# صول (ص-و-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - و - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد اللام و و ا ي ء معهما
و ص ل، ص ل و، ل ص و، ص ل ي، ل و ص، أ ص ل، ص و ل مستعملات
وصل:
كلُّ شيءٍ اتَّصَلَ بشيءٍ فما بينَهما وُصْلَةٌ.
ومَوْصِل البعير: ما بين عَجُزه وفَخِذه، قال: تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ وقال المُتَنَخِّل:
ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد		عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ
والوَصيلة من الغَنَم كانت العربُ اذا ولَدَتِ الشّاةُ ذَكَراً قالوا: هذا لآلهتنا فتَقَرَّبوا به، واذا وَلَدَت أنثَى قالوا: وَصَلَتْ أخاها فلا يذبَحون أخاها، قال تأبَّط شرّاً:
اجدَّك إما كنتَ في الناس ناعـقـاً		تراعي بأعلَى ذي المجاز الوَصائلا
واتَّصَلَ الرجلُ أي انتَسَبَ فقال: يا لفُلان، قال: اذا اتَّصَلَتْ قالَتْ لبَكرِ بنِ وائلٍ
صلو:
الصَّلاةُ ألفَها واوٌ لانّ جَماعتَها الصَّلَوات، ولأنّ التثنيةَ صَلَوان.
والصّلا: وَسَط الظَّهْر لكلِّ ذي أربعٍ وللناس.
وكلُّ أنثَى اذا وَلَدَت انفرَجَ صَلاها، قال:
كأنَّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت		حَبابُ الماء يتَّبِعُ الحَبـابـا
واذا أتى الفَرَسُ على أَثَر الفَرَسِ السابق قيلَ: قد صَلّى وجاء مُصَلِّياً لأنَّ رأسَه يتلو الصَّلاَ الذي بين يَدَيهِ.
وصَلَواتُ اليَهود: كنائِسهُم واحدُها صلاة.
وصَلَواتُ الرسول للمسلمين: دُعاؤه لهم وذكرهم.
وصَلَواتُ اللهِ على أنبيائه والصالحين من خَلْفه: حُسنُ ثَنائه عليهم وحُسن ذكره لهم.
وقيل: مَغفرتُه لهم.
وصَلاةُ الناسِ على المَيِّتِ: الدُّعاء.
وصلاة الملائكةِ: الاستِغفارُ.
وفي الحديث: ان للشيطان مَصاليَ وفُخُوخاً والمِصلاةُ أن تنصِبَ شَرَكاً ونحوه ليَقَعَ فيه شيءٌ فيُصطاد، وتقول: صَلَيْتُ أي نَصَبتُ المِصلاةَ وتجمع مَصالي.
والصَّلا: الحَطَبُ.
والصَّلا: النار، وصَلَى الكافرُ ناراً فهو يَصْلاها أي قاسَى حَرَّها وشِدَّتَها.
وصَلَيْتَ اللَّحمَ صَليْاً: شَوَيتَه، واذا ألقَيْتَه في النّار قلتَ: أصلَيتُه أُصليه إصلاءً وصَلَّيتُه تَصليةً.
والصَّلا اسمٌ للوَقود اذا اصطَلَى به القومُ، قال العجّاج: وصالياتٌ للصَّلا صليُّ.
والصّاليات: الأَثافيُّ لأنَّهنَّ قد صَلِينَ النّارَ وصَلِيَ فلانٌ بشَرِّ فلانٍ وبرَجُل سُوءٍ.
وفلانٌ لا يُصطَلَي بناره أي لا يُتَعَرَّض لحَدِّه.
وصَلَّى عَصاه اذا أدارَها على النار يُثَقِّفُها، قال:
فلا تعجَلْ بأَمرِكَ واستَدِمْهُ		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديم
وفي الحديث: لو شِئتُ لدَعَوتُ بصِلاءٍ فالصِّلاءُ الشِّواءُ لأنّه يُصْلَى بالنّار.
والصِّلِّيانُ: نَبْتٌ على فِعِّلاّن، ويقال: فِعْلِيان له سَنَمةٌ عظيمةٌ كأنّها رأسُ القَصَبة، اذا خَرَجَتْ أذنابُها تَجِدُ بها الاِبِل تُسمِّيها العربُ خُبْزَةَ الاِبِل، فمن قال فِعْلِيان قال أ أرضٌ مَصْلاةٌ.
لصو:
لَصَى فلانٌ فلاناً يَلْصُوه ويَلْصُوه اليه اذا انضمَّ إليه لرِيبةٍ، ويَلْصي أَعْربُهما.
ويقال: لَصَاه يَلْصَاه، قال العجاج: عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلصِيُّ أي لا يُلْصَى إليه.
لوص:
اللَّوصُ من المُلاوَصة، وهو في النَّظَر كأنّه يَختِلُ ليرومَ أمراً.
وفلانٌ يُلاوِصُ الشَّجَرةَ اذا أراد قَلْعَها بالفأس، فتراه يلاوِص في نظره يَمْنَةً ويَسْرةً كيف يأتي لها وكيف يضربُها، قال خُفاف:
أمسَى يُلاوِصُ عَبّاسٌ بمِعْوَله		مُدَلِّصاً قد نَبَتْ عنه المَناقير
أصل:
واستَأْصَلَتْ هذه الشَّجَرةُ أي ثَبَتَ أصلُها.
واستَأْصَلَ اللهُ فلاناً أي لم يَدَعْ له أصلاً.
ويقال: إنَّ النَّخْلَ بأرضنا أصيلٌ أي هو بها لا يَفْنَى ولا يَزول.
وفلانٌ أصيلُ الرأيِ، وقد أَصُلَ رأيُه أَصالةً، وإنّه لأصيلُ الرأيِ والعَقْل.
والأصلُ أسفَلُ كُلِّ شيءٍ.
والأصيلُ: العَشِيُّ، وهو الأُصُل، وتَصغيره أُصَيلال.
ولَقِيتُه مُؤْصِلاً أي بأصيلٍ.
والأصَلَةُ: حَيَّةٌ قصيرةٌ تَثِبُ فتُساوِر الانسانَ وتكون برَمْلٍ عاقرٍ شبيهةً بالرِّئَة مُنْضَمَّةً، فاذا انتَفَخَتْ ظَنَنْتَها بها، ولها رِجْلٌ واحدة تقومُ عليها ثم تدور فتثب لا تُصيب نَفْخَتُها شيئاً اِلاّ أَهْلكَتْه لأنَّ السُمَّ فيها.
والاصيلُ: الهَلاكُ، وقال أوس:
خافُوا الأصيلَ وقد أَعيَتْ مُلُوكُهُم		وحُمِّلوا من ذوي غَومٍ بأثقـالِ
والأصيل: الأصيل، ورجلٌ أَصيلٌ: له أصْلٌ.
صول:
صالَ فلانٌ، وصالَ الأَسَدُ صَوْلاً يصف بأسَه قال:
فصالوا صَوْلَهم فيمن يَليهم		وصُلْنا صَوْلنا فيمن يَلينـا

