dil ailesinde hem belirli bir hacmi/kabı hem de etrafı kuşatıp toplamayı veya savurmayı ifade eden köklerle bağlantılıdır. İbranicede צוע kökü bükülmek, eğilmek, kap gibi çukurlaşmak veya adım atmak anlam alanıyla kesişirken, Süryanicede ve Batı Aramicede benzer fonetik biçimler ölçü kabı veya çanak için kullanılan nesne adlarına zemin hazırlar. Doğu Sami kolunda Akadca şâhu / sâhu biçimlerinde görülen kap ve sepet adları da bu semantik matrisin bir parçasıdır. Arapçada kök, hem geometrik bir çukurluğu ve içine alan kabı (صاع ve صواع) hem de bir nesneyi dört bir yanından sararak sevk etmeyi ve ardından dağıtmayı (صوع الإبل / تصوع القوم) kapsayan çift yönlü dinamik bir yapı kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çepeçevre kuşatarak ölçüye vurmak veya bir araya toplayıp sürmek | Hacmi çevreleyerek toplayan kap ile nesneleri yönlendirip dağıtma eylemi aynı kökten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צוע ve Aramice/Süryanice türevler | Kap, çukur alan, eğrilerek oyuklaşan zemin ve adım atarak yayılma semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kap ve sepet kökleri | Hububat ölçümünde ve taşımada kullanılan çukur kap formları temel araç adlarıyla örtüşür. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صوع | Anlamlı | Kuşatıp toplamak, ölçü kabı, dağıtmak | Hedef köktür; standart hacim kabını ve nesneleri çevreleyip sevk etmeyi anlatır. | Kur'an'da geçer |
| [صعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Küçük kuş, serçe benzeri kuş | Zayıflık, küçüklük ve boyun bükme anlamı taşır; hadis metinlerinde geçer. | Kur'an'da geçmez |
| [وصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Küçük kuş, serçe yavrusu ve sesi | Küçülme, alçalma ve tiz ses çıkarma anlamına yoğunlaşır. | Kur'an'da geçmez |
| وعص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) | Anlamlı | Değnek, sopa, dayanılan nesne | Bir araya getirme, vurma, topluluğu idare etme ve dayanma aracıdır. | Kur'an'da geçer |
| [عوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B5.md) | Anlamlı | Güçlük, çetinlik, kapalılık | Anlaşılması ve aşılması zor olan söz veya meseleyi ifade eder. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صوع | Merkez | Hacimle ölçme, içine alma, yönetsel kap | Nesneyi çepeçevre sarıp çukur bir kapta toplayarak hem ölçüm hem egemenlik göstergesi kılar. | Kuşatıcı ve hacimsel kap standardıdır. |
| [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Hacim ölçümü | [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) doğrudan tahılın hacimsel ölçüm işlemini ve eylemini ifade ederken, صوع o ölçümün yapıldığı somut kabın kendisidir. | Eylem ve nesne ayrımı bulunur. |
| [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Kütle ve ağırlık ölçümü | [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) yerçekimi ve denge esaslı ağırlık belirlemeyi hedefler; صوع ise hacimsel kuşatmayı esas alır. | Boyut ve ağırlık farkı vardır. |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Genişlik, kapasite | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) bir şeyin içine alabilme genişliğini ve gücünü belirtirken, صوع sınırları belirlenmiş sabit hacim kabıdır. | Soyut imkân ile somut standart farkı. |
| [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | Çevirip mülkiyetine alma | [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) bir şeyi kendi tarafına katıp toplarken, صوع bunu ölçüm ve dağıtım bağlamında yapar. | İdare ve ölçüm ayrımı. |
| [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) | Zıt | Dağılma, parçalanma, intizamsızlık | صوع kuşatıp bir araya getirirken ve düzenli sevk ederken, [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) birliğin bozulup hedefsizce dağılmasıdır. | Kuşatıp toplamanın tam zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صوع | صُوَاع، مِكْيَال، إِنَاء | Hububat ölçümünde kullanılan standart ölçek ve hükümdarın içecek kadehi. | Kesin |
| Latince | scyphus, modius | Kadeh, çanak, tahıl ölçeği | scyphus içki kadehini ve kraliyet kabını, modius ise tahıl ölçü kabını karşılar; kökün iki işlevini ayrı ayrı verir. | Güçlü |
| İngilizce | measuring cup, goblet, royal chalice | Ölçü kabı, hükümdar kadehi | Hacimsel ölçek ve krallık simgesi olan kadeh anlamlarını taşır; Arapçadaki sevk ve kuşatma fiilini içermez. | Güçlü |
| Almanca | Messbecher, Trinkbecher, Kelch | Ölçü kabı, kadeh, kupa | Hem hububatın ölçüldüğü kabı hem de seçkin içki kabını karşılar; dinamik kuşatma boyutu eksiktir. | Güçlü |
| Fransızca | coupe, gobelet de mesure | Kupa, kadeh, ölçüm tası | Hükümdara ait değerli kap ve erzak dağıtımında kullanılan ölçek fonksiyonunu karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صُوَاعَ (İsim formu) | Hükümdarın hem içmekte hem de erzak ölçümünde kullandığı kıymetli ölçek kabı | Hz. Yûsuf kıssasında kardeşlerin erzak yüküne konulan ve kaybolması üzerine aranan kraliyet kabı bağlamında geçer; Yûsuf [12:72](https://lisan.digital/tr/ayet/12:72.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi plan ve tedbirin inceliği | Yûsuf peygamberin kardeşlerini alıkoymak için kurduğu planın (keyd) meşruiyeti ve ilahi hikmetle uyumu. | Hüküm ve adaletin tahakkukunda vesile kılınan nesne. |
| Fıkıh | Zekât, kefaret ve fitre ölçüsü (Sâ‘) | Fıkıhta صاع (dört müdd) temel bir hacim ölçüsü olarak belirlenmiş; zekât ve fitrenin gramaj/hacim hesabı bu kök üzerinden yürütülmüştür. | Şer'î iktisatta standart hacim ölçü birimi. |
| Tefsir | Hükümdarın tası ve erzak ölçeği | Yûsuf [12:72](https://lisan.digital/tr/ayet/12:72.md) ayetinde geçen صواع ile [12:70](https://lisan.digital/tr/ayet/12:70.md) ayetindeki سقاية kelimelerinin aynı nesne mi yoksa farklı iki kap mı olduğu tartışılmıştır. | Değerli madenden mamul, hem içecek hem ölçek olarak kullanılan kadeh. |
| Hadis | Fıtır sadakası ve zekât standartları | Hz. Peygamber’in zekât ve fitre miktarlarını صاع ile tayin etmesi ve Medine sâ‘ının bereketine dair rivayetler. | Adaleti ve yeknesaklığı sağlayan ölçü birimi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve şer'î mükellefiyetler | Zekât ve fitre ölçüsü | İbadetlerde miktar standardı sağlamak | Dini vergilerin ve kefaretlerin keyfiyetten arındırılıp nesnel bir hacimle sabitlenmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Metroloji ve fiziksel ölçüm | Standart hacim birimi | Ölçülebilirlik ve tekrarlanabilirlik | Katı ve akışkan maddelerin standart kaplar yoluyla objektif olarak ölçülmesini temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve teftiş | Hükümdarlık alâmeti ve denetim aracı | Hukuki meşruiyet ve kontrol tesis etmek | Kralın kabı egemenliği temsil eder; onun aranması ve çalınması devlet güvenliği ve yargı yetkisi doğurur. | Güçlü |
| İktisadi | Erzak dağıtımı ve piyasa dengesi | Hacimsel dağıtım ve mübadele ölçeği | Kıtlık anında adil bölüşüm sağlamak | Kaynakların tüketicilere eşit ve kontrollü biçimde paylaştırılmasında suiistimalleri önleyen kontrol aracıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim integrali ve kalibre edilmiş ölçüm standardı (Gauge calibration) | Maddenin sürekli formunun sonlu ve kalibre edilmiş bir sınır içine hapsedilerek net bir değerle ifade edilmesi prensibiyle izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Otorite sembolü ve denetimli kaynak tahsisi (Institutional resource allocation) | Bürokratik sistemlerde hem iktidarın meşruiyet simgesi hem de kıt kaynakların kurallara bağlı olarak dağıtılmasını denetleyen idari araçtır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca primitif bir su bardağı veya sıradan bir yemek tası derecesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | صوع Kur'an'da yalnızca bir eşya değil; kıtlık yönetiminde adaleti sağlayan, devlet gücünü ve egemenliği somutlaştıran, aynı zamanda stratejik bir hukuki tasarrufun merkezinde yer alan sembolik bir ölçüttür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf kıssasındaki adli ve idari kurguyu sıradan bir hırsızlık vakasına indirgemek; ölçü ve tartı adaletinin devlet ciddiyeti ve peygamberi hikmetle olan bağını görememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, iktisadi dağıtımın, devlet denetiminin ve peygamberî zekânın (keyd) nasıl maddi bir ölçü aleti üzerinden somutlaştığını gösterdiği için kritik bir öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki erzak temini, tahıl dağıtımı, kardeşlerin imtihanı ve bürokratik soruşturma süreçlerini anlatan ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hükümdarın kabının keyfi bir lüks aracı değil, kamu kaynaklarının adil dağıtımında kullanılan resmi bir metroloji standardı olduğunu göstererek ayetin sosyo-ekonomik bağlamını netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hububat ve sıvıların ölçüldüğü, nesneyi çepeçevre saran standart çukur kap; hükümdarın kadehi.
- Soyut anlam: Dağınık unsurları belirli bir sınır içinde toplayıp kalibre etme, bu kalibrasyon üzerinden adil taksimat ve otorite tesis etme.
- Sistematik karşılık: Sosyo-ekonomik sistemde adaletin ve siyasi nizamda kamu denetiminin nesnel ölçü aleti.
- LaTeX modeli: $$M(x) = \left( \oint_{\partial \Omega} d\mathbf{s} \right) \cdot \mathbb{I}_{V_0}(x) \xrightarrow{\pi} R$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\partial \Omega$ ölçüm kabının kapalı sınırını ve kuşatıcı geometrisini, $\oint_{\partial \Omega} d\mathbf{s}$ unsurları çepeçevre sarıp bir araya getiren sınır integralini temsil eder. $\mathbb{I}_{V_0}(x)$ fonksiyonu, içine alınan maddenin ($x$) hacmini sabit bir $V_0$ standart değerine (sâ‘ ölçüsüne) eşitleyen kalibrasyonu gösterir. Bu ölçüm süreci $\xrightarrow{\pi}$ dönüşümüyle hem adil paylaştırmayı hem de siyasi/hukuki hükmü ifade eden nihai sonuca ($R$) bağlanır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/ayet/12:72.md) — صُوَاعَ

قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ

Meal (IK): Dediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik, onu getirene de bir deve yükü var. Ben de buna kefilim.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
وإذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ، وأزمع المُقامَ قيل: ألقى عصاه، قال:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

وذهب هذا البيت مَثَلاً لكلّ من وافقه شيء فأقام عليه، وكانت كلّما تزَّوجتْ فارقَتْ زَوْجَها، ثم أقامتْ على زوجٍ. وكانتْ علامةُ إبائها أنَّها لا تكشِفُ عن رأسها، فلمّا رضيت بالزّوْجِ الأخير، ألقتْ عصاها، أي: خمارها.
وتقول: عَصَى يَعْصي عِصياناً ومَعْصية. والعاصي: اسم الفصيل خاصّة إذا عصى أمّه في اتّباعها.
عوص، عيص:
العَوَص: مصدر الأَعْوص والعَويص.
اعتاص هذا الشيء إذا لم يُمكِنْ. وكلام عَويصٌ، وكلمةٌ عَوْصاءُ. قال الرّاجز:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
وتقول: أَعْوَصْتُ في المنطق، وأَعْوَصْتُ بالخَصْمِ إذا أدخلت في الأمرِ ما لا يُفْطَنُ له، قال لبيد:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
واعتاصتِ النّاقةُ: ضَربَها الفَحْلُ فلم تحمِلْ من غَير علّة.
والمَعِيص، كما تقول: المَنْبِت: اسمُ رجلٍ. قال:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
والعِيصُ: مَنْبِتُ خِيار الشَّجَرِ. قال:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
وأعياص قريش: كرامُهم يتناسبون إلى عِيص، وعيص في آبائهم عيصو بن إسحاق، ويقال: عيصاً. وقيل: العِيصُ: السِّدْرُ الملتفّ.
صعو: الصَّعو: صِغارُ العصافير، والأنثى: صَعْوة، وهو أحمر الرأس والجميع: الصِّعاء. ويقال: صَعْوةٌ واحدة وصَعْوٌ كثير، ويقال: بل الصَّعْو والوَصْع واحدٌ، مثل جَذَبَ وجَبَذَ.
صوع:
الصّواع: إناء يُشْرَبُ فيه. وإذا هيّأَتِ المرأةُ موضِعاً لنَدْفِ القطن قيل: صوَّعَتْ موضِعاً، واسم الموضع: الصّاعة.
والكَمِيُّ يَصُوعُ أقرانَه إذا حازهم من نواحيهم. والرّاعي يَصوعُ الإبلَ كذلك. وانصاع القوم فذهبوا سراعاً وهو من بنات الواو، وجعله رؤبة من بنات الياء حيث يقول:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
ولو ردّ إلى الواو لقال أَصْوَعا.
وتَصَوَّعَ النّباتُ إذا صار هَيْجاً. والتّصوّعُ: تَقَبُّضُ الشَّعر.
والصّاعُ: مِكيالٌ يأخذ أربعةَ أمدادٍ، وهي من بنات الواو.
وصع:
الوَصْعُ والوَصَعُ:
من صغار العصافير خاصّة، والجمع: وِصْعانٌ، وفي الحديث: إنّ العرش على مَنْكِبِ إسرافيل، وإنّه ليتواضع لله حتّى يصيرَ مثل الوَصَعِ.
والوَصِيعُ: صوت العصفور.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصّاد** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ص و**، **ع ص ي**، **ع و ص**، **ع ي ص**، **ص ع و**، **ص و ع**، **و ص ع** kullanımdadır

**عصو**، **عصي**:
**العصا**: İslâm topluluğu; kim onlara muhalefet ederse Müslümanların **عصا**sını yarmış olur.
Ve **العصا**: değnek; **عصا**’nın dişisi ve **عَصَوان** ve **عِصِيّ**.
Ve **عَصِيَ** kılıçla: onu değnek alışı gibi aldı; yahut onunla değnekle vurması gibi vurdu. Ve **عصا يعصو** bir lehçedir. Dedi ki:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
Ve **العصا**: kovanın **عرقوة**’si; ikisi **عَصَوانِ**’dır. Dedi ki:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
Ve yolcu bir ota vardığında ve ikamete azmettiğinde “**ألقى عصاه**” denir. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

Ve bu beyit, kendisine bir şey muvafık olup onun üzerinde ikamet eden herkes için mesel olarak gitti; ve o, her ne zaman evlense kocasından ayrılırdı, sonra bir koca üzerinde ikamet etti. Ve onun kaçınmasının alâmeti, başını açmaması idi; son kocaya razı olunca **ألقتْ عصاها**; yani: **خمارها**.
Ve dersin: **عَصَى يَعْصي** **عِصياناً** ve **مَعْصية**. Ve **العاصي**: özellikle annesine uymakta ona isyan ettiğinde, sütten kesilmiş yavrunun adıdır.

**عوص**، **عيص**:
**العَوَص**: **الأَعْوص** ve **العَويص**’in masdarıdır.
**اعتاص** bu şey, mümkün olmadığında. Ve söz **عَويصٌ**dur; ve kelime **عَوْصاءُ**dur. **الرّاجز** dedi ki:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
Ve dersin: **أَعْوَصْتُ** mantıkta; ve **أَعْوَصْتُ** hasımla, işin içine fark edilmeyen şeyi soktuğumda. Lebîd dedi ki:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
Ve dişi deve **اعتاصتِ**: aygır onu vurdu da, bir illet olmaksızın gebe kalmadı.
Ve **المَعِيص**; senin “**المَنْبِت**” dediğin gibi: bir adamın adıdır. Dedi ki:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
Ve **العِيصُ**: seçkin ağaçların bittiği yer. Dedi ki:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
Ve Kureyş’in **أعياص**’ı: onların kerimleri, **عِيص**’e nisbetle birbirleriyle nesebleşirler; ve atalarında **عيص**: İshak’ın oğlu **عيصو**’dur; ve **عيصاً** da denir. Ve denildi ki: **العِيصُ**: birbirine dolanmış **السِّدْر**’dür.

**صعو**: **الصَّعو**: serçelerin küçükleri; dişisi: **صَعْوة**; o, başı kırmızıdır; hepsi: **الصِّعاء**. Ve “bir tane **صَعْوةٌ** ve çok **صَعْوٌ**” denir. Ve denilir ki: bilakis **الصَّعْو** ile **الوَصْع** birdir; **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi.

**صوع**:
**الصّواع**: içinde içilen kap. Ve kadın pamuğu atmak için bir yer hazırladığında “**صوَّعَتْ** bir yer” denir; yerin adı: **الصّاعة**.
Ve zırhlı yiğit, akranlarını **يَصُوعُ**: onları yanlarından kuşattığında. Ve çoban da develeri böylece **يَصوعُ**. Ve kavim **انصاع** etti de çabucak gittiler; o, **الواو**’nun kızlarındandır. Ve Rü’be onu **الياء**’nın kızlarından kıldı; şöyle dediği yerde:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
Ve eğer **الواو**’ya döndürülseydi “**أَصْوَعا**” derdi.
Ve bitki **تَصَوَّعَ** etti: kurumuş hâle geldiğinde. Ve **التّصوّعُ**: saçın büzülmesidir.
Ve **الصّاعُ**: dört **أمدادٍ** alan bir ölçek; o da **الواو**’nun kızlarındandır.

**وصع**:
**الوَصْعُ** ve **الوَصَعُ**:
özellikle serçelerin küçüklerindendir; çoğulu: **وِصْعانٌ**. Ve hadiste: Arş, İsrafil’in omzu üzerindedir; ve o, Allah için tevazu eder de **الوَصَعِ** gibi oluncaya kadar (iner).
Ve **الوَصِيعُ**: serçenin sesidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صُعْتُ الشيءَ فانْصَاعَ، أي فرَّقته فتفرّق ومنه قولهم: يَصوعُ الكَمِيُّ أقرانَه، إذا أتاهم من نواحيهم. والرجلُ يَصوعُ الإبلَ، والتيسُ يَصوعُ المعزَ. وانْصاعَ، أي انفتل راجعاً ومرّ مسرعاً. والتَصَوُّعُ: التفرّق. قال ذو الرمة:
تَظَلُّ بها الآجالُ عني تَصَوَّعُ
وتَصَوَّعُ النباتُ: لغةٌ في تَصَوَّحَ إذا هاج. وتَصَنَّعَ مثله. والصاعُ: المطمئنُّ من الأرض. قال المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ:
مَرِحَتْ يَداها للنَجاءِ كأنّمـا		تَكرو بكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ
والصاعُ: الذي يُكالُ به، وهو أربعة أمدادٍ، والجمع أَصْوُعٌ، وإن شئتَ أبدلتَ من الواو المضمومة همزةً. والصُواعُ: لغةٌ في الصاعِ، ويقال هو إناءٌ يُشْرَبُ فيه.

##### Türkçe

**صُعْتُ** şeyi, böylece **فانْصَاعَ**; yani onu ayırdım da ayrıldı. Bundan onların sözü: **يَصوعُ الكَمِيُّ أقرانَه**; onlara yanlarından geldiği zaman (böyledir). Adam **يَصوعُ** develeri; teke **يَصوعُ** keçileri. Ve **انْصاعَ**; yani dönerek geri kıvrıldı ve hızlıca geçip gitti. Ve **التَصَوُّعُ**: ayrılma. ذو الرمة dedi ki:
تَظَلُّ بها الآجالُ عني تَصَوَّعُ

Ve **تَصَوَّعُ النباتُ**: **تَصَوَّحَ** hakkında, kabardığı zaman (kızıştığı zaman) bir dildir. Ve **تَصَنَّعَ** onun gibidir. Ve **الصاعُ**: yerin alçak (çukur) olanı. المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ dedi ki:
مَرِحَتْ يَداها للنَجاءِ كأنّمـا		تَكرو بكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ

Ve **الصاعُ**: kendisiyle ölçülen şeydir; o dört **أمدادٍ**dır; çoğulu **أَصْوُعٌ**dur; istersen, ötreli **الواو**dan bir hemze bedel kılarsın. Ve **الصُواعُ**: **الصاعِ** hakkında bir dildir; ve denilir ki o, içinde içilen bir kaptır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد
عصا ، عيص ، صعا ، صوع ، وصع ، عوص .
وعص . ولاَوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ } ( مهمل ) .
عصا : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجل : ( لا ترفع عصاك عن أهلك ) . قال أبو عبيد قال الكسائي وغيره : يقال : إنه لم يُرد العصا التي يَضرب بها ، ولا أمر أحداً قطّ بذلك ، ولكنه أراد الأدب .
قال أبو عبيد : وأصل العصا الاجتماع والائتلاف ، ومنه قيل للخوارج : قد شقُّوا عصا المسلمين ، أي فرَّقوا جماعتهم . وقول القائل : إياك وقتيل العصا يقول : إياك أن تكون قاتلاً أو مقتولاً في شقّ عصا المسلمين ، ومنه قيل للرجل إذا أقام بالمكان واطمأنّ واجتمع إليه أمره : قد ألقى عصاه وألقى بَوَانِبَه ، وقال الشاعر :
فألقت عصاها واستقرت بها النوى
كما قرَّ عيناً بالإياب المسافر
ويقال للرجل إذا كان رفيقاً حسن السياسة لما يلي : إنه لليّن العصا ، وقال مَعْن بن أوس المُزَني :
عليه شَريب وادع ليَّن العصا
يساجلها جُماتِهُ وتساجله
وقال الليث في معنى البيت الأول فألقت عصاها : كانت هذه امرأة كلّما تزوّجت زوجاً فارقته واستبدلت آخر ، وكان علامة إبائها ألاّ تكشف رأسها فلمّا رضيت آخر أزواجها كشفت قناعها .
أبو عبيد عن الكسائيّ : يقال : عَصَوته بالعصا . قال : وكرهها بعضهم وقال عَصِيت بالعصا ثم ضربته بها فأنا أَعْصى حتى قالوها في السيف تشبيهاً بالعصى ، وقال جرير :
تصف السيوف وغيركم يَعْصى بها
يا ابن القيون وذاك فعل الصيقل
وقال أبو زيد : عَصِيَ في القوم بسيفه وعصاه فهو يَعْصَى فيهم إذا عاث فيهم عَيْثاً ، والاسم العصا .
أبو نصر عن الأصمعيّ : عصاه بالعصا فهو يعصوه عَصْواً إذا ضربه بالعصا . وهو يعتصي على عصا جيّدة أي يتوكَّأ . ويقال : عصاً وعَصَوان وعُصِيّ في الجمع . ويقال : عِصِيّ . ويقال للراعي إذا كان قوياً على إبله ضابطاً لها إنه لصُلْب العصا وشديد العصاء ومنه قول عُمَر بن لَجأ :
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
أبو عبيد عن الأصمعيّ في باب تشبيه الرجل بأبيه : العصا من العُصَيّة . قال أبو عبيد هكذا قال ، وأنا أحسبه العُصَيَّة من العصا ، إلا أن يراد به أن الشيء الجليل إنما يكون في بدئه صغيراً ، كما قالوا : إن القَرْم من الأفيل . فيجوز على هذا المعنى أن يقال : العصا من العُصَيَّة .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : العصا تُضرب مثلاً للاجتماع ، ويضرب انشقاقها مثلاً للافتراق الذي لا يكون بعده اجتماع . وذلك أنها لا تُدْعى عصاً إذا تشقّقت .
وأنشد :
فللَّه شَعْبَا طِيّةٍ صدعا العصا
هي اليوم شتَّى وهي أمسِ جميع
قوله : فللَّه له معنيان : أحدهما أنها لام التعجب ، تَعَجَّب مما كانا فيه من الأُنْس واجتماع الشمل ، والثاني أن ذلك مصيبة موجِعة فقال : لله ذلك يفعل ما يشاء ، ولا حيلة فيه للعباد إلاّ التسليم كالاسترجاع .
ويقال : قرع فلان فلاناً بعصا الملامة إذا بالغ في عَذْله . ولذلك قيل للتوبيخ : تقريع .
وقال أبو سعيد : يقال فلان يُصَلِّي عصا فلان أي يدبّر أمره ويليه . وأنشد :
وما صَلَّى عصاك كمستديم
قلت : والأصل في تصلية العصا أنها إذا اعوجّت ألزمها مقوّمها حَرّ النار حتى تلين له وتجيب التثقيف .
يقال : صلّيت العصا النارَ إذا ألزمتها حَرَّها حتى تلين لغامزها . وتفاريق العصا عند العرب أن العصا إذا انكسرت جُعلت أشِظَّة ، ثم تجعل الأشِظَّة أوتاداً ، ثم تجعل الأوتاد توادِيَ للصِرار .
يقال : هو خير من تفاريق العصا وكانت العصا لجَذِيمة الأبرش ، وهي اسم فرس كانت من سوابق خيل العرب . ويقال للعصا : عصاة بالهاء . يقال أخذت عصاته ومنهم من كره هذه اللغة ومن أمثالهم : إن العصا قُرِعت لذي الحلم ، وذلك أن بعض حكّام العرب أسنّ وضعف عن الحكم ، فكان إذا احتكم إليه خصمان وزلّ في الْحُكم قَرَعَ له بعضُ ولده العصا يفطّنه بقرعها للصواب فيفطُن له ، ويقال للقوم إذا استُذلوا : ما هم إلا عبيد العصا . ويقال : عِرق عاص ، إذا لم يرقأ دمه :
هو العاند النّحار ، ومنه قول ذي الرمة :
وهن من واطىء تثنى حويَّته
وناشج وعواصي الجوف تنشخب ، يعني عروقاً تقطعت في الجوف فلم يرقأ دمها ويقال عصى فلان أميره يعصيه عصياً وعِصْياناً إذا لم يطعه ، وعصى العبد ربه إذا خالف أمره . ويقال للجماعة إذا خرجت عن طاعة السلطان : قد استعصت عليه . ويقال فلان يعصى الريح إذا استقبل مهبَّها ولم يتعرض لها ، اعتصى فلان بالعصا إذا توكأ عليها فهو معتصٍ بها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : عصاه يعصوه إذا ضربه بالعصا قال وعَصِي يَعْصَى إذا لعب بالعصا كلعبه بالسيف .
قال : ويقال عصا إذا صَلُب .
قلت كأنه أراد عسا بالسين فقلبها صاداً وروى الأصمعي من بعض البصريين أن العصا سميت عصاً لأن اليد والأصابع تجتمع عليها ، مأخوذ من قول العرب : عصوت القوم أعصوهم ، إذا جمعتهم على خير أو شر ، قال : ولا يجوز مد العصا ولا إدخال التاء معها ، قال وأول لحن سمع بالعراق هذه عصاتي بالتاء
والفصيل عند العرب إذا لم يتبع أمه عاصٍ وقد عُصَى أمّه .
وقول الشاعر : أنشده ابن الأعرابي :
أظنك لما خضحضت بطنَك العصا
ذكرت من الأرحام ما لست ناسيا
قال العصا عصا البين هاهنا .
عوص : يقال كلام عَويص . وقد عاص يَعَاص ، وعِوص يَعْوَص ، وكلمة عَوْصاء مِن عِوص . وداهية عوصاء : شديدة . واعتاص عليّ هذا الأمرُ يعتاص فهو معتاصٌ إذا التَاث عليه ، فلم يهتدِ لجهة الصواب فيه . وأعوَص فلان بخصمه : إذا أدخل عليه من الْحُجَج ماعَسُر عليه المخرج منه . وقال لَبيد :
فلقد أعوِص بالخصْم وقد
أملأ الْجَفْنة من شحم القلل
ويقال للناقة إذا ضربها الفحل فلم تَلْقح : قد اعتاصت . قال ذلك الليث ، وأكثر الكلام اعتاطت بالطاء .
شمر عن شميل : العوصاء المَيْثاء المخالفة : هذه ميثاء عَوْصاء بينة العَوَص .
ثعلب عن ابن الأعرابي : عوّص فلان إذا ألقى بيت شعر صعبَ الاستخراج . أبو عبيد : العوصاء : الشدَّة ، وقال غيره : أصابتهم عوصاء أي شدَّة ، وقال ابن أحمر :
لم تدر ما نسج الأرندج قبله
ودِرَاسُ أعْوَصَ دارسٍ متجدد
قال الباهلي : أراد دراس كتاب الموصَى عليها متجدد لغيرها .
والأعوص : الغامض الذي لا يوقف عليه ، قال : والمِعْياص كل متشدد عليك فيما تريده منه قال والمعياص كل متشدد عليك فيما تريده منه .
عيص : قال الليث : العِيص : منبِت خيار الشجر قال : وأعياص قريش كرامهم ينتمون إلى عِيص ، وعيص في آبائهم وقال العجاج :
من عيص مروان إلى عيصٍ غَطِم
قال والمَعِيص كما تقول : المنبت . وهو اسم رجل . وأنشد :
ولأثأرنَّ ربيعة بن مُكَدَّم
حتى أنال عُصَيّة بن مَعِيص
وقال أبو عمرو العيصانُ من معادن بلاد العرب .
الحراني عن ا بن السكيت قال : قال عُمارة : العِيص من السِدْر والعَوسج والنْبع والسَلَم ومن العضاه كلها إذا اجتمع وتدانى والتفّ . الجميع العِيصان وهو من الطَّرفاء الغَيْطلةُ ، ومن القَصَب الأجَمَةُ .
وقال الكلابي : العِيص : ما التفَّ من
عاسي الشجر وكثر : مثل السَلَم والطلح والسَّيال والسِدْر والسَمُر والعُرْنُط والعضاه .
وقال شمر : عِيص الرجل : أصله .
وأنشد :
ولعبد القيس عيص أشب
وقنيب وهجانات زُهُرْ
أبو عبيد عن أبي زيد : من أمثالهم في استعطاف الرجل صاحبه على أقربيهِ وإن كانوا له غير مستأهلين قولهم : منك عيصُك وإن كان أشِبا . قال أبو الهيثم في قوله : وإن كان أشبا أي وإن كان ذا شوك داخلاً بعضه في بعض . وهذا ذمّ . قال : وأما قوله :
ولعبد القيس عِيص أشب
فهو مدح أراد به المنعة والكثرة . ويقال هو في عيص صدق أي في أصل صدق .
صوع : قال الله جل وعزّ : ( قَالُواْ نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ ) ( يُوسُف : 72 ) .
سلمة عن الفرّاء قال : الصُوَاع : ذكر . وهو الإناء الذي كان للملك يَشرب به . قال : والصاع يؤنث ويذكّر . فمن أنّثه قال : ثلاث أصوع مثل ثلاث أَدْوُر ، ومن ذكَّره قال : أصواع مثل ثواب .
وقال سعيد بن جبير في قوله : ( :ِصُوَاعَ الْمَلِكِ ( قال : هو المكوك الفارسيّ الذي يلتقي طرفاه .
وقال الحسن : الصُوَاع والسِقاية شيء واحد . وقد قيل : إنه كان من ورِق كان يكال به ، وربما شربوا به ، أخبرني بذلك المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلاّم عن يونس ويجمع الصاع أيضاً صِيعاناً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يتوضّأ بالمد ، ويغتسل بالصاع . وصاع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الذي بالمدينة أربعة أمداد بمدهم المعروف عندهم . وهو يأخذ من الحَبّ قدر ثلثي مِنا بلدنا . وأهل الكوفة يقولون : عيار الصاع أربعة أمناء والمدّ ربعه وصاعهم هذا هو القفيز الحَحّاجي لا يعرفه أهل المدينة .
وقال شمر : قال ابن شميل : الصاعَة ، البقعة الجرداء ليس فيها شيء .
قال : والصاعة يكسحها الغلام ، وينحّي حجارتها ، ويكرو فيها بكرته . فتلك البقعة هي الصاعة .
وبعضهم يقول : الصاع .
وأنشد ابن السكيت :
مرِحت يداها للنجاء كأنما
تكْرُو بكفَّي لاعبٍ في صاع
وقال ابن السكيت : الصاع : المطمئن من الأرض كالحفرة .
وقال ابن شميل : ربما اتخذت صاعة من أديم كالنِّطَع لندف القطن أو الصوف عليه .
وقال الليث : إذا هيّأت المرأة لندف القطن موضعاً يقال صوَّعت موضعاً . واسم ذلك الموضع الصاعة .
وقال اللحياني : صُعْت الغنم وصِعْتها أصوعها وأَصِيعها إذا فرقتها .
ابن السكيت عن أبي عمرو : تصوّع البقلُ
تصوُّعاً ، وتصيّع تصيُّعاً إذا هاج . ومثله تصوَّح وتصيَّح . ويقال تصوَّع القوم إذا تفرقوا تصوُّعاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : تصوَّع الشَعَرُ إذا تفرّق .
وقال الليث : الكمِيُّ يصُوع أقرانه إذا حازهم من نواحيهم ، والراعي يصوع الإبل كذلك .
قلت : غلط الليث فيما فسَّر ، ومعنى يصوع الكميّ أقرانه إذا حمل بعضهم على بعض أو أن يحمل عليهم فيفرق جمعهم . وكذلك الراعي يصوع إبله إذا فرّقها في المرعى والتيس إذا أُرْسل في الشاء صاعها إذا أراد سفادها أي فرقها .
وأنشد أبو عبيد :
يصوع عُنوقها أحوى زنيم
له ظأْب كما صخِب الغريمُ
ويقال : صُعتُ القوم وصِعْتهم إذا حملت بعضهم على بعض .
وقال الليث في قوله :
فظلّ يكسوها النجاء الأصيعا
قال : لو ردّ إلى الواو ولقال الأصوعا . وقال أبو عبيد : انصاع الرجلُ إذا انفتل راجعاً ، والمُنصاع والمعرِّد والناكص واحد ؛ قال ذو الرمة :
فانصاع جانبُه الوحشيُّ وانكدرت
يَلْحَبْن لا يأتلي المطلوبُ والطَلَبُ
صعا : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : صعا إذا دَقّ ، وصعا إذا صغر .
قلت : كأنه ذهب به إلى الصَعْوة ، وهو طائر لطيف وجمعه صِعَاءٌ .
وقال ابن الأعرابي أيضاً : الأعصاء : الأصول ، والأصعاء جمع الصَعْو : طائر صغير .
وقال الليث : الصَعْو : صغار العصافير ، والأنثى صَعْوة . قال وهو : أحمر الرأس وجمعه صِعاء على لفظ السِّقَاء .
قال : ويقال صَعْوة واحدة ، وصَعْو كثير . ويقال : بل الصَّعْو والوَضَع واحد كما يقال جذب وجبذ وبض وضبَّ .
وصع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن العرش على مَنْكِبِ إسْرَافيل ، وإنه ليتواضع لله جلّ وعزّ حتى يصير مثل الوَصع ) .
قال أبو عبيد يقال في الوَصْع : إنه الصغير من أولاد العصافير ، ويقال : هو طائر شبيه بالعصفور الصغير في صغر جسمه .
وقال الليث : الوَصْع والوَصَع صغارها خاصّة ، والجميع الوِصْعان .
قال : والوَصِيع : صوت العصفور .
وقال شمر : لم أسمع الوصع في شيء من كلامهم ، إلا أني سمعت بيتاً لا أدري مَن قائله ، وليس الوصع الطائر في شيء :
أناخ فنعم ما اقلولَى وخوَّى
على خَمْس يَصَعن حصى الجَبوب
قال يصعن الحصى : يغيّبنه في الأرض .
قلت : الصواب عندي : يصُعن حَصَى الجَبُوب أي يفرّقنها يعني الثفنات الخمس .
وأما عِيصُو فهو ابن إسحاق أخو يعقوب . وهو أبو الروم .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد**
**عصا** ، **عيص** ، **صعا** ، **صوع** ، **وصع** ، **عوص** .
**وعص** . { **ولاَوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ** } (ihmal edilmiş).
**عصا** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki bir adama dedi: ( **لا ترفع عصاك عن أهلك** ). Ebû Ubeyd dedi: el-Kisâî ve başkaları dedi ki: denir: onun muradı, onunla vurduğu **العصا** değildi; hiçbir kimseye bunu asla emretmedi; fakat muradı edep idi.
Ebû Ubeyd dedi: **العصا**’nın aslı toplanma ve uyuşmadır; ondan dolayı Hâricîlere denildi: “Müslümanların **عصا**’sını yardılar”; yani cemaatlerini ayırdılar. Ve söyleyenin sözü: “İyyâke ve katîla’l-**عصا**” der: Müslümanların **عصا**’sını yarmada katil yahut maktul olmandan sakın. Ve ondan dolayı adama, bir yerde ikamet edip sükûnet bulduğunda ve işi kendisine toplandığında denildi: “**عصاه**’sını attı ve **بَوَانِبَه**’ini attı.” Şair dedi:
فألقت عصاها واستقرت بها النوى
كما قرَّ عيناً بالإياب المسافر
Ve adama, idare ettiği şeyde yumuşak huylu, güzel siyasetli olduğunda denilir: “O, **ليّن العصا**’dır.” Ve Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi:
عليه شَريب وادع ليَّن العصا
يساجلها جُماتِهُ وتساجله
Ve Leys, birinci beytin “فألقت عصاها” manasında dedi: Bu bir kadındı; ne zaman bir kocayla evlense ondan ayrılır ve başkasını değiştirirdi; onun kaçınmasının alameti başını açmaması idi; son kocalarından birine razı olunca örtüsünü açtı.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: denir: **عَصَوته بالعصا**. Dedi: Bazıları bunu kerih gördü ve “**عَصِيت بالعصا**” dedi; sonra onunla onu vurdum; ben **أَعْصى**’yım; nihayet onu kılıçta da **العصى**’ya benzetme olarak söylediler. Cerîr dedi:
تصف السيوف وغيركم يَعْصى بها
يا ابن القيون وذاك فعل الصيقل
Ebû Zeyd dedi: **عَصِيَ** kavim içinde kılıcı ve **عصاه** ile; o, içlerinde **يَعْصَى** olur; içlerinde bir **عَيْثاً** ile fesat çıkardığında. İsim **العصا**’dır.
Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: **عصاه بالعصا**; o, **يعصوه عَصْواً** olur; onu **العصا** ile vurduğunda. Ve o, iyi bir **عصا** üzerine **يعتصي** eder; yani dayanır. Ve cem‘de denir: **عصاً** ve **عَصَوان** ve **عُصِيّ**. Ve denir: **عِصِيّ**. Ve çobana, develerine karşı güçlü, onları zapteden olduğunda denir: “O, **صُلْب العصا**’dır ve **شديد العصاء**’dır.” Ondan Ömer b. Lece’ sözü:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den, adamı babasına benzetme babında: **العصا** **العُصَيّة**’dendir. Ebû Ubeyd dedi: İşte böyle dedi; ben ise onu, **العُصَيَّة**’nin **العصا**’dan olduğunu sanıyorum; meğer onunla murad, büyük şeyin başlangıcında ancak küçük olmasıdır; nitekim dediler: **القَرْم** **الأفيل**’dendir. Şu manaya göre caiz olur ki: **العصا** **العُصَيَّة**’dendir denilsin.
Ve bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: **العصا** toplanmaya misal vurulur; onun yarılması da, ondan sonra toplanma olmayan ayrılığa misal vurulur. Çünkü o, çatlayıp yarıldığında **عصاً** diye çağrılmaz.
Ve inşad etti:
فللَّه شَعْبَا طِيّةٍ صدعا العصا
هي اليوم شتَّى وهي أمسِ جميع
Onun sözü: “**فللَّه**” iki manayadır: birincisi, taaccüb lâmıdır; onların içinde bulundukları üns ve şemlin toplanmasından taaccüb etti. İkincisi, bunun acı bir musibet olmasıdır; dedi: Allah’ındır; dilediğini yapar; kullar için onda çare yoktur; ancak teslim, istircâ gibi.
Ve denir: Falan, falanı **بعصا الملامة** ile **قرع** etti; onu ayıplamada mübalağa ettiğinde. Bundan dolayı azarlamaya **تقريع** denildi.
Ebû Saîd dedi: denir: Falan, falanın **عصا**’sını **يُصَلِّي** eder; yani işini tedbir eder ve onu üstlenir. Ve inşad etti:
وما صَلَّى عصاك كمستديم
Dedim: **تصلية العصا**’nın aslı, o eğrildiğinde onu doğrultan kimsenin onu ateşin hararetine yapıştırmasıdır; ta ki ona yumuşasın ve düzeltmeye cevap versin.
Denir: **صلّيت العصا النارَ**; onu, onu büken kimseye yumuşayıncaya kadar hararetine yapıştırdığında. Ve Araplar yanında **تفاريق العصا**: **العصا** kırıldığında **أشِظَّة** yapılır; sonra **الأشِظَّة** kazıklar yapılır; sonra kazıklar **توادِيَ** yapılır **للصِرار** için.
Denir: O, **تفاريق العصا**’dan hayırlıdır. Ve **العصا** Cezîme el-Ebraş’ındı; o, Arap atlarının öncülerinden olan bir atın adıdır. Ve **العصا**’ya **عصاة** (هاء ile) denir. Denir: Onun **عصاته**’ini aldım. Onlardan kimi bu dili kerih gördü. Ve mesellerindendir: “**إن العصا قُرِعت لذي الحلم**”; bunun sebebi: Arap hâkimlerinden biri yaşlandı ve hükümden zayıfladı; iki hasım ona muhakeme için geldiğinde ve hükümde sürçtüğünde, oğullarından biri ona **العصا**’yı vururdu; onu, onun vurulmasıyla doğruya uyandırırdı; o da onu anlardı. Ve kavme, zelil kılındıklarında denir: “Onlar ancak **عبيد العصا**’dır.” Ve denir: **عِرق عاص**; kanı durmadığında:
هو العاند النّحار ، ومنه قول ذي الرمة :
وهن من واطىء تثنى حويَّته
وناشج وعواصي الجوف تنشخب
Yani: karında kesilip kopmuş damarlar; kanı durmadı. Ve denir: Falan, emîrine **عصى** eder; ona **يعصيه عصياً وعِصْياناً**; ona itaat etmediğinde. Ve kul, Rabbine **عصى** eder; emrine muhalefet ettiğinde. Ve cemaat, sultanın itaatinden çıktığında denir: Ona karşı **استعصت**. Ve denir: Falan, rüzgâra **يعصى** eder; onun esişine karşı durduğunda ve ona maruz kalmadığında. Falan, **بالعصا** ile **اعتصى** etti; ona dayandığında; o, onunla **معتصٍ**’dır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **عصاه يعصوه**; onu **العصا** ile vurduğunda. Dedi: Ve **عَصِي يَعْصَى**; **العصا** ile, kılıçla oynadığı gibi oynadığında.
Dedi: Ve denir: **عصا**; sert olduğunda.
Dedim: Sanki **عسا**’yı **السين** ile murad etti de onu **صاد**’a çevirdi. Ve el-Asma‘î, Basralılardan bazısından rivayet etti ki: **العصا** “**عصاً**” diye adlandırıldı; çünkü el ve parmaklar onun üzerinde toplanır; Arapların sözü olan: **عصوت القوم أعصوهم**’dan alınmıştır; onları hayır yahut şer üzere topladığımda. Dedi: **العصا**’yı uzatmak ve onunla birlikte **التاء**’yı sokmak caiz değildir. Dedi: Irak’ta işitilen ilk lahn: “**هذه عصاتي**” (تاء ile).
Ve Araplar yanında **الفصيل** annesine tâbi olmazsa **عاصٍ**’dır; ve annesi ona **عُصَى** olmuştur.
Şairin sözü: İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti:
أظنك لما خضحضت بطنَك العصا
ذكرت من الأرحام ما لست ناسيا
Dedi: Buradaki **العصا** ayrılık **عصا**’sıdır.
**عوص** : denir: **كلام عَويص**. Ve **عاص يَعَاص** olmuştur; ve **عِوص يَعْوَص**; ve **كلمة عَوْصاء** **مِن عِوص**’tandır. Ve **داهية عوصاء**: şiddetli. Ve bu iş bana **اعتاص** etti; **يعتاص** eder; o, **معتاصٌ**’tır; ona dolaşıp karıştığında, onda doğru yönüne hidayet bulamadığında. Ve falan, hasmına karşı **أعوَص** etti: ona, çıkışı kendisine zor olan hüccetlerden soktuğunda. Lebîd dedi:
فلقد أعوِص بالخصْم وقد
أملأ الْجَفْنة من شحم القلل
Ve dişi deveye, erkek deve onu vurup da gebe kalmadığında denir: **قد اعتاصت**. Bunu Leys söyledi; sözün çoğu **اعتاطت** (طاء ile).
Şemmer, Şümeyl’den: **العوصاء** **المَيْثاء المخالفة**’dır: Bu, **ميثاء عَوْصاء**; **العَوَص**’ı açık.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan **عوّص** etti; çıkarılması zor bir şiir beyti attığında. Ebû Ubeyd: **العوصاء**: şiddettir. Başkası dedi: Onlara **عوصاء** isabet etti; yani şiddet. İbn Ahmer dedi:
لم تدر ما نسج الأرندج قبله
ودِرَاسُ أعْوَصَ دارسٍ متجدد
Bâhilî dedi: Muradı, başkasına karşı yenilenen, üzerine vasiyet edilen kitabın **دِرَاس**’ıdır.
Ve **الأعوص**: kendisine vakıf olunmayan kapalı olandır. Dedi: Ve **المِعْياص**: senden istediğin şeyde sana karşı her katı olan. Dedi: Ve **المعياص**: senden istediğin şeyde sana karşı her katı olan.
**عيص** : Leys dedi: **العِيص**: seçkin ağaçların bittiği yer. Dedi: Kureyş’in **أعياص**’ı, kerimleri, **عِيص**’a nisbet ederler; ve **عيص** onların babalarındadır. el-A‘câc dedi:
من عيص مروان إلى عيصٍ غَطِم
Dedi: Ve **المَعِيص**: “**المنبت**” dediğin gibi. Ve o, bir adamın adıdır. Ve inşad etti:
ولأثأرنَّ ربيعة بن مُكَدَّم
حتى أنال عُصَيّة بن مَعِيص
Ebû Amr dedi: **العيصانُ** Arap beldelerinin madenlerindendir.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: Umâre dedi: **العِيص** **السِدْر**’den, **العَوسج**’den, **النْبع**’dan, **السَلَم**’den ve **العضاه**’ın hepsinden; toplandığında, yaklaştığında ve sarmaşıp dolaştığında. Cem‘i **العِيصان**’dır. Ve o, **الطَّرفاء**’dan **الغَيْطلةُ**’dır; ve **القَصَب**’dan **الأجَمَةُ**’dir.
Kelâbî dedi: **العِيص**: ağaçtan **عاسي** olanın sarmaşıp dolaşanı ve çoğalanı: **السَلَم** ve **الطلح** ve **السَّيال** ve **السِدْر** ve **السَمُر** ve **العُرْنُط** ve **العضاه** gibi.
Şemmer dedi: Adamın **عِيص**’i: aslıdır.
Ve inşad etti:
ولعبد القيس عيص أشب
وقنيب وهجانات زُهُرْ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Mesellerindendir; adamın, yakınlarına karşı—ona layık olmasalar bile—arkadaşını yumuşatmada sözleri: “**منك عيصُك وإن كان أشِبا**.” Ebû’l-Heysem, onun sözü “**وإن كان أشبا**” hakkında dedi: yani dikenli olsa bile; bir kısmı bir kısmının içine girmiş olsa bile. Bu zemmdir. Dedi: Amma onun sözü:
ولعبد القيس عِيص أشب
Bu ise medihdir; onunla muradı, menaat ve çokluktur. Ve denir: O, **في عيص صدق**’tadır; yani doğru bir asıldadır.
**صوع** : Allah جل وعزّ dedi: ( **قَالُواْ نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ** ) ( **يُوسُف : 72** ).
Seleme, el-Ferrâ’dan dedi: **الصُوَاع**: müzekkerdir. O, melikin kendisiyle içtiği kaptır. Dedi: **الصاع** müennes de olur müzekker de. Kim onu müennes yaparsa dedi: “**ثلاث أصوع**” tıpkı “**ثلاث أَدْوُر**” gibi; kim onu müzekker yaparsa dedi: “**أصواع**” tıpkı “**ثواب**” gibi.
Saîd b. Cübeyr, onun sözü hakkında dedi: ( **صُوَاعَ الْمَلِكِ** ): O, iki ucu birleşen Fars **المكوك**’udur.
Hasen dedi: **الصُوَاع** ve **السِقاية** bir şeydir. Ve denildi: O, **ورِق**’ten idi; onunla ölçülürdü; bazen onunla içerlerdi. Bunu bana Münzirî, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi. Ve **الصاع** da ayrıca **صِيعاناً** olarak cem‘ edilir.
Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki **بالمد** ile abdest alır, **بالصاع** ile guslederdi. Ve Medine’de olan Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) **صاع**’ı, onların yanında bilinen **مد**’larıyla dört **أمداد**’dır. Ve o, habbeden bizim beldemizin **مِنا**’sının üçte ikisi kadar alır. Kûfe ehli derler: **عيار الصاع** dört **أمناء**’dır; **المدّ** onun dörtte biridir. Ve onların bu **صاع**’ı **القفيز الحَحّاجي**’dir; Medine ehli onu bilmez.
Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الصاعَة**: içinde hiçbir şey olmayan çıplak yer.
Dedi: Oğlan **الصاعة**’yı süpürür, taşlarını kenara atar, orada topuyla yuvarlanır. İşte o yer **الصاعة**’dır.
Bazıları da **الصاع** der.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
مرِحت يداها للنجاء كأنما
تكْرُو بكفَّي لاعبٍ في صاع
İbnü’s-Sikkît dedi: **الصاع**: çukur gibi yerin alçağı.
İbn Şümeyl dedi: Bazen pamuk yahut yün atmak için, üzerinde, **النِّطَع** gibi deriden bir **صاعة** yapılırdı.
Leys dedi: Kadın pamuğu atmak için bir yer hazırladığında “**صوَّعت** bir yer” denir. O yerin adı **الصاعة**’dır.
Lahyânî dedi: Koyunu **صُعْت** ettim ve onu **صِعْتها**; onu **أصوعها** ve **أَصِيعها**; onları ayırdığımda.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **تصوّع البقلُ**
**تصوُّعاً** ve **تَصيّع تَصيُّعاً**; kabardığında/olgunlaştığında. Benzeri: **تصوَّح** ve **تَصيَّح**. Ve denir: Kavim **تصوَّع** etti; **تصوُّعاً** dağıldıklarında.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **تصوَّع الشَعَرُ**; saç dağıldığında.
Leys dedi: Zırhlı yiğit, akranlarını **يصُوع** eder; onları yanlarından kuşattığında; çoban da develeri öyle **يصوع** eder.
Dedim: Leys, tefsir ettiği şeyde yanıldı; **يصوع**’un manası: zırhlı yiğidin akranlarını, bazısını bazısına yüklemesi yahut onların üzerine yüklenip topluluklarını dağıtmasıdır. Çoban da develerini mer‘ada dağıttığında **يصوع** eder. Ve teke koyun içine salındığında, onları **صاعها** eder; onları aşmak istediğinde; yani onları ayırır.
Ebû Ubeyd inşad etti:
يصوع عُنوقها أحوى زنيم
له ظأْب كما صخِب الغريمُ
Ve denir: Kavmi **صُعتُ** ettim ve onları **صِعْتهم**; bazısını bazısına yüklediğimde.
Leys, onun sözü hakkında:
فظلّ يكسوها النجاء الأصيعا
Dedi: Eğer **الواو**’ya döndürseydi “**الأصوعا**” derdi. Ebû Ubeyd dedi: Adam **انصاع** etti; dönerek geri döndüğünde. Ve **المُنصاع** ile **المعرِّد** ve **الناكص** birdir. Zû’r-Rumme dedi:
فانصاع جانبُه الوحشيُّ وانكدرت
يَلْحَبْن لا يأتلي المطلوبُ والطَلَبُ
**صعا** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **صعا**; incelttiğinde/ufalttığında; ve **صعا**; küçüldüğünde.
Dedim: Sanki onu **الصَعْوة**’ye götürdü; o, latif bir kuştur; cem‘i **صِعَاءٌ**’dır.
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **الأعصاء**: köklerdir; ve **الأصعاء** **الصَعْو**’un cem‘idir: küçük bir kuş.
Leys dedi: **الصَعْو**: serçelerin küçükleri; dişisi **صَعْوة**. Dedi: O, kırmızı başlıdır; cem‘i **صِعاء**’dır; **السِّقَاء** lafzı üzere.
Dedi: Ve denir: bir tane **صَعْوة**; ve çok **صَعْو**. Ve denir: Bilakis **الصَّعْو** ile **الوَضَع** birdir; “**جذب** ve **جبذ**” ve “**بض** ve **ضبَّ**” denildiği gibi.
**وصع** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **إن العرش على مَنْكِبِ إسْرَافيل ، وإنه ليتواضع لله جلّ وعزّ حتى يصير مثل الوَصع** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الوَصْع** hakkında denir: O, serçelerin yavrularının küçüğüdür. Ve denir: O, cisim küçüklüğünde küçük serçeye benzeyen bir kuştur.
Leys dedi: **الوَصْع** ve **الوَصَع**: onların özellikle küçükleridir; cem‘i **الوِصْعان**’dır.
Dedi: Ve **الوَصِيع**: serçenin sesidir.
Şemmer dedi: Onların sözlerinden hiçbir şeyde **الوصع** işitmedim; ancak bir beyit işittim; söyleyenini bilmiyorum; ve **الوصع** kuş değildir hiçbir şeyde:
أناخ فنعم ما اقلولَى وخوَّى
على خَمْس يَصَعن حصى الجَبوب
Dedi: “**يصعن الحصى**”: onu toprağın içinde kaybederler.
Dedim: Bana göre doğru olan: “**يصُعن حَصَى الجَبُوب**”; yani onu dağıtırlar; yani beş **الثفنات**’ı.
Ve **عِيصُو** ise İshak’ın oğludur; Yakub’un kardeşidir. Ve o, Rum’un babasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والواو وما يثلثهما)
(صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
وهذا مشتقٌّ من التَّصوية في الشتاء، وذلك أن يُيَبَّس أخلافُ الشَّاة ليكون أسمَنَ لها. يقال صَوَّاها أصحابُها.
ومن الباب الصُّوَى، وهي الأعلام من الحجارة. وقول من قال إنّها مُخْتَلَف الرِّياح فالأعلام لا تكون إلاّ كذا. قال:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) *
(صوب) الصاد والواو والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نزولِ شيءٍ واستقرارِهِ قَرَارَه. من ذلك الصَّوَابُ في القول والفعل، كأنَّه أمرٌ نازلٌ مستقِرٌّ قرارَه. وهو خلاف الخطأ. ومنه الصَّوْب، وهو نزول المطر. والنازل صَوبٌ أيضاً. والدّليلُ على صحّة هذا القياس تسميتُهم للصَّواب صَوْباً. قال الشاعر([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])ويقال الصَّيِّب السّحاب ذو الصَّوْب. قال الله تعالى: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. والصَّوْب: النُّزول. قال:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])ويقال للأمر إذا استقرَّ قرارَه على الكلام الجارِي مَجْرى الأمثال: "قد صابت بِقُرّ". قال طرَفة:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])والتَّصويب:  حَدَب في حَدور، لا يكون إلاَّ كذا. فأمَّا الصُّيَّابة فالخِيار من كلِّ شيء، كأنَّه من الصَّوب، وهو خالصُ ماءِ السَّحاب، فكأنَّها مُشْتقّةٌ من ذلك.
(صوت) الصاد والواو والتاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت، وهو جنسٌ لكلِّ ما وَقَرَ في أُذنِ السَّامعِ. يقال هذا صوتُ زَيد. ورجل صيِّت، إِذا كان شديدَ الصَّوت؛ وصائتٌ إذا صاحَ. فأمَّا قولهم: [دُعيَ([8]) ] فانصات([9])، فهو من ذلك أيضاً، كأنه صُوِّتَ به فانفَعل من الصَّوت، وذلك إِذا أجاب. والصِّيت: الذِّكر الحسَن في النَّاس. يقال ذهب صِيتُهُ.
(صوح) الصاد والواو والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على انتشارٍ في شيء بعد يُبْس. من ذلك تصوَّحَ البقلُ، وذلك إِذا هاجَ وانتثرَ بعد هَيجه. وصوَّحتْه الرِّيح، إذا أيبسَتْه وشقَّقته ونثَرتْه. قال ذو الرمة:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])ومن الباب أنَّهم يسمُّون عَرَق الخيل الصُّوَاح. فإن كان صحيحاً فلا يكون إلاَّ إذا يَبِس، ويُسمُّونه اليبيس يبيس الماء. قال الشاعر في الصُّواح:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])ثم يقال تصوَّح الشعَر، إذا تشقَّقَ وتناثر.
ومما يجوز أن يُحمَل على هذا القياس الصُّوح: حائط الوادي، وله صُوحانِ. وإِنّما سُمِّيَ صُوحاً لأنَّه طينٌ يتناثر حتّى يصير ذلك كالحائط.
(صور) الصاد والواو والراء كلماتٌ كثيرةٌ متباينة الأصول. وليس هذا الباب ببابِ قياسٍ ولا اشتقاق. وقد مضى فيما كتبناه مثله([12]).
ومما ينقاس منه قولُهم صوِرَ يَصْوَر، إذا مال. وصُرْت الشَّيءَ أُصُورُهُ، وأَصَرْتُه، إِذا أَمَلته إليك. ويجيء قياسُه تَصَوَّر، لِمَا ضُرِب، كأنًّه مال وسَقط. فهذا هو المنقاس، وسِوى ذلك فكلُّ كلمةٍ منفردةٌ بنفسها.
من ذلك الصُّورة صُورة كلِّ مخلوق، والجمع صُوَر، وهي هيئةُ خِلْقته. والله تعالى البارئ المُصَوِّر. ويقال: رجلٌ صَيِّرٌ إذا كان جميل الصورة. ومن ذلك الصَّور: جماعةُ النَّخْل، وهو الحائش. ولا واحدَ للصَّوْر من لفظه. ومن ذلك الصُِّوار، وهو القَطيع من البقر، والجمع صِيران. قال:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])ومن ذلك الصُِّوار، صُِوار المِسْك، وقال قوم: هو ريحُهُ، وقال قوم: هو وعاؤه. ويُنشِدون بيتاً وأخلِقْ به أن يكون مصنوعاً، والكلمتان صحيحتان:
إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])ومن ذلك قولهم: أَجِدُ في رأسي صَوْرة، أي حِكَّة. ومن ذلك شيءٌ حكاه الخليل، قال : عصفور صَوَّار، وهو الذي إِذا دُعِيَ أجابَ. وهذا لا أحسبه عربيَّاً، ويمكن إنْ صحّ أن يكون من الباب الذي ذكرناه أوّلاً؛ لأنه يميل إلى داعِيه. فأمَّا شَعَر النّاصية من الفَرَس فإنه يسمى صَوْراً. وهذا يمكن أن يكون على معنى التشبيه بصَوْر النَّخل، وقد ذُكِرَ. قال:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) *
ويقال: الصَّارَةُ: أرض ذات شَجَر.
(صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء.
فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا.
فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل.
ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل.
ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض.
(صوغ) الصاد والواو والغين أصلٌ صحيح، وهو تهيئة على شيءٍ على مثالٍ مستقيم. من ذلك قولهم: صاغ الَحَلْيَ يصوغُهُ صَوغاً. وهما صَوْغان، إِذا كان كلُّ واحدٍ منهما على هيئة الآخَر. ويقال للكذَّابِ: صاغ الكذبَ صَوغاً، إِذا اختلقَه. وعلى هذا تفسير الحديث: "كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون"، أراد الذين يصُوغُون الأحاديثَ ويَختلقونها.
(صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه.
(صول) الصاد والواو واللام أصلٌ صحيحٌ، يدلُّ على قَهْرٍ وعُلُوّ. يقال: صال عليه يَصُول صَولةً، إذا استطال. وصال العَيْر، إِذا حَمَلَ على العانة يَصُول صَوْلاً وصِيالاً. وحُكِيَ عن أبي زيد شيءٌ إن صحَّ فهو شاذٌّ. قال: المِصْول: هو الذي يُنقَع فيه الحنظلُ لتَذهب مرارتُه.
(صوك) الصاد والواو والكاف كلمةٌ واحدةٌ. يقال لقيتُه أوَّل صَوْكٍ، أي أوّلَ وَهْلة.
(صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *
(صون) الصاد والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهن كَنٌّ وحفْظ. من ذلك صُنتُ الشّيءَ أصونُه صوناً وصِيانة. والصُِّوان: صُِوان الثَّوب، وهو ما يُصان فيه. فأمَّا قولهم للفرس القائم صائن. فلَعلَّه أن يكون من الإِبدال، كأنّه أريد به الصَّائم، ثمّ أبدلت الميم نوناً. قال النابغة:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])وممّا شذَّ عن الباب الصَّوَّان، وهي ضربٌ من الحجارة، الواحدةُ صَوَّانة.
---------------------
([1]) الجمهرة (3: 91).
([2]) الكدنة، بضم الكاف وكسرها. والبيت للفقعسي، كما في اللسان (صوي). وأنشده في (جلذ)، بدون  نسبة.
([3]) لامرئ القيس. وعجزه في الديوان 54 واللسان (صوي):
* صبا وشمال في منازل قفال  *.
([4]) هو أوس بن غلفاء، كما في اللسان (صوب).
([5]) كذا ورد إنشاده. وصوابه: "وإن ما أهلكت  مال"، بالقافية المرفوعة الروي. وقبله كما في اللسان:
ألا قالت أمامة  يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال
([6]) قال ابن بري: "البيت لرجل من عبد القيس يمدح النعمان. وقيل هو لأبي وجزة يمدح عبد الله بن الزبير، وقيل هو لعلقمة بن عبدة".
([7]) ديوان طرفة 75.
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وانصاتا"، صوابه من المجمل.
([10]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (صوح).
([11]) أنشده في اللسان (صوح) بدون نسبة.
([12]) أي في تباين أصوله.
([13]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 87 واللسان (علب) بدون نسبة.
([14]) وكذا أنشده في المجمل واللسان بدون نسبة.
([15]) في اللسان (صور):
كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره
([16]) صدره في الديوان 346:  *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة*
    وفي اللسان (صوع): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *.
([17]) البيت للمسيب بن علس من قصيدة في المفضليات: (1: 60). وهو بتمامه:
مرحت يداها للنجاء كأنما  *** تكرو بكفي لاعب في صاع
 ([18]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (صوف).
([19]) في الأصل: "الشعر"، وفي اللسان:"صاف عني شر فلان، وأصاف الله عني شره".
([20]) في الأصل: "صاف".
([21]) البيت في اللسان (صوم) وليس في قصيدته التي على هذا الروي في ديوانه 65 . وسيأتي في (علك).
([22]) في الأصل: "نديمها"، تحريف. وتدويمها: دورانها.
([23]) قطعة من بيت لامرئ القيس في ديوانه 97  واللسان (صوم). وهو بتمامه:
فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا
([24]) قطعة من بيت للشماخ في ديوانه 67. وهو بتمامه.
كروف إذا ما استاف منها مصامة  *** له من ثرى أبوالهن نشوق.
([25]) البيت في اللسان (صون)، وليس في ديوان النابغة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صوي**) **الصاد** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; şiddete, katılığa ve kuruluğa delâlet eder. İbn Düreyd’den([1]): “**صَوَى** şeyi, kuruduğu zaman; o hâlde o **صاوٍ**’dır. Ve **صوِيَ يَصوَى** denir.” **الصَّوَّانُ**: içinde katılık bulunan taşlar. Bazen bundan ödünç alınır ve onun üzerine hamledilir de şöyle denir: **صَوَّيْت** develerime bir erkek (damızlık) seçtim; onu onlar için seçtiğim zaman. Seçim tek başına **تصويَة** olmaz; fakat bunun için yapılır ki kuvvetlensin ve katılaşsın. Dedi ki:
* **صَوَّى** لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
Bu, kışın **التَّصوية**’sinden türemiştir; o da koyunun memelerinin kurutulmasıdır ki ona daha semiz olsun. “Sahipleri onu **صَوَّاها**” denir.

