# صوف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صوف

الصوف، بالضم: م معروف قال ابن سيده: الصوف للغنم كالشعر للمعز، والوبر للإبل، والجمع أصواف. وقد يقال: الصوف للواحدة على تسمية الطائفة باسم الجميع، حكاه سيبويه، وقال الجوهري: الصوف للشاة وبهاء أخص منه، وقول الشاعر:
  حلبانة ركبانة صفوف
  تخلط بين وبر وصوف

  قال ثعلب: قال ابن الأعرابي: أي أنها تباع فيشترى بها غنم وإبل، وقال الأصمعي: يقول: تسرع في مشيتها، شبه رجع يديها بقوس النداف الذي يخلط بين الوبر والصوف. ويقال لواحدة الصوف: صوفة، ويصغر صويفة. وفي الأساس: فلان يلبس الصوف والقطن: أي ما يعمل منهما. ومن المجاز قولهم: خرقاء وجدت صوفا قال الأصمعي: وهو من أمثالهم في المال يملكه من لا يستأهله قال الصاغاني: لأن المرأة غير الصناع إذا أصابت صوفا لم تحذق غزله، وأفسدته، يضرب ذلك للأحمق يجد مالا فيضيعه في غير موضعه، وهو بقية قول الأصمعي، وفي الأساس: لمن يجد مالا يعرف قيمته فيضيعه. ومن المجاز قولهم: أخذت بصوف رقبته، وبصافها الأخير لم يذكره الجوهري والصاغاني، إنما ذكره صاحب اللسان، زاد الجوهري: وكذا بطوف رقبته، وبطافها، وبظوف رقبته، وبظافها، وبقوف رقبته، وبقافها: أي بجلدها قاله ابن الأعرابي أو بشعره المتدلي في نقرة قفاه قاله ابن دريد أو بقفاه جمعاء قاله الفراء أو أخذته قهرا قاله أبو الغوث، وفسره أبو السميدع، فقال: وذلك إذا تبعه وقد ظن أن لن يدركه، فلحقه، أخذ برقبته أو لم يأخذ نقل هذه الأقوال كلها الجوهري والصاغاني وصاحب اللسان، واقتصر الزمخشري على الأخير. ومن المجاز قولهم: أعطاه بصوف رقبته كما يقولون: أعطاه برمته نقله الجوهري، أو أعطاه مجانا بلا ثمن قاله أبو عبيد، ونقله الجوهري. وصوفه أيضا: أبو حي من مضر، وهو الغوث بن مر بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر قاله ابن الجواني في المقدمة، سمي صوفة لأن أمه جعلت في رأسه صوفة، وجعلته ربيطا للكعبة يخدمها، قال الجوهري: كانوا يخدمون الكعبة، ويجيزون الحاج في الجاهلية، أي: يفيضون بهم زاد في العباب من عرفات وفي المحكم من منى فيكونون أول من يدفع وكان أحدهم يقوم، فيقول: أجيزي صوفة، فإذا أجازت قال. أجيزي خندف، فإذا أجازت أذن للناس كلهم في الإجازة قال ابن سيده: وهي الإفاضة، قال ابن بري: وكانت الإجازة بالحج إليهم في الجاهلية، وكانت العرب إذا حجت وحضرت عرفة، لا تدفع منها حتى تدفع بها صوفة، وكذلك لا ينفرون من منى حتى تنفر صوفة، فإذا أبطأت بهم قالوا: أجيزي صوفة. أو هم قوم من أفناء القبائل، تجمعوا، فتشبكوا كتشبك الصوفة قاله أبو عبيدة، ونقله الصاغاني وقول الجوهري: ومنه قول الشاعر:
  حتى يقال: أجيزوا آل صوفانا أتى به شاهدا على أن صوفة يقال له: صوفان، قال الصاغاني: وهو وهم، والصواب في رواية البيت: آل صفوانا، وهم قوم من بني سعد بن زيد مناة بن تميم، وموضع ذكره باب الحروف اللينة قال أبو عبيدة معمر بن المثنى في كتاب التاج - بعد ذكره رواية البيت - ما نصه: حتى يجوز القائم بذلك من آل صفوان. قال الصاغاني: والبيت لأوس بن مغراء السعدي وصدره:
  ولا يريمون في التعريف موقفهم