##### Türkçe

باب **الصاد** **اللام** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**و ص ل**، **ص ل و**، **ل ص و**، **ص ل ي**، **ل و ص**، **أ ص ل**، **ص و ل** مستعملات

**وصل**:
Her şey bir şeye bağlanırsa, ikisinin arasında **وُصْلَةٌ** vardır.
Ve devenin **مَوْصِل**’i: sağrısı ile uyluğu arasındaki şeydir; dedi ki: **تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ** Ve **المُتَنَخِّل** dedi:
ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد		عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ
Ve koyundan **الوَصيلة**: Araplar, koyun erkek doğurduğunda “bu ilahlarımız içindir” derlerdi; onunla yakınlık ararlardı. Dişi doğurduğunda “kardeşini **وَصَلَتْ**” derlerdi; böylece kardeşini kesmezlerdi. **تأبَّط شرّاً** dedi:
اجدَّك إما كنتَ في الناس ناعـقـاً		تراعي بأعلَى ذي المجاز الوَصائلا
Ve adam **اتَّصَلَ** etti; yani nesebe bağlandı. Şöyle dedi: “Ey falan’ın (yardımı)!” Dedi ki: **اتَّصَلَتْ** ettiğinde, **بَكرِ بنِ وائلٍ**’e dedi:

**صلو**:
**الصَّلاةُ**’nın elif’i vavdır; çünkü onun çoğulu **الصَّلَوات**’tır ve çünkü ikiliği **صَلَوان**’dır.
Ve **الصّلا**: dört ayaklı her şeyin ve insanların sırtının ortasıdır.
Ve her dişi doğurduğunda **صَلاها**’sı yarılır. Dedi ki:
كأنَّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت		حَبابُ الماء يتَّبِعُ الحَبـابـا
Ve at, öndeki atın izine geldiğinde “**صَلّى** etti” denir ve “**مُصَلِّياً** olarak geldi” (denir); çünkü başı, önündeki **الصَّلاَ**’yı takip eder.
Ve Yahudilerin **صَلَواتُ**’ı: kiliseleridir; tekili **صلاة**’dır.
Ve Resul’ün Müslümanlara **صَلَواتُ**’ı: onlara duası ve onları anmasıdır.
Ve Allah’ın peygamberlerine ve onlardan sonra gelen salihlere **صَلَواتُ**’ı: onlara güzel övgüsü ve onlar için güzel zikridir.
Ve denildi: onlar için mağfiretidir.
Ve insanların ölü üzerine **صَلاةُ**’ı: duadır.
Ve meleklerin **صلاة**’sı: istiğfardır.
Ve hadiste: “Şeytan için **مَصاليَ** ve **فُخُوخاً** vardır.” **المِصلاةُ**: bir şeyin içine düşüp avlanması için tuzak ve benzerini kurmandır. Ve “**صَلَيْتُ**” dersin; yani **المِصلاةَ**’yı kurdum. Ve **مَصالي** diye çoğul yapılır.
Ve **الصَّلا**: odun.
Ve **الصَّلا**: ateş. Kâfir ateşe **صَلَى** etti; o da onu **يَصْلاها**; yani onun hararetini ve şiddetini tattı.
Ve eti **صَلَيْتَ** **صَليْاً**: onu kızarttın. Onu ateşe attığında “**أصلَيتُه** **أُصليه** **إصلاءً**” ve “**صَلَّيتُه** **تَصليةً**” dersin.
Ve **الصَّلا**: kavim onunla ısındığında yakıtın adıdır. **العجّاج** dedi: **وصالياتٌ للصَّلا صليُّ**.
Ve **الصّاليات**: üçayak taşlarıdır; çünkü onlar ateşe **صَلِينَ** ettiler. Ve falan, falanın şerriyle ve kötü bir adamla **صَلِيَ** etti.
Ve falan “onun ateşiyle **يُصطَلَي** olunmaz”; yani onun keskinliğine maruz kalınmaz.
Ve değneğini **صَلَّى** etti: onu ateş üzerinde döndürdü, onu doğrultup düzeltir. Dedi ki:
فلا تعجَلْ بأَمرِكَ واستَدِمْهُ		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديم
Ve hadiste: “İsteseydim **بصِلاءٍ** ile dua ederdim.” **الصِّلاءُ**: kızartmadır; çünkü ateşle **يُصْلَى** olunur.
Ve **الصِّلِّيانُ**: **فِعِّلاّن** vezninde bir bitkidir. Ve denilir: **فِعْلِيان**; onun, kamışın başı gibi sanki büyük bir hörgücü vardır. Kuyrukları çıktığında, onunla develeri bulursun; Araplar ona “develerin ekmeği” adını verir. Kim **فِعْلِيان** derse “**أ** أرضٌ **مَصْلاةٌ**” der.