Babdan **الصُّوَى**: taşlardan olan alâmetlerdir. Onların rüzgârların ihtilâf yeri olduğunu söyleyenin sözüne gelince; alâmetler ancak böyle olur. Dedi ki:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ **الصُّوى**([3]) *

(**صوب**) **الصاد** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; bir şeyin inişine ve kararınca yerleşmesine delâlet eder. Bundan **الصَّوَابُ** sözde ve fiilde; sanki o, inmiş ve kararınca yerleşmiş bir iştir. O, hatânın zıddıdır. Ondan **الصَّوْب**: yağmurun inişidir. İnen de **صَوبٌ**’dur. Bu kıyasın sıhhatine delil, onların **الصَّواب**’ı **صَوْباً** diye adlandırmalarıdır. Şair dedi([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي و**صَوبِي** *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])
Ve **الصَّيِّب** denir: **الصَّوْب** sahibi bulut. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَوْ كَ**صَيِّبٍ** مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. **الصَّوْب**: iniştir. Dedi ki:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَ**صوبُ**([6])
Ve iş, atasözleri yolunda yürüyen söz üzerine kararınca yerleştiği zaman denir: “قد **صابت بِقُرّ**”. Tarafe dedi:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد **صابَت بِقُرّْ**([7])
**التَّصويب**: inişte bir kamburluktur; ancak böyle olur. **الصُّيَّابة**’ya gelince: her şeyin seçkini; sanki **الصَّوب**’dandır; o da bulut suyunun hâlisidir; sanki o bundan türemiştir.

(**صوت**) **الصاد** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; o **الصَّوت**tur; işitenin kulağına yerleşen her şey için bir cinstir. “Bu, Zeyd’in **صوتُ**udur” denir. Ve **صيِّت** adam: sesi şiddetli olduğu zaman; ve **صائتٌ**: bağırdığı zaman. Onların “[**دُعيَ**([8])] **فانصات**([9])” sözlerine gelince; o da bundandır; sanki onunla seslenildi de **الصَّوت**tan etkilenmiş oldu; bu, cevap verdiği zamandır. **الصِّيت**: insanlar içinde güzel anılış. “**صِيتُهُ** gitti” denir.

(**صوح**) **الصاد** ve **الواو** ve **الحاء** küçük bir asıldır; kuruluk sonrası bir şeyde yayılmaya delâlet eder. Bundan **تصوَّحَ** ot; bu, coşup (kuruyup) coşmasından sonra dağıldığı zamandır. Ve rüzgâr onu **صوَّحتْه**: onu kuruttuğu, çatlatıp dağıttığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])
Babdan: onların at terine **الصُّوَاح** demeleri. Eğer sahihse ancak kuruduğu zaman olur; ve kurumuşa “suyun kurumuşu” derler. Şair **الصُّواح** hakkında dedi:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها **الصُّواحُ**([11])
Sonra “saç **تصوَّح** etti” denir; çatlayıp dağıldığı zaman.

Bu kıyas üzerine hamledilmesi câiz olanlardan: **الصُّوح**; vadi duvarıdır; onun iki **صُوحانِ**’ı vardır. Ancak ona **صُوحاً** denildi; çünkü o, dağılıp saçılan bir çamurdur; nihayet bu, duvar gibi olur.

(**صور**) **الصاد** ve **الواو** ve **الراء** çok kelimelerdir; asılları birbirinden ayrıdır. Bu bab, kıyas ve اشتقاق babı değildir. Yazdıklarımızda bunun benzeri geçti([12]).

Kıyaslananından: onların “**صوِرَ يَصْوَر**” demeleri; eğildiği zaman. Ve “**صُرْت** şeyi **أُصُورُهُ** ve **أَصَرْتُه**” denir; onu kendine eğdiğin zaman. Kıyası **تَصَوَّر** gelir; vurulana dair; sanki eğildi ve düştü. İşte kıyaslanan budur; bunun dışındaysa her kelime kendi başına tekildir.

