# صوف (ص-و-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun yünleri

- Harfler: ص - و - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَصْوَافِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالِهَا | Onun yünleri | 1 | 1 | [16:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/ayet/16:80.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Sizin göçünüz
2. [وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve onun tüyleri
3. [أثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Eses hasır yapılan bitkidir
4. [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Culud deri demektir
5. [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Huff : Devenin kopmuş toynağı demektir
6. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
7. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Şuurunda olurlar
8. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Beyt ev demektir
9. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
10. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
11. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
12. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
13. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صوف |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md), [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md), [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md), [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Koyun ve benzeri hayvanların derisini örten, birbirine kenetlenen yumuşak ve yalıtıcı yün dokusu |
| Çekirdek Özet 2 | İnsana barınma, örtünme, koruma ve taşınabilir ev eşyası sağlayan doğal ve bereketli bir hammadde nimeti |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve toplumsal yaşamda dış etkilere karşı yalıtım sağlayan, dokuma ve zanaat temelli ekonomik değer |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca kaba bir tekstil maddesi veya zühd simgesi sayıp Kur'an'daki medeniyet kurucu, yalıtıcı ve taşınabilir iktisadi değer boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صو | Bir araya toplanma, birikme, bükülme ve bir merkezde yoğunlaşarak dışarıya karşı set oluşturma hareketi; nitekim [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) (yağmurun odaklanıp dökülmesi), [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) (sesin toplanıp tınlaması), [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) (şeklin sınırla belirginleşmesi) ve [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) (hareketi toplayıp tutma) köklerinde bu yoğunlaşma görülür. | ف | Dağılma, yayılma ve saçaklanma karakteri taşıyan ف harfinin eklenmesiyle, merkezde toplanan liflerin dışarıya doğru kabaran, birbirine kenetlenen ve yumuşak bir örtü katmanı oluşturan yün dokusuna (صوف) dönüşmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta veya bitki filizi; yakalama, kenetlenme, sarılma ve birbirine tutunma |  |
| و | Çengel veya çadır kazığı; iki şeyi birbirine bağlama, rabıta kurma ve devamlılık sağlama |  |
| ف | Ağız açıklığı veya saçılma; dışa doğru açılma, yüzey oluşturma ve yayılma |  |
| صوف | Birbirine kenetlenerek tutunan (ص) ve bağlayıcı bir irtibatla bitişen (و) liflerin, kabarıp yüzey örterek dışa doğru açılması (ف); birbirine dolaşık liflerden oluşan yün örtüsü |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Koyunun bedenini saran, birbirine dolaşık ve sık liflerden oluşan yumuşak örtü; kaba kıl ve tüyden farklı olarak bükülmeye ve dokunmaya elverişli yün tabakası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Magrâ'nın beytinde Hac esnasında Arafat'tan insanları sevk eden ve kenetlenmiş kabile yapısıyla yüne benzetilen Âl-i Sûfe zikredilir: وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم / حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilinde bir kimsenin ensesindeki kıvrımlı saç tutamından yakalanmasını ifade eden أَخَذَ بِصُوفَةِ قَفَاهُ deyimi ve tüylü yapısından ötürü الصُّوفَانَةُ adı verilen kısa bozkır bitkisi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde صوف kökü, özellikle Batı Sami dillerinde koyun yünü, boyanmış yün kumaş ve lifli dokuma malzemesi anlamıyla köklü bir yere sahiptir. İbranicede צוּף biçimi petek ve taşma anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede צופא / ܨܘܦܐ (ṣūpā) yün, yün yumağı ve yün lifi karşılığında kullanılır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği, liflerin kıvrılarak birbirine tutunması ve kabarması hareketine dayanır. Doğu Sami kolunda (Akadca) yün için daha çok *šīpātu* kökü baskın olsa da Batı Sami havzasında ṣ-w-p / ṣ-w-f ses dizilişi doğrudan bükülebilir hayvan yününü imler. Arapçada bu kök, koyunun yününü (صوف), devenin ince tüyünden ([وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md)) ve keçinin sert kılından ([شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md)) titizlikle ayıran teknik bir dokuma ve örtü terminolojisine kavuşmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صوف kökünden türeyen kelimeler | Yün liflerinin birbirine dolanması, çok yünlü koç (كبش أصوف), ensedeki saç lülesi ve lifli çöl bitkisi anlamlarında somut kök | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܨܘܦܐ (ṣūpā) ve Aramice צופא (ṣūpā) | Yün lifi, işlenmiş yün tutamı ve yumuşak dokuma hammaddesi anlamında ortak Batı Sami varlığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası dokuma terimleri | Akdeniz antik ticaretinde yünlü dokumaları niteleyen bölgesel terimlerle kavramsal temas, doğrudan kökensel bağ sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صوف | Anlamlı | Yün ve lifli doku | Koyunun bükülmeye elverişli yün örtüsü ve bu örtüden yapılan eşyalar | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Nahl [16:80](https://lisan.digital/tr/ayet/16:80.md)) |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Arılık ve duruluk | Bir şeyin tortusundan, bulanıklığından arınması, seçkin ve berrak hale gelmesi | Kur'an'da geçer; saflık ve arılık ortak kök nüansı taşır |
| [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) | Anlamlı | Niteleme ve vasfetme | Bir şeyin halini, alametini ve niteliğini sözle ortaya koyup sınırlarını belirleme | Kur'an'da geçer; özelliklerin açığa çıkması bakımından ilişkilidir |
| [وفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı bulunmamaktadır | Kur'an'da geçmez |
| فصو | Anlamlı | Ayrılma ve kurtulma | İki nesnenin birbirinden sıyrılması, fasılaya uğraması, sıkıntıdan çıkış | Kur'an'da geçmez; liflerin ayrışmasıyla zıtlık bağı kurar |
| [فوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bağımsız semantik alan oluşturmamış mühmel diziliş | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صوف | Merkez | Hayvansal yün dokusu | Özellikle koyundan elde edilen, kıvrımlı, yumuşak, yalıtıcı ve bükülerek eğrilen ana lif | Kur'an'da ev eşyası ve barınma nimeti olarak zikredilen yün |
| [وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Deve tüyü / yünü | Devenin bedenini örten daha düz, hafif ve sık dokulu ince lif katmanı | Kur'an'da yün ve kıl ile birlikte anılan lif kaynağı |
| [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Keçi ve at kılı | Keçi ve benzeri hayvanların kaba, sert, su geçirmeyen ve çadır dokumasına yarayan sert kılları | Yüne göre daha sert ve kaba koruma katmanı |
| [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | İplik eğirme ve bükme | Liflerin bükülerek dokumaya hazır ip haline getirilmesi eylemi | Hammaddenin mamul dokumaya dönüştürülme süreci |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Giyinme ve örtünme | Elde edilen dokumanın bedeni veya nesneyi örtüp sarması hali | Yünün nihai kullanım biçimlerinden biri |
| [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Çıplaklık ve soyunma | Örtüden, dokumadan ve koruyucu katmandan tamamen yoksun kalma durumu | Yünün sağladığı örtü ve korumanın mutlak yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صوف | Koyun yünü | Bükülmeye elverişli, ısı yalıtımı sağlayan hayvansal lif dokusu | Kesin |
| Latince | Lana | Yün, koyun yapağısı | Hayvansal lifi ve dokuma maddesini tam karşılar; kültürel metaforları farklıdır | Kesin |
| İngilizce | Wool, fleece | Yün, yapağı | İşlenmiş veya ham koyun yününü tam karşılar; bitkisel pamuktan ayrılır | Kesin |
| Almanca | Wolle, Vlies | Yün, kırkılmış yün | Doğal yalıtıcı lifi ve koyun yününü eksiksiz karşılar | Kesin |
| Fransızca | Laine, toison | Yün, post | Hayvansal dokuma hammaddesini ve tekstil lifini tam olarak verir | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَصْوَافِهَا | Göçebe ve yerleşik hayat için ev eşyası, barınak malzemesi ve yalıtım nimeti | En'âm nimetlerinin insana sağladığı giyim, çadır, yaygı ve taşınabilir konfor bağlamı; Nahl [16:80](https://lisan.digital/tr/ayet/16:80.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet ve şükür delili | Allah'ın canlıların bedenine yerleştirdiği biyolojik dokuların insanın medeni ihtiyaçlarına tam uygun yaratılışı | İlahi lütuf, in'âm ve hikmetin tabiat üzerindeki tecellisi |
| Fıkıh | Zekât, kurban ve necaset hükümleri | Hayvan boğazlanmadan önce veya sonra kırkılan yünün mülkiyeti, temizliği (tahareti) ve zekâta tabi mallar arasındaki yeri | Canlıdan ayrılan yünün temiz sayılması ve bağımsız menkul mal vasfı |
| Tefsir | Nahl suresi nimetler panoraması | Ayetteki 'esâsen ve metâan' ifadesiyle yünün hem dayanıklı ev döşemesi hem de taşınabilir geçimlik araç kılındığının izahı | Maddi refah, korunma ve beşeri zanaatın temeli |
| Hadis | Zühd, giyim ve ibadet ritüelleri | Hz. Peygamber ve ashabının yün elbise (sevb-i sûf) giymesi, tevazu göstergesi sayılması ve yün dokumaların kullanımı | Lüks kumaşlara (ipek) karşı sadelik, doğallık ve zühd simgesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaradılış hikmeti ve şükür alanı | İlahi örtü ve korunma lütfu | İnsanı tabiat şartlarından koruyan ilahi ihsanın idraki | Canlıların tüylerinin insan için hazır giysi ve barınak kılınması tevhidi gösterir | Kesin |
| İlmi | Malzeme bilimi ve biyomimetik | Doğal polimer ve termal yalıtkan | Isıyı hapseden, nefes alan ve nem dengeleyen lif yapısı | Yünün lif morfolojisi mikro hava boşlukları üreterek koruma sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Göçebe ve yerleşik toplum lojistiği | Taşınabilir ordu ve sığınak donanımı | Hızlı yer değiştirebilen çadır ve lojistik teçhizat temini | Dokuma çadırlar devletlerin sınır boylarında hareket kabiliyetini belirlemiştir | Muhtemel |
| İktisadi | Hayvancılık ve tekstil piyasası | Katma değerli hammadde ve menkul servet | Dokuma sanayii ve uluslararası ticaret metaı oluşturma | Hayvanın eti ve sütü dışında sürdürülebilir bir gelir ve sanayi girdisi üretir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termal yalıtım ve gözenekli ortam mekaniği | Birbirine dolanmış mikro liflerin hava paketçiklerini hapsederek ısı iletim katsayısını ($k$) düşürmesi ve entropi artışını yavaşlatması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tamponlama ve sosyokültürel yalıtım | Toplumların dış krizler, kültürel şoklar veya ekonomik dalgalanmalar karşısında esnek ve koruyucu ara kurumlar inşa etmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece tarihsel bir tasavvufi zühd kıyafeti veya ilkel bir köylü dokuması olarak görüp evrensel ekolojik ve iktisadi değerini gözden kaçırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da yün, insanın en temel biyolojik ve medeni ihtiyaçları olan örtünme, barınma (çadır), döşeme (eşya) ve ticari faydayı (metâ) bir arada sunan entegre bir nimet alanıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nahl [16:80](https://lisan.digital/tr/ayet/16:80.md) ayetini yalnızca eski dönem Bedevilerinin çadır hayatına hasredip, ilahi sistemin hammaddeleri işleme ve katma değer üretme çağrısını ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın doğal çevre ile insan teknolojisi (dokuma, döşeme, inşa) arasındaki bağı nasıl kurduğunu, hammaddelerin insan emeğiyle medeniyete dönüştürülmesini tek kelimeyle gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delilleri, ilahi in'âm ve nimetlerin sayıldığı, insanın yeryüzündeki yerleşim ve intikal imkanlarının açıklandığı ayet grubunda (özellikle Nahl suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın insan için salt seyirlik değil, her bir zerresiyle (yün, tüy, kıl) fonksiyonel, dönüştürülebilir ve sürdürülebilir bir yaşam desteği olarak tanzim edildiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Koyun bedeninden elde edilen, kıvrımlı, yumuşak, bükülmeye elverişli ve birbirine kenetlenerek yüzey oluşturan yalıtıcı hayvansal lif.
- Soyut anlam: Dış etkenlere, soğuğa ve yıpranmaya karşı koruyucu bir katman oluşturma, yumuşaklık ve esneklikle sert şartları dengede tutma.
- Sistematik karşılık: Birincil biyolojik kaynaktan hareketle işleme ve zanaat yoluyla dayanıklı eşya ve sermaye üretme döngüsü.
- LaTeX modeli: $$Q = \frac{\kappa \cdot A \cdot \Delta T}{d}$$
- LaTeX açıklaması: Formül Fourier ısı iletim bağıntısını modeller. Burada $Q$ sistemden dışarıya transfer olan ısı miktarını, $\kappa$ yünün mikro gözenekli lif yapısıyla minimize ettiği termal iletkenlik katsayısını, $A$ yün örtü ile kaplanan yüzey alanını, $\Delta T$ canlı organizma ile dış çevre arasındaki sıcaklık farkını, $d$ ise dokumanın veya yün tabakasının sağladığı yalıtım kalınlığını temsil eder. Model, kökün somut yalıtım ve koruma niteliğinin matematiksel ifadesidir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/ayet/16:80.md) — أَصْوَافِهَا

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükun yeri yaptı ve size hayvan derilerinden; gerek göç gününde gerek konduğunuz günde hafifçe taşıyacağınız evler; yünlerinden, yapağılarından, kıllarından bir zamana kadar giyimlik, döşemelik ve ticaret kumaşı verdi.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والفاء و و ا ي ء معهما
ص و ف، و ص ف، ص ف و، ف ي ص، ص ي ف، ف ص ي، أ ص ف مستعملات
صوف:
الصُّوفُ للضَّأْن وشِبْهِهِ، وكَبشٌ صافٌ ونَعجةٌ صافةٌ، وكبشٌ صُوفانيٌّ ونَعجة صوفانيّةٌ.
وزغبات القَفَا تُسَمَّى صوفةَ القفا. ويقال لواحدة الصوف صوفة وتُصَغَّر صُوَيفةٌ.
والصُّوفانةُ: بَقْلةٌ زَغْباءُ قصيرة.
وصوفةُ اسمُ حَيٍّ من تَميم، وآل صوفان الذين كانوا يُجيزون الحُجّاج من عَرَفات، يقُول أحدُهم فيقول: أجيزي صوفة، فاذا أجازَتْ قالَ: أجيزي خِنْدِفُ، فاذا أجازَتْ أُذِنَ للناس في الإِفاضة، وفيهم يقول أوس بن مَعْراء: حتى يقالَ أجيزوا آلَ صوفانا
وصف:
الوصف: وصفُكَ الشيءَ بحِلْيته ونَعْته.
ويقال للمُهْر اذا تَوَجَّه لشيءٍ من حُسْنِ السِّيرة: قد وَصَفَ، معناه: أَنّه قد وَصَفَ المَشْيَ أي وَصَفَه لِمنْ يُريد منه، ويقال: هذا مُهْرٌ حين وَصَفَ.
وفي حديث الحَسَن: أنّه كَرِهَ المواصفة في البَيْعِ.
ويقال للوصيف: قد أوصَفَ، وأوصَفَتِ الجاريةُ. ووَصيفٌ ووُصَفاءُ ووَصيفةٌ ووَصائِفُ.
صفو:
الصَّفْوُ نقيض الكَدَرِ، وصَفْوَةُ كُلِّ شيءٍ خالصُه وخَيرُه.
والصَّفاءُ: مُصافاة المَوَدَّة والإخِاءِ.
والصَّفاءُ: مصدرُ الشيءِ الصافي.
واستَصفَيْتُ صَفوةً أي أخَذْتُ صَفْوَ ماءٍ من غديرٍ.
وصَفِيُّ الاِنسانِ: الذي يُصافيه المَوَدَّةَ.
وناقةٌ صَفيٌّ: كثيرة اللبَن، ونخلةٌ صَفيٌّ: كثيرةُ الحَمل، وتجمع صَفايا.
والصَّفَا: حَجَرٌ صُلْبٌ أملَسُ، فاذا نَعَتَّ الصخرةَ قُلتَ: صَفاة وصَفْواء، والتذكير: صفاً وصَفْوانٌ، واحده صَفْوانةٌ، وهي حجارةٌ مُلْسٌ لا تُنبِتُ شيئاً.
والصَّفيُّ: ما كانَ رسولُ الله- صلّى اللهُ عليه وعلى آله وسلَّم- يَصطَفيه لنفسه أي يختاره من الغَنيمة بعد الخمس قبلَ أن يَقسِمَ.
والاصطِفاءُ: الاختيار، افتِعال من الصَّفُوة، ومنه النبيُّ المُصطَفَى، والأنبياءُ المُصْطَفُونَ: اذا اختاروا، هذا بضمّ الفاء.
فيص:
تقول: قَبَضْتُ على ذَنَبِ الضَّبِّ فأفاصَ من يَدي حتى خلَصَ ذَنَبُه، وهو حين تَنْفَرجُ أصابعُكَ عن قَبْضِ ذَنَبه، ومنه التفاوُصَ.
وما يُفيصُ بكذا أي ما يُبين.
الفَيْصُ من المُفاوَصة، وبعضهم يقول: مُفايَضة.
صيف:
الصَّيفُ: رُبْعٌ من أرباع السَّنَةِ، وعند العامّةِ نِصفُ السنة.
والصَّيف: المطر الذي يَجيء بعد الربيع، قال جرير: وجادَكِ من دارٍ ربيعٌ وصَيِّفُ والصَّيِّفُ من المطر والأزمنة والنَّبات: وما يكون في الرُّبْع الذي يتلو الربيعَ من السنة، وهو الصَّيْفيُّ.
ويومٌ صائفٌ وليلةٌ صائفةٌ.
وصافَ القوم في مَصيفهم اذا أقامُوا في مكان صَيْفَتهم.
وغَزوةٌ صائفةٌ: أَنهم كانوا يخرُجُون صيفاً ويرجِعونَ شِتاءً.
والصَّيفوفةُ: مَيْل السَّهْم عن الرَّمِيَّة، وصافَ يَصيفُ، قال أبو زبيد: فمُصيفٌ أو صافَ غيرَ بعيد
فصي:
أَفْصَى: اسْمُ أبي ثقيف واسْمُ أبي عبد القَيس.
وكلُّ شيءٍ لازِقٍ بشيءٍ ففَصَأتَه قلت: انفَصَى.
واللَّحْمُ المُتَفَسِّخُ ينفضي عن العظم.
وتَفَصَّيْتَ اذا تَخَلَّصتَ من بليَّة، والاسْمُ الفَصْيةُ.
ويقال: الفَصْية واللهِ الفَصية أي الخلاص مِمّا يُخاف اذا خِفْتَ أمراً أي جَرَى لك طَيْرُ السُّعود.
وأَفْصَى البَرْدُ أي أقلَعَ.
وفَصَّيْتُ الشيءَ عن الشيءِ أي خَلَّصْتُه منه.
أصف:
الأَصَفُ لغةٌ في اللَّصَف.
وآصف: كاتِبُ سُلَيمانَ بنِ داودَ- عليه السلام- الذي دعا اللهَ- جلَّ وعَزَّ- باسمِهِ الأعظمِ، فرأى سليمانُ العَرشَ مستقراً عنده.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ص و ف**، و **ص ف**، **ص ف و**، **ف ي ص**، **ص ي ف**، **ف ص ي**، **أ ص ف** kullanılagelenlerdir.

**صوف**:
**الصُّوفُ** koyun için ve onun benzeri içindir; ve **كَبشٌ صافٌ** ve **نَعجةٌ صافةٌ**; ve **كبشٌ صُوفانيٌّ** ve **نَعجة صوفانيّةٌ**.
Ve **زغبات القَفَا** “**صوفةَ القفا**” diye adlandırılır. Ve yünün bir tanesine **صوفة** denir ve küçültmesi **صُوَيفةٌ** yapılır.
Ve **الصُّوفانةُ**: kısa, tüylü bir ottur.
Ve **صوفةُ** Temîm’den bir kabile adıdır; ve **آل صوفان** ki onlar hacıları Arafat’tan geçirirlerdi; onlardan biri söyler, derdi ki: “**أجيزي صوفة**”; o geçirince dedi ki: “**أجيزي خِنْدِفُ**”; o geçirince insanlara ifâza için izin verilirdi; ve onlar hakkında Evs b. Ma‘râ’ şöyle der:
حتى يقالَ أجيزوا آلَ صوفانا

**وصف**:
**الوصف**: senin bir şeyi süsü ve niteliğiyle vasfetmendir.
Ve tay için, güzel gidişten bir şeye yöneldiği zaman: “**قد وَصَفَ**” denir; manası: onun yürüyüşü vasfettiği, yani onu kendisinden isteyen kimse için vasfettiğidir; ve “bu, **مُهْرٌ**dur, **حين وَصَفَ**” denir.
Ve Hasan’ın hadisinde: onun satışta **المواصفة**yi kerih gördüğü (rivayet edilmiştir).
Ve **الوصيف** için: “**قد أوصَفَ**” denir; ve cariye: “**أوصَفَتِ**”. Ve **وَصيفٌ** ve **وُصَفاءُ** ve **وَصيفةٌ** ve **وَصائِفُ**.

**صفو**:
**الصَّفْوُ** bulanıklığın zıddıdır; ve her şeyin **صَفْوَةُ**su onun hâlisi ve hayırlısıdır.
Ve **الصَّفاءُ**: sevgi ve kardeşliğin saflaşmasıdır.
Ve **الصَّفاءُ**: saf olan şeyin masdarıdır.
Ve “**استَصفَيْتُ صَفوةً**” (dedim), yani bir gölcükten suyun safını aldım.
Ve insanın **صَفِيُّ**si: ona sevgiyi saflaştırandır.
Ve **ناقةٌ صَفيٌّ**: sütü çok olan; ve **نخلةٌ صَفيٌّ**: yükü (meyvesi) çok olan; ve **صَفايا** diye çoğul yapılır.
Ve **الصَّفَا**: sert, pürüzsüz bir taştır; kayayı nitelediğin zaman “**صَفاة**” ve “**صَفْواء**” dersin; müzekkeri: “**صفاً**” ve “**صَفْوانٌ**”; onun teki **صَفْوانةٌ**dur; ve o, hiçbir şey bitirmeyen pürüzsüz taşlardır.
Ve **الصَّفيُّ**: Allah’ın Elçisi’nin -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- kendisi için seçtiği şeydir; yani beşte birden sonra, taksim etmeden önce ganimetten onu seçerdi.
Ve **الاصطِفاءُ**: seçmektir; **الصَّفُوة**den ifti‘âldir; ve ondan **النبيُّ المُصطَفَى** ve **الأنبياءُ المُصْطَفُونَ**: seçildikleri zaman; bu, **الفاء**’nın dammesi iledir.