**لصو**:
Falan, falanı **لَصَى** eder; onu **يَلْصُوه** ve onu kendisine **يَلْصُوه** eder; şüphe sebebiyle ona katılırsa. Ve **يَلْصي** ikisinin daha fasihidir.
Ve denilir: onu **لَصَاه** eder, onu **يَلْصَاه** eder. **العجاج** dedi: **عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلصِيُّ**; yani ona ilhak olunmaz.

**لوص**:
**اللَّوصُ**, **المُلاوَصة**’dandır; bakışta, sanki bir işi istemek için gizlice kolluyormuş gibidir.
Ve falan, ağacı **يُلاوِصُ** eder; baltayla onu sökmek istediğinde. Onu, bakışında sağa sola nasıl geleceğini ve nasıl vuracağını görürsün. **خُفاف** dedi:
أمسَى يُلاوِصُ عَبّاسٌ بمِعْوَله		مُدَلِّصاً قد نَبَتْ عنه المَناقير

**أصل**:
Ve bu ağaç **استَأْصَلَتْ**; yani kökü sağlamlaştı.
Ve Allah falanı **استَأْصَلَ** etti; yani ona bir kök bırakmadı.
Ve denilir: Bizim toprağımızdaki hurma **أصيلٌ**’dir; yani onda yok olmaz ve kaybolmaz.
Ve falan **أصيلُ الرأيِ**’dir. Görüşü **أَصُلَ** etti, **أَصالةً**. Ve o, görüş ve akılda elbette **أصيلٌ**’dir.
Ve **الأصلُ**: her şeyin alt tarafıdır.
Ve **الأصيلُ**: akşam vaktidir; o **الأُصُل**’dür. Küçültmesi **أُصَيلال**’dır.
Ve ona **مُؤْصِلاً** olarak rastladım; yani bir **أصيلٍ** vaktinde.
Ve **الأصَلَةُ**: kısa bir yılandır; sıçrar da insana saldırır. Kısır kumda olur; akciğere benzer, büzülmüş (halde). Şiştiğinde onu onunla (akciğerle) sanırsın. Onun üzerinde durduğu tek bir ayağı vardır; sonra döner, sıçrar. Onun üflemesi hiçbir şeye isabet etmez ki onu helak etmesin; çünkü zehir ondadır.
Ve **الاصيلُ**: helak oluş. **أوس** dedi:
خافُوا الأصيلَ وقد أَعيَتْ مُلُوكُهُم		وحُمِّلوا من ذوي غَومٍ بأثقـالِ
Ve **الأصيل**: **الأصيل**. Ve **أَصيلٌ** bir adam: kökü olan (adam).