  كذا في العباب والتكملة. قلت: وفي قول الزمخشري ما يدل على أنه يقال لهم: الصوفان، وآل صوفان معا، فلا إشكال حينئذ، فتأمل. وذو الصوفة أيضا: فرس، وهو أبو الخزر والأعوج نقله الصاغاني، وقد تقدم كل منهما في محله. وصاف الكبش بعد ما زمر، يصوف صوفا بالفتح وصووفا كقعود فهو صاف وصاف، وأصوف وصائف، وصوف كفرح، فهو صوف ككتف وهذه على القلب وصوفاني بالضم، وهي بهاء كل ذلك: إذا كثر صوفه. والصوفانة، بالضم: بقلة معروفة، وهي زغباء قصيرة قال أبو حنيفة: ذكر أبو نصر أنها من الأحرار، ولم يحلها. وصاف السهم عن الهدف، يصوف ويصيف: إذا عدل نقله الجوهري، وهو مذكور في الياء أيضا؛ لأن الكلمة واوية يائية. وصاف عني وجهه: مال وقال ابن فارس: صاف من باب الإبدال من ضاف، قال الجوهري: ومنه قولهم: صاف عني شر فلان. وأصاف الله عني شره: أي أماله. وصاف: اسم ابن الصياد المذكور في الحديث، وفي نسخة ابن عباد أو هو صافي، كقاضي فمحله المعتل أو اسمه عبد الله وصاف لقب له، وهذا هو المشهور عند المحدثين. ومما يستدرك عليه: قال أبو الهيثم: يقال: كبش صوفان، ونعجة صوفانة. وقال غيره: الصوفان: كل من ولي شيئا من عمل البيت، وكذلك الصوفة. وفي الأساس: وآل صوفان: كانوا يخدمون الكعبة ويتنسكون، ولعل الصوفية نسبت إليهم، تشبيها بهم في التنسك والتعبد، أو إلى أهل الصفة، فيقال مكان الصفية: الصوفية بقلب إحدى الفائين واوا للتخفيف، أو إلى الصوف الذي هو لباس العباد، وأهل الصوامع. قلت: والأخير هو المشهور. والصواف، ككتان: من يعمله. وصوفة البحر: شيء على شكل هذا الصوف الحيواني. ومن الأبديات: قولهم: لا آتيك ما بل البحر صوفة، حكاه اللحياني. والصوفان: شيء يخرج من قلب الشجر، رخو يابس، تقدح فيه النار، وهو أحسن ما يكون للمقتدحين. وصوفة الرقبة: زغبات فيها، وقيل: هي ما سال في نقرتها. وصوف الكرم: بدت نواميه بعد الصرام. وأبو صوفة: من كناهم. ومن أمثال العامة: لو كانت الولاية بالصوف، لطار الخروف. وتصوف: تنسك، أو ادعاه. وجبة صيفة، ككيسة: كثيرة الصوف، وأصله صيوفة، فقلبت الواو ياء، فأدغمت.

### Türkçe

**الصوف**، (ضمme ile): bilinen bir isim. İbn Sîdeh dedi: **الصوف** koyun içindir; keçi için **الشعر** gibi, deve için **الوبر** gibi. Çoğulu **أصواف**’dır. Ve bazen, bütünün adıyla taifeyi adlandırma yoluyla, tekil için **الصوف** denir; bunu Sîbeveyh hikâye etti. Cevherî dedi: **الصوف** koyun içindir; **بهاء** ise ondan daha özeldir. Şairin sözü:
  Sütü bol, binekli, **صفوف**
  **وبر** ile **صوف** arasında karıştırır

  Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: yani o satılır da onunla koyun ve deve satın alınır. Asma‘î dedi: diyor ki: yürüyüşünde süratlenir; iki elinin dönüşünü, **الوبر** ile **الصوف** arasında karıştıran yün atıcısının yayı olan **قوس النداف**’a benzetti. Ve **الصوف**’un bir tanesine **صوفة** denir; küçültmesi **صويفة** yapılır. Ve **الأساس**’ta: falan **الصوف** ve pamuğu giyer: yani ikisinden yapılan şeyi. Ve mecazdan onların sözü: “akılsız kadın **صوفا** buldu.” Asma‘î dedi: bu, mal hakkında, ona ehil olmayanın sahip olduğu (duruma dair) onların darb-ı mesellerindendir. Sâğânî dedi: çünkü sanatkâr olmayan kadın **صوفا** elde ederse, onu eğirmeyi beceremez ve onu bozar; bu, ahmağın mal bulup onu yerli yerinde olmayan şeye zayi etmesine darb-ı mesel yapılır; bu, Asma‘î’nin sözünün bakiyesidir. Ve **الأساس**’ta: mal bulup onun kıymetini bilen (kimse) onu zayi eder (durumu) için. Ve mecazdan onların sözü: “onun boynunun **صوف**’undan tuttum”; ve “onun **صاف**’ından” (bu) sonuncusunu Cevherî ve Sâğânî zikretmedi; onu ancak Lisân sahibi zikretti. Cevherî artırdı: ve yine “onun boynunun **طوف**’undan”, ve “onun **طاف**’ından”; ve “onun boynunun **ظوف**’undan”, ve “onun **ظاف**’ından”; ve “onun boynunun **قوف**’undan”, ve “onun **قاف**’ından”: yani onun derisinden; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Yahut onun ense çukurunda sarkan saçından; bunu İbn Düreyd söyledi. Yahut onun ensesinin tamamından; bunu Ferrâ söyledi. Yahut onu zorla yakaladım; bunu Ebû’l-Gavs söyledi. Ebû’s-Semîd‘a onu açıkladı; dedi ki: bu, onu takip ettiği ve ona yetişemeyeceğini zannettiği hâlde, ona yetişip (ister) boynundan tuttu (ister) tutmadı (durumunda olur). Bu sözlerin hepsini Cevherî, Sâğânî ve Lisân sahibi nakletti; Zemahşerî ise sonuncuyla yetindi. Ve mecazdan onların sözü: “ona boynunun **صوف**’uyla verdi”; onların “ona **برمته**’siyle verdi” demeleri gibi; bunu Cevherî nakletti. Yahut ona bedelsiz, fiyat olmaksızın verdi; bunu Ebû Ubeyd söyledi; Cevherî de nakletti. Ve **صوفه** ayrıca: Mudar’dan bir hayyın babasıdır; o, **الغوث** b. **مر** b. **أد** b. **طابخة** b. **الياس** b. **مضر**’dır; bunu İbnü’l-Cevânî **المقدمة**’de söyledi. Ona **صوفة** adı verildi; çünkü annesi onun başına bir **صوفة** koydu ve onu Kâbe’ye bağlı kıldı; ona hizmet ederdi. Cevherî dedi: câhiliyede Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve haccı icazet ettirirlerdi; yani onlarla (hacıları) sevk ederlerdi; **العباب**’da Arafat’tan, **المحكم**’de Mina’dan (olduğu) ziyade edildi; böylece ilk defa onlar hareket eden olurdu. Onlardan biri kalkar, derdi ki: “**أجيزي صوفة**”; o icazet edince dedi: “**أجيزي خندف**”; o icazet edince, insanların hepsine icazete izin verirdi. İbn Sîdeh dedi: o, **الإفاضة**’dır. İbn Berrî dedi: câhiliyede hacda icazet onlara aitti; Araplar haccedip Arafat’ta hazır bulunduklarında, **صوفة** onlarla hareket etmedikçe oradan hareket etmezlerdi; yine Mina’dan da **صوفة** ayrılmadıkça ayrılmazlardı; onları geciktirdiğinde derlerdi ki: “**أجيزي صوفة**.” Yahut onlar, kabilelerin kenarlarından (toplanmış) bir kavimdir; toplandılar da **الصوفة**’nin birbirine geçmesi gibi birbirine geçtiler; bunu Ebû Ubeyde söyledi; Sâğânî de nakletti. Cevherî’nin sözü: “ondandır şairin sözü:
  ‘ta ki denilsin: **أجيزوا آل صوفانا**’ ”; bunu, **صوفة**’ye **صوفان** denildiğine şahit olarak getirdi. Sâğânî dedi: bu bir vehimdir; beytin rivayetinde doğru olan: **آل صفوانا**’dır; onlar, Temîm’den **بني سعد بن زيد مناة**’dan bir kavimdir; onun zikredildiği yer **باب الحروف اللينة**’dir. Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ **كتاب التاج**’da — beytin rivayetini zikrettikten sonra — lafzen şunu söyledi: “ta ki bununla görevli olan, **آل صفوان**’dan olan (kimse) icazet edinceye kadar.” Sâğânî dedi: beyt, Sa‘dî **أوس بن مغراء**’ındır; sadrı:
  Ve tanıtımda duraklarını terk etmezler