**فيص**:
Dersin ki: kelerin kuyruğunu tuttum da elimden **أفاصَ** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu; ve o, parmakların kuyruğunu tutuşundan ayrıldığı zamandır; ve ondan **التفاوُصَ**.
Ve “**وما يُفيصُ بكذا**” yani bununla açıklık kazanmaz.
**الفَيْصُ** **المُفاوَصة**dandır; ve bazısı “**مُفايَضة**” der.

**صيف**:
**الصَّيفُ**: senenin dörtte birinden bir çeyrektir; ve avam katında senenin yarısıdır.
Ve **الصَّيف**: bahardan sonra gelen yağmurdur; Cerîr dedi ki:
وجادَكِ من دارٍ ربيعٌ وصَيِّفُ
Ve yağmurdan, zamanlardan ve bitkiden **الصَّيِّفُ**: senenin baharı izleyen çeyreğinde olan şeydir; ve o **الصَّيْفيُّ**dir.
Ve **يومٌ صائفٌ** ve **ليلةٌ صائفةٌ**.
Ve kavim, yazlıklarında ikamet ettikleri zaman **صافَ** etti, **في مَصيفهم**.
Ve **غَزوةٌ صائفةٌ**: onların yazın çıktıkları ve kışın döndükleri (demektir).
Ve **الصَّيفوفةُ**: okun hedefe atıştan sapmasıdır; ve **صافَ يَصيفُ**; Ebû Zübeyd dedi ki:
فمُصيفٌ أو صافَ غيرَ بعيد

**فصي**:
**أَفْصَى**: Sakîf’in babasının adı ve Abdülkays’ın babasının adıdır.
Ve her şey bir şeye yapışık olursa, onu ayırdığında “**انفَصَى**” dersin.
Ve çürüyen et kemikten **ينفضي** eder.
Ve bir belâdan kurtulduğun zaman “**تَفَصَّيْتَ**” (dersin); isim **الفَصْيةُ**dir.
Ve “**الفَصْية** واللهِ **الفَصية**” denir; yani korkulan şeyden kurtuluş, bir işten korktuğun zaman; yani sana uğur kuşu (saadet kuşu) geçti.
Ve “**أَفْصَى البَرْدُ**” yani soğuk kesildi.
Ve “**فَصَّيْتُ الشيءَ عن الشيءِ**” yani onu ondan kurtardım.

**أصف**:
**الأَصَفُ** **اللَّصَف** hakkında bir lehçedir.
Ve **آصف**: Dâvûd oğlu Süleyman’ın -selâm üzerine olsun- kâtibidir; o, Allah’a -azîz ve celîl- O’nun en yüce ismiyle dua etti; bunun üzerine Süleyman, arşı onun yanında yerleşmiş olarak gördü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصِياحُ: الصوت. تقول: صاحَ يَصيحُ صَيْحاً وصَيْحةً وصِياحاً وصُياحاً وصَيَحاناً. والمُصايَحَةُ والتَصايُحُ: أن يصيح القَوْمُ بعضهم ببعض. والصَيْحَةُ: العَذابُ. وأصُله من الأوَّل. وقولهم: لَقيتُهُ قَبْلَ كلِّ صَيْحٍ ونَفْرٍ. فالصَيْحُ: الصِياحُ، والنَفْرُ: التَفَرُّقُ، وذلك إذا لَقيتَه قبل طلوع الفجر. ابن السكيت: يقال غضِبَ من غير صَيْحٍ ولا نَفْرٍ، أي من غير قليل ولا كثير. وأنشد:
كَذوبٌ مَحولٌ يَجْعَلُ اللهَ جُـنَّةًلأيْمانِهِ من غير صَيْحٍ ولا نَفْرِ
وتَصَيَّحَ البقْلُ: لغة في تَصَوَّحَ. وصَيَّحَتْهُ الريحُ والشمس، مثل صَوَّحَتْهُ. والصَيْحَانِيُّ: ضرب من تمر المدينة.

##### Türkçe

**الصِياحُ**: ses. Dersin ki: **صاحَ يَصيحُ**; **صَيْحاً** ve **صَيْحةً** ve **صِياحاً** ve **صُياحاً** ve **صَيَحاناً**.

**والمُصايَحَةُ** ve **التَصايُحُ**: kavmin birbirlerine karşı bağırmalarıdır.

**والصَيْحَةُ**: azap. Aslı birincidendir.

Ve onların sözü: “Onunla her **صَيْحٍ** ve **نَفْرٍ**’den önce karşılaştım.” Buna göre **الصَيْحُ**: **الصِياحُ**; **والنَفْرُ**: **التَفَرُّقُ**; bu da, onunla fecrin doğuşundan önce karşılaştığın zamandır.

İbnü’s-Sikkît: “Az **صَيْحٍ** ve ne de **نَفْرٍ** olmaksızın öfkelendi” denir; yani azdan da çoktan da olmaksızın. Ve şu beyti okudu:

كَذوبٌ مَحولٌ يَجْعَلُ اللهَ جُـنَّةً
لأيْمانِهِ من غير **صَيْحٍ** ولا **نَفْرِ**

Ve **تَصَيَّحَ البقْلُ**: **تَصَوَّحَ** hakkında bir lehçedir.

Ve rüzgâr ve güneş onu **صَيَّحَتْهُ**; **صَوَّحَتْهُ** gibi.

Ve **الصَيْحَانِيُّ**: Medine hurmasından bir türdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ف ( و ا ى ء )
صوف ، صيف ، صفا ، وصف ، فيص ، فصا ، أصف .
صوف : قال اللّيث : الصُّوفُ للضَّأن وما أشْبَهَه . ويقالُ : كَبْشٌ صافٌ ، ونَعْجَةٌ صائِفَة .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ : كَبْشٌ أَصْوَفُ وصَوِفٌ مِثالُ فَعِل وصائفٌ وصافٌ ، كلُّ هذا أن يكون كثيرَ الصُّوف . وأخبرَني المنْذِرِيُّ عن أبي الهَيْثم ، يقال : كبشٌ صائِفٌ وصافٌ ، كما يقال : جُرُفٌ هَائرٌ وهارٍ على القَلْب . وقال اللَّيث : كبشٌ صُوفانِيٌّ أو نَعْجَةٌ صُوفانَةٌ . ويقال لواحدة الصُّوف : صُوفَة ، وتصغَّر صُوَيْفَة .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : من أمثالهم في المال يَملِكه من لا يَستأهِله : خَرْقَاءُ وَجدتْ صُوفاً ، يُضرَبُ للأحمَق يُصِيبُ مالاً فَيضعه في غير موضِعه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الصُّوفَانَةُ : بقلة معروفة .
وقال اللّيث : هي بَقْلَةٌ زَغْبَاءُ قصيرةٌ .
قال : وتسمَّى زَغَبَاتُ القَفَا : صوفةُ القفَا .
قال : وصُوفة : اسمُ حَيَ من بني تميم ، وكانوا يُجِيزون الحاجّ في الجاهليَّةِ مِنْ مِنًى ، فيكُونون أَوَّلَ ، مَنْ يَدْفَعُ ، يقال : أَجِيزِي صُوفَة ، فإذا أَجَازَتْ قيلَ : أَجِيزِي خِنْدِفٌ ، فإذا أجازتْ أُذِنَ للناسِ كلِّهِمْ في الإجازةِ وهي الإفاضةُ ، وفيهم يقولُ أَوْس بن مَغْرَاء :
حتَّى يُقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانَا
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : خُذْ بصوفةِ قَفاه ، وبصوفِ قَفاه ، وبِقَرْدَنِهِ وبِكَرْدنِه .
وقال أبو زيد : يقال : أخذَه بصُوفِ رقَبتِه وبطوفِ رقبته ، بمعنًى واحد ، يريدُ بشعرِ رقبته .
وصف : في حديث أبي ذَرّ أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( كيف أنتَ وموتٌ يصيبُ الناسَ حتى يكون البَيتُ بالوَصيف ) .
قال شمِر : معناه : أن الموت يَكثُر حتى يصيرَ موضعُ قبرٍ يُشتَرى بعَبْدٍ من كثرة الموت مِثل المُوتَان الذي وقع بالبصرة وغيرِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَوْصفَ الوَصيفُ : إذا تَمّ قَدُّهُ ، وأوصفتِ الجاريةُ ، ووَصِيفٌ ووُصفاء ، ووَصِيفةٌ ووصائف .
وقال الليث : الوَصفُ : وصفُك الشيءَ بحليتهِ ونَعْتِه .
قال : ويقال للمُهْر إذا تَوجَّه لشيءٍ من حُسن السِّيرَة : قد وَصَف ، معناه : أنه قد وَصَف المشي ؛ يقال : هذا مُهر حين وَصف .
وفي حديث الحَسَن أنّه كَرِه المواصفة في البيع .
قال شَمِر : قال أحمد بنُ حنبل : إذا باع شيئاً عنده على الصِّفة لزِمَه البيع . وقال إسحاق كما قال .
قلتُ : وهذا بَيْعُ الصِّفة المضمونة بلا أَجَل بمنزِلة السَّلَم ، وهو قول الشافعيّ ، وأهلُ الكوفة لا يجيزون السَّلَم إذا لم يكن إلى أجَلٍ معلوم .
صفا : الليث : الصَّفْوُ : نَقِيضُ الكَدَر ، وصَفْوَةُ كلِّ شيء : خالصُه مِن صَفْوة المال وصَفْوَة الإخاء .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : هو صِفْوة الماء ، وصَفْوةُ الماء ، وكذلك المالُ ، وهو صَفوةُ الإهالة لا غَيرُ .
وقال الليث : الصفاءُ : مُصافاةُ المودّةِ والإخاء . والصَّفْو أيضاً : مصدر الشيء الصافي .
قال : وإِذا أَخَذَ صَفْوَ ماءٍ من غَديرٍ ، قال : استصفَيتُ صَفْوةً .
والاصطفاء : الاختيارُ ، افتعالٌ من الصفْوَة ، ومنه النبي المُصطَفى ، والأنبياء المُصطَفَوْن ، وهم من المُصطَفَيْن : إذا اختِيروا ، وهم المُصطَفُون : إذا اختاروا ، هذا بضَمِّ الفاء .
وصفِيّ الإنسان : أخوه الذي يُصافيه الإخاء . وناقة صَفِيٌّ : كثيرة اللبن . ونخلةٌ صَفِيٌّ : كثيرةُ الحَمل ، والجميعُ الصفايا .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النَّاقة الصفيُّ : الغَزِيرة .
وقال أبو عمرو مِثله .
وقال : صَفْوَتْ وصَفَتْ .
وقال الكسائي : صَفَوَتْ .
وقال أبو عُبَيد : الصَّفِيُّ من الغنيمة : ما اختاره الرئيسُ قَبل القسمة من فَرَس أو سَيْف أو جارية ، وجمعُه صفَايَا ، وأنشد :
لك المِرْبَاعُ فيها والصَّفايَا
واستصفَيْتُ الشيء : إذا اسْتَخلَصته . ومن قرأ : ( فاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عليها صَوَافِيَ ) ( الحج : 36 ) ، بالياء ، فتفسيره : أنها خالصة لله ؛ يُذْهَبُ بها إلى جمع صافية ، ومنه قيل للضياعِ التي يَستخلصها السّلطان لخاصَّته : الصَّوافي .
ويقال : أصفَيْتُ فلاناً بكذا وكذا ، أي : آثَرْتُه به .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : الصفوَاء والصفْوَانُ والصفَا مقصورٌ كلُّه واحد .
وأنشد :
كما زَلَّتْ الصفْوَاءُ بالمتنزَّلِ
الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الصَّفَا : العريضُ من الحجارة ، الأمْلس ، جمع صفَاة ، يُكتب بالألف ، وإذا ثنِّي قيل صَفَوان ، وهو الصفْواءُ أيضاً ، ومنه الصفَا والمَرْوَة : وهما جبلان بين بَطْحَاء مكَّة والمسجد . وبالْبحرَين نهر يتخلَّجُ من عَيْنِ محلِّم يقال له : الصَّفَا ، مقصور .
أبو عبيد عن الكسائي : أصْفَتْ الدَّجاجة إصفَاءً : إذا انقطع بَيْضها . وأَصْفَى الشاعرُ : إذا لم يَقُل شعراً .
وقال ابن الأعرابي : أَصفَى الرجل : إذا أنفد النساءُ ماءَ صُلْبِهِ . واصطفيت الشيء ، أي : اخترته . والمصفاة : الراووق . وصفّيت الشراب .
فيص : قال الليث : يقال : قبضْتُ عَلَى ذَنَب الضَّبّ فأَفاصَ من يدي حتى خلص ذنَبُه ، وهو حين تنفرج أصابعك عن مقبِض ذنبه ، ومنه التَّفَاوُصُ .
وقال أبو الهيثم : يقال : قبضْتُ عليه فلم يَفِصْ ولم يَنْزُو لَمْ يَنُصْ بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَيْصُ : بيانُ الكلام .
وفي حديث النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وما يُفيضُ بها لسانُه ) ، أي : ما يُبين . وفلانٌ ذو إفاصةٍ : إذا تكلم ، أي : ذو بيان .
وقال الليث : الفَيْصُ من المُفَاوصة ، وبعضهم يقول : مُفايصة .
فصى : في حديث قَيْلَةَ بنت مَخْرَمة أن جُوَيْرِيةً من بنات أختها حُدَيْبَاء قالت حين انتَفَجَتِ الأرنبُ وهما يسيران الفَصية .
قال أبو عُبَيد : تفاءلت بانتفاج الأرنب ، وأرادت أنها خرجتْ مِن الضِّيق إلى السَّعة .
ومن هذا حديث آخر عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر القرآن فقال : ( لَهُوَ أَشَدُّ تفصِّياً من قلوب الرجَال من النعَم من عُقُلها ) ، أي : أشدُّ تَفَلُّتاً . وأصل التفصِّي أن يكون الشيءُ في مضيق ، ثم يخرج إلى غيره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أفْصَى : إذا تَخَلص من خير أو شر ، وأفْصَى عنك الحرُّ أو البرد : إذا انسلخ .
وقال ابن السكيت : يقال : أفْصَى عنا الحر : إذا خرج ولا يكون أَفْصى عنّا البرد .
وقال الليث : كل شيء لازِقٍ فخلَّصته . قلت : قد انْفَصَى . واللّحْمُ المتهرِّىء يَنْفَصِي عن العظم ، والإنسَانُ يَتَفَصَّى من البليّة .
وقال أبو الهيْثم : من أمثالهم في الرّجل يكون في غمّ فيخرج منه قولهم : أفْصَى عنَّا الشتاء . وأفْصَى : اسمُ أبي ثَقِيف ، واسم أبي عبد القيس .
صيف : قال الليث : الصيْفُ : رُبْعٌ من أرباع السنة ، وعند العامة نصفُ السَّنة .
قلتُ : الصيْفُ عند العرب : الفَصل الذي يُسمِّيه عوامُّ الناس بالعِراق وخُراسان : الرَّبيع ، وهي ثلاثةُ أَشهر ، والفَصلُ الذي يليه : القَيْظُ ، وفيه تكون حَمراء القَيْظ ، ثم بعده فصل الخَريف ، ثم بعده فصلُ الشتَاء . والكَلأُ الذي ينبت في الصيف : صَيْفيّ ، وكذلك المطر الذي يقع فيه صَيِّف وصيْفيّ .
وقال ابن كُناسة : واعلم أن السنة أربعةُ أزمنة عند العرب : الربيع الأول ، وهو الذي يسميه الفرس الخريف ، ثم الشتاء ثم الصيف ، وهو الربيع الآخر ، ثم القيظ ، فهذه أربعة أزمنة .
وسُمِّيت غزوَة الروم : الصائفة ، لأن سُنَّتَهُم أن يُغْزَوْا صيفاً ويُقفل عنهم قبل الشِّتاء .
ويقال : صافَ القومُ : إذا أقاموا بالصيف في موضع فهم صائفون . وأصافوا فهم يُصيفون : إذا دخلوا في زمان الصيف . وأَشْتَوْا : إذا دخلوا في الشتاء .
ويقال : صُيِّف القوم ورُبِعُوا : إذا أصابهم مطر الصيف والربيع ، وقد صِفْنا ورُبِعْنَا ، وكان في الأصل صُيِفْنَا فاستُثقلت الضمة مع الياء فحذِفت الياء وكُسرت الصاد لتدل عليها .
ابن السكيت : أصافَ الرجل فهو مُصيف : إذا وُلِد له بعدما يُسِنّ ، وولدُه صَيْفِيُّون .
وصاف فلانٌ ببلَدٍ يصيف : إذا أقام به في الصيف . وصاف السَّهْم عن الغرض يصيف ، وضاف يَضِيف : إذا عدل عنه .
وقال أبو زُبيد :
كلَّ يومٍ تَرْميه منها برَشْقٍ
فَمُصيفٌ أو صافَ غير بعيدِ
أبو عبيد : استأجرته مُصايفة ومُرابعة ومشاتَاة ومُخَارفة : من الصيف والرَّبيع والشِّتاء والخريف .
ومن أمثالهم : الصيف ضيَّعَت اللبن : إذا فَرّط في أمره في وقته .
ومن أمثالهم في إتمام قضاءِ الحاجة : تمامُ الرَّبيع الصيفُ ، وأصله في المطر ، فالربيعُ أوّله ، والصيفُ الذي بعده ، فيقول الحاجة بكمالها ، كما أنَّ الربيع لا يكون تمامُه إلاَّ بالصيف .
أصف : قال الليث : الأصَفُ : لغةٌ في اللَّصَف .
قال أبو عُبَيد : قال الفرّاء : هو اللَّصَف ، وهو شيء يَنبُت في أَصْل الكَبَر ؛ ولم يَعرف الأَصَف .
وقال الليث : آصف : كاتبُ سليمانَ الّذي دعا الله جلَّ وعزَّ باسمه الأعظم ، فرأَى
سليمانُ العرشَ مستقرّاً عنده ، والله أعلم .

##### Türkçe

ص ف ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**صوف** , **صيف** , **صفا** , **وصف** , **فيص** , **فصا** , **أصف** .
**صوف** : el-Leys dedi: **الصُّوفُ** koyun için ve ona benzeyenler içindir. Ve denilir: **كَبْشٌ صافٌ** , ve **نَعْجَةٌ صائِفَة** .

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **كَبْشٌ أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ( **فَعِل** vezni misali) ve **صائفٌ** ve **صافٌ** ; bütün bunlar, yününün çok olması içindir. Ve el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denilir: **كبشٌ صائِفٌ** ve **صافٌ** , denildiği gibi: **جُرُفٌ هَائرٌ** ve **هارٍ** kalb üzere. El-Leys dedi: **كبشٌ صُوفانِيٌّ** yahut **نَعْجَةٌ صُوفانَةٌ** . Ve **الصُّوف** ’un bir tanesine **صُوفَة** denilir; küçültmesi **صُوَيْفَة** yapılır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: mallar hakkında, onu hak etmeyenin sahip olduğu şeye dair darb-ı mesellerindendir: **خَرْقَاءُ وَجدتْ صُوفاً** ; mal elde edip onu yerli yerine koymayan ahmak için darb olunur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصُّوفَانَةُ** : bilinen bir ottur.

El-Leys dedi: o, kısa, tüylü bir ottur.

Dedi: ve ense tüylerine **زَغَبَاتُ القَفَا** : **صوفةُ القفَا** denilir.

Dedi: ve **صُوفة** : Benî Temîm’den bir kabilenin adıdır; câhiliyede hacıyı Minâ’dan geçirirlerdi; böylece ilk defa sevk eden onlar olurdu; denilir: **أَجِيزِي صُوفَة** ; o geçirince denilirdi: **أَجِيزِي خِنْدِفٌ** ; o geçirince bütün insanlara geçiş için izin verilirdi; bu da **الإجازة** olup **الإفاضة** ’dır. Onlar hakkında Evs b. Mağrâ’ şöyle der:
حتَّى يُقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **خُذْ بصوفةِ قَفاه** , ve **بصوفِ قَفاه** , ve **بِقَرْدَنِهِ** ve **بِكَرْدنِه** .

Ebû Zeyd dedi: denilir: **أخذَه بصُوفِ رقَبتِه** ve **بطوفِ رقبته** , tek bir mânâ ile; boynunun kılı ile kasteder.

**وصف** : Ebû Zerr hadîsinde, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ona dediği: ( **كيف أنتَ وموتٌ يصيبُ الناسَ حتى يكون البَيتُ بالوَصيف** ) .

Şemir dedi: mânâsı: ölüm çoğalır da, ölümün çokluğundan, Basra’da ve başkasında vuku bulan **المُوتَان** gibi, bir kabir yeri bir köle ile satın alınır hâle gelir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَوْصفَ الوَصيفُ** : boyu tamam olunca; ve **أوصفتِ الجاريةُ** ; ve **وَصِيفٌ** ve **وُصفاء** ; ve **وَصِيفةٌ** ve **وصائف** .

El-Leys dedi: **الوَصفُ** : bir şeyi süsü ve vasfı ile vasfetmendir.

Dedi: ve tay için, yürüyüş güzelliğinden bir şeye yönelince **قد وَصَف** denilir; mânâsı: yürüyüşü vasfetmiştir; denilir: **هذا مُهر حين وَصف** .

Hasen hadîsinde: satışta **المواصفة** ’yi kerih gördü.

Şemir dedi: Ahmed b. Hanbel dedi: yanında olan bir şeyi sıfat üzere satarsa satış ona lâzım olur. İshak da onun dediği gibi dedi.

Dedim: bu, vadesiz, garantili sıfat satımıdır; **السَّلَم** menzilesindedir; bu, Şâfiî’nin sözüdür. Kûfe ehli, bilinen bir vadeye kadar olmadıkça **السَّلَم** ’i câiz görmezler.