**صول**:
Falan **صالَ** etti; aslan **صالَ** etti, **صَوْلاً**; yiğitliğini vasfeder. Dedi ki:
فصالوا صَوْلَهم فيمن يَليهم		وصُلْنا صَوْلنا فيمن يَلينـا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ل ( و ا ي ء )
صلى ، صول ، وصل ، لصا ، لوص ، ألاص ، يليص .
وصل : قال الليث : كلُّ شيءٍ اتّصل بشيء ، فما بينهما وُصْلَة . وموْصِل البعير : ما بين العَجُز وفخِذِه ، وقال أبو النّجم :
تَرَى يَبِيس الماءِ دُونَ المَوْصلِ
منه بعَجْزٍ كصفَاة الجَيْحل
وقال المتنخّل :
ليس لمَيْتٍ بوَصيلٍ وقد
عُلِّق فيه طَرَفُ المَوْصلِ
يقول : باتَ الميّت فلا يُواصلُه الحيّ ، وقد عُلّق في الحيّ السّبب الذي يُوصّله إلى ما وصل إليه الميّت ، وأنشد ابن الأعرابي :
إنْ وصلتَ الكتابَ صِرْتَ إلى الله
ومَن يُلْفَ واصلاً فهو مُودي
قال أبو العباس : يعني لَوْح المقَابر يُنقَر ويُترَك فيه موضعٌ بَياضاً فإذا مات إنسان وُصل ذلك الموضع باسمه . ويقال : هذا وَصيلُ هذا ، أي : مِثْله . والوَصائل : بُرودُ اليَمَن ، الواحدة وصيلة .
وفي الحديث : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعن الواصلة والمستوصلة ) ، قال أبو عُبيد : هذا في الشَّعر ، وذلك أن تصل المرأة شَعْرَها بشعرٍ آخَر .
ورُوِي في حديثٍ آخَر : ( أيُّما امرأةٍ وصلت شعَرها بشعرٍ آخَر كان زُوراً ) . قال : وقد رَخصَت الفُقهاءُ في القَرَامِل ، وكلُّ شيء وُصِل به الشَّعر ما لم يكن الوَصل شعراً لا بأس به .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ ) ( المائدة : 103 ) ، قال المفسّرون : الوصيلةُ : كانت في الشّاء خاصّة ، كانت الشاةُ إذا وَلَدتْ أنثى فهي لهم ، وإن ولَدَتْ ذكراً جعلوه لآلهتهم ، وإذا ولدتْ ذكراً وأنثى قالوا : وصلَتْ أخاها ، فلم يَذبحوا الذَّكَر لآلهتهم .
قالوا : والوصيلة : هي الأرض الوَاسِعة كأنها وُصلَت بأُخرى ، يقال : قطَعْنَا وصيلةً بعيدةً .
ورُوِي عن ابن مسعود أنه قال : إذا كنتَ في الوصيلة فأَعْطِ راحِلَتَك حَظَّها . لَم يُرد بالوصيلة هنا الأرضَ البعيدة ، ولكنه أراد
أرضاً مُكْلِئة تتّصل بأخرى ذات كلأ ، وفي الأولى يقول لَبيد :
ولقد قَطَعت وصيلةً مجرُودةً
يَبكِي الصَّدَى فيها لشَجْوِ البُومِ
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَاقٌ ) ( النساء : 90 ) ، والمعنى : اقتلوهم ولا تتّخذوا منهم أولياءَ إلاّ من اتصل بقوم بينكم وبينهم ميثاق واعتَزوْا إليهم ، وهو من قول الأعشى :
إذا اتَّصلتْ قالت أَبَكْرَ بن وائلٍ
وَبَكْرٌ سَبَتها والأُنُوفُ رَوَاغِمُ
أي : إذا انتَسَبتْ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله : ( إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ ( أي : يَنتسبون .
قلتُ : والاتّصالُ أيضاً : الاعتزاءُ المَنهي عنه إذا قال : يال فلان . والوِصلُ بكَسر الواو كلُّ عَظْمٍ على حدةٍ لا يُكسَر ولا يُوصل به غيره ، وهي الكِسْر والجَدْل ، وجمعُه أوْصال وجُدول ، ويقال : وصل فلانٌ رَحمه يصلُها صلةً . ووصل الشيءَ بالشيء يَصلُه وصلاً . ووصل كتابُه إليّ وَبرُّه يَصل وُصولاً ، وهذا غيرُ واقع . وواصَلْتُ الصيامَ بالصيام : إذا لم تُفْطر أياماً تباعاً . وقد نهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن الوصال .
وتوصّلتُ إلى فلان بوُصلَةٍ وسببٍ تَوصُّلاً : إذا تسبَّبْتَ إليه بحُرمة . ومَوصل كُورَةٌ معروفة .
صول : قال أبو زيد : صالَ الجملُ يصُول صيالاً وصُوالاً ، وهو جَمَلٌ صَوْلٌ وجمالٌ صَوْلٌ لا يُثنَى ولا يُجمع لأَنه نعتٌ بالمَصدر .
قال أبو زيد : يقال : صَؤُلَ البعيرُ يصؤُل صآلةً ، وهو جملٌ صَؤُلٌ ، وهو الّذي يأكل راعِيه ويواثِبُ الناس فيأكلهم قال : والصَّؤول من الرّجال : الذي يضرب الناسَ ويتطاول عليهم .
قلت : الأَصل فيه تركُ الهَمْز ، وكأنه هُمِز لانضمام الواو ، وقد همزَ بعضُ القرَّاء : ( وإن تَلْؤُوا أو تُعْرضوا ) ( النساء : 135 ) ، لانضمام الواو .
أبو العباس عن ابن الأَعرابي قال : المِصْولة : المِكْنَسة التي يُكنَس بها نواحي البَيْدَر .
صلى : روي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا دُعي أحدكم إلى طعامٍ فليُجب ، فإن كان مُفْطراً ، فلْيَطْعم ، وإن كان صائماً فليُصلّ ) .
قال أبو عبيد : قولُه : ( فليُصلّ ) يعني فليَدْعُ لهم بالبَرَكة والخير ، وكلُّ داعٍ فهو مصلَ ومنه قولُ الأعشى :
عليكِ مِثلَ الذي صلَّيْتِ فاغتمِضي
نَوماً فإنَّ لجَنْب المرء مُضْطجعا