Bundan **الصُّورة**: her yaratılmışın sûreti; çoğulu **صُوَر**; o, yaratılışının heyetidir. Allah Teâlâ **المُصَوِّر** olan yaratandır. Ve “adam **صَيِّرٌ**” denir; sûreti güzel olduğu zaman. Bundan **الصَّور**: hurma topluluğu; o, çitliktir. **الصَّوْر** için lafzından tekil yoktur. Bundan **الصُِّوار**: sığır sürüsü; çoğulu **صِيران**. Dedi ki:
فَظَلَّ ل**صيران** الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])
Bundan **الصُِّوار**: miskin **صُِوار**’ı. Bir kavim dedi: onun kokusudur; bir kavim dedi: onun kabıdır. Bir beyit rivayet ederler; ve onun uydurma olması pek yakışır; iki kelime de sahihtir:
إِذا لاح **الصُِِّوار** ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ **الصِّوارُ**([14])
Bundan onların “başımda **صَوْرة** buluyorum” demeleri; yani kaşıntı. Bundan Halîl’in naklettiği bir şey: dedi ki: **عصفور صَوَّار**; o, çağrıldığı zaman cevap verendir. Bunu Arapça saymıyorum; sahih olursa, önce zikrettiğimiz babdan olabilir; çünkü çağırana meyleder. Atın perçem saçına gelince; ona **صَوْراً** denir. Bu, hurma **صَوْر**’una benzetme mânasında olabilir; zikredildi. Dedi ki:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من **صَوْرهِ**([15]) *
Ve denir: **الصَّارَةُ**: ağaçlı arazi.

(**صوع**) **الصاد** ve **الواو** ve **العين** sahih bir asıldır; onun iki babı vardır: biri dağılmaya ve çatlamaya delâlet eder; diğeri kap.

Birincisi onların “**تصوَّعُوا**” sözüdür; dağıldıkları zaman. Zû’r-Rumme dedi:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي **تَصَوَّعُ**([16]) *
Ve denir: saçı **تصوّع** etti; çatladığı zaman. Halîl böyle dedi. Yine dedi: bitki **تصوَّعَ** etti: coştu. Ve denir: kavim çabucak **انصاع** etti: geçip gittiler.

Kaba gelince: **الصَّاع** ve **الصُّوَاع**; onunla içilen bir kaptır. Ölçülerden bir ölçü de **صاعاً** olabilir; o, **الواو**lu olandandır; ve ona **صاعاً** denildi; çünkü ölçülenle döner.

Ve denir: zırhlı yiğit, akranlarına **يَصُوع** eder **صَوْعاً**; onlara yanlarından geldiği zaman. Ve adam develeri **يَصُوع** eder.

Babdan: **الصَّاع**; o, yerin bir karnıdır; şu sözde:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في **صاعِ**([17]) *
Ondan: devekuşunun göğsünün **صاعُ**’ı; göğsünü yere koyduğu zaman göğsünün yeridir.

(**صوغ**) **الصاد** ve **الواو** ve **الغين** sahih bir asıldır; düzgün bir örnek üzere bir şey üzerinde hazırlamadır. Bundan onların “**صاغ** süsü **يصوغُهُ صَوغاً**” sözleri. Ve ikisi **صَوْغان**dır; her biri ötekinin heyeti üzere olduğu zaman. Ve yalancıya denir: “**صاغ** yalanı **صَوغاً**”; onu uydurduğu zaman. Bunun üzerine hadisin tefsiri: “**كِذْبة** كذَبَتْها **الصَّوَّاغُون**”; hadisleri **يصُوغُون** ve uyduranları kastetti.

(**صوف**) **الصاد** ve **الواو** ve **الفاء** sahih tek bir asıldır; o, bilinen **الصُّوف**tur. Bütün bab ona döner. “Koç **أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ve **صائفٌ** ve **صَافٌ**” denir; bütün bunlar, yünün çok olmasıdır. Ve derler: “ense çukurundaki sarkan saçı tuttuğu zaman, ensesinin **صُوفَةِِ**’sinden tuttu.” Ve **صُوفةُ**: câhiliyede bir kavimdi; Kâbe’ye hizmet ederler ve hacıyı geçirirlerdi. Ebû Ubeyde’den nakledildi: onlar kabilelerin kırıntılarıydı; toplanıp birbirine dolaştılar; yünün dolaşması gibi. Dedi ki:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ **صُوفانا**([18])
Onların “**صاف** عن الشَّرِّ([19])” sözlerine gelince; saptığı zaman; o, بدل babındandır; “**صَابَ**([20])” denir; meylettiği zaman. Babında zikredildi.

(**صول**) **الصاد** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; kahra ve üstünlüğe delâlet eder. “Üzerine **صال** etti **يَصُول صَولةً**” denir; uzandığı/üstünlük tasladığı zaman. Ve yaban eşeği **صال** etti; sürüye yüklendiği zaman; **يَصُول صَوْلاً** ve **صِيالاً**. Ebû Zeyd’den bir şey nakledildi; sahihse şâzdır. Dedi ki: **المِصْول**: içine hanzalın ıslatıldığı şeydir; acılığı gitsin diye.

(**صوك**) **الصاد** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir kelimedir. “Onu ilk **صَوْكٍ**’ta gördüm” denir; yani ilk bakışta.

(**صوم**) **الصاد** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; bir yerde tutmaya ve durgunluğa delâlet eder. Bundan oruçlunun **صَوم**u: yemeğinden, içeceğinden ve kendisine yasaklanan diğer şeylerden tutmasıdır. Konuşmadan tutma da **صوماً** olur. Allah Teâlâ’nın ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ **صَوْماً**﴾ [مريم 26] sözü hakkında dediler ki: o, konuşmadan tutma ve susmadır. Durgunluğa gelince; ayakta durana **صائم** denir. Nâbiga dedi:
خيلٌ **صيامٌ** وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])
**الصَّوم**: rüzgârın durgunluğudur. **الصَّوم**: güneşin gün ortasında eşitlenmesi; sanki dönüp durmasında durdu([22]). Böylece “gündüz **صامَ** etti” denir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا **صامَ** النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
Atın **مَصَامُ**’u: durduğu yerdir; aynı şekilde **مَصَامَتُه**. Şemmâh dedi:
* إذا ما استافَ منها **مَصَامَةً**([24]) *

(**صون**) **الصاد** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o, örtme ve korumadır. Bundan “şeyi **صُنتُ**; onu **أصونُه صوناً** ve **صِيانة**” denir. **الصُِّوان**: elbisenin **صُِوان**’ı; içinde korunan şeydir. Ayakta duran ata “**صائن**” demelerine gelince; belki بدل’dendir; sanki onunla **الصَّائم** kastedildi; sonra **الميم** **نون**a çevrildi. Nâbiga dedi:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** **يَصونُ** الوَردُ فيها والكُميتُ([25])
Babdan şâz olanlardan: **الصَّوَّان**; o, taşlardan bir türdür; tekili **صَوَّانة**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص و ع
عنده أصوع من التمر وأصواع وصيعان‏.‏
ورأيت التمر يصاع‏:‏ يكال بالصاع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ الراعي يصوع إبله والكميّ يصوع أقرانه‏:‏ يحوذهم كما يصوع الكائل المكيل‏.‏
ومنه‏:‏ انصاع القوم إذا مروا سراعاً‏.‏
والصبيان يلعبون بالكرة في صاعٍ من الأرض وهو مكان مطمئن‏.‏
قال المسيب‏:‏ مرحت يداها للنجاء كأنما تكرو بكفّي لاعبٍ في صاع وضربه في صاع جؤجؤه وفي صاع صدره وهو وسطه‏.‏
وصوع الطارق موضعاً للطرق‏:‏ هيأه وسواه‏.‏
ويقال‏:‏ اتخذ لصوفك صاعة‏.‏

##### Türkçe

ص و ع
Onun yanında hurmadan **أصوع** ve **أصواع** ve **وصيعان** vardır.
Hurmaları **يصاع** gördüm: **الصاع** ile ölçülür.
Mecazdan: çoban develerini **يصوع** eder ve zırhlı yiğit akranlarını **يصوع** eder: onları zapt eder; tıpkı ölçenin ölçülmüşü **يصوع** etmesi gibi.
Bundan: kavim **انصاع** etti; hızlıca geçtikleri zaman.
Çocuklar, yerden bir **صاعٍ** içinde topla oynarlar; o, çukur bir yerdir.
**المسيب** dedi:
Ellerinin hızlı kaçış için çevikleşti; sanki bir oyuncunun iki avucuyla bir **صاع** içinde top sektiriyor.
Onu göğsünün **صاع**ına ve göğsünün **صاع**ına vurdu; o, onun ortasıdır.
Gece gelenin **وصوع**u, vurmak için bir yer: onu hazırladı ve düzeltti.
Ve denilir: yünün için bir **صاعة** edin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صاعَ الشُّجاعُ أَقْرانَه والراعي ماشيته يَصُوعُ: جاءهم من نَواحِيهِمْ، وفي بعض العبارة: حازَهُم من نَواحيهم؛ حكى ذلك الأَزهري عن الليث وقال: غَلِط الليث فيما فسّر، ومعْنَى الكَمِيُّ يَصُوعُ أَقْرانَه أَي يَحْمِلُ عليهم فَيُفَرِّق جمعهم، قال: وكذلك الرّاعي يَصُوعُ إِبله إِذا فَرَّقَها في المَرْعَى، قال: والتيْسُ إِذا أُرْسِلَ في الشاءِ صاعَها إِذا أَراد سفادها أَي فَرَّقَها. والرجلُ يَصُوعُ الإِبل، والتيْسُ يصوعُ المَعَزَ، وصاعَ الغَنَمَ يَصُوعُها صَوْعاً: فرّقها؛ قال أَوْسُ بن حَجَر:يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمُ،
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
قال ابن بري: البيت للمعلى بن جمال العبدي، وصَوَّعَها فَتَصَوَّعَتْ كذلك، وعمّ به بعضهم فقال: صاعَ الشيءَ يَصُوعُه صَوْعاً فانْصاعَ وصَوَّعَه: فَرَّقه. والتَّصَوُّعُ: التفرّق؛ قال ذو الرمة: عَسَفْتُ اعْتِسافاً دُونَها كُلّ مَجْهَل،
تَظَلُّ بِها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ
وتَصَوَّعَ القومُ تَصَوُّعاً: تَفَرَّقُوا. وتَصَوَّعَ الشعر: تَفَرَّقَ. وصاعَ القومُ: حَمَل بعضُهم على بعض؛ كلاهما عن اللحياني. وصاعَ الشيءَ صَوْعاً: ثَناه ولواه. وانْصاعَ القومُ: ذَهَبُوا سِراعاً. وانْصاعَ أَي انْفَتَلَ راجعاً ومَرَّ مُسْرِعاً. والمُنْصاعُ: المُعَرّدُ والناكِصُ؛ قال ذو الرمة: فانْصاعَ جامِبهُ الوَحْشِيُّ، وانْكَدَرَتْ يَلْحَبْنَ لا يَأْتَلي المَطْلُوبُ والطَّلَبُ
وفي حديث الأَعرابي: فانْصاعَ مُدْبراً أَي ذَهَبَ سَرِيعاً؛ وقول رؤبة: فَظَلَّ يَكْسوها النَّجاءَ الأَصيْعا
(* قوله« النجاء» كذا بالأصل، وسيأتي في صنع: يكسوها الغبار.) عاقَبَ بالياء والأَصل الواو، ويروى: الأَصْوعا؛ قال الأَزهري: لو ردّ إِلى الواو لقال الأَصْوعا. وصَوَّعَ موضِعاً للقُطن: هَيّأَه لنَدْفِه، والصاعةُ: اسم موضع ذلك؛ قال ابن شميل: ربما اتُّخِذَت صاعةٌ من أَدِيمٍ كالنِّطع لنَدْف القطن أَو الصوف عليه، وقال الليث: إِذا هَيَّأَتِ المرأَةُ لندف القطن موضعاً يقال: صَوَّعَتْ موضعاً، والصاعةُ: البقعة الجَرْداءُ ليس فيها شيء، قال: والصاحةُ يَكْسَحُها الغلامُ ويُنَحِّي حجارتها ويَكْرُو فيها بكُرَته فتلك البقعة هي الصاعةُ، وبعضهم يقول الصاعُ، والصاعُ المطمئنُّ من الأَرض كالحُفْرة، وقيل: مطمئنّ مُنْهَبِط من حروفه المُطِيفةِ به؛ قال المسيِّب بن علس:
مَرِحَتْ يَداها للنَّجاءِ، كأَنَّما
تَكْرُو بِكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ
والصاعُ: مِكيالٌ لأَهل المدينة يأُخذ أَربعة أَمدادٍ، يذكر ويؤنث، فمن أَنت قال: ثلاث أَصْوُعٍ مثل ثلاث أَدْوُرٍ، ومن ذكَّره قال: أَصْواع مثل أَثواب، وقيل: جمعه أَصْوُعٌ، وإِن شئت أَبْدلتَ من الواو المضمومة همزة. وأَصْواعٌ وصِيعانٌ، والصُّواعُ كالصاع. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، كان يغتسل بالصاعِ ويتوضَّأُ بالمُدّ. وصاعُ النبيّ، صلى الله عليه وسلم، الذي بالمدينة أَربعةُ أَمدادٍ بمُدِّهم المعروفِ عندهم، قال: وهو يأْخذ من الحَبّ قَدْرَ ثُلُثَيْ مَنّ بَلدنا، وأَهلُ الكوفة يقولون عِيارُ الصاعِ عندهم أَربعة أَمْناءٍ، والمُدُّ رُبْعُه، وصاعُهم هذا هو القَفِيزُ الحجازي ولا يعرفه أَهل المدينة؛ قال ابن الأَثير: والمُدُّ مُخْتَلَف فيه، فقيل: هو رِطْل وثلث بالعِراقيّ، وبه يقول الشافعي وفقهاء الحجاز، فيكون الصاع خمسة أَرْطال وثلثاً على رأْيهم، وقيل: هو رطلان، وبه أَخذ أَبو حنيفة وفقهاء العراق فيكون الصاع ثمانية أَرطال على رأْيهم؛ وفي أَمالي ابن بري:
أَوْدَى ابن عِمْرانَ يَزِيد بالوَرِقْ،
فاكْتَلْ أُصَيّاعَكَ منه وانطَلقْ
وفي الحديث: أَنه أَعْطى عَطِيّةَ بن مالك صاعاً من سحَرّةِ الوادي أَي موضعاً يُبْذَرُ فيه صاعٌ كما يقال: أَعطاه جَرِيباً من الأَرض أَي مَبْذَرَ جَرِيبٍ، وقيل: الصاع المطمئن من الأَرض.
والصُّواعُ والصِّواعُ والصَّوْعُ والصُّوعُ، كله: إِناء يشرب فيه، مذكر. وفي التنزيل: قالوا نَفْقِدُ صُواعَ الملِك؛ قال: هو الإِناء الذي كان الملك يشرب منه. وقال سعيد بن جبير في قوله صُواعَ الملك، قال: هو المَكُّوكُ الفارسي الذي يلتقي طرَفاه، وقال الحسن: الصُّواعُ والسِّقايةُ شيء واحد، وقد قيل: إِنه كان من وَرِق فكان يُكالُ به، وربما شربوا به. وأَما قوله تعالى: ثم استخرجها من وِعاء أَخيه، فإِنّ الضمير رجع إِلى السِّقاية من قوله جعل السقاية في رَحْل أَخيه، وقال الزجاج: هو يذكر ويؤنث، وقرأَ بعضهم: صَوْعَ الملِك، ويقرأُ: صوْغَ الملِك، كأَنه مصدر وُضِع مَوضِع مفعول أَي مَصُوغَه، وقرأَ أَبو هريرة: صاع الملِك، قال الزجاج: جاء في التفسير أَنه كان إِناءً مستطيلاً يشبه المكُّوكَ كان يشرَب الملِك به وهو السقاية، قال: وقيل إِنه كان مصوغاً من فضة مُمَوَّهاً بالذهب، وقيل: إِنه كان يشبه الطاسَ، وقيل: إِنه كان مِنْ مِسْ
(* قوله«من مس» في شرح القاموس:
والمس، بالكسر، النحاس، قال ابن دريد: لا أدري أعربي هو أم لا، قلت: هي فارسية والسين مخففة.)
وصَوَّعَ الطائرُ رأْسه: حركه. وصَوَّعَ الفرسُ: جَمَحَ برأْسه. وفي حديث سلمان: كان إِذا أَصابَ الشاةَ من المَغْنَمِ في دار الحرب عَمَدَ إِلى جلدها فجعَل منه جِراباً، وإِلى شعرها فجعل منه حبْلاً، فينظر رجلاً صَوَّعَ به فرسُه فيُعْطِيه، أَي جَمَحَ برأْسه وامتنع على صاحبه. وتَصَوَّعَ الشعرُ: تَقَبَّضَ وتشقّق. وتصوّع البقلُ تَصَوُّعاً وتَصَيَّعَ تَصَيُّعاً: هاجَ كتَصَوَّحَ.وصَوَّعَتْه الريحُ: صَيَّرَتْه هَيْجاً كصَوَّحَتْه؛ قال ذو الرمة:
وصَوَّعَ البَقْلَ نَأْآجٌ نَجِيءُ به
هَيْفٌ يَمانِيةٌ، في مَرِّها نَكَبُ
ويروى: وصَوَّحَ، بالحاء.

##### Türkçe

**صاعَ** yiğit, akranlarına; çoban da hayvanlarına **يَصُوعُ**: onlara
yanlarından geldi; ibarenin bazısında: onları yanlarından kuşattı; bunu Ezherî, Leys’ten hikâye etti
ve dedi: Leys, tefsir ettiği şeyde yanıldı; **الكَمِيُّ يَصُوعُ أَقْرانَه**’ın mânâsı, yani
onların üzerine yüklenir de topluluklarını dağıtır; dedi: aynı şekilde çoban da **يَصُوعُ** develerini, onları
otlakta dağıttığı zaman; dedi: teke de koyun içinde salıverildiği zaman onları **صاعَ** eder,
onları çiftleşmek istediği vakit; yani onları dağıtır. Adam da **يَصُوعُ** develeri; teke de **يصوعُ**
keçileri; ve koyunları **صاعَ** eder, onları **يَصُوعُ** **صَوْعاً**: onları dağıttı; Evs b.
Hacer dedi:
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمُ،
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
İbn Berrî dedi: beyit, el-Muallâ b. Cemâl el-Abdî’nindir; ve onu **صَوَّعَ** etti de o da **فَتَصَوَّعَتْ**
aynı şekilde; bazıları bununla genelleme yaptı da dedi: bir şeyi **صاعَ** eder, onu **يَصُوعُ** **صَوْعاً**; sonra o **فانْصاعَ**
olur; ve onu **صَوَّعَ** eder: onu dağıttı. **التَّصَوُّعُ**: dağılma; Zû’r-Rumme dedi:
عَسَفْتُ اعْتِسافاً دُونَها كُلّ مَجْهَل،
تَظَلُّ بِها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ
Kavim **تَصَوَّعَ** etti, **تَصَوُّعاً**: dağıldılar. Şiir **تَصَوَّعَ** etti:
dağıldı. Kavim **صاعَ** etti: bazısı bazısının üzerine yüklendi; ikisi de Lihyânî’dendir. Bir şeyi **صاعَ**
etti, **صَوْعاً**: onu büktü ve doladı. Kavim **انْصاعَ** etti: süratle gittiler. **انْصاعَ**
yani geri dönerek kıvrıldı ve süratle geçti. **المُنْصاعُ**: yüz çeviren
ve geri dönen; Zû’r-Rumme dedi:
فانْصاعَ جامِبهُ الوَحْشِيُّ، وانْكَدَرَتْ
يَلْحَبْنَ لا يَأْتَلي المَطْلُوبُ والطَّلَبُ
A‘râbî hadîsinde: **فانْصاعَ مُدْبراً** yani süratle gitti; Ru’be’nin sözü:
فَظَلَّ يَكْسوها النَّجاءَ الأَصيْعا
(* Onun “**النجاء**” sözü: asılda böyledir; ve **صنع** maddesinde gelecektir: “**يكسوها الغبار**”.)
**الياء** ile **عاقَبَ** etti; asl olan **الواو**’dur; şöyle de rivayet olunur: **الأَصْوعا**; Ezherî dedi: eğer
**الواو**’ya döndürseydi **الأَصْوعا** derdi. Pamuğa bir yer **صَوَّعَ** etti: onu atmak için hazırladı;
**الصاعةُ**: bunun yerinin adıdır; İbn Şumeyl dedi: bazen pamuk yahut yün atmak için
üzerinde, **النِّطع** gibi bir deriden **صاعةٌ** edinilirdi; Leys dedi: kadın
pamuğu atmak için bir yer hazırladığı zaman denir: bir yer **صَوَّعَتْ** etti; **الصاعةُ**: içinde hiçbir şey olmayan
çıplak yer; dedi: **الصاحةُ**’yı oğlan süpürür, taşlarını uzaklaştırır
ve orada topuyla yuvarlanır; işte o yer **الصاعةُ**’dır; bazısı **الصاعُ** der; **الصاعُ**:
yerin çukur, oyuk gibi alçak kısmı; ve denildi: çevresini kuşatan
kenarlarından alçak, inik bir alçaklık; el-Müseyyeb b. ‘Ales dedi:
مَرِحَتْ يَداها للنَّجاءِ، كأَنَّما
تَكْرُو بِكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ
**الصاعُ**: Medine ehlinin ölçeği; dört **أَمدادٍ** alır; müzekker de gelir müennes de; onu müennes yapan
der ki: üç **أَصْوُعٍ**, üç **أَدْوُرٍ** gibi; onu müzekker yapan der ki: **أَصْواع**,
**أَثواب** gibi; ve denildi: onun cem‘i **أَصْوُعٌ**’dur; istersen
damme’li **الواو**’dan bir **همزة** bedel kılarsın. Ve **أَصْواعٌ** ve **صِيعانٌ**; **الصُّواعُ**,
**الصاع** gibidir. Hadîste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, **بالصاعِ** ile yıkandığı ve **بالمُدّ** ile abdest aldığı.
Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, Medine’de olan **صاعُ**’ı, onların yanındaki ma‘rûf **مُدّ**leriyle dört **أَمدادٍ**dır;
dedi: ve o, hububattan bizim beldemizin **مَنّ**inin üçte ikisi miktarını alır; Kûfe ehli der ki:
**الصاعِ**ın ayarı onların yanında dört **أَمْناءٍ**dır; **المُدُّ** onun dörtte biridir; ve onların bu **صاعُ**’ı
Hicazî **القَفِيزُ**’dir; Medine ehli onu bilmez; İbnü’l-Esîr dedi: **المُدُّ** ihtilâflıdır;
denildi: Irakî ile bir **رِطْل** ve üçte bir; Şâfiî ve Hicaz fukahası bununla söyler; böylece **الصاع**
onların görüşüne göre beş **أَرْطال** ve üçte bir olur; ve denildi: o iki **رِطْل**dür; Ebû Hanîfe ve Irak fukahası bununla aldı;
böylece **الصاع** onların görüşüne göre sekiz **أَرْطال** olur; İbn Berrî’nin **أَمالي**’sinde:
أَوْدَى ابن عِمْرانَ يَزِيد بالوَرِقْ،
فاكْتَلْ أُصَيّاعَكَ منه وانطَلقْ
Hadîste: ona, Atiyye b. Mâlik’e vadinin **سحَرّةِ**sinden bir **صاعاً** verdi; yani içine bir **صاعٌ** ekilen yer; “ona araziden bir
**جَرِيباً** verdi” denildiği gibi; yani bir **جَرِيبٍ** ekim yeri; ve denildi: **الصاع** yerin alçak kısmıdır.