**صفا** : el-Leys: **الصَّفْوُ** : bulanıklığın zıddıdır. Ve her şeyin **صَفْوَة** ’si: onun hâlisidir; malın **صَفْوة** ’sinden ve kardeşliğin **صَفْوَة** ’sinden.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: o, suyun **صِفْوة** ’sidir ve suyun **صَفْوة** ’sidir; mal da böyledir; o, yalnızca yağın **صَفوة** ’sidir.

El-Leys dedi: **الصفاءُ** : sevgi ve kardeşliğin **مُصافاة** ’sidir. Ve **الصَّفْو** da: saf olan şeyin kaynağıdır.

Dedi: ve bir gölcükten suyun **صَفْوَ** ’sunu alınca, dedi: **استصفَيتُ صَفْوةً** .

Ve **الاصطفاء** : seçmektir; **الصفْوَة** ’den ifti‘âldir. Ondandır: **النبي المُصطَفى** ve **الأنبياء المُصطَفَوْن** ; onlar **المُصطَفَيْن** ’dendir: seçildikleri zaman; ve onlar **المُصطَفُون** ’dur: seçtikleri zaman; bu, **الفاء** ’nın dammesi iledir.

İnsanın **وصفِيّ** ’si: kardeşliği kendisiyle saflaştırdığı kardeşidir. Ve **ناقة صَفِيٌّ** : sütü çok. Ve **نخلةٌ صَفِيٌّ** : yükü çok; cem‘i **الصَّفايا** .

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **النَّاقة الصفيُّ** : bol sütlüdür.

Ebû Amr da onun gibi dedi.

Ve dedi: **صَفْوَتْ** ve **صَفَتْ** .

El-Kisâî dedi: **صَفَوَتْ** .

Ebû Ubeyd dedi: ganimetten **الصَّفِيُّ** : reisin taksimden önce seçtiği at yahut kılıç yahut câriyedir; cem‘i **صفَايَا** ; ve inşâd etti:
لك المِرْبَاعُ فيها والصَّفايَا

**واستصفَيْتُ** şeyi: onu hâlis kıldığım zaman. Ve kim ( **فاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عليها صَوَافِيَ** ) (الحج: 36) âyetini **ياء** ile okursa, tefsiri: onların Allah için hâlis olmasıdır; **صافية** cem‘ine götürülür. Ondandır ki, sultanın kendisine mahsus olarak hâlis kıldığı arazilere **الصَّوافي** denildi.

Ve denilir: **أصفَيْتُ** falanı şu ve şu ile; yani: onu onunla tercih ettim.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الصفوَاء** ve **الصفْوَانُ** ve **الصفَا** (maksûr) hepsi birdir.

Ve inşâd etti:
كما زَلَّتْ الصفْوَاءُ بالمتنزَّلِ

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **الصَّفَا** : taşlardan geniş olan, düz olan; cem‘i **صفَاة** ; elif ile yazılır. İkilenince **صَفَوان** denilir; o, **الصفْواءُ** da olur. Ondandır: **الصفَا** ve **المَرْوَة** : ikisi, Mekke’nin Bathâ’sı ile mescid arasında iki dağdır. Bahreyn’de, Mahallim pınarından çatallanıp ayrılan bir nehir vardır; ona **الصَّفَا** denilir; maksûr.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **أصْفَتْ الدَّجاجة إصفَاءً** : yumurtası kesilince. Ve **أَصْفَى الشاعرُ** : şiir söylemeyince.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَصفَى الرجل** : kadınlar onun bel suyunu tüketince. Ve **اصطفيت** şeyi: yani onu seçtim. Ve **المصفاة** : süzgeçtir. Ve içkiyi **صفّيت** .

**فيص** : el-Leys dedi: denilir: kelerin kuyruğunu tuttum da elimden **أَفاصَ** etti, ta ki kuyruğu kurtuldu; bu, parmakların kuyruğunun tutacağından ayrıldığı zamandır. Ondandır: **التَّفَاوُصُ** .

Ebû’l-Heysem dedi: denilir: onu tuttum da **لم يَفِصْ** ve **لم يَنْزُو** **لَمْ يَنُصْ** ; tek mânâ ile.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَيْصُ** : sözün açıklığıdır.

Peygamber hadîsinde ( صلى الله عليه وسلم ): ( **وما يُفيضُ بها لسانُه** ) ; yani: açıklamaz. Ve falan **ذو إفاصةٍ** ’dır: konuştuğu zaman; yani: açıklık sahibidir.

El-Leys dedi: **الفَيْصُ** , **المُفَاوصة** ’dendir; bazısı **مُفايصة** der.

**فصى** : Kayle bint Mahreme hadîsinde: kız kardeşinin kızlarından **جُوَيْرِية** olan **حُدَيْبَاء** , tavşan kabarıp şiştiğinde, ikisi **الفَصية** yürürlerken dedi.

Ebû Ubeyd dedi: tavşanın kabarıp şişmesiyle uğur saydı; ve kastetti ki o, darlıktan genişliğe çıktı.

Bundan, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir hadîs: Kur’ân’ı andı da dedi: ( **لَهُوَ أَشَدُّ تفصِّياً من قلوب الرجَال من النعَم من عُقُلها** ) ; yani: daha şiddetli kaçıp kurtulmadır. **التفصِّي** ’nin aslı: şeyin bir darlıkta olması, sonra ondan başkasına çıkmasıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفْصَى** : hayırdan yahut şerden kurtulunca. Ve **أفْصَى عنك الحرُّ أو البرد** : sıyrılıp çıkınca.

İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: **أفْصَى عنا الحر** : çıktığı zaman; ve **أَفْصى عنّا البرد** olmaz.

El-Leys dedi: yapışık olan her şey; onu kurtardın. Dedim: **قد انْفَصَى** . Ve ufalanıp dağılan et, kemikten **يَنْفَصِي** ; ve insan belâdan **يَتَفَصَّى** .

Ebû’l-Heysem dedi: gam içinde olup ondan çıkan adam hakkında darb-ı mesellerindendir sözleri: **أفْصَى عنَّا الشتاء** . Ve **أفْصَى** : Ebû Sakîf’in adıdır; ve Ebû Abdülkays’ın adıdır.

**صيف** : el-Leys dedi: **الصيْفُ** : senenin dörtte biridir; avam yanında senenin yarısıdır.

Dedim: Araplar yanında **الصيْفُ** : Irak ve Horasan’da avamın **الرَّبيع** diye adlandırdığı mevsimdir; o, üç aydır. Ondan sonraki mevsim: **القَيْظُ** ’dır; onda **حَمراء القَيْظ** olur. Sonra ondan sonra **الخَريف** mevsimi, sonra ondan sonra **الشتَاء** mevsimi. Ve yazın biten ot: **صَيْفيّ** ; ve onda vuku bulan yağmur da **صَيِّف** ve **صيْفيّ** .

İbn Kunâse dedi: bil ki sene Araplar yanında dört zamandır: **الربيع الأول** ; o, Farsların **الخريف** diye adlandırdığıdır; sonra kış, sonra yaz; o, öteki bahardır; sonra **القيظ** ; işte bunlar dört zamandır.

Rum gazvesine **الصائفة** adı verildi; çünkü onların âdeti, yazın gazâ edilmeleri ve kıştan önce onlardan dönülmesidir.

Ve denilir: **صافَ القومُ** : yazın bir yerde ikamet edince; onlar **صائفون** ’dur. Ve **أصافوا** ; onlar **يُصيفون** : yaz zamanına girince. Ve **أَشْتَوْا** : kışa girince.

Ve denilir: **صُيِّف القوم ورُبِعُوا** : yaz ve bahar yağmuruna uğrayınca. Ve **قد صِفْنا ورُبِعْنَا** ; asılda **صُيِفْنَا** idi; **الياء** ile birlikte damme ağır görüldü de **الياء** hazfedildi ve ona delâlet etsin diye **الصاد** kesrelendi.

İbnü’s-Sikkît: **أصافَ الرجل فهو مُصيف** : yaşlanmadan sonra çocuğu olunca; onun çocukları **صَيْفِيُّون** ’dur.

Ve falan bir beldede **صاف** eder, **يصيف** : yazın onda ikamet edince. Ve ok hedefin yanından **صاف** eder, **يصيف** ; ve **ضاف** eder, **يَضِيف** : ondan sapınca.

Ebû Zübeyd dedi:
كلَّ يومٍ تَرْميه منها برَشْقٍ
فَمُصيفٌ أو صافَ غير بعيدِ

Ebû Ubeyd: onu **مُصايفة** ve **مُرابعة** ve **مشاتَاة** ve **مُخَارفة** olarak kiraladım: yazdan, bahardan, kıştan ve güzden.

Darb-ı mesellerindendir: **الصيف ضيَّعَت اللبن** : işini vaktinde zayi edince.

Darb-ı mesellerindendir, ihtiyacın giderilmesini tamamlamada: **تمامُ الرَّبيع الصيفُ** ; aslı yağmur hakkındadır: bahar onun evvelidir, yaz da ondan sonradır; böylece ihtiyacı tamamıyla söyler; tıpkı baharın tamamının ancak yaz ile olması gibi.

**أصف** : el-Leys dedi: **الأصَفُ** : **اللَّصَف** ’ta bir dildir.

Ebû Ubeyd dedi: el-Ferrâ dedi: o, **اللَّصَف** ’tır; o, **الكَبَر** ’in kökünde biten bir şeydir; **الأَصَف** ’i bilmedi.

El-Leys dedi: **آصف** : Süleyman’ın kâtibi; Allah Teâlâ’yı ism-i a‘zamıyla çağırdı da Süleyman arşı onun yanında yerleşmiş olarak gördü; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والواو وما يثلثهما)
(صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
وهذا مشتقٌّ من التَّصوية في الشتاء، وذلك أن يُيَبَّس أخلافُ الشَّاة ليكون أسمَنَ لها. يقال صَوَّاها أصحابُها.
ومن الباب الصُّوَى، وهي الأعلام من الحجارة. وقول من قال إنّها مُخْتَلَف الرِّياح فالأعلام لا تكون إلاّ كذا. قال:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) *
(صوب) الصاد والواو والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نزولِ شيءٍ واستقرارِهِ قَرَارَه. من ذلك الصَّوَابُ في القول والفعل، كأنَّه أمرٌ نازلٌ مستقِرٌّ قرارَه. وهو خلاف الخطأ. ومنه الصَّوْب، وهو نزول المطر. والنازل صَوبٌ أيضاً. والدّليلُ على صحّة هذا القياس تسميتُهم للصَّواب صَوْباً. قال الشاعر([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])ويقال الصَّيِّب السّحاب ذو الصَّوْب. قال الله تعالى: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. والصَّوْب: النُّزول. قال:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])ويقال للأمر إذا استقرَّ قرارَه على الكلام الجارِي مَجْرى الأمثال: "قد صابت بِقُرّ". قال طرَفة:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])والتَّصويب:  حَدَب في حَدور، لا يكون إلاَّ كذا. فأمَّا الصُّيَّابة فالخِيار من كلِّ شيء، كأنَّه من الصَّوب، وهو خالصُ ماءِ السَّحاب، فكأنَّها مُشْتقّةٌ من ذلك.
(صوت) الصاد والواو والتاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت، وهو جنسٌ لكلِّ ما وَقَرَ في أُذنِ السَّامعِ. يقال هذا صوتُ زَيد. ورجل صيِّت، إِذا كان شديدَ الصَّوت؛ وصائتٌ إذا صاحَ. فأمَّا قولهم: [دُعيَ([8]) ] فانصات([9])، فهو من ذلك أيضاً، كأنه صُوِّتَ به فانفَعل من الصَّوت، وذلك إِذا أجاب. والصِّيت: الذِّكر الحسَن في النَّاس. يقال ذهب صِيتُهُ.
(صوح) الصاد والواو والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على انتشارٍ في شيء بعد يُبْس. من ذلك تصوَّحَ البقلُ، وذلك إِذا هاجَ وانتثرَ بعد هَيجه. وصوَّحتْه الرِّيح، إذا أيبسَتْه وشقَّقته ونثَرتْه. قال ذو الرمة:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])ومن الباب أنَّهم يسمُّون عَرَق الخيل الصُّوَاح. فإن كان صحيحاً فلا يكون إلاَّ إذا يَبِس، ويُسمُّونه اليبيس يبيس الماء. قال الشاعر في الصُّواح:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])ثم يقال تصوَّح الشعَر، إذا تشقَّقَ وتناثر.
ومما يجوز أن يُحمَل على هذا القياس الصُّوح: حائط الوادي، وله صُوحانِ. وإِنّما سُمِّيَ صُوحاً لأنَّه طينٌ يتناثر حتّى يصير ذلك كالحائط.
(صور) الصاد والواو والراء كلماتٌ كثيرةٌ متباينة الأصول. وليس هذا الباب ببابِ قياسٍ ولا اشتقاق. وقد مضى فيما كتبناه مثله([12]).
ومما ينقاس منه قولُهم صوِرَ يَصْوَر، إذا مال. وصُرْت الشَّيءَ أُصُورُهُ، وأَصَرْتُه، إِذا أَمَلته إليك. ويجيء قياسُه تَصَوَّر، لِمَا ضُرِب، كأنًّه مال وسَقط. فهذا هو المنقاس، وسِوى ذلك فكلُّ كلمةٍ منفردةٌ بنفسها.
من ذلك الصُّورة صُورة كلِّ مخلوق، والجمع صُوَر، وهي هيئةُ خِلْقته. والله تعالى البارئ المُصَوِّر. ويقال: رجلٌ صَيِّرٌ إذا كان جميل الصورة. ومن ذلك الصَّور: جماعةُ النَّخْل، وهو الحائش. ولا واحدَ للصَّوْر من لفظه. ومن ذلك الصُِّوار، وهو القَطيع من البقر، والجمع صِيران. قال:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])ومن ذلك الصُِّوار، صُِوار المِسْك، وقال قوم: هو ريحُهُ، وقال قوم: هو وعاؤه. ويُنشِدون بيتاً وأخلِقْ به أن يكون مصنوعاً، والكلمتان صحيحتان:
إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])ومن ذلك قولهم: أَجِدُ في رأسي صَوْرة، أي حِكَّة. ومن ذلك شيءٌ حكاه الخليل، قال : عصفور صَوَّار، وهو الذي إِذا دُعِيَ أجابَ. وهذا لا أحسبه عربيَّاً، ويمكن إنْ صحّ أن يكون من الباب الذي ذكرناه أوّلاً؛ لأنه يميل إلى داعِيه. فأمَّا شَعَر النّاصية من الفَرَس فإنه يسمى صَوْراً. وهذا يمكن أن يكون على معنى التشبيه بصَوْر النَّخل، وقد ذُكِرَ. قال:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) *
ويقال: الصَّارَةُ: أرض ذات شَجَر.
(صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء.
فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا.
فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل.
ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل.
ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض.
(صوغ) الصاد والواو والغين أصلٌ صحيح، وهو تهيئة على شيءٍ على مثالٍ مستقيم. من ذلك قولهم: صاغ الَحَلْيَ يصوغُهُ صَوغاً. وهما صَوْغان، إِذا كان كلُّ واحدٍ منهما على هيئة الآخَر. ويقال للكذَّابِ: صاغ الكذبَ صَوغاً، إِذا اختلقَه. وعلى هذا تفسير الحديث: "كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون"، أراد الذين يصُوغُون الأحاديثَ ويَختلقونها.
(صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه.
(صول) الصاد والواو واللام أصلٌ صحيحٌ، يدلُّ على قَهْرٍ وعُلُوّ. يقال: صال عليه يَصُول صَولةً، إذا استطال. وصال العَيْر، إِذا حَمَلَ على العانة يَصُول صَوْلاً وصِيالاً. وحُكِيَ عن أبي زيد شيءٌ إن صحَّ فهو شاذٌّ. قال: المِصْول: هو الذي يُنقَع فيه الحنظلُ لتَذهب مرارتُه.
(صوك) الصاد والواو والكاف كلمةٌ واحدةٌ. يقال لقيتُه أوَّل صَوْكٍ، أي أوّلَ وَهْلة.
(صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *
(صون) الصاد والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهن كَنٌّ وحفْظ. من ذلك صُنتُ الشّيءَ أصونُه صوناً وصِيانة. والصُِّوان: صُِوان الثَّوب، وهو ما يُصان فيه. فأمَّا قولهم للفرس القائم صائن. فلَعلَّه أن يكون من الإِبدال، كأنّه أريد به الصَّائم، ثمّ أبدلت الميم نوناً. قال النابغة:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])وممّا شذَّ عن الباب الصَّوَّان، وهي ضربٌ من الحجارة، الواحدةُ صَوَّانة.
---------------------
([1]) الجمهرة (3: 91).
([2]) الكدنة، بضم الكاف وكسرها. والبيت للفقعسي، كما في اللسان (صوي). وأنشده في (جلذ)، بدون  نسبة.
([3]) لامرئ القيس. وعجزه في الديوان 54 واللسان (صوي):
* صبا وشمال في منازل قفال  *.
([4]) هو أوس بن غلفاء، كما في اللسان (صوب).
([5]) كذا ورد إنشاده. وصوابه: "وإن ما أهلكت  مال"، بالقافية المرفوعة الروي. وقبله كما في اللسان:
ألا قالت أمامة  يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال
([6]) قال ابن بري: "البيت لرجل من عبد القيس يمدح النعمان. وقيل هو لأبي وجزة يمدح عبد الله بن الزبير، وقيل هو لعلقمة بن عبدة".
([7]) ديوان طرفة 75.
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وانصاتا"، صوابه من المجمل.
([10]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (صوح).
([11]) أنشده في اللسان (صوح) بدون نسبة.
([12]) أي في تباين أصوله.
([13]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 87 واللسان (علب) بدون نسبة.
([14]) وكذا أنشده في المجمل واللسان بدون نسبة.
([15]) في اللسان (صور):
كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره
([16]) صدره في الديوان 346:  *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة*
    وفي اللسان (صوع): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *.
([17]) البيت للمسيب بن علس من قصيدة في المفضليات: (1: 60). وهو بتمامه:
مرحت يداها للنجاء كأنما  *** تكرو بكفي لاعب في صاع
 ([18]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (صوف).
([19]) في الأصل: "الشعر"، وفي اللسان:"صاف عني شر فلان، وأصاف الله عني شره".
([20]) في الأصل: "صاف".
([21]) البيت في اللسان (صوم) وليس في قصيدته التي على هذا الروي في ديوانه 65 . وسيأتي في (علك).
([22]) في الأصل: "نديمها"، تحريف. وتدويمها: دورانها.
([23]) قطعة من بيت لامرئ القيس في ديوانه 97  واللسان (صوم). وهو بتمامه:
فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا
([24]) قطعة من بيت للشماخ في ديوانه 67. وهو بتمامه.
كروف إذا ما استاف منها مصامة  *** له من ثرى أبوالهن نشوق.
([25]) البيت في اللسان (صون)، وليس في ديوان النابغة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صوي**) **الصاد** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; şiddete, katılığa ve kuruluğa delâlet eder. İbn Düreyd’den([1]): “**صَوَى** şeyi, kuruduğu zaman; o hâlde o **صاوٍ**’dir. Ve **صوِيَ يَصوَى** denir.” **الصَّوَّانُ**: içinde katılık bulunan taşlar. Bazen bu (asıl)dan ödünç alınmış ve onun üzerine taşınmış olur da “Develerim için bir erkek (damızlık) **صَوَّيْتُ**” denir; yani onun için onu seçtiğin zaman. Seçim tek başına **تصويَةً** olmaz; fakat bunun için (bir şey) yapılır ki kuvvetlensin ve katılaşsın. Dedi ki:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *

Bu, kışın **التَّصوية**’sinden türetilmiştir; o da koyunun memelerinin kurutulmasıdır ki onun için daha semiz olsun. “Sahipleri onu **صَوَّاها**” denir.

Babdan **الصُّوَى** vardır; o, taşlardan alametlerdir. “Onlar rüzgârların ihtilâf yeridir” diyenin sözüne gelince; alametler ancak böyle olur. Dedi ki:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) *

(**صوب**) **الصاد** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; bir şeyin inişine ve kararını yerleşmesine delâlet eder. Bundan, söz ve fiilde **الصَّوَابُ** (doğru) vardır; sanki o, inmiş, kararını yerleştirmiş bir iştir. O, hatanın zıddıdır. Ondan **الصَّوْب** vardır; o, yağmurun inişidir. İnen (şey) de **صَوبٌ**’dur. Bu kıyasın sıhhatine delil, onların **الصَّواب**’ı **صَوْباً** diye adlandırmalarıdır. Şair dedi([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])
Ve **الصَّيِّب** denir: **الصَّوْب** sahibi bulut. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. **الصَّوْب**: iniştir. Dedi ki:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])
Ve iş, atasözleri yolunda yürüyen söz üzerine kararını yerleştirdiği zaman ona: “**قد صابت بِقُرّ**” denir. Tarafe dedi:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])
**التَّصويب**: inişte bir kamburluktur; ancak böyle olur. **الصُّيَّابة**’ya gelince: her şeyin seçkini; sanki **الصَّوب**’dandır; o da bulut suyunun hâlisidir; sanki o bundan türetilmiştir.

(**صوت**) **الصاد** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; o **الصَّوت**tur; işitenin kulağına yerleşen her şey için bir cinstir. “Bu Zeyd’in sesidir” denir. Ve **صيِّت** adam: sesi şiddetli olduğu zaman; ve **صائتٌ**: bağırdığı zaman. Onların “[**دُعيَ**] **فانصات**” sözlerine gelince, o da bundandır; sanki onunla seslenildi de **الصَّوت**tan etkilenip (ona) yöneldi; bu, cevap verdiği zamandır. **الصِّيت**: insanlar içinde güzel anılma. “Onun **صِيتُهُ** gitti” denir.

(**صوح**) **الصاد** ve **الواو** ve **الحاء** küçük bir asıldır; kuruluk sonrası bir şeyde yayılmaya delâlet eder. Bundan **تصوَّحَ البقلُ** vardır; o, coşup (kuruyup) coşmasından sonra dağıldığı zamandır. Ve “Rüzgâr onu **صوَّحتْه**” denir; onu kuruttuğu, çatlatıp dağıttığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])
Babdandır: onların at terine **الصُّوَاح** adını vermeleri. Eğer sahih ise, ancak kuruduğu zaman olur; ve kurumuşa “suyun kurumuşu” adını verirler. Şair **الصُّواح** hakkında dedi:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])
Sonra “Kıl **تصوَّح** etti” denir; çatlayıp dağıldığı zaman.