وأما حديثُ ابن أبي أوْفَى أنه قال : أعطاني أبي صدقة ماله فأتيتُ بها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( اللّهم صلّ على آل أبي أوْفَى ) فإنّ هذه الصلاةَ عندي الرحمةُ ، ومنه قولُه جلَّ وعزَّ : ( شَىْءٍ شَهِيداً إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيْهِ وَسَلِّمُواْ تَسْلِيماً ) ( الأحزاب : 56 ) ، فالصلاة من الملائكة دعاءٌ واستغفار ، ومن الله سبحانه رحمة . ومن الصلاة بمعنى الاستغفار حديثُ الزُّهْريِّ عن محمد بن عبد الرحمن بن نَوفَل عن سَوْدة أنها قالت : يا رَسول الله إذا مُتْنا صلَّى لنا عُثمان بنُ مَظْعون حتى تأتيَنا ، فقال لها : ( إن الموت أشدُّ مما تقدِّرين ) .
قال شمر : قولها : ( صَلى لنا ) ، أي : استغْفَرَ لنا عند رَبّه ، وكان عثمانُ ماتَ حينَ قالت سَوْدَةُ ذلك . وأمَّا قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( أُولَائِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبْهِمْ وَرَحْمَةٌ ) ( البقرة : 157 ) ، فمعنى الصلوات ههنا : الثناء عليهم من الله ، وقال الشاعر :
صلَّى على يَحيَى وأشياعِه
رَبٌّ كريمٌ وشفيعٌ مُطاعْ
معناه : ترحّم الله عليه على الدّعاء لا على الخبر .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصلاة من الله رحمة ، ومن المخلوقين الملائِكة والإنس والجنِّ القِيامُ والركوعُ والسجودُ والدعاءُ والتسبيحُ . والصلاةُ من الطّير والهَوام التسبيح .
قال أبو العباس في قوله : ( بُكْرَةً وَأَصِيلاً هُوَ الَّذِى ) ( الأحزاب : 43 ) ، فيصلّي يَرحَم ، وملائكتُه تدعو للمسلمين والمسلمات .
قال : وقولُ الأعشى :
وصَلّى على دَنِّها وارتَسَمْ
قال : دعا لها ألا تَحمَض ولا تَفسُد .
وقال الزجاج : الأصلُ في الصلاة اللّزوم ، يقال : قد صلِيَ واصطَلَى : إذا لزم ، ومن هذا : من يُصْلَى في النَّار ، أي : يُلزَم النارَ .
وقال أهلُ اللغة في الصلاة : إنها من الصلَوَيْن ، وهما مُكتَنِفا الذَّنَب من الناقة وغيرِها ، وأوّلُ مَوْصِلِ الفَخِذين من الإنسان فكأنَّهما في الحقيقة مكتنفا العُصْعُص .
قال : والقولُ عندي هو الأول ، إنما الصلاة لُزوم ما فَرَض الله ، والصلاةُ من أعظَم الفَرْض الذي أُمِرَ بلزومه . وأما المُصلِّي الذي يَلي السابقَ فهو مأخوذٌ من الصلَوَيْن لا محَالَة ، وهما مكتَنِفا ذَنب الفرس ، فكأنه يأتي ورأسُه مع ذلك المكان .
وفي حديثٍ آخر : ( إنّ للشيطان مَصالِيَ وفُخُوخاً ) ، والمصالِي شبيهةٌ بالشَّرَك
تنصب للطير وغيرِها .
قال ذلك أبو عُبَيد : يعني ما يَصيدُ به الناسَ من الآفات التي يستفِزُّهم بها من زِينة الدّنيا وشَهواتها .
وفي حديثٍ آخَر : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بشاةٍ مَصْلِيَّةٍ ) .
قال أبو عُبَيد : قال الكسائيّ : المَصْلِيّة المشوِيّة ، يقال : صَلَيتُ اللحمَ وغيرَه : إذا شَوَيْتَه ، فأنا أَصْلِيه صَلْياً : إذا فعلتَ ذلك وأنت تريد أن تشويَه ، فإذا أردتَ أنّك تُلقِيه فيها إلقاءً كأنّك تريد الإحراقَ قلت : أصليتُه بالألف إصلاءً ، وكذلك صلَّيته أُصَلِّيه تَصْلِيَة .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَن يَفْعَلْ ذالِكَ عُدْوَاناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَاراً ) ( النساء : 29 ) .
ويُروَى عن عليّ أنه قرأ : ( ويُصَلَّى سعيراً ) ( الانشقاق : 12 ) .
وكان الكسائيّ يقرأُ به ، فهذا ليس من الشيء ، إنما هو من إلقائك إياه فيها .
وقال أبو زُبيد :
فَقَدْ تصلّيت حَرّ حَرْبهمُ
كما تَصَلَّى المقرورُ مِنْ قَرَسِ
ويقال : قد صَلِيت بالأمر أَصلَى به : إذا قاسَيْت شدّتَه وتَعَبه . وَصلَيْتُ لِفُلان بالتخفيف ، وذلك إذا عمِلتَ له في أمرٍ تريد أن تَمْحَلَ به ، وتُوقِعَه في هَلَكة ، والأصل في هذا من المَصالِي وهي الشَّرَك تُنْصَب للطَّير .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : صَلَّيت العَصا تَصلِيةً : إذا أدرْتها على النَّار لتقوِّمها ، وأنشد :
وَمَا صَلّى عَصاكَ كمستَديم
ويقال : أَصْلَتِ الناقةُ فهي مُصْليَةٌ : إذا وقع ولَدُها في صَلاَها وقَرُبَ نتَاجُها .
وفي حديث عليّ أنه قال : ( سبقَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وصلَّى أبو بكر ، وثَلَّث عُمَر ، وحَبَطَتْنا فِتنةٌ فما شاء الله ) .
قال أبو عُبَيد : وأصلُ هذا في الخيل ، فالسابقُ الأوَّلُ ، والمصلِّي الثاني ، قيل له : مُصَلَ لأنه يكون عند صَلاَ الأوّل ، وصَلاَه : جانِبا ذَنَبِه عن يمينه وشِماله ، ثم يتلوه الثالث .
قال أبو عُبَيد : ولم أسمعْ في سوابق الخيل ممن يُوثَقُ بِعِلمِه اسماً لشيء منها إلا الثاني ، والسُّكَيْت ، وما سِوَى ذَيْنِك إنما يقال الثالث والرابع ، وكذلك إلى التاسع .
قال أبو بكر : قال أبو العبَّاس : المصلِّي في كلام العرب : السابقُ : المتقدِّم .