**الصُّواعُ** ve **الصِّواعُ** ve **الصَّوْعُ** ve **الصُّوعُ**; hepsi: içinde içilen kap; müzekkerdir. Tenzîlde:
**قالوا نَفْقِدُ صُواعَ الملِك**; dedi: o, kralın içtiği kaptır. Saîd b. Cübeyr, **صُواعَ الملك** kavlinde dedi:
o, iki ucu birleşen Farsî **المَكُّوكُ**tur. Hasan dedi: **الصُّواعُ** ile **السِّقايةُ** bir şeydir;
ve denilmiştir: o **وَرِق**ten idi, onunla ölçülürdü; bazen de onunla içerlerdi. Ama Allah Teâlâ’nın sözü:
**ثم استخرجها من وِعاء أَخيه**; şüphesiz zamir, **جعل السقاية في رَحْل أَخيه** sözünden **السِّقاية**’ya döndü.
Zeccâc dedi: müzekker de gelir müennes de; bazısı şöyle okudu: **صَوْعَ الملِك**; ve şöyle okunur:
**صوْغَ الملِك**; sanki bir masdar olup mef‘ûl yerine konmuştur; yani **مَصُوغَه**. Ebû Hureyre okudu:
**صاع الملِك**. Zeccâc dedi: tefsirde geldi ki o, **المكُّوكَ**a benzeyen uzun bir kaptı; kral onunla içerdi; o da **السقاية**dır.
Dedi: ve denildi: o, altınla yaldızlanmış gümüşten dökülmüş idi; ve denildi: o, **الطاسَ**a benzerdi; ve denildi: o,
**مِنْ مِسْ**
(* Onun “**من مس**” sözü, Kāmûs şerhinde: **والمس، بالكسر، النحاس**; İbn Düreyd dedi: Arapça mıdır değil midir bilmem; ben dedim: o
Farsçadır ve **السين** hafifletilmiştir.)
Kuş başını **صَوَّعَ** etti: onu hareket ettirdi. At **صَوَّعَ** etti: başıyla şahlandı. Selmân hadîsinde:
o, harp yurdunda ganimetten koyunu elde ettiği zaman onun derisine yönelir de ondan bir **جِراباً** yapardı; ve onun kılına yönelir de ondan bir ip yapardı;
sonra atı onunla **صَوَّعَ** etmiş bir adam görür de ona verirdi; yani başıyla şahlandı ve sahibine karşı direndi. Saç **تَصَوَّعَ**
etti: büzüldü ve çatladı. Ot **تصوّع** etti **تَصَوُّعاً** ve **تَصَيَّعَ** etti
**تَصَيُّعاً**: **كتَصَوَّحَ** gibi coştu. Rüzgâr onu **صَوَّعَتْ** etti: onu **كصَوَّحَتْه** gibi coşkun kıldı;
Zû’r-Rumme dedi:
وصَوَّعَ البَقْلَ نَأْآجٌ نَجِيءُ به
هَيْفٌ يَمانِيةٌ، في مَرِّها نَكَبُ
Ve şöyle rivayet olunur: **وصَوَّحَ**; **بالحاء** ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص و ع * * الصاعُ * الذي يُكال به وهو أربعة أمداد والجمع * أصْوُعٌ * وإن شئت أبدلت من الواو المضمومة همزة و * الصُّواعُ * لغة في الصاع وقيل هو إناء يُشرب فيه

##### Türkçe

* ص و ع * * **الصاعُ** * kendisiyle ölçek yapılan şeydir ve o dört **أمداد**dır; çoğulu * **أصْوُعٌ** *dur. Ve istersen, ötreli **الواو**dan bir **همزة** bedel edersin. Ve * **الصُّواعُ** * **الصاع**da bir lugattır; ve denildi ki: o, içinde içilen bir kaptır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصاع، والصواع، بالكسر، وبالضم، والصوع، بالفتح ويضم كلهن لغات في الصاع الذي يكال به، وتدور عليه أحكام المسلمين، وقرئ بهن، قرأ أبو هريرة رضي الله عنه، ومجاهد، وأبو البرهسم:  قالوا نفقد صاع الملك   وقرأ أبو حيوة وابن قطيب:  صواع الملك  بالكسر، وقرأ الحسن البصري وأبو رجاء، وعون بن عبد الله، وعبد الله بن ذكوان:  صوع الملك  بالضم، وقرأ أبو رجاء أيضا: صوع الملك  بالفتح، وقرأ بعضهم:  صوغ الملك  بالغين المعجمة. كما سيأتي. أو الصاع الذي يكال به غير الصواع الذي يشرب به، قال الزجاج: هو يذكر ويؤنث وقرأ ابن مسعود:  ولمن جاء بها  على التأنيث، وهو: أربعة أمداد. كما في الصحاح، وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم كان يغتسل بالصاع، ويتوضأ بالمد  قال ابن الأثير: والمد مختلف فيه، فقيل: كل مد رطل وثلث بالعد الله بن ذكوان:  صوع الملك  بالضم، وقرأ أبو رجاء أيضا: صوع الملك  بالفتح، وقرأ بعضهم:  صوغ الملك  بالغين المعجمة. كما سيأتي. أو الصاع الذي يكال به غير الصواع الذي يشرب به، قال الزجاج: هو يذكر ويؤنث وقرأ ابن مسعود:  ولمن جاء بها  على التأنيث، وهو: أربعة أمداد. كما في الصحاح، وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم كان يغتسل بالصاع، ويتوضأ بالمد  قال ابن الأثير: والمد مختلف فيه، فقيل: كل مد رطل وثلث بالعد الله بن ذكوان:  صوع الملك  بالضم، وقرأ أبو رجاء أيضا: صوع الملك  بالفتح، وقرأ بعضهم:  صوغ الملك  بالغبلدنا، وأهل الكوفة يقولون: عيار الصاع عندهم أربعة أمنان، والمن: ربعه، وصاعهم هذا هو القفيز الحجازي، ولا يعرفه أهل المدينة ج: أصوع، وإن شئت أبدلت من الواو المضمومة همزة وقلت: أصؤع، هذا على رأي من أنثه، ومن ذكره قال: صاع وأصواع مثل: باب وأبواب، أو ثوب وأثواب، وصوع بالضم، كأنه جمع صواع، بالكسر، يجمع أيضا على صيعان، مثل قاع وقيعان، أو هذا جمع صواع، كغراب وغربان، وهو الجام الذي كان الملك يشرب فيه أو منه. وقال سعيد بن جبير: صواع الملك، هو المكوك الفارسي الذي يلتقي طرفاه، وقال الحسن: الصواع والسقاية شيء واحد. وقيل: إنه كان من ورق، فكان يكال به، وربما شربوا به، وأما قوله تعالى:  ثم استخرجها من وعاء أخيه  فإن الضمير يرجع إلى السقاية من قوله:  جعل السقاءة في رحل أخيه  . وقال الزجاج: جاء في التفسير أنه كان إناء مستطيلا يشبه المكوك، كان الملك يشرب به، وهو السقاية. قال: وقيل: إنه كان مصنوعا من فضة، مموها بالذهب، وقيل: إنه كان يشبه الطاس، وقيل: إنه كان من مس. من المجاز: الصاع: المطمئن من الأرض كالحفرة، وقيل: المطمئن المنهبط من حروفه المطيفة به، قال المسيب بن علس يصف ناقة:
  مرجت يداها للنجاء كأنمـا                      تكرو بكفي لاعب في صاع

  كالصاعة، ومعنى تكرو، أي تلعب بالكرة، قيل: أراد بصاع أي بصاع صائع، ويعني بالصاع: الصولجان، لأنه يعطف للضرب به، لتصاع الكرة به، ويروى بكفي ماقط يعني الذي يضرب بالكرة. وقيل: الصاعة: البقعة الجرداء ليس فيها شيء. قال ابن عباد: الصاع: موضع يكنس، ثم يلعب فيه، وقال غيره: الصاعة يكسحها الغلام، وينحي حجارتها، ويكرو فيها بكرته، فتلك البقعة هي الصاعة. قال ابن فارس: صاع جؤجؤ النعام: موضع صدر النعام إذا وضعته بالأرض، وقال الزمخشري: يقال: ضربه في صاع جؤجئه، وفي صاع صدره، أي وسطه، وهو مجاز. من المجاز: الصاعة: الموضع تهيئه المرأة لندف القطن، قاله الليث. وقال ابن شميل: ربما اتخذت صاعة من أديم كالنطع، لندف القطن والصوف عليه، وقد صوعت الموضع تصويعا، إذا هيأته وسوته. وصعته، بالضم، أصوعه صوعا: كلته بالصاع، يقال: هذا طعام يصاع، أي يكال. صعت الشيء: فرقته. وهو مجاز، فانصاع. صعته خوفته وأفزعته. ولو اقتصر على أحدهما كان أخضر، وفي المحيط: صاعه، أي أفزعه. من المجاز: صعت الأقران وغيرهم: أتيتهم من نواحيهم، وفي العباب والصحاح: يصوع الكمي أقرانه، إذا أتاهم من نواحيهم، وفي التهذيب: صاع الشجاع أقرانه، والراعي ماشيته، يصوع: جاءهم من نواحيهم. وفي بعض العبارة: حازهم من نواحيهم، حكى ذلك الأزهري عن الليث، وقال: غلط الليث فيما فسر. ومعنى: الكمي يصوع أقرانه أي يحمل عليهم، فيفرق جمعهم. وقال: وكذلك الراعي يصوع إبله، إذا فرقها في المرعى، قال: والتيس إذا أرسل في الشاء صاعها، إذا أراد سفادها. والرجل يصوع الإبل، والتيس يصوع المعز. وصاع الغنم يصوعها صوعا: فرقها، قال أوس بن حجر:
  يصوع عنوقها أحوى زنـيم                      له ظأب كما صخب الغريم أنشد الجوهري المصراع الأول، وقال ابن بري والصاغاني: البيت للمعلى بن جمال العبدي، زاد الأخير:
  وجاءت خلعة دهس صفايا يصوع... إلى آخره، وقد ذكر في د-ه-س. قلت: وقد تبع ابن القطاع والزمخشري الليث، فجعلا الصوع من الأضداد. قال الزمخشري: الراعي يصوع إبله، والكمي يصوع أقرانه، ويحوزهم كما يحوز الكائل المكيل، فأشار إلى معنى الجمع، وقال ابن القطاع في الأفعال: صاع الشجاع أقرانه صوعا: جمعهم من كل ناحية، والراعي إبله كذلك، وأيضا: فرقها، من الأضداد. وفي كلام الجوهري إشارة إلى ذلك: لأن إتيان الكمي الأقران من النواحي حوز لهم، وجمع لا تفريق، فهو مع قول المصنف: وصعته: فرقته، ضد، وهو كلام ظاهر، وأباه الأزهري، وجعل صوع الكمي بالأقران تفريقا، فتأمل ذلك. صاعت النحل تصوع صوعا: تبع بعضها بعضا، عن ابن عباد، وفيه أيضا معنى الحوز والجمع. وصوعة: هضبة م قال ابن مقبل:
  أمن ظعن هبت بليل فأصبحـت                      بصوعة تحدى كالفسيل المكمم
  تبادر عيناك الدمـوع كـأنـمـا                      تفيضان من واهي الكلى متخرم الصوع، كصرد: اللمع من النبت، عن ابن عباد. وصوعت الريح النبات: هيجته، أي صيرته هيجا، كصوحته. وأنشد الليث قول ذي الرمة:
  وصوع البقل نآج تجيء به                      هيف يمانية في مرها نكب

  قال الصاغاني: أما اللغة فصحيحة، وأما الرواية فهي: وصوح البقل لا غير. صوع الشيء تصويعا: حدد رأسه، عن ابن عباد. قال غيره: صوعه: دوره من جوانبه. صوع الحمار تصويعا: عدل أتنه يمنة ويسرة، عن ابن عباد. وتصوع النبت وتصوح، أي هاج، وكذلك تصيع، تصوعا وتصيعا. تصوع الشعر: تشقق وتقبض، قاله الليث أو تصوع: إذا انتشر وتمرط، وقال اللحياني: تصوع الشعر: تفرق. تصوع القوم: تفرقوا، قال ذو الرمة:
  عسفت اعتسافا دونها كل مجهل                      تظل بها الآجال عني تصـوع أي تتفرق، قيل: تصوعوا: تباعدوا جميعا. من المجاز: انصاع الرجل، أي انفتل راجعا، ومر مسرعا، وقيل: انصاع القوم، أي ذهبوا سراعا. وفي حديث الأعرابي: فانصاع مدبرا، أي ذهب سريعا، وقال ذو الرمة يصف ثورا:
  فانصاع جانبه الوحشي وانكدرت                      يلحبن لا يأتلي المطلوب والطلب وقد مر في و-ح-ش. ومما يستدرك عليه: صاع القوم: حمل بعضهم على بعض، عن اللحياني. وصاع الشيء صوعا: ثناه ولواه، عن ابن القطاع، وهو قريب من قول المصنف: ودوره من جوانبه. والمنصاع: الناكص. والصاعة: الموضع يتخذ للضيوف خاصة، وهو مجاز، نقله الزمخشري. ومن ملح التصغير: أصياع، في صيعان، كأجيار في جيران، وأنشد ابن بري في أماليه:
  أودى ابن عمران يزيد بالورق                      فاكتل أصياعك منه وانطلق والصاع من الأرض: الموضع يبذر فيه صاع، ومنه الحديث:  أنه أعطى عطية بن مالك صاعا من حرة الوادي، كما يقال: أعطاه جريبا من الأرض، أي مبذر جريب  . وصوع الطائر رأسه: حركه. وصوع الفرس: جمح برأسه، وامتنع على صاحبه، ويقال: صوع به فرسه، ويروى: ضرع به، كما سيأتي. وصوع إليه: قلب رأسه، والتفت إليه. نقله الصاغاني. والصوع، كصرد - من لحم الفرس - كالزيم، نقله ابن عباد.

##### Türkçe

**الصاع**، ve **الصواع**; kesre ile ve damme ile; ve **الصوع**; fetha ile—ve hepsi damme de alır—bunların hepsi, kendisiyle ölçülen **الصاع** hakkında lügatlerdir; Müslümanların hükümleri onun üzerine döner; ve bunlarla kıraat edilmiştir. Ebû Hureyre رضي الله عنه, Mücâhid ve Ebû’l-Berheسم okudu: “Dediler: Melikin **صاع**’ını kaybediyoruz.” Ebû Hayve ve İbn Kutayb okudu: “Melikin **صواع**’ı” kesre ile. Hasan el-Basrî, Ebû Recâ, Avn b. Abdillah ve Abdullâh b. Zekvân okudu: “Melikin **صوع**’ı” damme ile. Ebû Recâ ayrıca okudu: “Melikin **صوع**’ı” fetha ile. Bazıları okudu: “Melikin **صوغ**’u” **الغين** mu‘ceme ile. Nitekim gelecektir. Yahut kendisiyle ölçülen **الصاع**, kendisiyle içilen **الصواع**’dan başkadır. Zecâc dedi: O müzekker de gelir müennes de; İbn Mes‘ûd okudu: “**ولمن جاء بها**” te’nîs üzere; ve o: dört **أمداد**’dır. **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste: onun صلى الله عليه وسلم **الصاع** ile yıkandığı, **المد** ile abdest aldığı. İbnü’l-Esîr dedi: **المد** ihtilaflıdır; denildi ki: her **مد** bir rıtl ve üçte bir, … Abdullâh b. Zekvân: “Melikin **صوع**’ı” damme ile okudu; Ebû Recâ ayrıca: “Melikin **صوع**’ı” fetha ile okudu; bazıları: “Melikin **صوغ**’u” **الغين** mu‘ceme ile okudu. Nitekim gelecektir. Yahut kendisiyle ölçülen **الصاع**, kendisiyle içilen **الصواع**’dan başkadır. Zecâc dedi: o müzekker de gelir müennes de; İbn Mes‘ûd okudu: “**ولمن جاء بها**” te’nîs üzere; ve o: dört **أمداد**’dır. **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste: onun صلى الله عليه وسلم **الصاع** ile yıkandığı, **المد** ile abdest aldığı. İbnü’l-Esîr dedi: **المد** ihtilaflıdır; denildi ki: her **مد** bir rıtl ve üçte bir, … Abdullâh b. Zekvân: “Melikin **صوع**’ı” damme ile okudu; Ebû Recâ ayrıca: “Melikin **صوع**’ı” fetha ile okudu; bazıları: “Melikin **صوغ**’u” **الغين** mu‘ceme ile okudu. … beldemizde; ve Kûfe ehli der ki: **الصاع**’ın ayarı onlarda dört **أمنان**’dır; ve **المن**: onun dörtte biridir; ve onların bu **صاع**’ı Hicazî **القفيز**’dir; Medine ehli onu bilmez. Çoğulu: **أصوع**. İstersen dammeli **الواو**’dan hemze bedel kılar ve “**أصؤع**” dersin; bu, onu müennes sayanın görüşünce. Onu müzekker sayan ise der ki: **صاع** ve **أصواع**, tıpkı: **باب** ve **أبواب**, yahut **ثوب** ve **أثواب** gibi. Ve **صوع** damme ile, sanki **صواع**’ın (kesre ile) cem‘idir; ayrıca **صيعان** üzerine cem‘ olunur; tıpkı **قاع** ve **قيعان** gibi. Yahut bu, **صواع**’ın cem‘idir; **غراب** ve **غربان** gibi. Ve o, melikin içinde yahut ondan içtiği **الجام**’dır. Sa‘îd b. Cübeyr dedi: Melikin **صواع**’ı, iki ucu birleşen Farsî **المكوك**’tur. Hasan dedi: **الصواع** ve **السقاية** bir şeydir. Ve denildi ki: o, varaktan idi; onunla ölçülürdü; belki onunla içerlerdi. Ama Yüce Allah’ın sözü: “**ثم استخرجها من وعاء أخيه**” —zamir, “**جعل السقاءة في رحل أخيه**” sözünden **السقاية**’ya döner. Zecâc dedi: tefsirde geldi ki o, **المكوك**’a benzeyen uzun bir kaptı; melik onunla içerdi; ve o **السقاية**’dır. Dedi: ve denildi ki: o, gümüşten yapılmıştı, altınla kaplanmıştı; ve denildi ki: o, **الطاس**’a benzerdi; ve denildi ki: o, bakırdandı.

Mecazdan: **الصاع**: çukur gibi yerin alçak olanı. Ve denildi ki: etrafını kuşatan kenarlarının alçak, aşağı inmiş olanı. Müseyyeb b. ‘Als, bir deveyi vasfederek dedi:

  مرجت يداها للنجاء كأنمـا                      تكرو بكفي لاعب في صاع

**كالصاعة**; ve **تكرو**’nun manası: yani topla oynar. Denildi ki: **صاع** ile muradı, yani **صاع صائع** ile; ve **الصاع** ile muradı: **الصولجان**’dır; çünkü onunla vurmak için eğilir; top onunla **تصاع** edilir. Ve “**بكفي ماقط**” diye rivayet olunur; yani topla vuran. Ve denildi ki: **الصاعة**: içinde hiçbir şey olmayan çıplak yer parçasıdır. İbn ‘Abbâd dedi: **الصاع**: süpürülen, sonra içinde oynanan yerdir. Başkası dedi: **الصاعة**’yı oğlan süpürür, taşlarını uzaklaştırır, topuyla orada **يكرو** eder; işte o yer parçası **الصاعة**’dır. İbn Fâris dedi: “Devekuşunun göğsü **صاع** etti”: devekuşunun göğsünün, onu yere koyduğun zaman bulunduğu yer. Zemahşerî dedi: denir ki: “Onu göğsünün **صاع**’ına vurdu” ve “göğsünün **صاع**’ına”; yani ortasına; ve o mecazdır.

Mecazdan: **الصاعة**: kadının pamuğu atmak için hazırladığı yer; Lays söyledi. İbn Şümeyl dedi: bazen pamuk ve yünü onun üzerinde atmak için, **النطع** gibi deriden bir **صاعة** edinilirdi; ve yeri **تصويعا** ile **صوعت** ettim: onu hazırladığın ve düzelttiğin zaman. Ve onu **صعته** ettim—damme ile—onu **أصوعه** **صوعا**: onu **الصاع** ile ölçtüm. Denir: bu, **يصاع** olan yemektir; yani ölçülür. **صعت** şeyi: onu ayırdım. Ve o mecazdır; böylece **انصاع**. **صعته**: onu korkuttum ve ürküttüm. İkisinden birine iktisar etseydi yeşil olurdu. **المحيط**’ta: **صاعه**; yani onu ürküttü.

Mecazdan: **صعت** akranları ve başkalarını: onlara yanlarından geldim. **العباب** ve **الصحاح**’ta: yiğit, akranlarını **يصوع** eder; onlara yanlarından geldiği zaman. **التهذيب**’te: yiğit akranlarını, çoban da sürüsünü **يصوع** eder: onlara yanlarından geldi. Bazı ibarede: onları yanlarından **حاز** etti. Bunu Ezherî, Lays’tan hikâye etti ve dedi: Lays, tefsir ettiği şeyde yanıldı. Ve “yiğit akranlarını **يصوع** eder”in manası: yani onların üzerine yüklenir; böylece cem‘lerini dağıtır. Dedi: çoban da develerini **يصوع** eder; onları mer‘ada ayırdığı zaman. Dedi: ve teke koyunlara salındığı zaman onları **صاعها** eder; onları çiftleşmek istediği zaman. Adam develeri **يصوع** eder; teke keçileri **يصوع** eder. “Koyunları **صاع** etti, onları **يصوعها صوعا**”: onları ayırdı. Evs b. Hacer dedi:

  يصوع عنوقها أحوى زنـيم                      له ظأب كما صخب الغريم

Cevherî ilk mısraı inşâd etti. İbn Berrî ve Sâğânî dedi: beyit, el-Mu‘allâ b. Cemâl el-‘Abdî’nindir; sonuncuyu ekledi:

  وجاءت خلعة دهس صفايا يصوع... إلى آخره

Ve o, **د-ه-س**’te zikredilmiştir. Dedim: İbnü’l-Kattâ‘ ve Zemahşerî Lays’a tâbi oldu; böylece **الصوع**’u zıt manalılardan kıldılar. Zemahşerî dedi: çoban develerini **يصوع** eder, yiğit akranlarını **يصوع** eder; ve onları, ölçeni ölçülüyü **يحوز** ettiği gibi **يحوز** eder; böylece toplama manasına işaret etti. İbnü’l-Kattâ‘ **الأفعال**’de dedi: yiğit akranlarını **صاع** etti **صوعا**: onları her yandan topladı; çoban da develerini öyle; ayrıca: onları ayırdı; zıt manalılardandır. Cevherî’nin sözünde buna işaret vardır: çünkü yiğidin akranlara yanlardan gelişi, onlar için **حوز**dur; toplama, ayırma değil; bu, musannifin “**وصعته: فرقته**” sözüyle birlikte zıttır; ve bu, açık bir sözdür. Ezherî bunu reddetti; ve yiğidin akranlarla **صوع**unu ayırma kıldı; öyleyse bunu düşün.