Bu kıyas üzerine taşınması caiz olan şeylerdendir: **الصُّوح**; vadi duvarıdır; onun iki **صُوحانِ**’ı vardır. Ancak ona **صُوحاً** adı verildi; çünkü o, dağılan bir çamurdur; nihayet o, duvar gibi olur.

(**صور**) **الصاد** ve **الواو** ve **الراء** çok kelimelerdir; asılları birbirinden ayrıdır. Bu bab, kıyas ve türetme babı değildir. Yazdıklarımızda bunun benzeri geçti([12]).

Ondan kıyaslanan şeylerdendir: “**صوِرَ يَصْوَر**” dedikleri; eğildiği zaman. Ve “Şeyi **صُرْتُ** onu **أُصُورُهُ** ve **أَصَرْتُه**” (denir); onu kendine doğru eğdiğin zaman. Kıyası **تَصَوَّر** gelir; vurulana (dair), sanki eğildi ve düştü. İşte kıyaslanan budur; bunun dışındaysa her kelime kendi başına tekildir.

Bundan **الصُّورة**: her yaratılmışın sûreti; çoğulu **صُوَر**; o, yaratılışının heyetidir. Allah تعالى **المُصَوِّر** olan yaratandır. Ve “**صَيِّرٌ** adam” denir; sûreti güzel olduğu zaman. Bundan **الصَّور**: hurma ağaçları topluluğu; o, çitliktir. **الصَّوْر**’un lafzından bir teki yoktur. Bundan **الصُِّوار**: sığır sürüsü; çoğulu **صِيران**. Dedi ki:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])
Bundan **الصُِّوار**: miskin **صُِوار**’ı. Bir kavim dedi: o, onun kokusudur; bir kavim dedi: o, onun kabıdır. Bir beyit okurlar; ve onun uydurma olması pek yakışır; iki kelime de sahihtir:
إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])
Bundan onların sözü: “Başımda **صَوْرة** buluyorum”; yani kaşıntı. Bundan Halîl’in rivayet ettiği bir şey vardır; dedi ki: **عصفور صَوَّار**; o, çağrıldığı zaman cevap verendir. Bunu Arapça saymıyorum; sahih olursa, önce zikrettiğimiz babdan olabilir; çünkü çağırana doğru eğilir. Atın perçem kılına gelince, ona **صَوْراً** denir. Bu, hurma topluluğu **صَوْر**’una benzetme manası üzere olabilir; zikredildi. Dedi ki:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) *
Ve “**الصَّارَةُ**: ağaçlı bir arazi” denir.

(**صوع**) **الصاد** ve **الواو** ve **العين** sahih bir asıldır; onun iki babı vardır: biri dağılmaya ve yarılmaya delâlet eder; diğeri kap (anlamıdır).

Birincisi onların sözü: “**تصوَّعُوا**”; dağıldıkları zaman. Zû’r-Rumme dedi:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
Ve “Kılı **تصوّع** etti” denir; çatladığı zaman. Halîl böyle dedi. Yine dedi: “Bitki **تصوَّعَ** etti”; coştu. Ve “Kavim hızlıca **انصاع** etti” denir: geçip gittiler.

Kaba gelince: **الصَّاع** ve **الصُّوَاع**; o, onunla içilen bir kaptır. Ölçeklerden bir ölçek de **صاعاً** olabilir; o, **الواو**’lu köktendir; ve ona **صاعاً** adı verildi; çünkü o, ölçülenle döner.

Ve denir ki: yiğit, akranlarına **يَصُوع** eder **صَوْعاً**; onlara yanlarından geldiği zaman. Ve adam, develeri **يَصُوع** eder.

Babdandır: **الصَّاع**; o, yerin bir karnıdır; şu sözde:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
Ve ondan: devekuşunun göğüs kemiğinin **صاعُ**’ı; o, göğsünü yere koyduğu zaman göğsünün yeridir.

(**صوغ**) **الصاد** ve **الواو** ve **الغين** sahih bir asıldır; o, düzgün bir örnek üzere bir şey üzerinde hazırlamadır. Bundan onların sözü: “Süsü **صاغ** eder; onu **يصوغُهُ صَوغاً**.” Ve ikisi **صَوْغان**’dır; her biri ötekinin heyeti üzere olduğu zaman. Ve yalancıya denir: “Yalanı **صاغ** etti **صَوغاً**”; onu uydurduğu zaman. Bunun üzerine hadisin tefsiri: “**كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون**”; hadisleri **يصُوغُون** ve uyduranları kastetti.

(**صوف**) **الصاد** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; o, bilinen **الصُّوف**tur. Bütün bab ona döner. “Koç **أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ve **صائفٌ** ve **صَافٌ**” denir; bütün bunlar, yünü çok olmasıdır. Ve derler ki: “Ensesinin **صُوفَةِِ**’sinden tuttu”; yani çukurunda sarkan kıldan tuttuğu zaman. **صُوفةُ**: cahiliyede bir kavimdi; Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve hacıyı geçirirlerdi. Ebû Ubeyde’den rivayet edildi: onlar kabilelerin artıklarıydı; toplanıp birbirine dolaştılar; tıpkı yünün birbirine dolaşması gibi. Dedi ki:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])
Onların “Şerden **صاف** etti” sözlerine gelince([19]); saptığı zaman; o, ibdâl babındandır. “**صَابَ**” denir([20]); eğildiği zaman. Babında zikredildi.

(**صول**) **الصاد** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; kahra ve üstün gelmeye delâlet eder. “Ona karşı **صال** eder; **يَصُول صَولةً**” denir; uzayıp büyüklendiği zaman. Ve “Yaban eşeği **صال** etti” (denir); sürüye yüklendiği zaman; **يَصُول صَوْلاً** ve **صِيالاً**. Ebû Zeyd’den bir şey rivayet edildi; sahihse şâzdır. Dedi ki: **المِصْول**: acı kavunun, acılığı gitsin diye içinde ıslatıldığı şeydir.

(**صوك**) **الصاد** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir kelimedir. “Onu ilk **صَوْكٍ**’ta gördüm” denir; yani ilk bakışta.

(**صوم**) **الصاد** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; bir yerde tutma ve durgunluğa delâlet eder. Bundan, oruçlunun **صَوم**’u vardır; o, yemeğinden, içeceğinden ve kendisine yasaklanan diğer şeylerden kendini tutmasıdır. Konuşmadan tutma da **صوماً** olur. Allah تعالى’nın sözü hakkında: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]; o, konuşmadan tutma ve susmadır, dediler. Durgunluğa gelince; ayakta durana **صائم** denir. Nâbiga dedi:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])
**الصَّوم**: rüzgârın durgunluğudur. **الصَّوم**: güneşin gün ortasında eşitlenmesidir; sanki dönüp durmasında durgunlaştı([22]). Böylece “Gündüz **صامَ** etti” denir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
Atın **مَصَامُ**’u: durduğu yerdir; aynı şekilde **مَصَامَتُه**. Şemmâh dedi:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *

(**صون**) **الصاد** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o, örtme ve korumadır. Bundan: “Şeyi **صُنتُ**; onu **أصونُه صوناً** ve **صِيانة** (ile)” (denir). **الصُِّوان**: elbisenin **صُِوان**’ı; o, içinde korunan şeydir. Ayakta duran ata “**صائن**” demelerine gelince; belki ibdâldendir; sanki onunla **الصَّائم** kastedildi, sonra **الميم** **نون**a çevrildi. Nâbiga dedi:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])
Babdan şâz olan şeylerdendir: **الصَّوَّان**; o, taşlardan bir türdür; teki **صَوَّانة**.

---------------------
([1]) el-Cemhere (3: 91).
([2]) **الكدنة**, **الكاف**’ın dammesi ve kesresiyle. Beyit, Lisân’da (**صوي**)’de olduğu üzere Fuqa‘sî’nindir. (**جلذ**)’de nisbesiz rivayet etti.
([3]) İmru’ul-Kays’ındır. İkinci mısra divanda 54 ve Lisân’da (**صوي**)’de:
* صبا وشمال في منازل قفال  *.
([4]) Lisân’da (**صوب**)’da olduğu üzere, o Evs b. Gılfâ’dır.
([5]) Böyle rivayet edildi. Doğrusu: “وإن ما أهلكت  مال”، kafiye yükseltilmiş revî ile. Ondan önce, Lisân’da olduğu üzere:
ألا قالت أمامة  يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال
([6]) İbn Berrî dedi: “Beyit, Nu‘mân’ı öven Abdulkays’tan bir adamındır. Ve denildi ki o, Abdullah b. Zübeyr’i öven Ebû Vecze’nindir; ve denildi ki o, Alkame b. Abede’nindir.”
([7]) Tarafe divanı 75.
([8]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([9]) Asılda: “وانصاتا”; doğrusu el-Mücmel’dendir.
([10]) Zû’r-Rumme divanı 11 ve Lisân (**صوح**).
([11]) Lisân’da (**صوح**) nisbesiz rivayet etti.
([12]) Yani asıllarının ayrılığında.
([13]) Beyit, divanında 87 ve Lisân’da (**علب**) nisbesiz olarak İmru’ul-Kays’ındır.
([14]) Böylece el-Mücmel ve Lisân’da nisbesiz rivayet etti.
([15]) Lisân’da (**صور**):
كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره
([16]) İlk mısra divanda 346:  *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة*
    Ve Lisân’da (**صوع**): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *.
([17]) Beyit, el-Mufaddaliyât’ta (1: 60) Musayyib b. ‘Ales’indir. Tamamı:
مرحت يداها للنجاء كأنما  *** تكرو بكفي لاعب في صاع
([18]) Beyit, Lisân’da (**صوف**) olduğu üzere Evs b. Mugrâ es-Sa‘dî’nindir.
([19]) Asılda: “الشعر”; Lisân’da: “**صاف** عني شر فلان، وأصاف الله عني شره”.
([20]) Asılda: “صاف”.
([21]) Beyit Lisân’da (**صوم**)’dadır; divanında bu revî üzere olan kasidesinde 65’te değildir. (**علك**)’ta gelecektir.
([22]) Asılda: “نديمها”; tahriftir. **تدويمها**: dönmesidir.
([23]) İmru’ul-Kays’ın divanında 97 ve Lisân’da (**صوم**)’da bir beyitten parçadır. Tamamı:
فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا
([24]) Şemmâh’ın divanında 67’de bir beyitten parçadır. Tamamı:
كروف إذا ما استاف منها مصامة  *** له من ثرى أبوالهن نشوق.
([25]) Beyit Lisân’da (**صون**)’dadır; Nâbiga’nın divanında değildir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين﴾ [النحل/80]، وأخذ بصوفة قفاه، أي: بشعره النابت، وكبش صاف، وأصوف، وصائف: كثير الصوف. والصوفة (الصوفة: أبو حي من مضر، كانوا يخدمون الكعبة في الجاهلية ويجيزون الحاج، أي: يفيضون بهم. اللسان: صوف) : قوم كانوا يخدمون الكعبة، فقيل: سموا بذلك لأنهم تشبكوا بها كتشبك الصوف بما نبت عليه، والصوفان: نبت أزغب. والصوفي قيل: منسوب إلى لبسه الصوف، وقيل: منسوب إلى الصوفة الذين كانوا يخدمون الكعبة لاشتغالهم بالعبادة، وقيل: منسوب إلى الصوفان الذي هو نبت، لاقتصادهم واقتصارهم في الطعم على ما يجري مجرى الصوفان في قلة الغناء في الغذاء.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿Ve onların yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından bir döşek ve bir süreye kadar bir meta (yararlanmalık)﴾ [النحل/80]; ve ensesinin **صوفة**’sinden tuttu; yani: bitmiş (çıkmış) kılıyla. Ve **كبش صاف**; ve **أصوف**; ve **صائف**: yünü çok olan. Ve **الصوفة** (**الصوفة**: Mudar’dan bir hayy’ın babası; câhiliye’de Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve haccı yapanları geçirirlerdi; yani: onları (oradan) akıtırlar/ifâza ettirirlerdi. **اللسان**: **صوف**) : Kâbe’ye hizmet eden bir kavim; denildi ki: bununla adlandırıldılar; çünkü ona, yünün üzerinde bittiği şeye dolaşıp tutunması gibi dolaşıp tutundular. Ve **الصوفان**: tüylümsü (ince tüylü) bir bitki. Ve **الصوفي** denildi ki: yün giymesine nispetlidir; ve denildi ki: ibadetle meşgul olmaları sebebiyle Kâbe’ye hizmet eden **الصوفة**’ye nispetlidir; ve denildi ki: o bir bitki olan **الصوفان**’a nispetlidir; iktisatları ve yemede, gıdada besleyiciliğin azlığında **الصوفان**’ın yürüdüğü yolun yürüdüğü yola benzer şeye (benzer olana) kısaltmaları/hasretmeleri sebebiyle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص و ف
فلان يلبس الصوف والقطن أي ما يعمل منهما‏.‏
وكبش صاف وصوفاني ونعجة صافة وصوفانية‏:‏ كثيرا الصوف‏.‏
وصاف الكبش بعد زمره يصوف ويصاف صوفاً‏.‏
‏"‏ ولا أفعل ذلك ما بلّ بحر صوفة ‏"‏‏.‏
ويقال‏:‏ كان آل صوفة يجيزون الحاج من عرفات أي يفيضون بهم ويقال لهم‏:‏ آل صوفان وآل صفوان وكانوا يخدمون الكعبة ويتنسّكون ولعلّ الصوفية نسبوا إليهم تشبيهاً بهم في النسك والتعبد أو إلى أهل الصفة فقيل‏:‏ مكان الصفية الصوفية بقلب إحدى الفاءين واواً للتخفيف أو إلى الصوف الذي هو لباس العباد وأهل الصوامع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ خرقاء وجدت صوفاً ‏"‏‏:‏ لمن يجد ما لا يعرف قيمته فيضيعه‏.‏
وأخذ بصوفة قفاه وصوف قفاه وصوف رقبته وقوف رقبته وظوف رقبته وذلك إذا تبعه وقد ظنّ أن لن يدركه فلحقه أخذ برقبته أولم يأخذ وصوفة قفاه‏:‏ زغباته وقيل‏:‏ الشعر السائل من الرأس‏.‏

##### Türkçe

ص و ف
Falanca **الصوف** ve **القطن** giyer; yani ikisinden yapılan şeyi (giyer).‏.‏

Ve **كبش صاف** ve **صوفاني** ve **نعجة صافة** ve **صوفانية**: **الصوف**u çok (olan).‏.‏

Ve koç, meleyişinden sonra **صاف** olur; **يصوف** ve **يصاف** **صوفاً**.‏.‏

"Ve ben bunu, **بحر صوفة** ıslattığı müddetçe yapmam."‏.‏

Ve denilir: **آل صوفة**, hacıyı **عرفات**’tan geçirirlerdi; yani onları (oradan) akıtırlar/sel gibi sevk ederlerdi; ve onlara denilir: **آل صوفان** ve **آل صفوان**. Ve onlar Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve zühd/ibadet ederlerdi; ve belki **الصوفية** onlara nisbet edildi; nüsük ve ibadette onlara benzetme yoluyla. Yahut **أهل الصفة**’ye (nisbetle); böylece denildi: **الصفية** yerine **الصوفية**, hafifletme için iki **فاء**’dan birinin **واواً**’ya çevrilmesiyle. Yahut, âbidlerin ve manastır ehlinin giysisi olan **الصوف**’a (nisbetle).‏.‏

Mecazdan: " **خرقاء وجدت صوفاً** ": kıymetini bilmediği şeyi bulup da onu zayi eden kimse için.‏.‏

Ve onun ensesinin **صوفة**sinden tuttu; ve ensesinin **صوف**undan; ve boynunun **صوف**undan; ve boynunun **قوف**undan; ve boynunun **ظوف**undan; bu, onu takip ettiği ve kendisine yetişilmeyeceğini zannettiği hâlde, ona yetişip boynundan tuttuğu zaman olur; yahut tutmadı (bile). Ve ensesinin **صوفة**si: onun ince tüyleridir; ve denildi: baştan sarkan saçtır.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصُّوفُ للضأْن وما أَشبهه؛ الجوهري: الصوف للشاة والصُّوفةُ أَخص منه. ابن سيده: الصوفُ للغنم كالشَّعَر للمَعَزِ والوَبَرِ للإبل، والجمع أَصوافٌ، وقد يقال الصوف للواحدة على تسمية الطائفة باسم الجميع؛ حكاه سيبويه؛ وقوله:
حَلْبانَةٍ رَكْبانةٍ صَفُوفِ،
تَخْلِطُ بين وبَرٍ وصُوفِ
قال ثعلب: قال ابن الأَعرابي معنى قوله تخلط بين وبر وصوف أَنها تباع فيشترى بها غنم وإبل، وقال الأصمعي: يقول تُسْرِعُ في مِشْيَتِها، شبّه رَجْع يديها بقَوْسِ الندَّافِ الذي يَخْلِط بين الوبر والصوف، ويقال لواحدة الصوف صُوفةٌ، ويصغر صُوَيْفة.
وكبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ على مثال فَعِل، وصائفٌ وصافٌ وصافٍ، الأَخيرة مقلوبة، وصوفانيٌّ، كل ذلك: كثير الصوف، تقول منه: صافَ الكَبْشُ بعدما زَمِرَ يَصُوفُ صَوْفاً، قال: وكذلك صوِف الكَبْشُ، بالكسر، فهو كبش صَوِفٌ بَيِّنُ الصَّوَفِ؛ حكاه أَبو عبيد عن الكسائي، والأُنثى صافةٌ وصُوفانةٌ. ولِيّةٌ صافةٌ: يُشْبِه شعرُها الصوفَ؛ قال تأَبط شرّاً: إذا أَفْزَعُوا أُمَّ الصَّبِيَّينِ، نَفَّضُوا
غَفارِيَّ شُعْثاً، صافَةً لم تُرَجَّلِ
أَبو الهيثم: يقال كبش صُوفانٌ ونعجة صوفانة. الأَصمعي: من أَمثالهم في المال يملكه من لا يسأْهِلُه: خَرْقاءُ وجدت صُوفاً؛ يضرب للأحمق يصيب مالاً فيُضَيِّعُه في غير موضعه. وصُوفُ البحر: شيء على شكل هذا الصُّوفِ الحيواني، واحدته صُوفةٌ. ومن الأَبَدِيَّات قولهم: لا آتيك ما بَلَّ بَحْرٌ صُوفةً، وحكى اللحياني: ما بَلَّ البحرُ صُوفةً.
والصُّوفانَةُ: بقلة معروفة وهي زغْباء قصيرة؛ قال أَبو حنيفة: ذكر أَبو نصر أَنه من الأَحْرار ولم يُحلِّه، وأَخَذَ بصُوفَةِ رَقَبَتِه وصُوفِها وصافِها: وهي زَغَبات فيها، وقيل: هي ما سال في نُقْرَتِها، التهذيب: وتسمى زَغَباتُ القَفا صوفةَ القَفا. ابن الأَعرابي: خُذْ بصوفةِ قفاه وبصُوف قفاه وبقَرْدَتِه وبكَرْدَتِه. ويقال: أَخذه بصُوفِ رقَبَتِه وبطُوف رَقَبَتِه وبطافِ رَقَبَتِه وبظُوفِ رَقَبَتِه وبظافِ رقبتِه وبقُوفِ رقبته وبقافِ رقبته أَي بجلد رقبته؛ وقال أَبو السَّميدع: وذلك إذا تبعه وظن أَن لن يدركه فلَحِقَه، أَخذ برقبته أَم لم يأْخذ؛ وقال ابن دريد أَي بشعره المتدَلي في نُقْرةِ قفاه؛ وقال الفراء إذا أَخذه بقفاه جمعاء، وقال أَبو الغوث أَي أَخذه قهراً، قال: ويقال أَيضاً أَعطاه بصوف رقبته كما يقال أَعطاه برُمَّته. وقال أَبو عبيد: أَعْطاه مَجّاناً ولم يأْخذ ثمناً.وصَوَّفَ الكرْمُ: بدت نوامِيه بعد الصِّرام.
والصوفةُ: كل من ولي شيئاً من عمل البيت، وهم الصُّوفان. الجوهري: وصُوفةُ أَبو حَيّ من مُضَرَ وهو الغوث بن مُرّ بن أُدِّ بن طابخةَ بن إلياسَ بن مُضَرَ، كانوا يَخْدُِمُون الكعبة في الجاهلية ويجيزون الحاجَّ أَي يُفِيضون بهم. ابن سيده: وصُوفةُ حَيٌّ من تميم وكانوا يُجِيزون الحاجّ في الجاهلية من مِنًى، فيكونون أَوّل من يدفع. يقال في الحج: أَجِيزي صُوفةُ، فإذا أَجازت قيل: أَجِيزي خِنْدِفُ، فإذا أَجازت أُذِنَ للناس كلهم في الإجازة، وهي الإفاضة؛ وفيهم يقول أَوْسُ بن مَغْراء السعدي: ولا يَريمُونَ في التعريف مَوْقِفَهُمْ
حتى يقالَ: أَجِيزُوا آل صُوفانا
قال ابن بري: وكانت الإجازة بالحج إليهم في الجاهلية، وكانت العرب إذا حجت وحضرت عرفةَ لا تدفع منها حتى يدفع بها صوفُة، وكذلك لا يَنْفِرُون من مِنًى حتى تَنْفِرَ صُوفةُ، فإذا أَبطأَتْ بهم قالوا: أَجيزي صوفةُ؛ وقيل: صوفة قبيلة اجتمعت من أَفْناء قبائل.
وصافَ عني شَرُّه يصُوفُ صَوْفاً: عَدَلَ. وصافَ السهْمُ عن الهَدَفِ يَصُوفُ ويَصِيفُ: عدل عنه، وهو مذكور في الياء أَيضاً لأَنها كلمة واوية ويائية؛ ومنه قولهم: صافَ عني شرُّ فلان، وأَصافَ اللّه عني شَرَّه.