قال : وهو مُشَبَّهٌ بالمصلِّي من الخيل ، وهو السابقُ الثاني ، ويقال للسابق الأوّل : المُجَلِّي ، وللثاني : المصلِّي ، وللثالث : المُسَلِّي ، وللرابع : التَّالي ، وللخامس :
المُرْتاح ، وللسادس : العاطِفِ ، وللسابع : الحَظِيّ ، وللثامن : المؤمَّل ، وللتاسع : اللَّطيم ، وللعاشر : السُكَيْت ، وهو آخر السُّبَّق .
وقال ابن السكِّيت : الصِّلاء اسمٌ للوَقود ، وهو الصَّلا : إذا كَسَرْتَ الصادَ مَدَدْتَ ، وإذا فَتحتَها قَصَرْتَ ، قاله الفرّاء .
وقال اللَّيث : الصِّلِّيَان : نَبْت ، قال بعضُهم : هو على تقدير فِعِّلاَن .
وقال بعضُهم : فِعْلِيان ؛ فمن قال فِعليان قال : هذه أرضٌ مَصْلاةٌ ، وهو نَبتٌ له سَبْطة عظيمة كأنّها رأس القَصَبة ، إذا خَرجَت أذنابُها تَجِدُ بهَا الإبلُ ، والعربُ تسمِّيه خُبزَة الإبل .
وقال غيرُه : من أمثال العرب في اليمين إذا أَقدَم عليها الرجلُ ليَقْتَطِع بها مالَ الرجلِ : جَذَّها جَذَّ العيْرِ الصِّلِّيَانَة ، وذلك أن لها جِعْثِنةً في الأرض ، فإذا كَدَمَها العَيْرُ اقتَلَعها بجِعْثِنَتها .
شَمر عن أبي عمرو : الصَّلاَيَةُ : كلُّ حَجَر عريضٍ يُدَقّ عليه عِطْرٌ أو هَبِيد ، يقال : صَلاءةٌ وصَلاية .
وقال ابن شُميل : الصَّلاَية : سَرِيحة خَشِنةٌ غليظةٌ من القُفّ .
وقال أبو العبَّاس في قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ ) ( الحج : 40 ) ، قال : الصلوات : كنائسُ اليهود ، قال : وأصلُها بالعِبْرَانيّة صَلُوتا ، ونحو ذلك .
قال الزجَّاج : وقُرِئَت : ( وصُلُواتٌ ومَساجد ) ( الحج : 40 ) . قال : وقيل : إنها مواضعُ صلوات الصابِئِين .
لوص : قال أبو تُراب : يقال : لاصَ عن الأمر ونَاص : بمعنى حادَ .
وقال أبو سعيد اللِّحياني : أَلَصْتُ أنْ آخُذَ منه شيئاً أُلِيصُ إلاصَةً ، وأَنَصْتُ أُنِيصُ إِنَاصَةً ، أي : أَرَدْتُ .
أبُو عُبَيْد : الإلاصةُ مِثْلُ العِلاصة ، إدارَتك الإنسانَ على الشّيء تطلُبُه منه ، يقال : ما زلتُ أُلِيصُه على كذا وكذا .
وقال عُمر لعثمان : هي الكلمة التي أَلاَصَ النبِيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عليها عمَّه عند الموت : شهادة أن لا إله إلاّ الله .
اللَّيْثِ : اللَّوْص من الملاوَصة ، وهو في النَّظَر كأَنه يَخْتِل لِيَرُوم أَمْراً . والإنسانُ يُلاَوِصُ الشجرةَ إذا أراد قَلْعَهَا بالفأس ، فَتَراه يُلاَوِصُ في نظرِه يَمْنَةً ويَسْرَةً كيف يَضْرِبُهَا .
ثعلب عن ابن الأعْرَابيِّ : يقال للفالُوذ : المُلَوَّصُ وَالمُزَعْزَعُ وَالمُزَعْفَرُ ، وهو اللَّمْص . قال : ولوَّص الرجلُ : إذا أَكلَ اللَّواص ، وهو العَسَل الصافي .
أصل : قال اللّيث : الأصلُ : أسفلُ كلِّ شيء ، ويقال : اسْتَأصَلَتْ هذه الشجرةُ ، أي : ثَبَتَ أَصلُها ، واسْتَأصَلَ الله بني
فلان ، أي : لم يَدَعْ لهم أصْلاً . ويقال : إنَّ النَّخلَ بِأَرْضِنا لأَصِيل ، أي : هوَ به لا يزال ولا يَفْنَى . وفلانٌ أَصِيلُ الرَّأيِ ، وقد أَصُلَ رأيُه أصالةً ، وإنه لأَصيلُ الرَّأي والعَقْل . والأصيل : هو العَشِيّ . وهو الأُصُل .
ابن السِّكِّيت : يقال : لقيتُه أُصَيْلالاً وأُصَيْلاَناً : إذا لقيتَه بالعشيّ . ولقِيتُه مُؤْصِلاً . وجمعُ أَصيل العشيِّ : آصالٌ .
وقال اللَّيث : الأصيل : الهَلاك ، وقال أَوْس :
خافُوا الأَصيلَ وقد أَعْيَتْ مُلُوكَهُمُ
وحُمِّلُوا مِن ذَوِي غَوْمٍ بأَثْقَالِ
والأَصِيلُ : الأصْل . ورَجُلٌ أَصِيلٌ : له أَصْل .
ابن السّكِّيت : جاءُوا بِأَصِيلَتِهِمْ ، أي : بِأَجْمَعِهِمْ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أخذتُ الشيءَ بِأَصَلَتِه : إذا لم تَدَعْ منه شيئاً .
ويقال : أَصِلَ فُلانٌ يَفعَل كذا وكذا ، كقولك : عَلِقَ وطَفِقَ .
وقال شَمر : الأَصَلَة : حيَّةٌ مِثْلُ رِئة الشاة لها رِجْلٌ وَاحِدَةٌ ، وقيل : هي مِثْلُ الرَّحَى مستديرةٌ حَمْراءُ لا تَمَسّ شجرةً ولا عُوداً إلا سَمَّتْه ، ليست بالشديدةِ الْحُمْرَة ، لها قائمة تَخُطُّ بها في الأرض ، وتَطْحَن طَحْنَ الرَّحَى .
لصا : قال اللّيث : يقال : لَصَى فلانٌ فلاناً يَلْصُوه ويَلْصُو إليه : إذا انْضمّ إليه لِريبة ، ويَلْصِي أعربهُما ، وأَنشد :
عَفٌّ فلاَ لاصٍ ولا مَلْصِيُّ
أي : لا يُلْصَى إليه .
وقال غيرُه : اللَّصْوُ والقَفْوُ : القَذْفُ للإنسان برِيبة يَنسبُه إليها ؛ يقال : لَصاه يَلْصُوه ويَلْصِيه : إذا قَذَفه .
وقال أبو عُبَيد : يُروَى عن امرأة من العَرَب أنّه قيل لها : إنّ فلاناً قد هَجاكِ ، فقالت : ما قَفَا ولا لَصَا ؛ تقول : لم يَقْذِفْني . قال : وقولها لَصَا مثل قَفَا ؛ يقال منه : رجلٌ قافٍ لاصٍ ؛ وأَنشدَ :
إِنِّي امرؤٌ عن جارتي غنيُّ
عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلْصِيُّ
يقول : لا قاذِف ولا مقْذوفُ .