  **العباب** ve **التكملة**’de böyledir. Dedim: Zemahşerî’nin sözünde, onlara **الصوفان** ve **آل صوفان** birlikte denildiğine delalet eden şey vardır; o hâlde işkâl yoktur; öyleyse düşün. Ve **ذو الصوفة** ayrıca: bir attır; o, **أبو الخزر** ve **الأعوج**’un babasıdır; Sâğânî nakletti; ikisinin her biri kendi yerinde daha önce geçti. Ve koç, meledikten sonra **صاف** olur; **يصوف** (fetha ile) **صوفا** ve **صووفا** (der); **قعود** vezninde; böylece o **صاف** ve **صاف**’tır; ve **أصوف** ve **صائف**; ve **صوف** ( **فرح** gibi), böylece o **صوف**’tur ( **كتف** gibi); bu, kalb üzerinedir. Ve **صوفاني** (ضمme ile) ve **بهاء**: bunların hepsi, yünü çok olduğunda (söylenir). Ve **الصوفانة**, (ضمme ile): bilinen bir ottur; o, kısa tüylü, ince tüylüdür. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Nasr, onun **الأحرار**’dan olduğunu zikretti; fakat onu çözümlemedi. Ve ok, hedeften **صاف** olur; **يصوف** ve **يصيف**: saptığında; Cevherî nakletti. Ve o, **الياء**’da da zikredilmiştir; çünkü kelime **واوية يائية**’dir. Ve “yüzü benden **صاف** etti”: meyletti. İbn Fâris dedi: **صاف**, **ضاف**’tan ibdâl babındandır. Cevherî dedi: ondandır onların sözü: “falanın şerri benden **صاف** etti.” Ve “Allah onun şerrini benden **أصاف** etti”: yani onu meylettirdi. Ve **صاف**: hadiste zikredilen **ابن الصياد**’ın oğlunun adıdır. İbn Abbâd nüshasında: yahut o **صافي**’dir; **قاضي** gibi; böylece yeri mu‘tel olur. Yahut onun adı Abdullah’tır ve **صاف** onun lakabıdır; muhaddisler katında meşhur olan budur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Ebû’l-Heysem dedi: “**كبش صوفان** ve **نعجة صوفانة** denir.” Başkası dedi: **الصوفان**: Beyt işinden bir amelin başına geçen herkes; yine **الصوفة** de böyledir. Ve **الأساس**’ta: ve **آل صوفان**: Kâbe’ye hizmet ederler ve zühdlenirlerdi; belki **الصوفية** onlara nispet edilmiştir; zühd ve ibadette onlara benzetme yoluyla. Yahut **أهل الصفة**’ye (nispetledir); böylece **الصفية** yerine, hafifletme için iki **فاء**’dan birini **واو**’ya çevirerek **الصوفية** denir. Yahut, âbidlerin ve manastır ehlinin giysisi olan **الصوف**’a (nispetledir). Dedim: sonuncu meşhur olandır. Ve **الصواف** ( **كتان** gibi): onu işleyen kimse. Ve **صوفة البحر**: bu hayvanî **الصوف** şekli üzere bir şey. Ve **الأبديات**’dendir: onların sözü: “deniz **صوفة**’yi ıslattıkça sana gelmem”; Lihyânî hikâye etti. Ve **الصوفان**: ağacın kalbinden çıkan bir şeydir; yumuşak, kuru; onda ateş çıkarılır; ateş çıkaranlar için en iyi olan odur. Ve **صوفة الرقبة**: onda bulunan ince tüylerdir; denildi ki: o, onun çukurunda akan şeydir. Ve **صوف الكرم**: budamadan sonra sürgünleri göründü. Ve **أبو صوفة**: künyelerindendir. Ve avamın darb-ı mesellerindendir: “velayet **الصوف** ile olsaydı, kuzu uçardı.” Ve **تصوف**: zühdlenmek; yahut onu iddia etti. Ve **جبة صيفة** ( **كيسة** gibi): yünü çok olan; aslı **صيوفة**’dir; böylece **واو** **ياء**’ya çevrildi, sonra idğam edildi.