##### Türkçe

**الصُّوفُ** koyun ve ona benzeyen(ler) içindir; el-Cevherî: **الصوف** koyun içindir, **الصُّوفةُ** ise ondan daha özeldir. İbn Sîde: **الصوفُ** koyunlar içindir; tıpkı keçiler için **الشَّعَر** ve develer için **الوَبَرِ** gibi; çoğulu **أَصوافٌ**’dır; ve bazen bir tekil için **الصوف** denir, topluluğun adını bütünün adıyla adlandırma yoluyla; bunu Sîbeveyh nakletmiştir; ve onun sözü:
حَلْبانَةٍ رَكْبانةٍ صَفُوفِ،
تَخْلِطُ بين وبَرٍ وصُوفِ
Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**تخلط بين وبر وصوف**” sözünün mânası, onun satılmasıdır; onunla koyun ve deve satın alınır. El-Asma‘î dedi: “Yürüyüşünde hızlanır” demektir; onun iki elinin geri dönüşünü, **الوبر** ile **الصوف** arasında karıştıran **الندَّافِ**’ın yayıyla benzetti. Ve **الصوف**’un bir tekiline **صُوفةٌ** denir; küçültmesi **صُوَيْفة** yapılır.

Ve **أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** (fa‘il vezni üzere) koç; ve **صائفٌ** ve **صافٌ** ve **صافٍ**; sonuncusu ters çevrilmiştir; ve **صوفانيٌّ**; bunların hepsi: çok **الصوف** sahibi (demektir). Ondan şöyle dersin: koç, **زَمِرَ**’den sonra **صافَ** etti; **يَصُوفُ صَوْفاً**. Dedi ki: koç **صوِف** de olur; kesre ile; o hâlde o, **صَوِفٌ** koçtur, **بَيِّنُ الصَّوَفِ**; bunu Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den nakletmiştir. Dişisi **صافةٌ** ve **صُوفانةٌ**’dır. **ولِيّةٌ صافةٌ**: onun kılı **الصوف**’a benzer; Tee’bbata Şerran dedi:
إذا أَفْزَعُوا أُمَّ الصَّبِيَّينِ، نَفَّضُوا
غَفارِيَّ شُعْثاً، صافَةً لم تُرَجَّلِ
Ebû’l-Heysem: **كبش صُوفانٌ** ve **نعجة صوفانة** denir. El-Asma‘î: mallar hakkında, onu hak etmeyen kimsenin sahip olduğu şeye dair atasözlerindendir: **خَرْقاءُ وجدت صُوفاً**; mal elde edip onu yerinde olmayan yerde zayi eden ahmak için darb-ı mesel yapılır. Ve **صُوفُ البحر**: bu hayvanî **الصُّوفِ** şekli üzere bir şeydir; onun bir tekili **صُوفةٌ**’dir. Ve ebedî sözlerden: **لا آتيك ما بَلَّ بَحْرٌ صُوفةً**. El-Lihyânî nakletti: **ما بَلَّ البحرُ صُوفةً**.

Ve **الصُّوفانَةُ**: bilinen bir ottur; o, kısa **زغْباء**’dır; Ebû Hanîfe dedi: Ebû Nasr zikretti ki o, **الأَحْرار**’dandır ve onu tatlılaştırmadı; ve onun boynunun **صُوفَةِ**’sinden, ve onun **صُوفِ**’undan ve **صافِ**’ından tuttu: onda bulunan **زَغَبات**’tır; ve denildi ki: onun çukurunda akan şeydir. **التهذيب**: ve ense **زَغَباتُ**’ına **صوفةَ القَفا** adı verilir. İbnü’l-A‘râbî: “Onun ensesinin **صوفةِ**’sinden, ve ensesinin **صُوف**’undan, ve **قَرْدَتِه**’sinden, ve **كَرْدَتِه**’sinden tut.” Ve denir: onun boynunun **صُوفِ**’undan, ve boynunun **طُوف**’undan, ve boynunun **طافِ**’ından, ve boynunun **ظُوفِ**’undan, ve boynunun **ظافِ**’ından, ve boynunun **قُوفِ**’undan, ve boynunun **قافِ**’ından aldı; yani boynunun derisinden. Ebû’s-Semîda‘ dedi: bu, onu takip edip de ona yetişemeyeceğini zannettiği zaman; sonra ona yetiştiğinde; boynundan tuttu yahut tutmadı (fark etmez). İbn Düreyd dedi: yani ensesinin çukurunda sarkan kılından. El-Ferrâ dedi: onu ensesinin tamamından tuttuğu zaman. Ebû’l-Gavs dedi: yani onu zorla aldı. Dedi: ve ayrıca “ona boynunun **صوف**’unu verdi” denir; tıpkı “ona **رُمَّته**’sini verdi” denildiği gibi. Ebû Ubeyd dedi: onu karşılıksız verdi ve bir bedel almadı. Ve **وصَوَّفَ الكرْمُ**: **الصِّرام**’dan sonra sürgünleri göründü.

Ve **الصوفةُ**: evin işinden bir şeyin işini üstlenen herkes; onlar **الصُّوفان**’dır. El-Cevherî: ve **وصُوفةُ** Mudar’dan bir kabilenin babasıdır; o, İlyâs b. Mudar b. Tâbıha b. İlyâs b. Mudar b. Udd b. Murr b. el-Gavs’tur; câhiliyede Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve hacıyı geçirirlerdi; yani onları sevk ederlerdi. İbn Sîde: ve **وصُوفةُ** Temîm’den bir kabiledir; câhiliyede hacıyı Minâ’dan geçirirlerdi; böylece ilk hareket eden onlar olurdu. Hacda şöyle denir: **أَجِيزي صُوفةُ**; o geçirince: **أَجِيزي خِنْدِفُ** denirdi; o geçirince, insanların hepsine geçiş için izin verilirdi; o da **الإفاضة**’dır. Onlar hakkında Evs b. Magrâ es-Sa‘dî şöyle der:
ولا يَريمُونَ في التعريف مَوْقِفَهُمْ
حتى يقالَ: أَجِيزُوا آل صُوفانا
İbn Berrî dedi: câhiliyede hacdaki geçiş onlara aitti; Araplar haccedip Arafat’a geldiklerinde, **صوفُة** onunla hareket edinceye kadar oradan hareket etmezlerdi; aynı şekilde Minâ’dan da **صُوفةُ** hareket edinceye kadar ayrılmazlardı; geciktirdiğinde onlara: **أَجيزي صوفةُ** derlerdi. Ve denildi ki: **صوفة** çeşitli kabilelerin kollarından toplanmış bir kabiledir.

**وصافَ** benden onun şerri; **يصُوفُ صَوْفاً**: saptı. Ve ok hedefden **صافَ** etti; **يَصُوفُ** ve **يَصِيفُ**: ondan saptı; o, **الياء** maddesinde de zikredilmiştir; çünkü o, vâvlı ve yâlı bir kelimedir. Ondandır: “Falanın şerri benden **صافَ** etti” ve “Allah onun şerrini benden **أَصافَ** etti” sözleri.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص و ف * * الصُّوفُ * للشاة و * الصُّوفَةُ * أخص منه

##### Türkçe

* ص و ف * * **الصُّوفُ** * koyun içindir ve * **الصُّوفَةُ** * ondan daha özeldir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصوف، بالضم: م معروف قال ابن سيده: الصوف للغنم كالشعر للمعز، والوبر للإبل، والجمع أصواف. وقد يقال: الصوف للواحدة على تسمية الطائفة باسم الجميع، حكاه سيبويه، وقال الجوهري: الصوف للشاة وبهاء أخص منه، وقول الشاعر:
  حلبانة ركبانة صفوف
  تخلط بين وبر وصوف

  قال ثعلب: قال ابن الأعرابي: أي أنها تباع فيشترى بها غنم وإبل، وقال الأصمعي: يقول: تسرع في مشيتها، شبه رجع يديها بقوس النداف الذي يخلط بين الوبر والصوف. ويقال لواحدة الصوف: صوفة، ويصغر صويفة. وفي الأساس: فلان يلبس الصوف والقطن: أي ما يعمل منهما. ومن المجاز قولهم: خرقاء وجدت صوفا قال الأصمعي: وهو من أمثالهم في المال يملكه من لا يستأهله قال الصاغاني: لأن المرأة غير الصناع إذا أصابت صوفا لم تحذق غزله، وأفسدته، يضرب ذلك للأحمق يجد مالا فيضيعه في غير موضعه، وهو بقية قول الأصمعي، وفي الأساس: لمن يجد مالا يعرف قيمته فيضيعه. ومن المجاز قولهم: أخذت بصوف رقبته، وبصافها الأخير لم يذكره الجوهري والصاغاني، إنما ذكره صاحب اللسان، زاد الجوهري: وكذا بطوف رقبته، وبطافها، وبظوف رقبته، وبظافها، وبقوف رقبته، وبقافها: أي بجلدها قاله ابن الأعرابي أو بشعره المتدلي في نقرة قفاه قاله ابن دريد أو بقفاه جمعاء قاله الفراء أو أخذته قهرا قاله أبو الغوث، وفسره أبو السميدع، فقال: وذلك إذا تبعه وقد ظن أن لن يدركه، فلحقه، أخذ برقبته أو لم يأخذ نقل هذه الأقوال كلها الجوهري والصاغاني وصاحب اللسان، واقتصر الزمخشري على الأخير. ومن المجاز قولهم: أعطاه بصوف رقبته كما يقولون: أعطاه برمته نقله الجوهري، أو أعطاه مجانا بلا ثمن قاله أبو عبيد، ونقله الجوهري. وصوفه أيضا: أبو حي من مضر، وهو الغوث بن مر بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر قاله ابن الجواني في المقدمة، سمي صوفة لأن أمه جعلت في رأسه صوفة، وجعلته ربيطا للكعبة يخدمها، قال الجوهري: كانوا يخدمون الكعبة، ويجيزون الحاج في الجاهلية، أي: يفيضون بهم زاد في العباب من عرفات وفي المحكم من منى فيكونون أول من يدفع وكان أحدهم يقوم، فيقول: أجيزي صوفة، فإذا أجازت قال. أجيزي خندف، فإذا أجازت أذن للناس كلهم في الإجازة قال ابن سيده: وهي الإفاضة، قال ابن بري: وكانت الإجازة بالحج إليهم في الجاهلية، وكانت العرب إذا حجت وحضرت عرفة، لا تدفع منها حتى تدفع بها صوفة، وكذلك لا ينفرون من منى حتى تنفر صوفة، فإذا أبطأت بهم قالوا: أجيزي صوفة. أو هم قوم من أفناء القبائل، تجمعوا، فتشبكوا كتشبك الصوفة قاله أبو عبيدة، ونقله الصاغاني وقول الجوهري: ومنه قول الشاعر:
  حتى يقال: أجيزوا آل صوفانا أتى به شاهدا على أن صوفة يقال له: صوفان، قال الصاغاني: وهو وهم، والصواب في رواية البيت: آل صفوانا، وهم قوم من بني سعد بن زيد مناة بن تميم، وموضع ذكره باب الحروف اللينة قال أبو عبيدة معمر بن المثنى في كتاب التاج - بعد ذكره رواية البيت - ما نصه: حتى يجوز القائم بذلك من آل صفوان. قال الصاغاني: والبيت لأوس بن مغراء السعدي وصدره:
  ولا يريمون في التعريف موقفهم

  كذا في العباب والتكملة. قلت: وفي قول الزمخشري ما يدل على أنه يقال لهم: الصوفان، وآل صوفان معا، فلا إشكال حينئذ، فتأمل. وذو الصوفة أيضا: فرس، وهو أبو الخزر والأعوج نقله الصاغاني، وقد تقدم كل منهما في محله. وصاف الكبش بعد ما زمر، يصوف صوفا بالفتح وصووفا كقعود فهو صاف وصاف، وأصوف وصائف، وصوف كفرح، فهو صوف ككتف وهذه على القلب وصوفاني بالضم، وهي بهاء كل ذلك: إذا كثر صوفه. والصوفانة، بالضم: بقلة معروفة، وهي زغباء قصيرة قال أبو حنيفة: ذكر أبو نصر أنها من الأحرار، ولم يحلها. وصاف السهم عن الهدف، يصوف ويصيف: إذا عدل نقله الجوهري، وهو مذكور في الياء أيضا؛ لأن الكلمة واوية يائية. وصاف عني وجهه: مال وقال ابن فارس: صاف من باب الإبدال من ضاف، قال الجوهري: ومنه قولهم: صاف عني شر فلان. وأصاف الله عني شره: أي أماله. وصاف: اسم ابن الصياد المذكور في الحديث، وفي نسخة ابن عباد أو هو صافي، كقاضي فمحله المعتل أو اسمه عبد الله وصاف لقب له، وهذا هو المشهور عند المحدثين. ومما يستدرك عليه: قال أبو الهيثم: يقال: كبش صوفان، ونعجة صوفانة. وقال غيره: الصوفان: كل من ولي شيئا من عمل البيت، وكذلك الصوفة. وفي الأساس: وآل صوفان: كانوا يخدمون الكعبة ويتنسكون، ولعل الصوفية نسبت إليهم، تشبيها بهم في التنسك والتعبد، أو إلى أهل الصفة، فيقال مكان الصفية: الصوفية بقلب إحدى الفائين واوا للتخفيف، أو إلى الصوف الذي هو لباس العباد، وأهل الصوامع. قلت: والأخير هو المشهور. والصواف، ككتان: من يعمله. وصوفة البحر: شيء على شكل هذا الصوف الحيواني. ومن الأبديات: قولهم: لا آتيك ما بل البحر صوفة، حكاه اللحياني. والصوفان: شيء يخرج من قلب الشجر، رخو يابس، تقدح فيه النار، وهو أحسن ما يكون للمقتدحين. وصوفة الرقبة: زغبات فيها، وقيل: هي ما سال في نقرتها. وصوف الكرم: بدت نواميه بعد الصرام. وأبو صوفة: من كناهم. ومن أمثال العامة: لو كانت الولاية بالصوف، لطار الخروف. وتصوف: تنسك، أو ادعاه. وجبة صيفة، ككيسة: كثيرة الصوف، وأصله صيوفة، فقلبت الواو ياء، فأدغمت.

##### Türkçe

**الصوف**، (ضمme ile): bilinen bir isim. İbn Sîdeh dedi: **الصوف** koyun içindir; keçi için **الشعر** gibi, deve için **الوبر** gibi. Çoğulu **أصواف**’dır. Ve bazen, bütünün adıyla taifeyi adlandırma yoluyla, tekil için **الصوف** denir; bunu Sîbeveyh hikâye etti. Cevherî dedi: **الصوف** koyun içindir; **بهاء** ise ondan daha özeldir. Şairin sözü:
  Sütü bol, binekli, **صفوف**
  **وبر** ile **صوف** arasında karıştırır

  Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: yani o satılır da onunla koyun ve deve satın alınır. Asma‘î dedi: diyor ki: yürüyüşünde süratlenir; iki elinin dönüşünü, **الوبر** ile **الصوف** arasında karıştıran yün atıcısının yayı olan **قوس النداف**’a benzetti. Ve **الصوف**’un bir tanesine **صوفة** denir; küçültmesi **صويفة** yapılır. Ve **الأساس**’ta: falan **الصوف** ve pamuğu giyer: yani ikisinden yapılan şeyi. Ve mecazdan onların sözü: “akılsız kadın **صوفا** buldu.” Asma‘î dedi: bu, mal hakkında, ona ehil olmayanın sahip olduğu (duruma dair) onların darb-ı mesellerindendir. Sâğânî dedi: çünkü sanatkâr olmayan kadın **صوفا** elde ederse, onu eğirmeyi beceremez ve onu bozar; bu, ahmağın mal bulup onu yerli yerinde olmayan şeye zayi etmesine darb-ı mesel yapılır; bu, Asma‘î’nin sözünün bakiyesidir. Ve **الأساس**’ta: mal bulup onun kıymetini bilen (kimse) onu zayi eder (durumu) için. Ve mecazdan onların sözü: “onun boynunun **صوف**’undan tuttum”; ve “onun **صاف**’ından” (bu) sonuncusunu Cevherî ve Sâğânî zikretmedi; onu ancak Lisân sahibi zikretti. Cevherî artırdı: ve yine “onun boynunun **طوف**’undan”, ve “onun **طاف**’ından”; ve “onun boynunun **ظوف**’undan”, ve “onun **ظاف**’ından”; ve “onun boynunun **قوف**’undan”, ve “onun **قاف**’ından”: yani onun derisinden; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Yahut onun ense çukurunda sarkan saçından; bunu İbn Düreyd söyledi. Yahut onun ensesinin tamamından; bunu Ferrâ söyledi. Yahut onu zorla yakaladım; bunu Ebû’l-Gavs söyledi. Ebû’s-Semîd‘a onu açıkladı; dedi ki: bu, onu takip ettiği ve ona yetişemeyeceğini zannettiği hâlde, ona yetişip (ister) boynundan tuttu (ister) tutmadı (durumunda olur). Bu sözlerin hepsini Cevherî, Sâğânî ve Lisân sahibi nakletti; Zemahşerî ise sonuncuyla yetindi. Ve mecazdan onların sözü: “ona boynunun **صوف**’uyla verdi”; onların “ona **برمته**’siyle verdi” demeleri gibi; bunu Cevherî nakletti. Yahut ona bedelsiz, fiyat olmaksızın verdi; bunu Ebû Ubeyd söyledi; Cevherî de nakletti. Ve **صوفه** ayrıca: Mudar’dan bir hayyın babasıdır; o, **الغوث** b. **مر** b. **أد** b. **طابخة** b. **الياس** b. **مضر**’dır; bunu İbnü’l-Cevânî **المقدمة**’de söyledi. Ona **صوفة** adı verildi; çünkü annesi onun başına bir **صوفة** koydu ve onu Kâbe’ye bağlı kıldı; ona hizmet ederdi. Cevherî dedi: câhiliyede Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve haccı icazet ettirirlerdi; yani onlarla (hacıları) sevk ederlerdi; **العباب**’da Arafat’tan, **المحكم**’de Mina’dan (olduğu) ziyade edildi; böylece ilk defa onlar hareket eden olurdu. Onlardan biri kalkar, derdi ki: “**أجيزي صوفة**”; o icazet edince dedi: “**أجيزي خندف**”; o icazet edince, insanların hepsine icazete izin verirdi. İbn Sîdeh dedi: o, **الإفاضة**’dır. İbn Berrî dedi: câhiliyede hacda icazet onlara aitti; Araplar haccedip Arafat’ta hazır bulunduklarında, **صوفة** onlarla hareket etmedikçe oradan hareket etmezlerdi; yine Mina’dan da **صوفة** ayrılmadıkça ayrılmazlardı; onları geciktirdiğinde derlerdi ki: “**أجيزي صوفة**.” Yahut onlar, kabilelerin kenarlarından (toplanmış) bir kavimdir; toplandılar da **الصوفة**’nin birbirine geçmesi gibi birbirine geçtiler; bunu Ebû Ubeyde söyledi; Sâğânî de nakletti. Cevherî’nin sözü: “ondandır şairin sözü:
  ‘ta ki denilsin: **أجيزوا آل صوفانا**’ ”; bunu, **صوفة**’ye **صوفان** denildiğine şahit olarak getirdi. Sâğânî dedi: bu bir vehimdir; beytin rivayetinde doğru olan: **آل صفوانا**’dır; onlar, Temîm’den **بني سعد بن زيد مناة**’dan bir kavimdir; onun zikredildiği yer **باب الحروف اللينة**’dir. Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ **كتاب التاج**’da — beytin rivayetini zikrettikten sonra — lafzen şunu söyledi: “ta ki bununla görevli olan, **آل صفوان**’dan olan (kimse) icazet edinceye kadar.” Sâğânî dedi: beyt, Sa‘dî **أوس بن مغراء**’ındır; sadrı:
  Ve tanıtımda duraklarını terk etmezler

  **العباب** ve **التكملة**’de böyledir. Dedim: Zemahşerî’nin sözünde, onlara **الصوفان** ve **آل صوفان** birlikte denildiğine delalet eden şey vardır; o hâlde işkâl yoktur; öyleyse düşün. Ve **ذو الصوفة** ayrıca: bir attır; o, **أبو الخزر** ve **الأعوج**’un babasıdır; Sâğânî nakletti; ikisinin her biri kendi yerinde daha önce geçti. Ve koç, meledikten sonra **صاف** olur; **يصوف** (fetha ile) **صوفا** ve **صووفا** (der); **قعود** vezninde; böylece o **صاف** ve **صاف**’tır; ve **أصوف** ve **صائف**; ve **صوف** ( **فرح** gibi), böylece o **صوف**’tur ( **كتف** gibi); bu, kalb üzerinedir. Ve **صوفاني** (ضمme ile) ve **بهاء**: bunların hepsi, yünü çok olduğunda (söylenir). Ve **الصوفانة**, (ضمme ile): bilinen bir ottur; o, kısa tüylü, ince tüylüdür. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Nasr, onun **الأحرار**’dan olduğunu zikretti; fakat onu çözümlemedi. Ve ok, hedeften **صاف** olur; **يصوف** ve **يصيف**: saptığında; Cevherî nakletti. Ve o, **الياء**’da da zikredilmiştir; çünkü kelime **واوية يائية**’dir. Ve “yüzü benden **صاف** etti”: meyletti. İbn Fâris dedi: **صاف**, **ضاف**’tan ibdâl babındandır. Cevherî dedi: ondandır onların sözü: “falanın şerri benden **صاف** etti.” Ve “Allah onun şerrini benden **أصاف** etti”: yani onu meylettirdi. Ve **صاف**: hadiste zikredilen **ابن الصياد**’ın oğlunun adıdır. İbn Abbâd nüshasında: yahut o **صافي**’dir; **قاضي** gibi; böylece yeri mu‘tel olur. Yahut onun adı Abdullah’tır ve **صاف** onun lakabıdır; muhaddisler katında meşhur olan budur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Ebû’l-Heysem dedi: “**كبش صوفان** ve **نعجة صوفانة** denir.” Başkası dedi: **الصوفان**: Beyt işinden bir amelin başına geçen herkes; yine **الصوفة** de böyledir. Ve **الأساس**’ta: ve **آل صوفان**: Kâbe’ye hizmet ederler ve zühdlenirlerdi; belki **الصوفية** onlara nispet edilmiştir; zühd ve ibadette onlara benzetme yoluyla. Yahut **أهل الصفة**’ye (nispetledir); böylece **الصفية** yerine, hafifletme için iki **فاء**’dan birini **واو**’ya çevirerek **الصوفية** denir. Yahut, âbidlerin ve manastır ehlinin giysisi olan **الصوف**’a (nispetledir). Dedim: sonuncu meşhur olandır. Ve **الصواف** ( **كتان** gibi): onu işleyen kimse. Ve **صوفة البحر**: bu hayvanî **الصوف** şekli üzere bir şey. Ve **الأبديات**’dendir: onların sözü: “deniz **صوفة**’yi ıslattıkça sana gelmem”; Lihyânî hikâye etti. Ve **الصوفان**: ağacın kalbinden çıkan bir şeydir; yumuşak, kuru; onda ateş çıkarılır; ateş çıkaranlar için en iyi olan odur. Ve **صوفة الرقبة**: onda bulunan ince tüylerdir; denildi ki: o, onun çukurunda akan şeydir. Ve **صوف الكرم**: budamadan sonra sürgünleri göründü. Ve **أبو صوفة**: künyelerindendir. Ve avamın darb-ı mesellerindendir: “velayet **الصوف** ile olsaydı, kuzu uçardı.” Ve **تصوف**: zühdlenmek; yahut onu iddia etti. Ve **جبة صيفة** ( **كيسة** gibi): yünü çok olan; aslı **صيوفة**’dir; böylece **واو** **ياء**’ya çevrildi, sonra idğam edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَافَ
1 صَافَ ذ , (S, O, K,) aor. يَصُوفُ, (S, O,) inf. n. صَوْفٌ and صُؤُوفٌ; and صَوِفَ, (S, O, K,) inf. n. صَوَفٌ; (S;) He (a ram) had much صُوف [or wool], (S, O, K,) after having little thereof. (S, O.) -A2- صاف السَّهْمُ عَنِ الهَدَفِ, aor. يَصُوفُ and يَصِيفُ, (S, M, O, Msb, K,) inf. n. صَوْفٌ and صَيْفٌ and صَيْفُوفَةٌ, (O and K in art. صيف,) The arrow turned aside from the butt: (S, M, O, Msb, K:) like ضاف. (S and O in art. ضيف.) And صاف عَنِّى وَجْهُهُ His face turned away from me. (K.) And صاف عَنِّى شَرُّهُ, (S, M, O,) aor. يَصُوفُ, inf. n. صَوْفٌ, (M,) His (a man's, S, O) evil, or mischief, turned away from me. (S, * M, O. *)

صوّف الكَرْمُ
2 صوّف الكَرْمُ ذ The grape-vine showed its fruitstalks [anew] after the cutting off of its fruit- (M,)

اصاف اللّٰهُ عَنِّى شَرَّهُ
4 اصاف اللّٰهُ عَنِّى شَرَّهُ ذ God turned away, or may God turn away, from me his evil, or mischief. (S, K.) [Mentioned also in art. صيف.]