##### Türkçe

ص ل ( **و ا ي ء** )
**صلى** , **صول** , **وصل** , **لصا** , **لوص** , **ألاص** , **يليص** .

**وصل** : Lîs dedi: Her şey bir şeye bağlanırsa, ikisinin arasındaki şey **وُصْلَة**’dir. Ve devenin **موْصِل**’i: sağrı ile uyluğu arasındaki şeydir. Ebû’n-Necm dedi ki:
Su’nun kurusu **المَوْصل**’in aşağısında görürsün
Ondan, sağrı ile, **الجَيْحل**’in kayası gibi
Ve el-Mütenahhil dedi ki:
Bir ölü için **وَصيل** yoktur; hâlbuki
Onda **المَوْصل**’in ucu asılmıştır
Der ki: Ölü geceleyip kalmıştır; diri ona **يُواصلُه** etmez. Hâlbuki diride, ölünün ulaştığı şeye onu ulaştıran sebep asılmıştır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
Eğer kitabı **وصلتَ** edersen Allah’a varmış olursun
Ve kim bir **واصلاً** bulursa o **مُودي**’dir
Ebû’l-Abbâs dedi: Yani kabirlerin levhası oyulur ve onda bir beyazlık yeri bırakılır; bir insan ölünce o yer onun adıyla **وُصل** edilir. Ve denir: “Bu, bunun **وَصيلُ**’idir”, yani: onun benzeridir. Ve **الوَصائل**: Yemen’in bürdeleri (çizgili örtüleri)dir; teki **وصيلة**’dir.

Hadiste: “(Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **الواصلة** ve **المستوصلة**’ye lânet etti)” (vardır). Ebû ‘Ubeyd dedi: Bu saç hakkındadır; o da kadının saçını başka bir saçla **تصل** etmesidir.

Başka bir hadiste rivayet edildi: “(Herhangi bir kadın saçını başka bir saçla **وصلت** ederse bu **زُوراً** olur)”. Dedi: Fukahâ **القَرَامِل** hakkında ruhsat vermiştir; saçla **وُصِل** edilen her şey, **الوَصل** saç olmadıkça, onda bir beis yoktur.

Allah جلّ وعزّ dedi: “(Allah ne bir **بَحِيرَة** ne bir **سَآئِبَة** ne bir **وَصِيلَة** kıldı)” (المائدة: 103). Müfessirler dedi: **الوصيلةُ**: özellikle koyunda idi; koyun dişi doğurursa onlarındı; erkek doğurursa onu ilahlarına yaparlardı. Erkek ve dişi doğurursa: “Kardeşini **وصلتْ**” derlerdi; böylece erkeği ilahlarına kesmezlerdi.