Arılar **صاعت** eder, **تصوع صوعا**: bazısı bazısını takip etti; İbn ‘Abbâd’dan. Ve onda ayrıca **الحوز** ve toplama manası da vardır. **صوعة**: bir tepe. İbn Mukbil dedi:

  أمن ظعن هبت بليل فأصبحـت                      بصوعة تحدى كالفسيل المكمم
  تبادر عيناك الدمـوع كـأنـمـا                      تفيضان من واهي الكلى متخرم

**الصوع**, **صرد** gibi: bitkiden parıltılar; İbn ‘Abbâd’dan. Rüzgâr bitkiyi **صوعت** etti: onu coşturdu; yani onu coşkun kıldı; **صوحته** gibi. Lays, Zü’r-Rumme’nin sözünü inşâd etti:

  وصوع البقل نآج تجيء به                      هيف يمانية في مرها نكب

قال الصاغاني: Dedi **الصاغاني**: Dile gelince, sahih/doğrudur; rivayet ise: **وصوح البقل**’dır, başka değil.

**صوع** الشيء **تصويعا**: Bir şeyi **تصويعا** ile: başını sivriltti/keskinleştirdi; **ابن عباد**’dan.

قال غيره: Dedi başkası: **صوعه**: onu yanlarından döndürdü.

**صوع** الحمار **تصويعا**: Eşeği **تصويعا** ile: **أتنه**’sini sağa ve sola doğrulttu; **ابن عباد**’dan.

و**تصوع** النبت و**تصوح**، أي هاج، وكذلك **تصيع**، **تصوعا** و**تصيعا**. Bitki **تصوع** eder ve **تصوح** eder; yani coştu/azdı; bunun gibi **تصيع** de (vardır): **تصوعا** ve **تصيعا** (olarak).

**تصوع** الشعر: Saç **تصوع** eder: çatladı ve büzüldü; bunu **الليث** söyledi; yahut **تصوع**: yayıldığı ve dağınık hâle geldiği zaman. **اللحياني** dedi: **تصوع** الشعر: saç dağıldı.

**تصوع** القوم: Kavim/topluluk **تصوع** etti: dağıldılar. **ذو الرمة** dedi:
  عسفت اعتسافا دونها كل مجهل                      تظل بها الآجال عني تصـوع
yani dağılır. Denildi: **تصوعوا**: hep birlikte uzaklaştılar.

Mecazdan: **انصاع** الرجل، أي انفتل راجعا، ومر مسرعا: Adam **انصاع** etti; yani dönerek geri kıvrıldı ve hızlıca geçti. Ve denildi: **انصاع** القوم: kavim/topluluk **انصاع** etti; yani hızlıca gittiler.

Ve bedevî hadîsinde: **فانصاع** مدبرا: sırtını dönerek **انصاع** etti; yani hızlıca gitti.

Ve **ذو الرمة** bir boğayı vasfederek dedi:
  فانصاع جانبه الوحشي وانكدرت                      يلحبن لا يأتلي المطلوب والطلب
Ve bu, **و-ح-ش**’te geçti.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **صاع** القوم: kavim/topluluk birbirini birbirinin üzerine sürdü/yükledi; **اللحياني**’den.

Ve **صاع** الشيء **صوعا**: Bir şeyi **صوعا** ile: onu ikiye büktü ve doladı; **ابن القطاع**’tan; bu, musannifin sözüne yakındır: “onu yanlarından döndürdü”.

Ve **المنصاع**: geri çekilen/geri dönen.

Ve **الصاعة**: özellikle misafirler için yapılan yer; bu mecazdır; bunu **الزمخشري** nakletti.

Ve küçültmenin latîfelerindendir: **أصياع**; **صيعان**’da; **أجيار**’ın **جيران**’da olduğu gibi. **ابن بري** **أماليه**’sinde inşad etti:
  أودى ابن عمران يزيد بالورق                      فاكتل أصياعك منه وانطلق

Ve yerden **الصاع**: içine bir **صاع** ekilen yer; bundan hadîs: “O, **عطية بن مالك**’e **حرة الوادي**’den bir **صاع** verdi”; “ona yerden bir **جريب** verdi” denildiği gibi; yani bir **جريب** ekim yeri.

Ve **صوع** الطائر رأسه: Kuş başını **صوع** etti: onu hareket ettirdi.

Ve **صوع** الفرس: At **صوع** etti: başıyla azdı/şaha kalktı ve sahibine karşı direndi; ve denilir: **صوع** به فرسه; ve rivayet olunur: **ضرع** به; geleceği üzere.

Ve **صوع** إليه: Ona doğru **صوع** etti: başını çevirdi ve ona yönelip döndü. Bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الصوع**، **كصرد** - at etinden - **كالزيم** gibidir; bunu **ابن عباد** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صُعْتُهُ
1 صُعْتُهُ ذ , (O, K,) [from صَاعَهُ,] aor. أَصُوعُهُ, (K,) inf. n. صَوْعٌ, (TA,) I measured it with the صَاع [q. v.]. (O, K.) One says, هٰذَا طَعَامٌ يُصَاعُ i. e. [This is wheat] that is measured [with the صاع]. (O.) ― -b2- And (assumed tropical:) [I collected it together, like as the measurer collects the corn &c. in the measure: and the contr., i. e.] I dispersed it, or scattered it; (S, O, K;) in which sense it is [said to be] tropical; (TA;) and صِعْتُهُ, aor. أَصِيعُهُ, (K in art. صيع,) inf. n. صَيْعٌ, (TA in that art.,) signifies the same. (K in that art.) One says, صُعْتُ الأَقْرَانَ, and غَيْرَهُمْ, (tropical:) I came to the antagonists, and others, from their sides: (K, TA:) of a courageous man, or a courageous armed man, one says, يَصُوعُ أَقْرَانَهُ (tropical:) He comes to his antagonists from their sides; (S, O, TA;) and the like is cited in the T from Lth; or as meaning he encompasses their sides; (TA;) or he collects together his antagonists (IKtt, Z, TA) from every side, (IKtt, TA,) like as the measurer collects together that which is measured: (Z, TA:) and of a man, (S, O,) or a pastor, (Lth, IKtt, Z,) يَصُوعُ الاـِبِلَ, (S, O,) or مَاشِيَتَهُ, (Lth,) or اـِبِلَهُ, (IKtt, Z,) (tropical:) He comes [to the camels or] to his cattle [or to his camels] from their sides; or he encompasses their sides; (Lth, TA;) or he collects them together (IKtt, Z, TA) from every side, (IKtt, TA,) like as the measurer collects together that which is measured: (Z, TA:) but Az says that the foregoing explanations by Lth are wrong; that يَصُوعُ أَقْرَانَهُ, said of a courageous man, or a courageous armed man, means he charges upon his antagonists and disperses them; and يَصُوعُ اـِبِلَهُ, said of a pastor, he disperses his camels in the place of pasture; and يَصُوعُ المَعَزَ, said of a hegoat, he disperses the [she-] goats; and صَاعَ الغَنَمَ, aor. as above, and so the inf. n., he dispersed the sheep or goats; (TA;) and الغَنَمَ ↓ اصاع, inf. n. اـِصَاعَةٌ, signifies thus likewise: (Lh, TA in art. صيع:) Lh also says that صُعْتُ الغَنَمَ, aor. أَصُوعُهَا, inf. n. صَوْعٌ, and صِعْتُهَا, aor. أَصِيعُهَا, inf. n. صَيْعٌ, both signify I dispersed the sheep or goats: (O in art. صيع:) or, accord. to IKtt, صاع اـِبِلَهُ, said of a pastor, has two contr. meanings; he collected together his camels from every side; and also he dispersed his camels. (TA.) ― -b3- Also I frightened him. (Ibn-'Abbلd, * O, * K.) ― -b4- And صُعْتُ القَوْمَ, aor. أَصُوعُهُمْ, (Lh, O in art. صيع,) inf. n. صَوْعٌ, (TA in that art.,) I urged, or incited, the people, or party; (Lh, O and TA in that art.;) and so صِعْتُ القَوْمَ, (Lh, O and K in that art.,) aor. أَصِيعُهُمْ, (Lh, O ibid.,) inf. n. صَيْعٌ. (TA ibid.) ― -b5- ― -b6- [And صاع الكُرَةَ He propelled the ball with the صَوْلَجَان. (See صَاعٌ below, last sentence.)] ― -b7- And صَاعَتِ النَّحْلُ, (K,) [app. for صاعت النحل بَعْضُهَا بَعْضًا,] aor. تَصُوعُ, (O,) inf. n. صَوْعٌ, (TA,) The bees followed [as though driving along] one another. (O, K.) ― -b8- And صاع الشَّىْءَ, inf. n. صَوْعٌ, He folded, or doubled, the thing; twisted it; or bent it. (IKtt, TA.)

صَوَّعَتْ مَوْضِعًا
2 صَوَّعَتْ مَوْضِعًا ذ , (O, K,) inf. n. تَصْوِيعٌ, (K,) She (a woman) prepared a place, such as is termed صَاعَة, (O, K, TA,) and made it even, (TA,) for the separating and loosening of cotton. (O, K.) ― -b2- صوّعت الرِّيحُ النَّبَاتَ The wind dried up, or caused to dry up, the plants, or herbage; (O, K;) as also صَوَّحَتْهُ. (TA.) ― -b3- صوّع الشَّىْءَ He made the thing pointed in its head. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b4- And He rounded the thing in its sides. (O, K.) ― -b5- صّوع, (K,) inf. n. as above, (O,) said of an ass, [meaning a wild ass,] He drove his she asses to the right and left: (O, K:) so expl. by Ibn-'Abbلd. (O.) And, said of a horse, He went at random, and resisted his owner [or rider]. (TA.) ― -b6- صوّع اـِلَيْهِ [said of a man, as is indicated in the O,] He turned about his head towards him: and he turned his face towards him. (O, TA.) ― -b7- And صوّع رَأْسَهُ, said of a bird, It moved, or moved about, its head. (TA.)

اصاع الغَنَمَ
4 اصاع الغَنَمَ ذ : see 1, latter half.

تصوّع
5 تصوّع ذ It became dispersed, or scattered; as also ↓ انصاع. (S.) You say, تصوّع القَوْمُ The people, or party, became dispersed, or scattered, and remote, all of them, one from another. (O, K.) ― -b2- Also, said of hair, It became contracted, and much split: [app. by reason of dryness: like تصوّح:] (Lth, O, K:) or it became dispersed, or scattered; (Lh, O, K;) and it fell off by degrees. (O, K.) ― -b3- And, said of herbage, It became dried up; (S, O, K;) like تصوّح; (O;) as also تصيّع. (S; and O and K in art. صيع.)

انصاع
7 انصاع ذ : see 5. ― -b2- Also (tropical:) He turned away, or back, retreating, or returning, (S, O, K, TA,) and went (S, TA) quickly, or hastening: (S, O, K, TA:) or you say, انصاع القَوْمُ (tropical:) The people, or party, went away quickly: and مُدْبِرًا (tropical:) He went away [turning back] quickly. (TA.) [See an ex. voce صَارَّةٌ.] ― -b3- And (assumed tropical:) It (a bird) ascended, or mounted, into the air, between the earth and sky, or into the middle of the sky. (TA in art. صيع, from the book entitled “ Ghareeb el- Hamلm ” by El-Hasan Ibn-' Abd-Allلh El-Kلtib El-Isbahلnee.)

صَاعٌ
صَاعٌ ذ (S, Mgh, O, Msb, K) and ↓ صُوعٌ and ↓ صَوْعٌ (O, K) and ↓ صُوَاعٌ (S, O, K) and ↓ صِوَاعٌ, (O, K,) thus accord. to five different readers of the Kur in xii. 72, (O, K, * TA,) A certain measure used for measuring corn (& c.], (S, O, Msb, K,) and upon which turn [or depend] the decisions of the Muslims [relating to measures of capacity]: (K:) or the صاع is different from the ↓ صُوَاع; (S, K;) the latter being a certain vessel, in [or from] which one drinks [as will be expl. hereafter in this paragraph]: (S, TA:) the former is four أَمْدَاد [pl. of مُدٌّ]; (S, O, Msb, K;) i. e. (Msb) five أَرْطَال [or pints] and a third, (Mgh, Msb, TA,) by the measure of Baghdلd; (Msb;) the مُدّ being a pint and a third: (K, TA:) so with the people of El-Hijلz, (Mgh, TA,) [i. e.] so with the people of the Harameyn, as was proved by a number of specimens of the صاع used in dealings with the Prophet, (Msb,) and so accord. to Esh-Shلfi'ee: (TA:) but with the people of El-' Irلk it was eight pints, (Mgh, Msb, TA,) with whom agreed Aboo-Haneefeh; the مُدّ with them being two pints; (Msb, TA;) but the addition was made by El-Hajjلj; and their صاع was the قَفِيز حَجَّاجِىّ, and was unknown to the people of El-Medeeneh, as is said by Az: (Msb:) accord. to Ed-Dلwoodee, its invariable measure is four times the quantity [of corn & c.] that fills the two hands, that are neither large nor small, of a man; for the صاع of the Prophet is not found in every place; and this (the author of the K says, TA) I have tried, and found to be correct: (K, TA:) the word is masc. and fem.: (Zj, Msb, K, TA:) accord. to Fr, the people of El-Hijلz make it fem.; and Benoo-Asad, except some of them, make it masc., as do the people of Nejd; and Zj says that the more chaste way is to make it masc.: (Msb:) the pl. (of pauc., used by those who make the sing. fem., O, Msb) is أَصْوُعٌ, (S, Mgh, O, Msb, K,) for which one may say أَصْؤُعٌ, (S, O, K, *) changing the و into hemzeh, (S, O,) and accord. to AAF some say آصُعٌ, like آدُرٌ, (Mgh, Msb,) a pl. of دَارٌ, (Mgh,) but AHلt says that this is a vulgar mistake, (Msb,) and أَصْوَاعٌ, (O, Msb, K,) which is used by those who make the sing. masc., (O, Msb,) and [of mult.] صُوعٌ, (K,) which is app. pl. of ↓ صِوَاعٌ, with kesr, (TA,) and صِيعَانٌ, (Mgh, O, Msb, K,) which is [likewise] a pl. of mult., (Msb,) or this last is pl. of ↓ صُوَاعٌ: and this sing. signifies a [vessel of the kind called] جَام, [app. here used in the sense which this word commonly has in Pers., i. e. as meaning a cup,] in which, (K, TA,) or from which, (TA,) one drinks: (K, TA:) Sa'eed Ibn-Jubeyr says that the صواع of the king [mentioned in the Kur xii. 72] was the Persian مَكُّوك, of which the two extremities [are compressed so that they] meet together [app. in such a manner that the whole vessel resembles a small boat, the word مكّوك being expl. in several dictionaries as applied to a drinking-vessel of this form, probably from the Pers. مَكُّوكْ signifying “ a shuttle ” and used in this sense in modern Arabic]: El-Hasan says that the صُوَاع and the سِقَايَة are one thing, as Zj also says; and that the صواع of the king is said to have been of وَرِق [meaning silver], and that they used to measure with it and sometimes they drank with it: Zj says that it is explained as an oblong vessel, resembling the مَكُّوك, with which the king used to drink; and said by some to have been of مِسّ [which (as is said in the TA in art. مس) means copper, from the Pers. مِسْ]. (TA.) [See also صَوْغٌ, with غ.] ― -b2- صَاعٌ signifies also (assumed tropical:) The place [or plot] in which a صاع [of seed] is sown: so in a trad. (TA.) ― -b3- And (tropical:) A depressed piece of ground; (S, O, K, TA;) as also ↓ صَاعَةٌ; (O, K, TA;) like an excavation: or, as some say, a depressed place, sloping down from its surrounding borders: (TA:) or a narrow, depressed place. (TA in art. طأ.) ― -b4- And (assumed tropical:) A place that is swept and in which one then plays: (Ibn-' Abbلd, O, K:) [see the verse cited in what follows:] and ↓ صَاعَةٌ is said to signify a piece of ground which a boy sweeps, removing its pebbles, and in which he plays with the ball: and a bare place, in which is nothing. (TA.) ― -b5- And The place of the breast of the ostrich when she puts it upon the ground: (K:) or such a place is called صَاعُ جُؤْجُؤِ النَّعَامِ. (IF, O.) And one says, ضَرَبَهُ فِى صَاعِ جُؤُجُؤِهِ and فى صاعِ صَدْرِهِ meaning (tropical:) He struck him in the middle of his breast. (Z, TA.) -A2- And it is said that] صَاعٌ also signifies The [kind of goffstick called] صَوْلَجَان. (K.) In the following verse of El-Museiyab Ibn-' Alas, describing a she-camel,
مَرِحَتْ يَدَاهَا لِلنَّجَآءِ كَأَنَّمَا
تَكْرُو بِكَفَّىْ لَاعِبٍ فِى صَاعِ
[the most obvious meaning of which is, Her fore legs moved briskly for the purpose of hastening, as though she were propelling a ball with the hands of a player in a piece of ground cleared for that exercise,] or, as some relate it, بِكَفَّىْ مَاقِطٍ, meaning with the hands of a player with the ball, it is said by some that he means بِصَاعٍ, [though it is not easy to see why, if so, he did not say بِالصَّاعِ,] and that by the صاع he means the صَوْلَجَان, because it is bent (يُعْطَفُ [see 1, last sentence,]) for the purpose of striking with it, that the ball may be propelled (تُصَاعُ) with it. (O.)

صَوْعٌ
صَوْعٌ ذ and صُوعٌ: see صَاعٌ, first sentence. ― -b2- The latter is also a pl., (K, TA,) app. of صِوَاعٌ, with kesr. (TA.)

صُوَعٌ
صُوَعٌ ذ Portions of herbage beginning to dry up. (Ibn-' Abbلd, O, K.) ― -b2- And of the flesh of a horse, Such as is scattered, or sparse; not collected together in one place. (Ibn-' Abbلd, O.)

صَاعَةٌ
صَاعَةٌ ذ : see صَاعٌ, latter half, in two places. ― -b2- Also (tropical:) A place prepared by a woman for the separating and loosening of cotton: (Lth, O, K, TA:) and (assumed tropical:) a skin, like a نِطْع, which a woman sometimes makes, or prepares, for the separating and loosening of cotton and of wool upon it. (ISh, O, TA.) ― -b3- And (tropical:) A place specially made, or prepared, for guests. (Z, TA.)

صُوَاعٌ
صُوَاعٌ ذ and صِوَاعٌ: see صَاعٌ, former half, in five places.

أُصَيَّاعٌ
أُصَيَّاعٌ ذ occurs as a dim. of صِيعَانٌ [or rather of أَصْوَاعٌ, pl. of صَاعٌ, regularly formed therefrom]. (IB, TA.)

مُنْصَاعٌ
مُنْصَاعٌ ذ [part. n. of 7] Turning away or back, retreating, &c. (TA.)

##### Türkçe

**صُعْتُهُ**
1 **صُعْتُهُ** ذ , (O, K,) [**صَاعَهُ**’dan,] muzârîsi **أَصُوعُهُ**, (K,) mastarı **صَوْعٌ**, (TA,) onu **صَاع** ile ölçtüm [bk.]. (O, K.) Şöyle denir: هٰذَا طَعَامٌ يُصَاعُ yani [Bu, buğdaydır] ki **صاع** ile ölçülür. (O.) ― -b2- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) [Onu bir araya topladım; ölçenin, tahılı vb. ölçeğe toplaması gibi: ve zıddı, yani] onu dağıttım yahut saçtım; (S, O, K;) bu mânada onun [denildiğine göre] mecaz olduğu; (TA;) ve **صِعْتُهُ**, muzârîsi **أَصِيعُهُ**, (K, madde **صيع**’de,) mastarı **صَيْعٌ**, (TA, o maddede,) aynı mânaya gelir. (K, o maddede.) Şöyle denir: **صُعْتُ الأَقْرَانَ**, ve **غَيْرَهُمْ**, (mecaz:) hasımlara ve başkalarına yanlarından geldim: (K, TA:) cesur bir adam hakkında, yahut cesur silahlı bir adam hakkında, şöyle denir: **يَصُوعُ أَقْرَانَهُ** (mecaz:) hasımlarına yanlarından gelir; (S, O, TA;) ve bunun benzeri T’de Lth’den nakledilmiştir; yahut onların yanlarını kuşatması mânasında; (TA;) yahut hasımlarını (IKtt, Z, TA) her yandan, (IKtt, TA,) ölçenin ölçülen şeyi bir araya toplaması gibi, bir araya toplar: (Z, TA:) ve bir adam hakkında, (S, O,) yahut bir çoban hakkında, (Lth, IKtt, Z,) **يَصُوعُ الاـِبِلَ**, (S, O,) yahut **مَاشِيَتَهُ**, (Lth,) yahut **اـِبِلَهُ**, (IKtt, Z,) (mecaz:) [develere yahut] sığırına [yahut develerine] yanlarından gelir; yahut onların yanlarını kuşatır; (Lth, TA;) yahut onları (IKtt, Z, TA) her yandan, (IKtt, TA,) ölçenin ölçülen şeyi bir araya toplaması gibi, bir araya toplar: (Z, TA:) fakat Az der ki Lth’nin yukarıdaki açıklamaları yanlıştır; **يَصُوعُ أَقْرَانَهُ**, cesur bir adam yahut cesur silahlı bir adam hakkında söylendiğinde, hasımlarına hücum eder ve onları dağıtır demektir; ve **يَصُوعُ اـِبِلَهُ**, bir çoban hakkında söylendiğinde, develerini otlak yerinde dağıtır demektir; ve **يَصُوعُ المَعَزَ**, bir teke hakkında söylendiğinde, [dişi-] keçileri dağıtır demektir; ve **صَاعَ الغَنَمَ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı da öyle, koyunları yahut keçileri dağıttı: (TA;) ve **اصاع** ↓ **الغَنَمَ**, mastarı **اـِصَاعَةٌ**, yine böyle mânaya gelir: (Lh, TA, madde **صيع**’de:) Lh ayrıca der ki **صُعْتُ الغَنَمَ**, muzârîsi **أَصُوعُهَا**, mastarı **صَوْعٌ**, ve **صِعْتُهَا**, muzârîsi **أَصِيعُهَا**, mastarı **صَيْعٌ**, ikisi de “koyunları yahut keçileri dağıttım” mânasına gelir: (O, madde **صيع**’de:) yahut IKtt’ye göre, **صاع اـِبِلَهُ**, bir çoban hakkında söylendiğinde, iki zıt mânaya gelir; develerini her yandan bir araya topladı; ve ayrıca develerini dağıttı. (TA.) ― -b3- Ayrıca onu korkuttum. (Ibn-'Abbād, * O, * K.) ― -b4- Ve **صُعْتُ القَوْمَ**, muzârîsi **أَصُوعُهُمْ**, (Lh, O, madde **صيع**’de,) mastarı **صَوْعٌ**, (TA, o maddede,) kavmi yahut topluluğu sevk ettim yahut kışkırttım; (Lh, O ve TA, o maddede;) ve yine **صِعْتُ القَوْمَ**, (Lh, O ve K, o maddede,) muzârîsi **أَصِيعُهُمْ**, (Lh, O, orada,) mastarı **صَيْعٌ**. (TA, orada.) ― -b5- ― -b6- [Ve **صاع الكُرَةَ**: topu **صَوْلَجَان** ile itti. (Aşağıda **صَاعٌ**’a bak, son cümle.)] ― -b7- Ve **صَاعَتِ النَّحْلُ**, (K,) [görünüşe göre **صاعت النحل بَعْضُهَا بَعْضًا** yerine,] muzârîsi **تَصُوعُ**, (O,) mastarı **صَوْعٌ**, (TA,) arılar birbirini takip etti [sanki sürerek]. (O, K.) ― -b8- Ve **صاع الشَّىْءَ**, mastarı **صَوْعٌ**, şeyi katladı yahut ikiye büktü; onu burdu; yahut eğdi. (IKtt, TA.)