تصّوف
5 تصّوف ذ He became a صُوفِىّ: (Msb:) he devoted himself to religious exercises; or applied himself to devotion: or he asserted himself to do so: (TA:) but it is post-classical. (Msb.)

صَافٌ
صَافٌ ذ (S, M, O, K) and ↓ صَائِفٌ (S, M, O, Msb, K) and ↓ صَافٍ, (M, O, K,) which last is formed by transposition [from the second], (M,) and ↓ صَوِفٌ (M, O, K) and ↓ أَصْوَفُ (S, M, O, Msb, K) and ↓ صُوفَانٌ (AHeyth, TA) and ↓ صُوفِانِىٌّ, (M, O, K,) A ram having much صُوف [or wool]: (S, M, O, Msb, K:) fem. with ة, (K, [in which it seems to refer only to the last, i. e.]) the fem. epithet is ↓ صُوفَانِيَّةٌ, (O,) or ↓ صُوفَانَةٌ, (AHeyth, and so in a copy of the M,) and صَافَةٌ also. (M.) ― -b2- And لِمَّةٌ صَافَةٌ [A lock of hair hanging down below the lobe of the ear] of which the hair is like صُوف [i. e. wool]. (M.) -A2- See also صُوفٌ. -A3- And see art. صيف.

صَافٍ
صَافٍ ذ : see the next preceding paragraph.

صُوفٌ
صُوفٌ ذ [Wool;] an appertenance of sheep, (in the S لِلشَّاةِ, in the M لِلْغَنَمِ, and in the O and Msb [more definitely] لِلضَّأْنِ,) which is to them like شَعَرٌ to goats and وَبَرٌ to camels: (M:) [in the K only said to be well know:] n. un. صُوفَةٌ, (M,) [i. e.] this latter has a more particular signification [meaning a portion, flock, tuft, or wisp, of wool]: (S, O, Msb, K:) and sometimes صُوفٌ is used in the sense of the n. un., as mentioned by Sb: (M:) the pl. of صُوفٌ is أَصْوَافٌ [meaning sorts of wool]: (M:) and the dim. of the n. un. is ↓ صُوَيْفَةٌ. (TA.) One says خَرْقَآءُ وَجَدَتْ صُوفًا [An unskilful woman that has found wool]: (As, O, K:) a prov. (As, O) relating to property possessed by such as does not deserve to have it: (As, TA:) because the unskilful woman, when she lights upon wool, mars it, (O, K,) not spinning it well: (O:) applied to the stupid person who finds property and wastes it; (O, K;) or to him who finds that of which he knows not the value, and wastes it. (Z, TA.) And one says, فُلَانٌ يَلْبَسُ الصُّوفَ وَالقُطْنَ, meaning Such a one wears what is made of wool and of cotton. (A, TA.) In the saying of a poet,
حَلْبَانَةٍ رَكْبَانَةٍ صَفُوفِ
تَخْلِطُ بَيْنَ وَبَرٍ وَصُوفِ
[Of one that is milked and ridden, that yields a row of bowls of her milk, (but see صَفُوفٌ, of which other explanations have been given,) that mingles camels' fur and wool], the latter hemistich means, as Th says, accord. to IAar, that is sold, and with the price whereof are purchased camels and sheep: or, accord. to As, that is quick in her pace; the drawing back of her fore legs being likened to [the motion of] the bow of the نَدَّاف who mixes camels' fur and wool. (M.) One says also, أَخَذْتُ بِصُوفِ رَقَبَتِهِ (S, M, K, but in the M أَخَذَ,) and بِصُوفَتِهَا (M, O) and ↓ بِصَافِهَا, (M, K,) and بِطُوفِ رَقَبَتِهِ and بِطَافِهَا, and بِظُوفِ زَقَبَتِهِ and بِظَافِهَا, and بِقُوفِ رَقَبَتِهِ and بِقَافِهَا, (S, O,) meaning (tropical:) [I laid hold upon] the pendent hair in the hollow of the back of his neck: (IDrd, S, M, O, K:) or the downy hairs upon the back of his neck: (M, O:) or the skin of his neck: (IAar, S, O, K:) or the back of his neck, altogether: (Fr, S, O, K:) or I took him by force: (Abu-l-Ghowth, S, O, K:) or I followed him, thinking that I should not reach him, and overtook him; and this one says whether he lay hold upon his neck or not. (Abu-s-Semeyda', S, O, K.) And أَعْطَاهُ بِصُوفِ رَقَبَتِهِ (tropical:) [He gave it altogether]; like أَعْطَاهُ بِرُمَّتِهِ: or (as expl. by A' Obeyd, S, O) he gave it gratuitously; not taking a price. (S, O, K.) ― -b2- صُوفُ البَحْرِ [lit. The wool of the sea] is a thing [or substance] in the form of the animal صُوف [i. e., of wool; evidently meaning sea-weed resembling wool; such as is found in abundance thrown up on the beaches of the Red Sea: and that this is generally, if not in every instance, meant by the identical Hebrew word סוּף, as used in the Bible, has been most satisfactorily shown in art. “ Red Sea ” (by my deeply-lamented nephew Edward Stanley Poole) in Dr. William Smith's “ Dictionary of the Bible ”]: it is said in one of the أَبَدِيَّات, [see art. ابد,] لَا آتِيكَ مَا بَلَّ بَحْرٌ صُوفَةً [I will not come to thee as long as a sea wets a portion of صُوف], or, as Lh relates it, مَا بَلَّ البَحْرُ صُوفَهُ [as long as the sea wets its صُوف; meaning, ever]. (M, TA.)

صَوِفٌ
صَوِفٌ ذ : see صَافٌ.

صُوفَةٌ
صُوفَةٌ ذ n. un. of صُوفٌ [q. v.]. (M &c.) ― -b2- [Also applied by physicians to A pessary, or suppository, of wool, containing a medicament of some kind, to be inserted into the vagina or rectum.] -A2- Also Any of those who had the management of aught of the work of the بَيْت [meaning the House of God, i. e. the Kaabeh], and who were called ↓ الصُّوفَانُ: (M:) [accord. to the TA, it is said that الصُّوفَانُ and الصُّوفَةُ are both alike appel-lations applied to any of such persons:] J and others say that صُوفَةٌ was the father of a tribe of Mudar, who used to serve the Kaabeh, and to return with the pilgrims from ' Arafلt, in the Time of Ignorance; and it is implied in the S [that they were also called آلُ صُوفَانَ, or] that صُوفَة was also called صُوفَان; and in a saying of Z, that الصُّوفَان and آلُ صُوفَان were appellations of one and the same people: [hence, app., the applications of صُوفَةٌ and صُوفَانٌ to any servants of the Kaabeh:] but accord. to Sgh and the K, آلُ صُوفَانَ is a mistake for آلُ صَفْوَانَ. (TA.)

صُوفَانٌ
صُوفَانٌ ذ , and its fem., with ة: see صَافٌ: -A2- and for the former see also صُوفَةٌ. -A3- Also [A species of agaric, i. e., of the kind of fungus thus called;] a certain thing [or substance] that comes forth from the heart of trees, flaccid and dry, in which fire is struck, and which is the best of things for the purpose of those who strike fire. (TA.)

صُوفَانَةٌ
صُوفَانَةٌ ذ , applied to a ewe, is fem. of صُوفَانٌ: see صَافٌ. (AHeyth, TA.) ― -b2- Also A certain herb, or leguminous plant, (بَقْلَةٌ,) downy, (M, K,) and short, (K,) mentioned by Aboo-Nasr as of the kind termed أَحْرَار [pl. of حُرٌّ], but not specifically described by him. (AHn, M.)

صُوفِىٌّ
صُوفِىٌّ ذ , a post-classical word, A man of the people called the صُوفِيَّة: (Msb:) [formerly applied to any devotee: afterwards, particularly, to a mystic; one who seeks to raise himself to a high degree of spiritual excellence by contemplation of divine things so as to elicit the mysteries thereof:] the صُوفِيَّة may be so called [from the Greek σοφὸς: or] in relation to the people called آلُ صُوفَان, [see صُوفَةٌ,] as resembling them in the devotion of themselves to religious exercises: or in relation to those called أَهْلُ الصُّفَّةِ, wherefore they are also called الصُّفِّيَّةُ: or in relation to الصُّوف [i. e. wool], which is proper to devotees and recluses: this last is the derivation commonly received. (TA.)

صُوفَانِىٌّ
صُوفَانِىٌّ ذ ; and its fem., with ة: see صَافٌ.

صُوَيْفَةٌ
صُوَيْفَةٌ ذ dim. of صُوفَةٌ, n. un. of صُوفٌ, q. v. (TA.)

صَوَّافٌ
صَوَّافٌ ذ A manufacturer of صُوف [or wool, or of woollen garments &c.]. (TA.)

صَائِفٌ
صَائِفٌ ذ : see صَافٌ.

صَيِّفَةٌ
صَيِّفَةٌ ذ , originally صَيْوِفَةٌ, A [garment of the kind called] جُبَّة having much صُوف [or wool]. (TA.)

أَصْوَفُ
أَصْوَفُ ذ : see صَافٌ.

##### Türkçe

**صَافَ**
1 **صَافَ** ذ , (S, O, K,) muzâri‘ı **يَصُوفُ**, (S, O,) mastarı **صَوْفٌ** ve **صُؤُوفٌ**; ve **صَوِفَ**, (S, O, K,) mastarı **صَوَفٌ**; (S;) O (bir koç) az **صُوف** [yani yün] sahibi olduktan sonra ondan çokça **صُوف** sahibi oldu. (S, O.) -A2- **صاف السَّهْمُ عَنِ الهَدَفِ**, muzâri‘ı **يَصُوفُ** ve **يَصِيفُ**, (S, M, O, Msb, K,) mastarı **صَوْفٌ** ve **صَيْفٌ** ve **صَيْفُوفَةٌ**, (O ve K’da **صيف** maddesinde,) Ok nişangâhtan saptı: (S, M, O, Msb, K:) **ضاف** gibi. (S ve O’da **ضيف** maddesinde.) Ve **صاف عَنِّى وَجْهُهُ** Yüzü benden döndü. (K.) Ve **صاف عَنِّى شَرُّهُ**, (S, M, O,) muzâri‘ı **يَصُوفُ**, mastarı **صَوْفٌ**, (M,) Onun (bir adamın, S, O) kötülüğü yahut fesadı benden döndü. (S, * M, O. *)

**صوّف الكَرْمُ**
2 **صوّف الكَرْمُ** ذ Asma, meyvesinin kesilmesinden sonra meyve saplarını [yeniden] gösterdi. (M,)

**اصاف اللّٰهُ عَنِّى شَرَّهُ**
4 **اصاف اللّٰهُ عَنِّى شَرَّهُ** ذ Allah onun kötülüğünü yahut fesadını benden çevirdi; yahut Allah benden onun kötülüğünü yahut fesadını çevirsin. (S, K.) [**صيف** maddesinde de zikredilmiştir.]

**تصّوف**
5 **تصّوف** ذ O, bir **صُوفِىّ** oldu: (Msb:) kendini dinî riyazetlere verdi; yahut ibadete yöneldi: yahut bunu yapmaya kendini nispet etti: (TA:) fakat bu, klasik sonrası bir kelimedir. (Msb.)

**صَافٌ**
**صَافٌ** ذ (S, M, O, K) ve ↓ **صَائِفٌ** (S, M, O, Msb, K) ve ↓ **صَافٍ**, (M, O, K,) ki bu sonuncusu [ikinciden] takdim-te’hir ile yapılmıştır, (M,) ve ↓ **صَوِفٌ** (M, O, K) ve ↓ **أَصْوَفُ** (S, M, O, Msb, K) ve ↓ **صُوفَانٌ** (AHeyth, TA) ve ↓ **صُوفِانِىٌّ**, (M, O, K,) Çok **صُوف** [yani yün] sahibi bir koç: (S, M, O, Msb, K:) müennesi ة ile, (K, [ki onda yalnız sonuncuya işaret ediyor görünür, yani]) müennes sıfat ↓ **صُوفَانِيَّةٌ**, (O,) yahut ↓ **صُوفَانَةٌ**, (AHeyth, ve M’nin bir nüshasında da böyle,) ve **صَافَةٌ** dahi. (M.) ― -b2- Ve **لِمَّةٌ صَافَةٌ** [kulak memesinin altına sarkan bir saç tutamı]; saçı **صُوف** [yani yün] gibi olan. (M.) -A2- **صُوفٌ**’a da bak. -A3- Ve **صيف** maddesine de bak.

**صَافٍ**
**صَافٍ** ذ : bir önceki paragrafın sonrasına bak.

**صُوفٌ**
**صُوفٌ** ذ [Yün;] koyunun bir eklentisi, (S’de **لِلشَّاةِ**, M’de **لِلْغَنَمِ**, O ve Msb’de [daha belirgin olarak] **لِلضَّأْنِ**,) ki onlara, keçilere **شَعَرٌ** ve develere **وَبَرٌ** gibi olan: (M:) [K’da yalnız “iyi bilinir” denmiştir:] tekili **صُوفَةٌ**, (M,) [yani] bu sonuncu daha hususî bir anlam taşır [yani yünden bir parça, yumak, tutam yahut demet anlamı]: (S, O, Msb, K:) ve bazen **صُوفٌ**, Sb’nin zikrettiği üzere, tekil anlamında kullanılır: (M:) **صُوفٌ**’un çoğulu **أَصْوَافٌ**’dır [yani yün çeşitleri]: (M:) ve tekilin küçültmesi ↓ **صُوَيْفَةٌ**’dir. (TA.) **خَرْقَآءُ وَجَدَتْ صُوفًا** denir [Beceriksiz bir kadın yün buldu]: (As, O, K:) bir darb-ı meseldir. (As, O) Ehliyeti olmayan kimsenin sahip olduğu mala dair söylenir: (As, TA:) çünkü beceriksiz kadın, yüne rastlayınca onu bozar, (O, K,) onu iyi eğirmeyerek: (O:) mal bulup onu israf eden ahmağa uygulanır; (O, K;) yahut kıymetini bilmediği şeyi bulup onu zayi edene. (Z, TA.) Ve **فُلَانٌ يَلْبَسُ الصُّوفَ وَالقُطْنَ** denir; yani falan kimse yünden ve pamuktan yapılmış olanı giyer. (A, TA.) Bir şairin sözünde,
حَلْبَانَةٍ رَكْبَانَةٍ صَفُوفِ
تَخْلِطُ بَيْنَ وَبَرٍ وَصُوفِ
[Sağılan ve binilen, sütünden kâse sıraları veren (fakat **صَفُوفٌ**’a bak; onun için başka açıklamalar verilmiştir), deve tüyü ile yünü karıştıran], ikinci mısra, Sa‘leb’in, İA‘r’a göre dediği üzere, satılan ve bedeliyle develer ve koyunlar satın alınan demektir: yahut As’a göre, yürüyüşünde çabuk olan demektir; ön ayaklarını geri çekmesi, deve tüyü ile yünü karıştıran **نَدَّاف**’ın yayının [hareketine] benzetilmiştir. (M.) Yine **أَخَذْتُ بِصُوفِ رَقَبَتِهِ** (S, M, K, fakat M’de **أَخَذَ**, ) ve **بِصُوفَتِهَا** (M, O) ve ↓ **بِصَافِهَا**, (M, K,) ve **بِطُوفِ رَقَبَتِهِ** ve **بِطَافِهَا**, ve **بِظُوفِ زَقَبَتِهِ** ve **بِظَافِهَا**, ve **بِقُوفِ رَقَبَتِهِ** ve **بِقَافِهَا**, (S, O,) denir; (mecazen:) [Onun ensesinin çukurundaki] sarkık saçı tuttum demektir: (IDrd, S, M, O, K:) yahut ensesinin üzerindeki ince tüyler: (M, O:) yahut boynunun derisi: (IAar, S, O, K:) yahut boynunun arkası, bütünüyle: (Fr, S, O, K:) yahut onu zorla aldım: (Abu-l-Ghowth, S, O, K:) yahut ona yetişemeyeceğimi sanarak peşine düştüm de ona yetiştim; ve bunu, boynunu tutsa da tutmasa da söyler. (Abu-s-Semeyda', S, O, K.) Ve **أَعْطَاهُ بِصُوفِ رَقَبَتِهِ** (mecazen:) [Onu bütünüyle verdi]; **أَعْطَاهُ بِرُمَّتِهِ** gibi: yahut (A‘ Obeyd’in açıkladığı üzere, S, O) onu karşılıksız verdi; bir bedel almadan. (S, O, K.) ― -b2- **صُوفُ البَحْرِ** [lafzen: denizin yünü], hayvanın **صُوف**’u [yani yün] şeklinde bir şeydir: bir **أَبَدِيَّات**’tan birinde (bk. **ابد** maddesi) şöyle denmiştir: **لَا آتِيكَ مَا بَلَّ بَحْرٌ صُوفَةً** [Bir deniz bir **صُوفَة**’yi ıslattıkça sana gelmeyeceğim]; yahut Lh’nin rivayet ettiği üzere **مَا بَلَّ البَحْرُ صُوفَهُ** [deniz onun **صُوف**’unu ıslattıkça; yani, ebediyen]. (M, TA.)

**صَوِفٌ**
**صَوِفٌ** ذ : **صَافٌ**’a bak.

**صُوفَةٌ**
**صُوفَةٌ** ذ **صُوفٌ**’un tekilidir [ona bak]. (M vb.) ― -b2- -A2- Ayrıca **بَيْت**’in [Allah’ın Evi, yani Kâbe] işlerinden herhangi birinin idaresini üstlenenlerden herhangi biri; ve bunlara ↓ **الصُّوفَانُ** denirdi: (M:) [TA’ya göre, **الصُّوفَانُ** ve **الصُّوفَةُ** her ikisi de bu kimselerden herhangi birine uygulanan adlandırmalardır:] J ve başkaları der ki **صُوفَةٌ**, Mudar’dan bir kabilenin babası idi; Câhiliye devrinde Kâbe’ye hizmet ederler ve hacılarla birlikte ‘Arafat’tan dönerlerdi; ve S’de [onlara ayrıca **آلُ صُوفَانَ** denildiği, yahut] **صُوفَة**’nin ayrıca **صُوفَان** diye de adlandırıldığı ima edilir; ve Z’nin bir sözünde, **الصُّوفَان** ile **آلُ صُوفَان**’ın aynı bir kavmin adları olduğu: [buradan, **صُوفَةٌ** ve **صُوفَانٌ**’ın Kâbe hizmetçilerinden herhangi birine uygulanması anlaşılır:] fakat Sgh ve K’ya göre **آلُ صُوفَانَ**, **آلُ صَفْوَانَ** yerine bir hatadır. (TA.)

**صُوفَانٌ**
**صُوفَانٌ** ذ , ve onun müennesi, ة ile: **صَافٌ**’a bak: -A2- ve birincisi için ayrıca **صُوفَةٌ**’a da bak. -A3- Ayrıca [agarik denilen mantar türünden bir tür;] ağaçların özünden çıkan, gevşek ve kuru, onunla ateş yakılan ve ateş yakanların maksadı için şeylerin en iyisi olan belirli bir şey [yahut madde]. (TA.)

**صُوفَانَةٌ**
**صُوفَانَةٌ** ذ , bir koyuna nispetle, **صُوفَانٌ**’ın müennesidir: **صَافٌ**’a bak. (AHeyth, TA.) ― -b2- Ayrıca, tüylü, (M, K,) ve kısa, (K,) belirli bir ot yahut baklagil bitkisi (**بَقْلَةٌ**); Aboo-Nasr tarafından **أَحْرَار** denilen türden olarak zikredilmiş, fakat onun tarafından özel olarak tasvir edilmemiştir. (AHn, M.)

**صُوفِىٌّ**
**صُوفِىٌّ** ذ , klasik sonrası bir kelime, **صُوفِيَّة** denilen topluluktan bir adam: (Msb:) [önceleri her zahide uygulanırdı: sonra özellikle, tefekkür ile ilahî şeylerin sırlarını ortaya çıkarmak suretiyle kendini yüksek bir ruhî kemal derecesine yükseltmeyi arayan kimseye:] **صُوفِيَّة**, [Yunanca σοφὸς’tan: yahut] **آلُ صُوفَان** denilen topluluğa nispetle (bk. **صُوفَةٌ**), dinî riyazetlere kendilerini vermede onlara benzedikleri için böyle adlandırılmış olabilir: yahut **أَهْلُ الصُّفَّةِ** denilenlere nispetle; bu sebeple onlara **الصُّفِّيَّةُ** de denir: yahut **الصُّوف**’a [yani yüne] nispetle; ki o, zahidlere ve inzivaya çekilenlere yaraşır: bu sonuncusu, yaygın kabul gören iştikaktır. (TA.)

**صُوفَانِىٌّ**
**صُوفَانِىٌّ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: **صَافٌ**’a bak.

**صُوَيْفَةٌ**
**صُوَيْفَةٌ** ذ **صُوفَةٌ**’nin küçültmesi; **صُوفٌ**’un tekili; ona bak. (TA.)

**صَوَّافٌ**
**صَوَّافٌ** ذ **صُوف** [yani yün; yahut yünlü elbiseler vb.] imal eden. (TA.)

**صَائِفٌ**
**صَائِفٌ** ذ : **صَافٌ**’a bak.

**صَيِّفَةٌ**
**صَيِّفَةٌ** ذ , aslı **صَيْوِفَةٌ**, Çok **صُوف** [yani yün] bulunan **جُبَّة** türünden bir [giysi]. (TA.)

**أَصْوَفُ**
**أَصْوَفُ** ذ : **صَافٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَافَ
صَافَ ( w )  U ( n. ac. صَوْف 1 ,  صُؤُوْف [ 27 ] ),
a.  Was woolly, laniferous; was shaggy.

b.  [ 'An ], Deviated, glanced from ( the butt: arrow ).

صَوِفَ
صَوِفَ A ( n. ac. صَوَف 4 ),
a.  see supra (a) .

صَوَّفَ
صَوَّفَ II ,
a.  Spoke like a Sūfī, obscurely, enigmatically.

أَصْوَفَ
أَصْوَفَ IV
a.  [ 'An ], Averted from.

تَصَوَّفَ
تَصَوَّفَ V ,
a.  Became a Sūfī, imitated the Sūfī; was addicted to mysticism.

صَاف
صَاف [ 1A ],
a.  Woolly; shaggy; laniferous.

صُوْف
صُوْف [ 3 ] , ( pl. أَصْوَاْف 38 ),
a.  Wool.

صُوْفَة
صُوْفَة [ 3t ],
a.  Fleece.

صُوْفِي
صُوْفِي [ 3yi ] , ( pl. صُوْفِيَّة 3yit ),
a.  Sūfī; mystic.

صَوِف
صَوِف [ 5 ],
a.  see 35yi .

أَسْوَف
أَسْوَف [ 14 ],
a.  see 1A .

صَائِف
صَائِف [ 21I ],
a.  see 1A .

صَوَّاف
صَوَّاف [ 28 ],
a.  Wool-merchant, wool-stapler.

صُوْفَان
صُوْفَان [ 35 ] ,  صُوْفَانَة [ 35t ]
a.  [ coll. ], Tinder; tow.

صُوْفَانِيّ
صُوْفَانِيّ [ 35yi ],
a.  Woolly; laniferous, lanigerous.

صَافٍ
صَافٍ
a.  see 1A .

##### Türkçe

**صَافَ**
**صَافَ** ( w ) U ( n. ac. **صَوْف** 1 , **صُؤُوْف** [ 27 ] ),
a. Yünlü idi, yün taşıyan idi; kıllı idi.

b. [ 'An ], Saptı, (hedef: ok)dan yana kaydı.

**صَوِفَ**
**صَوِفَ** A ( n. ac. **صَوَف** 4 ),
a. yukarıya bak (a).

**صَوَّفَ**
**صَوَّفَ** II ,
a. Bir sûfî gibi konuştu, kapalıca, muammalıca.

**أَصْوَفَ**
**أَصْوَفَ** IV
a. [ 'An ], -den çevirdi.

**تَصَوَّفَ**
**تَصَوَّفَ** V ,
a. Sûfî oldu, sûfîyi taklit etti; tasavvufa düşkün oldu.

**صَاف**
**صَاف** [ 1A ],
a. Yünlü; kıllı; yün taşıyan.

**صُوْف**
**صُوْف** [ 3 ] , ( pl. **أَصْوَاْف** 38 ),
a. Yün.

**صُوْفَة**
**صُوْفَة** [ 3t ],
a. Post (yapağı).

**صُوْفِي**
**صُوْفِي** [ 3yi ] , ( pl. **صُوْفِيَّة** 3yit ),
a. Sûfî; mutasavvıf.

**صَوِف**
**صَوِف** [ 5 ],
a. 35yi’ye bak.

**أَسْوَف**
**أَسْوَف** [ 14 ],
a. 1A’ya bak.

**صَائِف**
**صَائِف** [ 21I ],
a. 1A’ya bak.

**صَوَّاف**
**صَوَّاف** [ 28 ],
a. Yün tüccarı, yün toplayıcısı.

**صُوْفَان**
**صُوْفَان** [ 35 ] , **صُوْفَانَة** [ 35t ]
a. [ coll. ], Çıra; keten lifi artığı (üstüpü).

**صُوْفَانِيّ**
**صُوْفَانِيّ** [ 35yi ],
a. Yünlü; yün taşıyan, yünlü.

**صَافٍ**
**صَافٍ**
a. 1A’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صوف
صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ) - صُوْف - أَصْوَاف
صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ) + الكائن: يكثر صوفه: يتجمع لديه عدد كبير من الزغب والشعيرات الصوفية الناعمة وتتشابك كالصوف
صَافَ - يَصُوفُ + عدد من الكائنات: يتجمعون ويتشابكون كالصوف
صُوْف: على وزن " فُعل": اسم فعل من " صَافَ - يَصُوفُ ": الصوف المعروف: المتجمع والمتشابك جماعات متلبدة كالصوف
أَصْواف: جمع " صُوْف "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التجميع على شكل جماعات صغيرة تتحرك معاً"،وهي:
زَمَرَ - يَزْمُرُ، فَاجَ - يَفُوْجُ، سَلسَلَ - يُسَلسِلُ، ثَبا - يَثْبُوْ، شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ، صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ)
يفرق لفظاً:
صَافَ - يَصِيفُ + الكائن: يشعر بالحر الشديد
صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ) + الكائن: + الكائن: يكثر صوفه: يتجمع لديه عدد كبير من الزغب والشعيرات الصوفية الناعمة وتتشابك كالصوف