**صَوَّعَتْ مَوْضِعًا**
2 **صَوَّعَتْ مَوْضِعًا** ذ , (O, K,) mastarı **تَصْوِيعٌ**, (K,) o (bir kadın) **صَاعَة** diye adlandırılan türden bir yer hazırladı, (O, K, TA,) ve onu düzledi, (TA,) pamuğu ayırmak ve gevşetmek için. (O, K.) ― -b2- **صوّعت الرِّيحُ النَّبَاتَ** Rüzgâr bitkileri yahut otu kuruttu yahut kurutmaya sebep oldu; (O, K;) bunun gibi **صَوَّحَتْهُ** da. (TA.) ― -b3- **صوّع الشَّىْءَ** Şeyi baş kısmında sivri yaptı. (Ibn-'Abbād, O, K.) ― -b4- Ve onun yanlarını yuvarlak yaptı. (O, K.) ― -b5- **صّوع**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (O,) bir eşek hakkında söylendiğinde, [yani yaban eşeği,] dişi eşeklerini sağa ve sola sürdü: (O, K:) İbn-'Abbād böyle açıklamıştır. (O.) Ve bir at hakkında söylendiğinde, rastgele gitti ve sahibine [yahut binicisine] karşı koydu. (TA.) ― -b6- **صوّع اـِلَيْهِ** [O’da işaret edildiği üzere bir adam hakkında,] başını ona doğru çevirdi: ve yüzünü ona doğru çevirdi. (O, TA.) ― -b7- Ve **صوّع رَأْسَهُ**, bir kuş hakkında söylendiğinde, başını oynattı yahut başını sağa sola oynattı. (TA.)

**اصاع الغَنَمَ**
4 **اصاع الغَنَمَ** ذ : 1’in ikinci yarısına bak.

**تصوّع**
5 **تصوّع** ذ Dağıldı yahut saçıldı; bunun gibi ↓ **انصاع** da. (S.) Şöyle dersin: **تصوّع القَوْمُ** Kavim yahut topluluk dağıldı yahut saçıldı ve uzaklaştı; hepsi birbirinden uzak, biri diğerinden. (O, K.) ― -b2- Ayrıca saç hakkında söylendiğinde, büzüldü ve çok yarıldı: [görünüşe göre kuruluk sebebiyle: **تصوّح** gibi:] (Lth, O, K:) yahut dağıldı yahut saçıldı; (Lh, O, K;) ve yavaş yavaş döküldü. (O, K.) ― -b3- Ve ot hakkında söylendiğinde, kurudu; (S, O, K;) **تصوّح** gibi; (O;) bunun gibi **تصيّع** da. (S; ve O ve K, madde **صيع**’de.)

**انصاع**
7 **انصاع** ذ : 5’e bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) yüz çevirdi yahut geri döndü, geri çekilerek yahut dönerek, (S, O, K, TA,) ve gitti (S, TA) hızlıca yahut acele ederek: (S, O, K, TA:) yahut şöyle dersin: **انصاع القَوْمُ** (mecaz:) kavim yahut topluluk hızlıca uzaklaştı: ve **مُدْبِرًا** (mecaz:) hızlıca uzaklaştı [geri dönerek]. (TA.) [**صَارَّةٌ** lafzında bir örneğe bak.] ― -b3- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) o (bir kuş) yere ve göğe arasında havaya yükseldi yahut çıktı; yahut göğün ortasına. (TA, madde **صيع**’de, “Ghareeb el-Hamām” adlı kitaptan, El-Hasan Ibn-'Abd-Allāh El-Kātib El-Isbahānī.)

**صَاعٌ**
**صَاعٌ** ذ (S, Mgh, O, Msb, K) ve ↓ **صُوعٌ** ve ↓ **صَوْعٌ** (O, K) ve ↓ **صُوَاعٌ** (S, O, K) ve ↓ **صِوَاعٌ**, (O, K,) Kur’ân’ın xii. 72’sinde beş farklı okuyucuya göre böyle, (O, K, * TA,) tahılı (vb.) ölçmekte kullanılan belli bir ölçü, (S, O, Msb, K,) ve Müslümanların [hacim ölçülerine dair] hükümlerinin üzerine döndüğü [yahut bağlı olduğu] şey: (K:) yahut **صاع** ↓ **صُوَاع**’dan farklıdır; (S, K;) ikincisi, [bu paragrafta ileride açıklanacağı üzere] içilen belli bir kaptır: (S, TA:) birincisi dört **أَمْدَاد**’dır [**مُدٌّ**’un çoğulu]; (S, O, Msb, K;) yani (Msb) Bağdat ölçüsüne göre beş **أَرْطَال** [yahut pint] ve üçte bir, (Mgh, Msb, TA,) (Msb;) **مُدّ** ise bir pint ve üçte birdir: (K, TA:) Hicaz halkında da böyledir, (Mgh, TA,) [yani] Harameyn halkında da böyledir; Peygamber ile muamelelerde kullanılan **صاع**’dan bir dizi numune ile ispat edildiği üzere, (Msb,) ve Şâfiî’ye göre de böyledir: (TA:) fakat Irak halkında sekiz pint idi, (Mgh, Msb, TA,) onlarla Ebû Hanîfe de aynı görüştedir; onlarda **مُدّ** iki pinttir; (Msb, TA;) fakat bu artırma Haccâc tarafından yapılmıştır; ve onların **صاع**’ı **قَفِيز حَجَّاجِىّ** idi ve Medine halkına meçhuldü; Az’ın söylediğine göre: (Msb:) Ed-Dāwoodee’ye göre, onun değişmez ölçüsü, bir adamın ne büyük ne küçük olan iki elinin doldurduğu [tahıl vb.] miktarının dört katıdır; zira Peygamber’in **صاع**’ı her yerde bulunmaz; ve bunu (K’nın müellifi der ki, TA) ben denedim ve doğru buldum: (K, TA:) kelime müzekker ve müennestir: (Zj, Msb, K, TA:) Fr’ye göre Hicaz halkı onu müennes yapar; Benû-Esed, bazısı hariç, onu müzekker yapar; Nejd halkı da böyledir; ve Zj der ki en fasih yol onu müzekker yapmaktır: (Msb:) cem‘ (azlık için, tekili müennes yapanların kullandığı, O, Msb) **أَصْوُعٌ**’dur, (S, Mgh, O, Msb, K,) bunun için **أَصْؤُعٌ** da denebilir, (S, O, K, *) **و**’yu hemzeye çevirerek, (S, O,) ve AAF’ye göre bazıları **آصُعٌ** der, **آدُرٌ** gibi, (Mgh, Msb,) **دَارٌ**’ın bir cem‘i, (Mgh,) fakat AHāt der ki bu avam hatasıdır, (Msb,) ve **أَصْوَاعٌ**, (O, Msb, K,) ki bunu tekili müzekker yapanlar kullanır, (O, Msb,) ve [çokluk için] **صُوعٌ**, (K,) ki görünüşe göre kesralı ↓ **صِوَاعٌ**’ın cem‘idir, (TA,) ve **صِيعَانٌ**, (Mgh, O, Msb, K,) ki bu da [yine] çokluk cem‘idir, (Msb,) yahut bu sonuncu ↓ **صُوَاعٌ**’ın cem‘idir: ve bu tekil, içilen bir **جَام** [görünüşe göre burada bu kelimenin Farsçada yaygın olan mânasıyla, yani kadeh mânasında] demektir; içinde, (K, TA,) yahut ondan, (TA,) içilir: (K, TA:) Sa‘îd İbn-Cübeyr der ki kralın [Kur’ân xii. 72’de geçen] **صواع**’ı, iki ucu [sıkıştırılıp] birbirine yaklaşan Farsça **مَكُّوك** idi: El-Hasan der ki **صُوَاع** ile **سِقَايَة** bir şeydir; Zj de böyle der; ve kralın **صواع**’ının **وَرِق**’ten [yani gümüşten] olduğu söylenmiştir; onunla ölçerlerdi ve bazen onunla içerlerdi: Zj der ki o, kralın içtiği, **مَكُّوك**’a benzeyen uzun bir kap diye açıklanır; ve bazılarınca **مِسّ**’ten olduğu söylenmiştir [ki (TA’da madde **مس**’de söylendiği üzere) Farsça **مِسْ**’ten, bakır demektir]. (TA.) [Ayrıca غ ile **صَوْغٌ**’a da bak.] ― -b2- **صَاعٌ** ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) bir **صاع** [tohum] ekilen yer [yahut parça] demektir: bir rivayette böyledir. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) çukur bir yer parçası; (S, O, K, TA;) bunun gibi ↓ **صَاعَةٌ** da; (O, K, TA;) bir kazı gibi: yahut bazılarına göre, çevresindeki kenarlardan aşağıya doğru eğimli bir çukur yer: (TA:) yahut dar, çukur bir yer. (TA, madde **طأ**’da.) ― -b4- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) süpürülmüş ve sonra içinde oyun oynanan bir yer: (Ibn-'Abbād, O, K:) [aşağıda gelen beyte bak:] ve ↓ **صَاعَةٌ**, bir çocuğun çakıllarını gidererek süpürdüğü ve içinde topla oynadığı yer parçası demektir; ve içinde hiçbir şey olmayan çıplak bir yer. (TA.) ― -b5- Ve devekuşunun göğsünü yere koyduğunda göğsünün yeri: (K:) yahut böyle bir yere **صَاعُ جُؤْجُؤِ النَّعَامِ** denir. (IF, O.) Ve şöyle denir: **ضَرَبَهُ فِى صَاعِ جُؤُجُؤِهِ** ve **فى صاعِ صَدْرِهِ** yani (mecaz:) onu göğsünün ortasına vurdu. (Z, TA.) -A2- Ve denilmiştir ki] **صَاعٌ** ayrıca **صَوْلَجَان** denilen [golf sopası türü] şey demektir. (K.) El-Museyyab İbn-'Alas’ın bir dişi deveyi tasvir eden şu beytinde,
مَرِحَتْ يَدَاهَا لِلنَّجَآءِ كَأَنَّمَا
تَكْرُو بِكَفَّىْ لَاعِبٍ فِى صَاعِ
[en açık mânası: Ön ayakları hızlanmak için çevikçe hareket etti; sanki topla oynayan bir oyuncunun elleriyle, bu iş için temizlenmiş bir yer parçasında topu itiyormuş gibi,] yahut bazıların rivayet ettiği üzere **بِكَفَّىْ مَاقِطٍ**, yani topla oynayan bir oyuncunun elleriyle; bazılarınca onun **بِصَاعٍ** kastettiği söylenir, [böyleyse niçin **بِالصَّاعِ** demediği kolay anlaşılır değildir,] ve **صاع** ile **صَوْلَجَان**’ı kasteder; çünkü onunla vurmak için eğilir (**يُعْطَفُ** [1’in son cümlesine bak,]) ki top onunla itilsin (**تُصَاعُ**). (O.)

**صَوْعٌ**
**صَوْعٌ** ذ ve **صُوعٌ**: **صَاعٌ**’ın ilk cümlesine bak. ― -b2- İkincisi ayrıca bir cem‘dir, (K, TA,) görünüşe göre kesralı **صِوَاعٌ**’ın. (TA.)

**صُوَعٌ**
**صُوَعٌ** ذ Kurumaya başlayan ot parçaları. (Ibn-'Abbād, O, K.) ― -b2- Ve bir atın etinden: bir yerde toplanmamış, dağınık yahut seyrek olan. (Ibn-'Abbād, O.)

**صَاعَةٌ**
**صَاعَةٌ** ذ : **صَاعٌ**’ın ikinci yarısına, iki yerde, bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) bir kadının pamuğu ayırmak ve gevşetmek için hazırladığı yer: (Lth, O, K, TA:) ve (mecaz olduğu varsayılarak:) bir kadının bazen pamuğu ve yünü onun üzerinde ayırıp gevşetmek için yaptığı yahut hazırladığı, **نِطْع** gibi bir deri. (ISh, O, TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) misafirler için özel olarak yapılmış yahut hazırlanmış bir yer. (Z, TA.)

**صُوَاعٌ**
**صُوَاعٌ** ذ ve **صِوَاعٌ**: **صَاعٌ**’ın ilk yarısına, beş yerde, bak.

**أُصَيَّاعٌ**
**أُصَيَّاعٌ** ذ **صِيعَانٌ**’ın tasğîri olarak geçer [yahut daha doğrusu **صَاعٌ**’ın cem‘i olan **أَصْوَاعٌ**’ın, ondan düzenli olarak yapılmış tasğîri]. (IB, TA.)

**مُنْصَاعٌ**
**مُنْصَاعٌ** ذ [7’nin ism-i fâili] yüz çeviren yahut geri dönen, geri çekilen, vb. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَاعَ
صَاعَ ( w )  U ( n. ac. صَوْع 1 ),
a.  Measured.

b.  Came in single file.

c.  Separated, scattered.

صَوَّعَ
صَوَّعَ II ,
a.  Rounded, pointed.

b.  Dried ( the herbage; wind ).

تَصَوَّعَ
تَصَوَّعَ V ,  اِنْصَوَعَ VII ,
a.  Was scattered, dispersed.

صَوْع
صَوْع [ 1 ] , ( pl. أَصْوُع 16 ,  صِيْعَان [ 34I ] ,  أَصْوَاْع 38 ),
a.  A certain measure ( for corn &  c. ).

b.  Level ground; plot of ground.

c.  Play ground, recreation-ground.

صَاع
صَاع [ 1A ],
a.  see 1 .

صُوْع
صُوْع [ 3 ],
a.  see 1 .

##### Türkçe

صَاعَ
صَاعَ ( w ) U ( n. ac. **صَوْع** 1 ),
a. Ölçüldü.

b. Tek sıra hâlinde geldi.

c. Ayrıldı, dağıldı.

صَوَّعَ
صَوَّعَ II ,
a. Yuvarlattı, sivriltti.

b. Kuruttu (otu; rüzgâr).

تَصَوَّعَ
تَصَوَّعَ V , **اِنْصَوَعَ** VII ,
a. Dağıldı, saçıldı.

صَوْع
**صَوْع** [ 1 ] , ( pl. **أَصْوُع** 16 , **صِيْعَان** [ 34I ] , **أَصْوَاْع** 38 ),
a. Belli bir ölçü (tahıl vb. için).

b. Düz yer; bir yer parçası.

c. Oyun yeri, eğlence yeri.

صَاع
**صَاع** [ 1A ],
a. 1’e bak.

صُوْع
**صُوْع** [ 3 ],
a. 1’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صوع
صَاعَ - يَصُوْعُ - صُوَاع