أصوافها
	﴿والله جعل لكم من بيوتكم سكنا وجعل لكم من جلود الأنعام بيوتا تستخفونها يوم ظعنكم ويوم إقامتكم ومن أصوافهاوأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين(80)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [صوف] ص و ف: الصُّوفُ للشاة و الصُّوفَةُ أخص منه
معجم الفرائد القرآنية:
ص و ف
"أَصْوَافِهَا" في قوله تعالى :"وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثاً وَمَتَاعاً إِلَى حِينٍ" (80) النحل .
الصُّوف : ما يكسو الضأن، والجمع أصواف.
الراغب
صوف
- قال تعالى: }ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين{ [النحل/80]، وأخذ بصوفة قفاه، أي: بشعره النابت، وكبش صاف، وأصوف، وصائف: كثير الصوف. والصوفة (الصوفة: أبو حي من مضر، كانوا يخدمون الكعبة في الجاهلية ويجيزون الحاج، أي: يفيضون بهم. اللسان: صوف) : قوم كانوا يخدمون الكعبة، فقيل: سموا بذلك لأنهم تشبكوا بها كتشبك الصوف بما نبت عليه، والصوفان: نبت أزغب. والصوفي قيل: منسوب إلى لبسه الصوف، وقيل: منسوب إلى الصوفة الذين كانوا يخدمون الكعبة لاشتغالهم بالعبادة، وقيل: منسوب إلى الصوفان الذي هو نبت، لاقتصادهم واقتصارهم في الطعم على ما يجري مجرى الصوفان في قلة الغناء في الغذاء.
ملخص اللسان● - صيف
1.    الصَّيْفُ: من الأَزمنةِ معروف، وجمعه أَصْيافٌ وصُيُوفٌ
2.    .ويومٌ صائفٌ أَي حارٌّ، وليلة صائفة.
3.    والصَّيِّفُ المطر الذي يجيء في الصيفِ والنباتُ الذي يجيء فيه.
4.    صافَ الكَبْشُ يصُوفُ صَوْفاً، فهو صائِفٌ وصَيِّفٌ إذا كثر صُوفُه،
5.    وصَيَّفَني هذا الشيء أَي كفاني لِصَيْفتي؛
6.    وصافُوا بمكان كذا: أَقاموا فيه صَيْفَهُم، واصْطافَ مثلُه، والموضع مَصِيفٌ ومُصْطافٌ.
7.    وصافَ فلانٌ ببلاد كذا يَصِيفُ إذا أَقام به في الصَّيف، والمَصِيفُ: اسم الزمان؛ قال سيبويه: أُجري مُجرى المكان وعامله مُصايَفَةً وصِيافاً.   والصائفة: أَوانُ الصَّيف.
8.    والصائفةُ: الغَزْوةُ في الصيف.
9.    والصائفةُ والصَّيْفِيّةُ: المِيرةُ قبل الصيف، وهي المِيرة الثانية
10.                       الصَّيْفُ واحد فُصُول السنة وهو بعد الربيع الأَول وقبل القَيْظِ.
11.                       وأَصافَ الرجلُ، فهو مُصِيفٌ: وُلد له في الكِبَرِ،
12.                       وأَصافَ: ترك النساء شابّاً ثم تزوَّج كبيراً.
13.                       وضافَ عنه صَيفاً ومَصيفاً وصَيْفوفةً: عَدَلَ.
14.                       وصافَ السَّهْمُ عن الهَدَفِ يَصِيفُ صَيفاً وصَيْفوفة: كذلك عَدَلَ بمعنى ضافَ،
15.                       وصافَ الفَحْلُ عن طَرُوقَتِه: عدل عن ضِرابها.
ملخص اللسان ● - صوف
1.     الصوفُ للغنم كالشَّعَر للمَعَزِ والوَبَرِ للإبل،والجمع أَصوافٌ، ويقال لواحدة   الصوف صُوفةٌ،
2.     صافَ الكَبْشُ بعدما زَمِرَ يَصُوفُ صَوْفاً، صوِف الكَبْشُ
3.     وصُوفُ البحر: شيء على شكل هذا الصُّوفِ الحيواني، واحدته صُوفةٌ.
4.     وتسمى زَغَباتُ القَفا صوفةَ القَفا.
5.     والصوفةُ: كل من ولي شيئاً من عمل البيت،
6.     وصافَ عني شَرُّه يصُوفُ صَوْفاً: عَدَلَ.
7.     وصافَ السهْمُ عن الهَدَفِ يَصُوفُ ويَصِيفُ: عدل عنه،
لسان العرب
● - صيف: الصَّيْفُ: من الأَزمنةِ معروف، وجمعه أَصْيافٌ وصُيُوفٌ. ويومٌ   صائفٌ أَي حارٌّ، وليلة صائفة. قال الجوهري: وربما قالوا يوم صافٌ بمعنى   صائفٍ كما قالوا يوم راحٌ ويومٌ طانٌ ومطر صائفٌ. ابن سيده وغيره:   والصَّيِّفُ المطر الذي يجيء في الصيفِ والنباتُ الذي يجيء فيه. قال الجوهري:   الصَّيْفُ المطر الذي يجيء في الصيف، قال ابن بري: صوابه الصَّيِّف، بتشديد   الياء. وصِفْنا أَي أَصابنا مطر الصَّيْفِ، وهو فُعِلْنا على ما لم يسمَّ   فاعله مثل خُرِفْنا ورُبِعْنا. وفي حديث عُبادة: أَنه صلى في جُبّةٍ   صَيِّفةٍ أَي كثيرة الصُّوف. يقال: صافَ الكَبْشُ يصُوفُ صَوْفاً، فهو   صائِفٌ وصَيِّفٌ إذا كثر صُوفُه، وبناء اللفظة صَيْوِفة فقلبت ياء   وأُدْغِمت.وصَيَّفَني هذا الشيء أَي كفاني لِصَيْفتي؛ ومنه قول الراجز:   مَنْ يَكُ ذا بَتٍّ فهذا بَتِّي   مُقَيِّظٌ مُصَيِّفٌ مُشَتِّي   وصِيفَتِ الأَرضُ، فهي مَصِيفةٌ ومَصْيوفةٌ: أَصابها الصَّيِّفُ،   وصُيِّفْنا كذلك؛ وقول أَبي كبير الهذلي:   ولقد وَرَدْتُ الماء لم يَشْرَبْ به   حَدَّ الرَّبيعِ إلى شُهور الصَّيِّفِ   يعني به مطر الصيف، الواحد صَيِّفةٌ؛ قال ابن بري: وفاعل يشرب في البيت   الذي بعده وهو:   الا عَوابِسُ كالمِراطِ مُعِيدةٌ،   بالليلِ، مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّف   ويقال: أَصابَتْنا صَيِّفة غَزيرة، بتشديد الياء. وتَصَيَّفَ: من   الصَّيْف كما يقال تَشَتَّى من الشِّتاء. وأَصاف القومُ: دخلوا في الصَّيف،   وصافُوا بمكان كذا: أَقاموا فيه صَيْفَهُم،وصِفْتُ بمكان كذا وكذا وصِفْتُه   وتَصَيَّفْته وصَيَّفْته؛ قال لبيد:   فَتَصَيَّفا ماءً بِدَحْلٍ ساكِناً،   يَسْتَنُّ فوق سَراتِه العُلْجُومُ   وقال الهذلي:   تَصَيَّفْت نَعْمانَ واصَّيَّفَتْ   وصافَ بالمكان أَي أَقام به الصيف، واصْطافَ مثلُه، والموضع مَصِيفٌ   ومُصْطافٌ. التهذيب: صافَ القومُ إذا أَقاموا في الصّيفِ بموضع فهم صائفون،   وأَصافوا فهم مُصِيفون إذا دخلوا في زمان الصَّيف، وأَشْتَوا إذا دخلوا   في الشِّتاء. ويقال: صُيِّفَ القومُ ورُبِعوا إذا أَصابهم مَطَر الصيف   والربيع، وقد صِفْنا ورُبِعْنا، كان في الأَصل صُيِفْنا، فاستثقلت الضمة مع   الياء فحذفت وكسرت الصاد لتدل عليها. وصافَ فلانٌ ببلاد كذا يَصِيفُ إذا   أَقام به في الصَّيف، والمَصِيفُ: اسم الزمان؛ قال سيبويه: أُجري مُجرى   المكان وعامله مُصايَفَةً وصِيافاً.   والصائفة: أَوانُ الصَّيف. والصائفةُ: الغَزْوةُ في الصيف. والصائفةُ   والصَّيْفِيّةُ: المِيرةُ قبل الصيف، وهي المِيرة الثانية، وذلك لأَن   أَوَّلَ المِيَرِ الرَّبْعِيَّة ثم الصَّيْفِيَّة ثم الدَّفَئِيَّة. الجوهري:   وصائفةُ القوم مِيرَتُهم في الصيف.   الجوهري: الصَّيْفُ واحد فُصُول السنة وهو بعد الربيع الأَول وقبل   القَيْظِ. يقال: صَيْفٌ صائفُ، وهو توكيد له كما يقال لَيْلٌ لائلٌ وهَمَج   هامِجٌ. وفي حديث الكَلالة حين سُئل عنها عمر، رضي اللّه عنه، فقال: تكفيك   آيةُ الصَّيف أَي التي نزلت في الصيف وهي الآية التي في آخر سورة النساء   والتي في أَوَّلِها نزلت في الشتاء.   وأَصافَتِ الناقةُ، وهي مُصِيفٌ ومِصْيافٌ: نُتِجَتْ في الصَّيْف   وولدُها صَيْفِيّ.   وأَصافَ الرجلُ، فهو مُصِيفٌ: وُلد له في الكِبَرِ، وولده أَيضاً   صَيْفيّ وصَيْفِيُّون، وشيء صَيْفِيٌّ؛ وقال أَكثمُ بن صَيْفي، وقيل هي لسعد بن   مالك ابن ضبيعة:   إنَّ بَنيَّ صِبْيَةٌ صَيْفِيُّونْ،   أَفْلَحَ مَنْ كان له رِبْعِيُّونْ   في حديث سليمان بن عبد الملك: لمَّا حضرته الوفاة قال هذين البيتين أَي   وُلدوا على الكِبَر. يقال: أَصافَ الرجل يُصِيف إِصافةً إذا لم يولد له   حتى يُسِنّ ويَكْبَرَ، وأَوْلاده صَيْفِيُّون. والرِّبْعِيُّون: الذين   وُلدوا في حداثته وأَوّل شَبابه، قال: وإنما قال ذلك لأَنه لم يكن في   أَبنائه من يُقَلِّده العهد بعده. وأَصافَ: ترك النساء شابّاً ثم تزوَّج   كبيراً.الليث: الصَّيْفُ رُبُع من أَرْباع السنة، وعند العامة نصف السنة. قال   الأزهري: الصيف عند العرب الفصل الذي تسميه عوامُّ الناس بالعراق وخُراسان   الربيعَ، وهي ثلاثة أَشهر، والفَصْل الذي يَليه عند العرب القَيْظ، وفيه   يكون حَمْراء القَيْظِ، ثم بعده فصل الخَريف، ثم بعده فصل الشتاء.   والكَلأُ الذي يَنْبُتُ في الصَّيْف صَيْفِيٌّ، وكذلك المطر الذي يقع في   الربيع ربيعِ الكَلإِ صَيْفٌ وصَيْفِيّ. وقال ابن كُناسة: اعلم أَن السنة   أَربعة أَزمِنة عند العرب: الربيعُ الأَول وهو الذي تسمِّيه الفُرْسُ الخريف   ثم الشتاء ثم الصيف، وهو الربيع الآخِر، ثم القَيْظ، فهذه أَربعةُ   أَزمِنةٍ. وسُميت غَزْوَة الروم الصائفةَ لأَن سُنَّتَهم أَن يُغْزَوا صيفاً،   ويُقْفَلَ عنهم قبل الشتاء لمكان البردِ والثلج.   أَبو عبيد: استأْجرته مُصايَفةً ومُرابعةً ومُشاتاةً ومَخارفةً من   الصَّيفِ والرَّبيعِ والشتاء والخَرِيفِ مَثْل المُشاهرَةِ والمُياومَةِ   والمُعاومَةِ. وفي أَمثالهم في إتمام قَضاء الحاجةِ: تمامُ الرَّبيع الصيفُ،   وأَصله في المطر، فالربيع أَوَّله والصيف الذي بعده، فيقول: الحاجة   بكمالها كما أَنَّ الربيع لا يكون تمامه إلا بالصيفِ. ومن أَمثالهم: الصيفَ   ضَيَّعْتِ اللبنَ إذا فَرَّطَ في أَمره في وقته، معناه طلْبتِ الشيء في غير   وقته، وذلك أَن الأَلبان تكثر في الصيف فيُضْرَب مثلاً لترك الشيء وهو   ممكن وطَلَبِه وهو مُتَعَذِّر، قال ذلك ابن الأَنباري وأَوّلُ من قاله عمرو   بن عمرو بن عُدَسَ لِدَخْتَنُوسَ بنت لقِيطٍ، وكانت تَحْتَه فَفَرِكَتْه   وكان مُوسراً. فتزوّجها عَمْرُو بن مَعْبَد وهو ابن عمِّها وكان شابّاً   مُقتراً، فمرَّت به إبل عمرو فسألتْه اللبن فقال لها ذلك.   وضافَ عنه صَيفاً ومَصيفاً وصَيْفوفةً: عَدَلَ. وصافَ السَّهْمُ عن   الهَدَفِ يَصِيفُ صَيفاً وصَيْفوفة: كذلك عَدَلَ بمعنى ضافَ، والذي جاء في   الحديث ضافَ، بالضاد؛ قال أَبو زبيد:   كلَّ يومٍ تَرْميهِ منها بِرَشْقٍ،   فمَصِيفٌ أَو صافَ غَيرَ بَعِيدِ   وقال أَبو ذؤيب:   جَوارِسُها تأْوِي الشُّعُوفَ دَوائِباً،   وتَنْصَبُّ أَلْهاباً مَصيفاً كِرابُها   أَي مَعْدُولاً بها مُعْوَجَّةً غير مُقَوَّمَةٍ، ويروى مَضِيفاً، وقد   تقدَّم؛ والكِرابُ: مَجارِي الماء، واحدتها كَرَبَةٌ، واللِّهْبُ: الشّقُّ   في الجبل أَي تَنْصَبُّ إلى اللَّهْبِ لكونه بارِداً، ومَصِيفاً أَي   مُعْوَجّاً من صافَ إذا عَدلَ. الجوهري: المَصيفُ المُعْوَجُّ من مَجاري   الماء، وأَصله من صافَ أَي عدلَ كالمَضِيقِ من ضاقَ. وصافَ الفَحْلُ عن   طَرُوقَتِه: عدل عن ضِرابها. وفي حديث أَنس أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم،   شاوَرَ أَبا بكر، رضي اللّه عنه، يوم بَدْر في الأَسْرَى فتكلم أَبو بكر   فصافَ عنه؛ قال الأَصمعي: يقال صاف يَصِيفُ إذا عدَلَ عن الهَدف؛ المعنى:   عدل، صلى اللّه عليه وسلم، بوجهه عنه ليُشاور غيره. وفي حديث آخر: صافَ   أَبو بكر عن أَبي بُرْدَةَ، ويقال: أَصافه اللّه عني أَي نَحَّاه،   وأَصافَ اللّه عني شرَّ فلان أَي صَرَفه وعدَل به. والصيفُ: الأُنثى من البُوم؛   عن كراع.   وصائفٌ: اسم موضع؛ قال معن بن أَوس:   فَفَدْفَدُ عَبُّودٍ فَخَبْراء صائفٍ،   فَذُو الحَفْرِ أَقْوَى منهمُ فَفَدافِدُهْ   وصَيفِيٌّ: اسم رجل، وهو صيفي بن أَكْثَمَ.
لسان العرب
● - صوف: الصُّوفُ للضأْن وما أَشبهه؛ الجوهري: الصوف للشاة والصُّوفةُ أَخص   منه. ابن سيده: الصوفُ للغنم كالشَّعَر للمَعَزِ والوَبَرِ للإبل،   والجمع أَصوافٌ، وقد يقال الصوف للواحدة على تسمية الطائفة باسم الجميع؛ حكاه   سيبويه؛ وقوله:   حَلْبانَةٍ رَكْبانةٍ صَفُوفِ،   تَخْلِطُ بين وبَرٍ وصُوفِ   قال ثعلب: قال ابن الأَعرابي معنى قوله تخلط بين وبر وصوف أَنها تباع   فيشترى بها غنم وإبل، وقال الأصمعي: يقول تُسْرِعُ في مِشْيَتِها، شبّه   رَجْع يديها بقَوْسِ الندَّافِ الذي يَخْلِط بين الوبر والصوف، ويقال لواحدة   الصوف صُوفةٌ، ويصغر صُوَيْفة.   وكبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ على مثال فَعِل، وصائفٌ وصافٌ وصافٍ، الأَخيرة   مقلوبة، وصوفانيٌّ، كل ذلك: كثير الصوف، تقول منه: صافَ الكَبْشُ بعدما   زَمِرَ يَصُوفُ صَوْفاً، قال: وكذلك صوِف الكَبْشُ، بالكسر، فهو كبش صَوِفٌ   بَيِّنُ الصَّوَفِ؛ حكاه أَبو عبيد عن الكسائي، والأُنثى صافةٌ   وصُوفانةٌ. ولِيّةٌ صافةٌ: يُشْبِه شعرُها الصوفَ؛ قال تأَبط شرّاً:   إذا أَفْزَعُوا أُمَّ الصَّبِيَّينِ، نَفَّضُوا   غَفارِيَّ شُعْثاً، صافَةً لم تُرَجَّلِ   أَبو الهيثم: يقال كبش صُوفانٌ ونعجة صوفانة. الأَصمعي: من أَمثالهم في   المال يملكه من لا يسأْهِلُه: خَرْقاءُ وجدت صُوفاً؛ يضرب للأحمق يصيب   مالاً فيُضَيِّعُه في غير موضعه. وصُوفُ البحر: شيء على شكل هذا الصُّوفِ   الحيواني، واحدته صُوفةٌ. ومن الأَبَدِيَّات قولهم: لا آتيك ما بَلَّ   بَحْرٌ صُوفةً، وحكى اللحياني: ما بَلَّ البحرُ صُوفةً.   والصُّوفانَةُ: بقلة معروفة وهي زغْباء قصيرة؛ قال أَبو حنيفة: ذكر أَبو   نصر أَنه من الأَحْرار ولم يُحلِّه، وأَخَذَ بصُوفَةِ رَقَبَتِه   وصُوفِها وصافِها: وهي زَغَبات فيها، وقيل: هي ما سال في نُقْرَتِها، التهذيب:   وتسمى زَغَباتُ القَفا صوفةَ القَفا. ابن الأَعرابي: خُذْ بصوفةِ قفاه   وبصُوف قفاه وبقَرْدَتِه وبكَرْدَتِه. ويقال: أَخذه بصُوفِ رقَبَتِه وبطُوف   رَقَبَتِه وبطافِ رَقَبَتِه وبظُوفِ رَقَبَتِه وبظافِ رقبتِه وبقُوفِ   رقبته وبقافِ رقبته أَي بجلد رقبته؛ وقال أَبو السَّميدع: وذلك إذا تبعه وظن   أَن لن يدركه فلَحِقَه، أَخذ برقبته أَم لم يأْخذ؛ وقال ابن دريد أَي   بشعره المتدَلي في نُقْرةِ قفاه؛ وقال الفراء إذا أَخذه بقفاه جمعاء، وقال   أَبو الغوث أَي أَخذه قهراً، قال: ويقال أَيضاً أَعطاه بصوف رقبته كما   يقال أَعطاه برُمَّته. وقال أَبو عبيد: أَعْطاه مَجّاناً ولم يأْخذ   ثمناً.وصَوَّفَ الكرْمُ: بدت نوامِيه بعد الصِّرام.   والصوفةُ: كل من ولي شيئاً من عمل البيت، وهم الصُّوفان. الجوهري:   وصُوفةُ أَبو حَيّ من مُضَرَ وهو الغوث بن مُرّ بن أُدِّ بن طابخةَ بن إلياسَ   بن مُضَرَ، كانوا يَخْدُِمُون الكعبة في الجاهلية ويجيزون الحاجَّ أَي   يُفِيضون بهم. ابن سيده: وصُوفةُ حَيٌّ من تميم وكانوا يُجِيزون الحاجّ في   الجاهلية من مِنًى، فيكونون أَوّل من يدفع. يقال في الحج: أَجِيزي   صُوفةُ، فإذا أَجازت قيل: أَجِيزي خِنْدِفُ، فإذا أَجازت أُذِنَ للناس كلهم في   الإجازة، وهي الإفاضة؛ وفيهم يقول أَوْسُ بن مَغْراء السعدي:   ولا يَريمُونَ في التعريف مَوْقِفَهُمْ   حتى يقالَ: أَجِيزُوا آل صُوفانا   قال ابن بري: وكانت الإجازة بالحج إليهم في الجاهلية، وكانت العرب إذا   حجت وحضرت عرفةَ لا تدفع منها حتى يدفع بها صوفُة، وكذلك لا يَنْفِرُون من   مِنًى حتى تَنْفِرَ صُوفةُ، فإذا أَبطأَتْ بهم قالوا: أَجيزي صوفةُ؛   وقيل: صوفة قبيلة اجتمعت من أَفْناء قبائل.   وصافَ عني شَرُّه يصُوفُ صَوْفاً: عَدَلَ. وصافَ السهْمُ عن الهَدَفِ   يَصُوفُ ويَصِيفُ: عدل عنه، وهو مذكور في الياء أَيضاً لأَنها كلمة واوية   ويائية؛ ومنه قولهم: صافَ عني شرُّ فلان، وأَصافَ اللّه عني شَرَّه
مقاييس اللغة:
(صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])
فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه.
القاموس المحيط:
الصوفُ، بالضم م، وبهاءٍ أخَصُّ. وقولُهم " خَرْقاءُ وجَدَتْ صُوفاً " ، لأنَّ المرأةَ غيرَ الصَّناعِ إذا أصابَتْ صوفاً أفْسَدَتْهُ، يُضْرَبُ للأَحْمَقِ يَجِدُ مالاً فَيُضَيِّعُهُ. وأخَذْتُ بصوفِ رَقَبَتِهِ، وبصافِها: بِجِلْدِها، أو بِشَعَرِهِ المُتَدَلِّي في نُقْرَةِ قَفاهُ، أو بِقَفاهُ جَمْعَاءَ، أو أخَذْتُهُ قَهْراً، أو ذلك إذا تَبِعَه وقد ظَنَّ أن لَنْ يُدْرِكَهُ، فَلَحِقَهُ، أَخَذَ بِرَقَبَتِهِ أو لم يأخُذْ.
وأعطاهُ بصوفِ رَقَبَتِهِ: بُرمَّتِهِ، أو مَجَّاناً بلا ثَمَنٍ. وصُوفَةُ، أيضاً: أبو حَيٍّ من مُضَرَ، وهو الغَوْثُ بنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَةَ، كانوا يَخْدمون الكَعْبَةَ، ويُجِيزونَ الحاجَّ في الجاهِلِيَّةِ، أي: يُفيضونَ بهم من عَرَفاتٍ، وكان أحدُهُم يقومُ فيقولُ: أَجِيزي صُوفَةُ، فإذا أجازَتْ قال: أجيزي خِنْدِفُ، فإذا أجازَتْ أُذِنَ للناسِ كُلِّهِم في الإِجازَةِ، أو هُم قومٌ من أفْناءِ القَبائِلِ، تَجَمَّعوا فَتَشَبَّكوا كَتَشَبُّكِ الصوفَةِ، وقولُ الجوهرِيِّ: ومنه:
حتى يقالَ أجِيزوا آلَ صُوفانا
وهَمٌ، والصَّوابُ: آلَ صَفْوانا، وهُمْ قوْمٌ من بَنِي سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَناة، قال أبو عُبَيْدَةَ: حتى يُجَوِّزَ القائمُ بذلك من آلِ صَفْوانَ، والبَيْتُ لأَوْسِ بنِ مَغْراءَ، وصَدْرُهُ:
ولا يَريمونَ في التَّعْرِيف مَوقِفَهُم.
وذُو الصوفَةِ، أيضاً: فَرَسٌ، وهو أبو الخُزَزِ والْأَعْوَجِ. وصافَ الكَبْشُ صَوْفاً وصُووفاً، فهو صافٌ وصافٍ وأصْوَفُ وصائِفٌ، وصَوِفَ كَفَرِحَ، فهو صَوِفٌ، ككَتِفٍ، وصُوفانِيٌّ، بالضم، وهي بهاءٍ: إذا كثُرَ صوفُهُ. والصُّوفانَةُ، بالضم: بَقْلَةٌ زَغْبَاءُ قصيرَةٌ. وصافَ السَّهْمُ عن الهَدَفِ يَصوفُ ويَصيفُ: عَدَلَ، و عَنِّي وجْهُهُ: مالَ. وأصاف الله عَنِّي شَرَّهُ: أمالَهُ.
وصافُ: اسمُ ابنِ الصَّيَّادِ، أو هو صافي، كَقاضي، أو اسْمُهُ: عبدُ الله.
تاج العروس:
ص و ف
الصُّوفُ بالضمِّ : م مَعْرُوفٌ قالَ ابنُ سِيدَه : الصُّوفُ للغَنَمِ كالشَّعَرِ للمَعِزِ والوَبَرِ للإِبِلِ والجمعُ أَصْوافٌ . وقَدْ يُقالُ : الصُّوفُ للواحِدَةِ على تَسْمِيَةِ الطّائِفَةِ باسْمِ الجَمِيعِ حكاهُ سِيَبَويْهِ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : الصُّوفُ للشّاةِ وبهاءٍ أَخَصُّ منه وقولُ الشاعِرِ :
" حَلْبانَةٍ رَكْبانَةٍ صَفُوفِ
" تَخْلِطُ بينَ وَبَرٍ وصُوفِ
قالَ ثَعْلَبٌ : قالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : أَي أَنَّها تُباعُ فيُشْتَرَى بها غَنَمٌ وإِبِلٌ وقال الأَصْمَعِيُّ : يَقولُ : تُسْرِعُ في مِشْيَتِها شَبَّه رَجْعَ يَدَيْها بقَوْسِ النَّدّافِ الّذي يَخْلِطُ بينَ الوَبَرِ والصُّوفِ . ويُقال لواحِدَةِ الصُّوفِ : صُوفَةٌ ويُصَغَّرُ صُوَيْفَةٌ . وفي الأَساس : فلانٌ يَلْبَسُ الصُّوفَ والقُطْنَ : أَي ما يُعْمَلُ منهما . ومن المَجازِ قَوْلُهم : خَرْقاءُ وَجَدَتْ صُوفاً قالَ الأَصْمَعيُّ : وهو من أَمْثالِهِمْ في المالِ يَمْلِكُهُ مَنْ لا يَسْتَأْهِلُه قالَ الصّاغانِيُّ : لأَنَّ المَرْأَةَ غيرَ الصَّنَاعِ إِذا أَصابَتْ صُوفاً لم تَحْذِقْ غَزْلَه وأَفْسَدَتْهُ يُضْرَبُ ذلِك للأَحْمَقِ يَجِدُ مالاً فَيُضَيِّعُهُ في غيرِ مَوْضِعِه وهو بَقِيَّةُ قولِ الأَصْمِعِيِّ وفي الأَساسِ : لمَنْ يَجِدُ مالاَ يَعْرِفُ قِيمَتَهُ فيُضَيِّعُه . ومن المَجازِ قولُهم : أَخَذْتُ بصُوفِ رَقَبَتِهِ وبِصافِها الأَخِيرُ لم يَذْكُرْه الجَوْهَرِيُّ والصاغانِيُّ إِنّما ذَكَره صاحبُ اللِّسانِ زادَ الجَوْهَرِيُّ : وكَذا بطُوفِ رَقَبَتِه وبِطافِها وبظُوفِ رَقَبَتِه وبظافِها وبِقُوفِ رَقَبَتِه وبقافِها : أَي بجِلْدِها قالَه ابنُ الأَعْرابيّ أَو بشَعَرَهِ المُتَدَلِّي في نُقْرَةِ قَفاه قاله ابنُ دُرَيْدٍ أَو بقَفاه جَمْعاءَ قالَهُ الفَرّاءُ أَو أَخَذْتُه قَهْراً قالَهُ أَبو الغَوْثِ وفَسَّرَهُ أَبو السَّمَيْدَعِ فقالَ : وذلِكَ إِذا تَبِعَه وقَدْ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَدْرِكَهُ فلَحِقَهُ أَخَذَ برَقَبَتِه أَوْ لَمْ يَأْخُذْ نَقَلَ هذه الأَقوالَ كُلَّها الجَوْهَرِيُّ والصّاغانِيُّ وصاحبُ اللِّسانِ واقتَصَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ على الأَخِيرِ . ومن المَجازِ قولُهم : أَعْطاهُ بِصُوفِ رَقَبَتِه كما يَقُولُونَ : أَعْطاهُ برُمَّتِهِ نقله الجَوْهَرِيُّ أو أَعْطاهُ مَجَّاناً بِلا ثَمَنٍ قالَه أَبو عُبَيْدٍ ونَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وصَوَّفَهُ أَيْضاً : أََبُو حَيٍّ من مُضَرَ وهو الغَوْثُ بنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَةَ بنِ الياس بنِ مُضَرَ قالَه ابنُ الجَوّانِيِّ في المُقَدِّمَةِ سُمِّيَ صُوفَةُ لأَنَّ أُمَّه جَعَلتْ في رَأْسِهِ صُوفَةً وجَعَلَتْهُ رَبِيطاً للكَعْبَةِ يَخْدُِمُها قالَ الجَوْهَرِيُّ : كانُوا يُخْدُمُونَ الكَعْبَةَ ويُجِيزُونَ الحاجَّ في الجَاهِلِيَّةِ أَي : يُفيضُونَ بِهِمْ زادَ في العُبابِ مِنْ عَرَفات وفي المُحْكَمِ من مِنىً فيَكُونُونَ أَوَّلَ منْ يَدْفَعُ وكانَ أَحَدُهُمْ يَقُومُ فيَقُولُ : أَجِيزِي صُوفَةُ فإِذا أَجازَتْ قال . أَجِيزِي خِنْدِفُ فإِذَا أَجازَتْ أُذِنَ للنّاسِ كُلِّهِمْ في الإِجازَةِ قالَ ابنُ سِيدَه : وهي الإِفاضَةُ قالَ ابنُ بَرِّيّ : وكانَت الإِجازَةُ بالحَجِّ إِلَيْهِمْ في الجاهِلِيَّةِ وكانَت العَرَبُ إِذا حَجَّتْ وحَضَرَتْ عَرَفَةَ لا تَدْفَعُ منها حَتّى تَدْفَعَ بها صُوفَةُ وكذلِكَ لا يَنْفِرُونَ مِنْ مِنىً حَتّى تَنْفِرَ صُوفَةُ فإِذا أَبْطَأَتْ بهم قالُوا : أَجِيزِي صُوفَةُ . أَوْ هُمْ قومٌ من أَفناءِ القَبائِلِ تَجَمَّعُوا فتَشَبَّكُوا كتَشَبُّكِ الصُّوفَةِ قالَه أَبو عُبَيْدَةَ ونقله الصاغانِيُّ وقولُ الجَوْهَرِيُّ : ومِنْه قولُ الشّاعِرِ :
" حَتَّى يُقالَ : أَجِيزُوا آلَ صُوفانَا أَتى به شاهِداً على أَنَّ صُوفَةَ يُقالُ له : صُوفانُ قالَ الصّاغانِيُّ : وهو وَهَمٌ والصَّوابُ في رِوايَةِ البَيْتِ : آلَ صَفْوانَا وهُمْ قَوْمٌ من بَنِي سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَناةَ بنِ تَمِيمٍ وموضِعُ ذكره باب الحُروف اللَّيِّنَةِ قالَ أَبو عُبَيْدَةَ مَعْمَرُ بنُ المُثَنَّى في كتابِ التّاجِ - بعد ذِكْرِهِ روايةَ البيتِ - ما نَصُّه : حَتَّى يَجُوزَ القائِمُ بذلكَ من آل صَفْوانَ . قال الصاغانِيُّ : والبَيْتُ لأَوْسِ بنِ مَغْراءَ السَّعْدِيّ وصَدْرُه :
" ولا يَرِيمُونَ في التَّعْرِيفِ مَوْقِفَهُمْ
كذا في العُبابِ والتَّكْمِلَةِ . قلت : وفي قولِ الزَّمَخْشَرِيِّ ما يَدُلُّ على أَنّه يُقالُ لهُمُ : الصُّوفانُ وآلُ صُوفان معاً فلا إِشكالَ حِينَئِذٍ فَتأَمَّلْ . وذُو الصُّوفَةِ أَيضاً : فَرَسٌ وهو أَبُو الخُزَرِ والأَعْوَجِ نَقَلَه الصّاغانيُّ وقد تقَدَّمَ كُلٌّ منهما في مَحَلِّه . وصافَ الكَبْشُ بعدَ ما زَمِرَ يَصُوفُ صَوْفاً بالفتح وصُوُوفاً كقُعُودٍ فهو صافٌ وصافٍ وأَصْوَفُ وصائِفٌ وصَوِفَ كفَرِحَ فهو صَوِفٌ ككَتِفٍ وهذِه على القَلْبِ وصُوفانِيٌّ بالضمِّ وهي بهاءٍ كُلُّ ذلِك : إِذا كَثُرَ صُوفُه . والصُّوفانَةُ بالضم : بَقْلَةٌ مَعْرُوفةٌ وهي زَغْباءُ قَصِيرَةٌ قالَ أَبوُ حَنِيفَةَ : ذَكَرَ أَبو نَصْرٍ أَنَّها من الأَحْرار ولم يُحَلِّها . وصافَ السَّهْمُ عن الهَدَف يَصُوفُ ويَصِيفُ : إِذا عَدَلَ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وهو مَذْكُورٌ في الياءِ أَيْضاً ؛ لأَنَّ الكَلِمَةَ واويَّةٌ يائِيَّةٌ . وصافَ عَنِّي وَجْهُهُ : مالَ وقال ابنُ فارسٍ : صافَ من بابِ الإِبدالِ من ضافَ قال الجوهريُّ : ومنه قَوْلُهُم : صافَ عَنِّي شرُّ فلانٍ . وأَصافَ اللهُ عنِّي شَرَّهُ : أَي أَمالَهُ . وصافُ : اسمُ ابنِ الصَيّادِ المَذْكُورِ في الحَدِيثِ وفي نُسْخَةِ ابن عَبّادٍ أَو هو صافِي كقاضِي فمحَلُّه المُعْتَلُّ أَو اسمُه عبدُ اللهِ وصافُ لَقَب له وهذا هو المَشْهُورُ عند المَحَدِّثِينَ . ومما يُسْتَدْرَك عليه : قالَ أَبو الهَيْثَمِ : يُقال : كَبْشٌ صُوفانٌ ونَعْجَةٌ صُوفانَةٌ . وقالَ غيرُه : الصُّوفانُ : كلُّ من وَلِيَ شيئاً من عَمَلِ البَيْتِ وكذلِك الصُّوفَةُ . وفي الأَساس : وآل صَوْفانَ : كانُوا يَخْدُمونَ الكعبةَ وَيَتَنَسَكُونَ ولَعَلَّ الصُّوفِيّةَ نُسِبَتْ إِليهم تَشْبيهاً بهم في التَّنَسُّكِ والتَّعَبُّدِ أَو إِلى أَهْلِ الصُّفَّةِ فيُقالُ مكان الصُّفِّيَةِ : الصُّوفِيَّةُ بقلبِ إِحْدَى الفائَين واواً للتَّخْفِيفِ أَو إِلى الصُّوفِ الذي هو لِباسُ العُبّادِ وأَهْلِ الصَّوامِعِ . قلتُ : والأَخيرُ هو المَشْهورُ . والصَّوّافُ ككَتّانٍ : من يَعْمَلُه . وصُوفَةُ البَحْرِ : شيءٌ على شَكْلِ هذا الصُّوفِ الحَيَوانِيّ . ومن الأَبَدِيَّاتِ : قولُهم : لا آتِيكَ ما بَلَّ البَحْرُ صُوَفَةً حكاه اللِّحْيانِيُّ . والصُّوفانُ : شيءٌ يَخْرُجُ من قَلْبِ الشَّجَرِ رخْوٌ يابِسٌ تُقْدَحُ فيه النّار وهو أَحْسَنُ ما يَكُونُ للمُقْتَدِحِينَ . وصُوفَةُ الرَّقَبَةِ : زَغَباتٌ فيها وقِيلَ : هي ما سَالَ في نُقْرَتِها . وصَوِفَ الكَرْمُ : بَدَتْ نَوامِيهِ بعدَ الصِّرامِ . وأَبُو صُوفَةَ : من كُناهُم . ومن أَمْثالِ العامَّةِ : لو كانَت الوَِلايَةُ بالصُّوف لطارَ الخَرُوف . وتَصَوَّفَ : تَنَسَّكَ أَو ادَّعاهُ . وجُبَّةٌ صَيِّفَةٌ كَكَيِّسَةٍ : كثيرةُ الصُّوفِ وأَصْلُه صَيْوِفَةً فقُلِبت الواوُ ياءً فأُدْغِمَت

_Türkçe çeviri henüz yok_