صَاعَ - يَصُوْعُ + كائن + شيئاً أو في شيء: يفرقه ليغرف منه: يغرف بيده أو بإناء في كومة من الحب أو الدقيق أو ما شابه، فيفرقه ويأخذ منه مقداراً ويترك فيه حفرة
صُوَاع: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة من " صَاعَ - يَصُوْعُ ": اسم آلة: الآلة التي تستعمل للغرف في الحبوب أو الدقيق لأخذ مقدار منه، واصطلاحاً نوع خاص منه كمكيال
انصاع القوم: تفرق وتشتت شملهم بقوة عدوهم فُغُلِبوا فخَضَعُوا
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ضم وأخذ واقتطاع مجموعة أو كمية  وعزلها وتفريقها عن باقي الكمية"، وهي:
عَطَا - يَعْطُوْ، عَضَا - يَعْضُوْ، بَضَعَ- يَبْضَعُ، صَاع َ- يَصُوْعُ، غَرَفَ - يَغْرِفُ (غَرَفَ - يََعْرُفُ)، ثَلَّ - يَثُلُّ
صاع - صواع
	﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ(72)﴾ يوسف
مختارالصحاح
● [صوع] ص و ع: الصاعُ الذي يُكال به وهو أربعة أمداد والجمع أصْوُعٌ وإن شئت أبدلت من الواو المضمومة همزة و الصُّواعُ لغة في الصاع وقيل هو إناء يُشرب فيه
معجم الفرائد القرآنية:
ص و ع
"صُوَاعَ" في قوله تعالى :" قَالـوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمـَنْ جـَاءَ بـِهِ حِمْلُ بَعِيـرٍ" (62) يوسف .
الصَّاع : هو إناء يكال به، والصواع لغة في الصاع، وقيل هو إناء يشرب به .
الراغب
صاع
- صواع الملك: كان إناء يشرب به ويكال به، ويقال له: الصاع، ويذكر ويؤنث، قال تعالى: }نفقد صواع الملك﴿[يوسف/72]، ثم قال:﴾ثم استخرجها{ [يوسف/76]، ويعبر عن المكيل باسم ما يكال به في قوله: (صاع من بر أو صاع من شعير) (هذا من قول عبد الله بن عمر أن رسلول الله صلى الله عليه وسلم فرض زكاة الفطر من رمضان على الناس، صاعا من تمر أو صاعا من شعير، على كل حر أو عبد، ذكر أو أنثى من المسلمين. أخرجه مالك في الموطأ 1/284؛ والبخاري 3/293 في الزكاة؛ ومسلم 984 في الزكاة) وقيل: الصاع بطن الأرض، قال:
- 289 - تكرو بكفي لاعب في صاع
(هذا عجز بيت، وشطره:
مرحت يداها للنجاء كأنما
وهو للمسيب بن علس في اللسان (صوع) ؛ والأساس ص 262)
وقيل: بل الصاع هنا هو الصاع يلعب به مع كرة. وتصوع النبت والشعر: هاج وتفرق، والكمي يصوع أقرانه (انظر: المجمل 2/545)، أي: يفرقهم.
ملخص اللسان :
1.     وصاعَ الغَنَمَ يَصُوعُها صَوْعاً: فرّقها
2.     وانْصاعَ القومُ: ذَهَبُوا سِراعاً.وانْصاعَ  أَي انْفَتَلَ راجعاً ومَرَّ مُسْرِعاً
3.     والصاعةُ: البقعة  الجَرْداءُ ليس فيها شيء
4. وصاعَ  الشيءَ صَوْعاً: ثَناه ولواه
5. والصاعُ  المطمئنُّ من الأَرض كالحُفْرة
6.     والصُّواعُ كالصاع والصِّواعُ والصَّوْعُ والصُّوعُ، كله: إِناء يشرب فيه
7.     وصَوَّعَ الطائرُ رأْسه: حركه
8.     وتَصَوَّعَ  الشعرُ: تَقَبَّضَ وتشقّق.
9.    وتصوّع البقلُ تَصَوُّعاً وتَصَيَّعَ  تَصَيُّعاً: هاجَ
لسان العرب
● - صوع: صاعَ الشُّجاعُ أَقْرانَه والراعي ماشيته يَصُوعُ: جاءهم من  نَواحِيهِمْ، وفي بعض العبارة: حازَهُم من نَواحيهم؛ حكى ذلك الأَزهري عن الليث  وقال: غَلِط الليث فيما فسّر، ومعْنَى الكَمِيُّ يَصُوعُ أَقْرانَه أَي  يَحْمِلُ عليهم فَيُفَرِّق جمعهم، قال: وكذلك الرّاعي يَصُوعُ إِبله إِذا  فَرَّقَها في المَرْعَى، قال: والتيْسُ إِذا أُرْسِلَ في الشاءِ صاعَها  إِذا أَراد سفادها أَي فَرَّقَها. والرجلُ يَصُوعُ الإِبل، والتيْسُ يصوعُ  المَعَزَ، وصاعَ الغَنَمَ يَصُوعُها صَوْعاً: فرّقها؛ قال أَوْسُ بن  حَجَر:يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمُ،  له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ  قال ابن بري: البيت للمعلى بن جمال العبدي، وصَوَّعَها فَتَصَوَّعَتْ  كذلك، وعمّ به بعضهم فقال: صاعَ الشيءَ يَصُوعُه صَوْعاً فانْصاعَ  وصَوَّعَه: فَرَّقه. والتَّصَوُّعُ: التفرّق؛ قال ذو الرمة:  عَسَفْتُ اعْتِسافاً دُونَها كُلّ مَجْهَل،  تَظَلُّ بِها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ  وتَصَوَّعَ القومُ تَصَوُّعاً: تَفَرَّقُوا. وتَصَوَّعَ الشعر:  تَفَرَّقَ. وصاعَ القومُ: حَمَل بعضُهم على بعض؛ كلاهما عن اللحياني. وصاعَ  الشيءَ صَوْعاً: ثَناه ولواه. وانْصاعَ القومُ: ذَهَبُوا سِراعاً. وانْصاعَ  أَي انْفَتَلَ راجعاً ومَرَّ مُسْرِعاً. والمُنْصاعُ: المُعَرّدُ  والناكِصُ؛ قال ذو الرمة: فانْصاعَ جامِبهُ الوَحْشِيُّ، وانْكَدَرَتْ  يَلْحَبْنَ لا يَأْتَلي المَطْلُوبُ والطَّلَبُ  وفي حديث الأَعرابي: فانْصاعَ مُدْبراً أَي ذَهَبَ سَرِيعاً؛ وقول رؤبة:  فَظَلَّ يَكْسوها النَّجاءَ الأَصيْعا  (* قوله« النجاء» كذا بالأصل، وسيأتي في صنع: يكسوها الغبار.)  عاقَبَ بالياء والأَصل الواو، ويروى: الأَصْوعا؛ قال الأَزهري: لو ردّ  إِلى الواو لقال الأَصْوعا. وصَوَّعَ موضِعاً للقُطن: هَيّأَه لنَدْفِه،  والصاعةُ: اسم موضع ذلك؛ قال ابن شميل: ربما اتُّخِذَت صاعةٌ من أَدِيمٍ  كالنِّطع لنَدْف القطن أَو الصوف عليه، وقال الليث: إِذا هَيَّأَتِ  المرأَةُ لندف القطن موضعاً يقال: صَوَّعَتْ موضعاً، والصاعةُ: البقعة  الجَرْداءُ ليس فيها شيء، قال: والصاحةُ يَكْسَحُها الغلامُ ويُنَحِّي حجارتها  ويَكْرُو فيها بكُرَته فتلك البقعة هي الصاعةُ، وبعضهم يقول الصاعُ، والصاعُ  المطمئنُّ من الأَرض كالحُفْرة، وقيل: مطمئنّ مُنْهَبِط من حروفه  المُطِيفةِ به؛ قال المسيِّب بن علس:  مَرِحَتْ يَداها للنَّجاءِ، كأَنَّما  تَكْرُو بِكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ  والصاعُ: مِكيالٌ لأَهل المدينة يأُخذ أَربعة أَمدادٍ، يذكر ويؤنث، فمن  أَنت قال: ثلاث أَصْوُعٍ مثل ثلاث أَدْوُرٍ، ومن ذكَّره قال: أَصْواع مثل  أَثواب، وقيل: جمعه أَصْوُعٌ، وإِن شئت أَبْدلتَ من الواو المضمومة  همزة. وأَصْواعٌ وصِيعانٌ، والصُّواعُ كالصاع. وفي الحديث: أَنه، صلى الله  عليه وسلم، كان يغتسل بالصاعِ ويتوضَّأُ بالمُدّ. وصاعُ النبيّ، صلى الله  عليه وسلم، الذي بالمدينة أَربعةُ أَمدادٍ بمُدِّهم المعروفِ عندهم، قال:  وهو يأْخذ من الحَبّ قَدْرَ ثُلُثَيْ مَنّ بَلدنا، وأَهلُ الكوفة يقولون  عِيارُ الصاعِ عندهم أَربعة أَمْناءٍ، والمُدُّ رُبْعُه، وصاعُهم هذا هو  القَفِيزُ الحجازي ولا يعرفه أَهل المدينة؛ قال ابن الأَثير: والمُدُّ  مُخْتَلَف فيه، فقيل: هو رِطْل وثلث بالعِراقيّ، وبه يقول الشافعي وفقهاء  الحجاز، فيكون الصاع خمسة أَرْطال وثلثاً على رأْيهم، وقيل: هو رطلان، وبه  أَخذ أَبو حنيفة وفقهاء العراق فيكون الصاع ثمانية أَرطال على رأْيهم؛ وفي  أَمالي ابن بري:  أَوْدَى ابن عِمْرانَ يَزِيد بالوَرِقْ،  فاكْتَلْ أُصَيّاعَكَ منه وانطَلقْ  وفي الحديث: أَنه أَعْطى عَطِيّةَ بن مالك صاعاً من سحَرّةِ الوادي أَي  موضعاً يُبْذَرُ فيه صاعٌ كما يقال: أَعطاه جَرِيباً من الأَرض أَي  مَبْذَرَ جَرِيبٍ، وقيل: الصاع المطمئن من الأَرض.  والصُّواعُ والصِّواعُ والصَّوْعُ والصُّوعُ، كله: إِناء يشرب فيه،  مذكر. وفي التنزيل: قالوا نَفْقِدُ صُواعَ الملِك؛ قال: هو الإِناء الذي كان  الملك يشرب منه. وقال سعيد بن جبير في قوله صُواعَ الملك، قال: هو  المَكُّوكُ الفارسي الذي يلتقي طرَفاه، وقال الحسن: الصُّواعُ والسِّقايةُ شيء  واحد، وقد قيل: إِنه كان من وَرِق فكان يُكالُ به، وربما شربوا به. وأَما  قوله تعالى: ثم استخرجها من وِعاء أَخيه، فإِنّ الضمير رجع إِلى السِّقاية  من قوله جعل السقاية في رَحْل أَخيه، وقال الزجاج: هو يذكر ويؤنث، وقرأَ  بعضهم: صَوْعَ الملِك، ويقرأُ: صوْغَ الملِك، كأَنه مصدر وُضِع مَوضِع  مفعول أَي مَصُوغَه، وقرأَ أَبو هريرة: صاع الملِك، قال الزجاج: جاء في  التفسير أَنه كان إِناءً مستطيلاً يشبه المكُّوكَ كان يشرَب الملِك به وهو  السقاية، قال: وقيل إِنه كان مصوغاً من فضة مُمَوَّهاً بالذهب، وقيل: إِنه  كان يشبه الطاسَ، وقيل: إِنه كان مِنْ مِسْ  (* قوله«من مس» في شرح القاموس:  والمس، بالكسر، النحاس، قال ابن دريد: لا أدري أعربي هو أم لا، قلت: هي  فارسية والسين مخففة.)  وصَوَّعَ الطائرُ رأْسه: حركه. وصَوَّعَ الفرسُ: جَمَحَ برأْسه. وفي حديث  سلمان: كان إِذا أَصابَ الشاةَ من المَغْنَمِ في دار الحرب عَمَدَ إِلى  جلدها فجعَل منه جِراباً، وإِلى شعرها فجعل منه حبْلاً، فينظر رجلاً صَوَّعَ  به فرسُه فيُعْطِيه، أَي جَمَحَ برأْسه وامتنع على صاحبه. وتَصَوَّعَ  الشعرُ: تَقَبَّضَ وتشقّق. وتصوّع البقلُ تَصَوُّعاً وتَصَيَّعَ  تَصَيُّعاً: هاجَ كتَصَوَّحَ.وصَوَّعَتْه الريحُ: صَيَّرَتْه هَيْجاً كصَوَّحَتْه؛  قال ذو الرمة:  وصَوَّعَ البَقْلَ نَأْآجٌ نَجِيءُ به  هَيْفٌ يَمانِيةٌ، في مَرِّها نَكَبُ  ويروى: وصَوَّحَ، بالحاء.
مقاييس اللغة:
(صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء.
فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا.
فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل.
ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل.
ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض.
القاموس المحيط:
الصاعُ والصُِّواعُ، بالكسر وبالضم، والصَّوْعُ، ويضمُّ الذي يُكالُ به، وتَدُورُ عليه أحكامُ المُسْلمينَ، وقُرِىءَ بِهِنَّ، أو الصاعُ غيرُ الصِّواعِ، ويُؤَنَّثُ، وهو أربعةُ أمْدادٍ، كلُّ مُدٍّ رِطْلٌ وثُلُثٌ، والرِّطْلُ في م ك ك، قال الداوُودِيُّ مِعْيارُه الذي لا يَخْتَلِفُ أربعُ حَفَناتٍ بكَفَّيِ الرَّجُلِ الذي ليس بعَظيمِ الكَفَّيْنِ ولا صَغيرِهِما، إذْ ليس كُلُّ مَكانٍ يوجَدُ فيه صاعُ النبي، صلى الله عليه وسلم. انْتَهَى. وجَرَّبْت ذلك فَوَجَدْتُه صحيحاً، ج أصْوُعٌ وأصْؤُعٌ وأصْواعٌ وصُوعٌ، بالضم، وصِيعانٌ، أو هذا جَمْعُ صُواعٍ وهو الجامُ يُشْرَبُ فيه. والصاعُ المُطْمَئِنُّ من الأرضِ،
كالصاعَةِ، والصَّوْلَجَانُ، وموضِعٌ يُكْنَسُ ثم يُلْعَبُ فيه، ومَوْضِعُ صَدْرِ النَّعامِ إذا وضَعَتْهُ بالأرض. والصاعَةُ: الموضِعُ تُهَيِّئُه المرأةُ لِنَدْفِ القُطْنِ. وقد صَوَّعَتِ المَوْضِعَ تَصويعاً، وصُعْتُه أصُوعُه: كِلْتُه بالصاع، وفَرَّقْتُه، وخَوَّفْتُه، وأفْزَعْتُه، و الأَقْرانَ وغيرَهُم: أتَيْتُهم من نَواحيهِم، و النَّحْلُ: تَبعَ بعضُها بعضاً. وصَوْعَةُ: هَضْبَةٌ م. وكصُرَدٍ: اللُّمَعُ من النَّبْتِ.
وصَوَّعَتِ الريحُ النَّباتَ: هَيَّجَتْه، و الشيءَ: حَدَّدَ رأسَه ودَوَّرَهُ من جَوانِبِهِ، و الحِمارُ: عَدَلَ أُتُنَهُ يَمْنَةً ويَسْرَةً. وتَصَوَّعَ النَّبتُ: هاجَ، و الشَّعَرُ: تَشَقَّقَ وتَقَبَّضَ، أو انْتَشَرَ وتَمَرَّطَ، و القومُ: تَفَرَّقُوا وتَباعَدُوا جميعاً. وانْصاعَ: انْفَتَلَ راجِعاً مُسْرِعاً.
تاج العروس:
صوع
الصَّاع والصِّوَاع بالكَسْر وبالضَّمّ والصَّوْع بالفَتْح ويُضَمُّ كلُّهُنَّ لغاتٌ في الصاعِ الذي يُكالُ به وتدورُ عليه أحكامُ المُسلِمين وقُرِئَ بهنَّ قرأ أبو هُرَيْرةَ رَضِيَ الله عنه ومُجاهِدٌ وأبو البَرَهْسَم : " قالوا نَفْقِدُ صاعَ المَلِك " " وقرأَ أبو حَيْوَةَ وابنُ قُطَيْبٍ : " صِوَاعَ المَلِك " بالكَسْر وقرأ الحسَنُ البَصْريّ وأبو رَجاءٍ وعَوْنُ بنُ عَبْد الله وعَبْد الله بنُ ذَكْوَانَ : " صُوعَ الملِك " بالضَّمّ وقرأَ أبو رَجاءٍ أيضاً : صَوْعَ الملِك " بالفَتْح وقرأَ بعضُهم : " صَوْغَ الملِك " بالغَينِ المُعجَمة . كما سيأتي . أو الصّاع الذي يُكالُ به غيرُ الصُّواعِ الذي يُشرَبُ به قال الزَّجَّاج : هو يُذَكَّرُ ويُؤَنَّث وقرأَ ابنُ مَسْعُودٍ : " ولِمَنْ جاءَ بها " على التأنيث وهو : أَرْبَعةُ أَمْدَادٍ . كما في الصحاح وفي الحديث : أنّه صلّى الله عليه وسلَّم كان يَغْتَسِلُ بالصّاع وَيَتَوضَّأُ بالمُدِّ " قال ابنُ الأثير : والمُدُّ مُختَلَفٌ فيه فقيل : كلُّ مُدٍّ رِطْلٌ وثُلْثٌ بالعِد الله بنُ ذَكْوَانَ : " صُوعَ الملِك " بالضَّمّ وقرأَ أبو رَجاءٍ أيضاً : صَوْعَ الملِك " بالفَتْح وقرأَ بعضُهم : " صَوْغَ الملِك " بالغَينِ المُعجَمة . كما سيأتي . أو الصّاع الذي يُكالُ به غيرُ الصُّواعِ الذي يُشرَبُ به قال الزَّجَّاج : هو يُذَكَّرُ ويُؤَنَّث وقرأَ ابنُ مَسْعُودٍ : " ولِمَنْ جاءَ بها " على التأنيث وهو : أَرْبَعةُ أَمْدَادٍ . كما في الصحاح وفي الحديث : أنّه صلّى الله عليه وسلَّم كان يَغْتَسِلُ بالصّاع وَيَتَوضَّأُ بالمُدِّ " قال ابنُ الأثير : والمُدُّ مُختَلَفٌ فيه فقيل : كلُّ مُدٍّ رِطْلٌ وثُلْثٌ بالعِد الله بنُ ذَكْوَانَ : " صُوعَ الملِك " بالضَّمّ وقرأَ أبو رَجاءٍ أيضاً : صَوْعَ الملِك " بالفَتْح وقرأَ بعضُهم : " صَوْغَ الملِك " بالغبلَدِنا وأهلُ الكُوفةِ يقولون : عِيارُ الصاعِ عندهم أَرْبَعةُ أمنانٍ والمَنُّ : رُبْعُه وصاعُهم هذا هو القَفيزُ الحِجازيّ ولا يعرفُه أهلُ المدينةِ ج : أَصْوُعٌ وإن شئتَ أَبْدَلْتَ من الواوِ المضمومةِ همزةً وقلتَ : أَصْؤُعٌ هذا على رأيِ من أنَّثَه ومن ذَكَّرَه قال : صاعٌ وأَصْوَاعٌ مثل : بابٍ وأَبْوَابٍ أو ثوبٍ وأَثْوَابٍ وصُوعٌ بالضَّمّ كأنَّه جَمْعُ صِوَاعٍ بالكَسْر يُجمَعُ أيضاً على صِيعان مثل قاعٍ وقِيعانٍ أو هذا جَمْعُ صُوَاع كغُرابٍ وغِرْبانٍ وهو الجامُ الذي كان الملِكُ يشربُ فيه أو منه . وقال سعيدُ بنُ جُبَيْرٍ : صُوَاعُ الملِك هو المَكُّوكُ الفارسيُّ الذي يَلْتَقي طَرَفَاه وقال الحسَنُ : الصُّوَاع والسِّقايَةُ شيءٌ واحدٌ . وقيل : إنّه كان من وَرِقٍ فكان يُكالُ به وربّما شرِبوا به وأمّا قولُه تعالى : " ثمّ اسْتخرَجَها من وِعاءِ أخيه " فإنّ الضميرَ يَرْجِعُ إلى السِّقايةِ من قولِه : " جَعَلَ السِّقاءةَ في رحلِ أخيه " . وقال الزَّجَّاج : جاءَ في التفسيرِ أنّه كان إناءً مُستَطيلاً يُشبِهُ المَكُّوكَ كان الملكُ يشربُ به وهو السِّقاية . قال : وقيل : إنّه كان مصنوعاً من فِضّةٍ مُمَوَّهاً بالذهَب وقيل : إنّه كان يُشبهُ الطاسَ وقيل : إنّه كان من مِسٍّ . منَ المَجاز : الصّاع : المُطمَئِنُّ من الأرضِ كالحُفرَة وقيل : المُطمئِنُّ المُنهَبِطُ من حروفِه المُطيفَةُ به قال المُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ يصفُ ناقةً :
مَرِجَتْ يَداها للنَّجاءِ كأنَّما ... تَكْرُو بكَفَّيْ لاعِبٍ في صاعِ
كالصاعَة ومعنى تَكْرُو أي تلعبُ بالكُرَة قيل : أرادَ بصاعٍ أي بصاعِ صائِعٍ ويعني بالصاع : الصَّوْلَجان لأنّه يُعطَفُ للضَّربِ به لتُصاعَ الكُرةُ به ويُروى بكَفَّيْ ماقِطٍ يعني الذي يضربُ بالكُرةِ . وقيل : الصاعة : البُقعةُ الجَرداءُ ليس فيها شيءٌ . قال ابْن عبّادٍ : الصاع : مَوْضِعٌ يُكنَس ثمّ يُلعبُ فيه وقال غيرُه : الصاعةُ يَكْسَحُها الغلامُ ويُنَحِّي حِجارتَها ويَكْرُو فيها بكُرَتِه فتلكَ البُقعةُ هي الصاعة . قال ابنُ فارسٍ : صاعُ جُؤْجُؤِ النَّعام : مَوْضِعُ صَدْرِ النَّعامِ إذا وَضَعَتْه بالأرضِ وقال الزَّمَخْشَرِيّ : يقال : ضَرَبَه في صاعِ جُؤْجِئِه وفي صاعِ صَدْرِه أي وسَطِه وهو مَجاز . منَ المَجاز : الصاعَة : الموضعُ تُهَيِّئُه المرأةُ لنَدْفِ القُطنِ قاله الليثُ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : ربما اتَّخذَتْ صاعةً من أديمٍ كالنِّطع لنَدفِ القُطنِ والصُّوفِ عليه وقد صوَّعَتِ الموضِعَ تَصْوِيعاً إذا هيَّأَتْه وسوَّتْه . وصُعْتُه بالضَّمّ أَصوعُه صَوْعَاً : كِلْتُه بالصاع يقال : هذا طعامٌ يُصاع أي يُكال . صُعتُ الشيءَ : فرَّقتُه . وهو مَجاز فانْصاعَ . صُعتُه خوَّفتُه وأَفْزَعتُه . ولو اقتصرَ على أحدِهما كان أَخْضَرَ وفي المُحيط : صاعَه أي أَفْزَعه . منَ المَجاز : صُعتُ الأَقرانَ وغيرَهم : أتيتُهم من نواحيهم وفي العُباب والصحاح : يَصوعُ الكَمِيُّ أَقْرَانَه إذا أتاهم من نواحيهم وفي التهذيب : صاعَ الشجاعُ أَقْرَانَه والراعي ماشِيَتَه يَصُوع : جاءَهم من نواحيهم . وفي بعضِ العبارة : حازَهم من نواحيهم حكى ذلك الأَزْهَرِيّ عن الليث وقال : غَلِطَ الليثُ فيما فسَّر . ومعنى : الكَمِيُّ يَصوع أَقْرَانَه أي يحمِلُ عليهم فيُفَرِّقُ جَمْعَهم . وقال : وكذلك الراعي يصوعُ إبلِه إذا فرَّقَها في المَرعى قال : والتَّيْسُ إذا أُرسِلَ في الشاءِ صاعَها إذا أرادَ سِفادَها . والرجلُ يصوعُ الإبلَ والتيسُ يَصوعُ المَعِزَ . وصاعَ الغنَمَ يَصوعُها صَوْعَاً : فرَّقَها قال أوسُ بنُ حَجَرٍ :
يَصوعُ عُنوقَها أَحْوَى زَنيمٌ ... له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ أنشدَ الجَوْهَرِيّ المِصْراعَ الأوّل وقال ابنُ بَرِّيّ والصَّاغانِيّ : البيتُ للمُعَلَّى بنِ جَمالٍ العَبْديّ زادَ الأخيرُ :
" وجاءَتْ خُلْعَةٌ دُهْسٌ صَفايا يَصوعُ... إلى آخِرِه وقد ذكر في دهس . قلتُ : وقد تَبِعَ ابنُ القَطّاعِ والزَّمَخْشَرِيّ الليثَ فَجَعَلا الصَّوْعَ من الأضْداد . قال الزَّمَخْشَرِيّ : الراعي يَصوعُ إبلَه والكَمِيُّ يَصوعُ أَقْرَانَه ويَحوزُهم كما يَحوزُ الكائِلُ المَكيلَ فأشارَ إلى معنى الجَمعِ وقال ابنُ القَطّاعِ في الأفعال : صاعَ الشجاعُ أقرانَه صَوْعَاً : جَمَعَهم من كلِّ ناحيةٍ والراعي إبلَه كذلك وأيضاً : فرَّقَها من الأضداد . وفي كلامِ الجَوْهَرِيّ إشارةٌ إلى ذلك : لأنّ إتْيانَ الكَمِيِّ الأقرانَ من النواحي حَوْزٌ لهم وجمعٌ لا تفريقٌ فهو مع قولِ المُصَنِّف : وصُعتُه : فرَّقتُه ضِدٌّ وهو كلامٌ ظاهِرٌ وأباه الأَزْهَرِيّ وجعلَ صَوْعَ الكَمِيِّ بالأقرانِ تَفْرِيقاً فَتَأَمَّلْ ذلك . صاعَتِ النَّحلُ تصوعُ صَوْعَاً : تَبِعَ بعضُها بعضاً عن ابْن عبّادٍ وفيه أيضاً معنى الحَوزِ والجَمعِ . وصَوْعَةُ : هَضْبَةٌ م قال ابنُ مُقبِلٍ :
أَمِنْ ظُعُنٍ هَبَّتْ بلَيلٍ فَأَصْبَحَتْ ... بصَوْعَةَ تُحدى كالفَسيلِ المُكَمَّمِ
تُبادِرُ عَيْنَاكَ الدُّموعَ كأنَّما ... تَفيضانِ من واهي الكُلَى مُتَخَرِّمِ الصُّوَع كصُرَدٍ : اللُّمَعُ من النبتِ عن ابنِ عبّادٍ . وصوَّعَتِ الريحُ النباتَ : هيَّجَتْه أي صيَّرَتْه هَيْجَاً كصَوَّحتْه . وأنشدَ الليثُ قولَ ذي الرُّمَّةِ :
وصَوَّعَ البَقلَ نآّجٌ تَجيءُ بهِ ... هَيْفٌ يَمانِيَةٌ في مَرِّها نَكَبُ
قال الصَّاغانِيّ : أما اللُّغَة فصَحيحةٌ وأمّا الروايةُ فهي : وصَوَّحَ البَقلَ لا غيرُ . صوَّعَ الشيءَ تَصْوِيعاً : حدَّدَ رَأْسَه عن ابنِ عبّادٍ . قال غيرُه : صوَّعَه : دَوَّرَه من جَوانبِه . صوَّعَ الحمارُ تَصْوِيعاً : عَدَلَ أُتُنَه يَمْنَةً ويَسْرَةً عن ابنِ عبّادٍ . وَتَصَوَّعَ النبتُ وَتَصَوَّحَ أي هاجَ وكذلك تصَيَّعَ تصَوُّعاً وتصَيُّعاً . تصَوَّعَ الشَّعرُ : تشَقَّقَ وَتَقَبَّضَ قاله الليثُ أو تصوَّعَ : إذا انتشرَ وَتَمَرَّطَ وقال اللِّحْيانيُّ : تصَوَّعَ الشَّعرُ : تفرَّق . تصوَّعَ القومُ : تفرَّقوا قال ذو الرُّمَّة :
عَسَفْتُ اعتِسافاً دونَها كلَّ مَجْهَلٍ ... تظَلُّ بها الآجالُ عنِّي تصَوَّعُ أي تَتَفَرَّق قيل : تصَوَّعوا : تباعَدوا جميعاً . منَ المَجاز : انْصاعَ الرجلُ أي انْفَتلَ راجِعاً ومرَّ مُسرِعاً وقيل : انْصاعَ القومُ أي ذهبوا سِراعاً . وفي حديثِ الأعرابيِّ : فانْصاعَ مُدْبِراً أي ذَهَبَ سَريعاً وقال ذو الرُّمَّةِ يصفُ ثَوْرَاً :
فانْصاعَ جانِبَه الوَحْشِيَّ وانْكَدرَتْ ... يَلْحَبْنَ لا يَأْتَلي المَطلوبُ والطلَبُ وقد مرَّ في وحش . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : صاعَ القومُ : حَمَلَ بعضُهم على بعضٍ عن اللحيانيِّ . وصاعَ الشيءَ صَوْعَاً : ثَناه ولَواه عن ابنِ القَطّاع وهو قريبٌ من قَوْلِ المُصَنِّف : ودَوَّرَه من جوانبِه . والمُنْصاعُ : الناكِص . والصاعة : الموضعُ يُتَّخَذُ للضيوفِ خاصّةً وهو مَجاز نقله الزَّمَخْشَرِيّ . ومن مُلَحِ التصغير : أُصَيَّاعٌ في صِيعانٍ كأُجَيَّارٍ في جِيرانٍ وأنشدَ ابنُ بَرِّيّ في أماليه :
أَوْدَى ابنُ عِمْرانَ يَزيدٌ بالوَرِقْ ... فاكْتَلْ أُصَيَّاعَكَ منه وانْطَلِقْ والصاعُ من الأرض : الموضعُ يُبْذَرُ فيه صاعٌ ومنه الحديث : " أنّه أَعْطَى عَطِيَّةَ بنَ مالكٍ صاعاً من حَرَّةِ الوادي كما يقال : أَعْطَاه جَريباً من الأرض أي مَبْذَرَ جَريبٍ " . وصوَّعَ الطائرُ رَأْسَه : حرَّكَه . وصوَّعَ الفرَسُ : جَمَحَ برأسِه وامْتَنعَ على صاحبِه ويقال : صوَّعَ به فرَسُه ويُروى : ضَرَعَ به كما سيأتي . وصوَّعَ إليه : قَلَبَ رَأْسَه والْتَفتَ إليه . نقله الصَّاغانِيّ . والصُّوَع كصُرَدٍ - من لَحْمِ الفرَسِ - كالزِّيمِ نقله ابنُ عبّادٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