Dediler: **الوصيلة**: sanki bir başkasına **وُصلَت** edilmiş gibi geniş arazidir; “Uzak bir **وصيلة** kestik (aştık)” denir.

İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: “Eğer **الوصيلة**’de isen, binek hayvanına payını ver.” Burada **الوصيلة** ile uzak araziyi kastetmedi; fakat başka bir otlu araziye bağlanan otlu bir araziyi kastetti. Birincisi hakkında Lebîd şöyle der:
Ve gerçekten çıplak bir **وصيلة** kestim
Orada baykuşun kederinden yankı ağlar
Allah جلّ وعزّ dedi: “(Ancak sizinle onların arasında bir ahid bulunan bir kavme **يَصِلُونَ** edenler)” (النساء: 90). Mana: Onları öldürün ve onlardan veliler edinmeyin; ancak sizinle onların arasında ahid bulunan bir kavme bağlanan ve onlara nisbet eden kimse müstesna. Bu, A‘şâ’nın sözündendir:
Bağlandığında dedi: Ebeker b. Vâil
Ve Bekr onu esir etti; burunlar sürtünmüş
Yani: Nisbet ettiğinde.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, şu söz hakkında: “(إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ)” yani: nisbet ederler.

Dedim: **الاتّصالُ** da: “Ya âl-i falan” dediğinde yasaklanan **الاعتزاءُ**’dur. **الوِصلُ** (vav’ın kesriyle): her bir kemik parçasıdır; ne kırılır ne de onunla başkası **يُوصل** edilir; o **الكِسْر** ve **الجَدْل**’dir. Çoğulu **أوْصال** ve **جُدول**’dür. Ve denir: Falan rahmini **وصل** etti; onu **صلةً** ile **يصلُها**. Ve şeyi şeyle **وصل** etti; onu **وصلاً** ile **يَصلُه**. Ve onun kitabı bana ulaştı; ve onun iyiliği **يَصل** **وُصولاً**; bu ise vâki‘ değildir. Ve orucu oruçla **واصَلْتُ**: ard arda günler iftar etmediğinde. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **الوصال**’dan nehyetmiştir.

Ve bir **وُصلَةٍ** ve sebep ile falana **توصّلتُ** **تَوصُّلاً**: ona bir hürmetle vesile edindiğinde. Ve **مَوصل** bilinen bir **كُورَة**’dir.

**صول** : Ebû Zeyd dedi: Deve **صالَ** eder; **يصول** **صيالاً** ve **صُوالاً**. O, **جَمَلٌ صَوْلٌ** ve **جمالٌ صَوْلٌ**’dür; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfattır.

Ebû Zeyd dedi: Denir: Deve **صَؤُلَ** eder; **يصؤُل** **صآلةً**; o **جملٌ صَؤُلٌ**’dür; o, çobanını yiyen ve insanlara sıçrayıp onları yiyendir. Dedi: Erkeklerden **الصَّؤول**: insanları döven ve onlara karşı büyüklük taslayandır.

Dedim: Asıl olan hemzeyi terk etmektir; sanki vavın dammeli oluşundan dolayı hemzelenmiştir. Bazı kurrâ hemzeledi: “(وإن تَلْؤُوا أو تُعْرضوا)” (النساء: 135), vavın dammeli oluşundan dolayı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المِصْولة**: harmanın kenarlarının süpürüldüğü süpürgedir.

**صلى** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: “(Sizden biriniz yemeğe çağrılırsa icabet etsin; eğer iftarlı ise yesin; eğer oruçlu ise **فليُصلّ** etsin).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: “**فليُصلّ**” sözü: onlar için bereket ve hayırla dua etsin demektir; her dua eden **مصلَ**’dir. Ondandır A‘şâ’nın sözü:
Senin için, **صلَّيْتِ** ettiğin şeyin benzeri (olsun); öyleyse göz yum
Uykuya; çünkü kişinin yanı için bir yatacak yer vardır
İbn Ebî Evfâ hadisine gelince: dedi ki: Babam bana malının sadakasını verdi; onu Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) getirdim; dedi ki: “(Allah’ım, Ebû Evfâ’nın âline **صلّ** et)”. Bu **الصلاة** bende rahmettir. Ondandır O’nun جلّ وعزّ sözü: “(… Şahit olarak… Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e **يُصَلُّونَ**; ey iman edenler, siz de ona **صَلُّوا** edin ve tam bir teslimiyetle selam verin)” (الأحزاب: 56). **الصلاة** meleklerden: dua ve istiğfardır; Allah سبحانه’dan: rahmettir. Ve **الصلاة**’dan, istiğfar manasında, ez-Zührî’nin Muhammed b. Abdurrahman b. Nevfel’den, o da Sevde’den rivayet ettiği hadis: dedi ki: “Ya Resûlallah, öldüğümüzde bize Osman b. Maz‘ûn **صلَّى** etsin, bize gelinceye kadar.” Ona dedi ki: “(Ölüm, takdir ettiğinden daha şiddetlidir).”

Şemmer dedi: Onun “(**صَلى لنا**)” sözü: Rabbine katında bizim için istiğfar etti, demektir. Osman, Sevde bunu söylediği vakit ölmüştü. Allah جلّ وعزّ’ün şu sözüne gelince: “(İşte onların üzerinde Rablerinden **صَلَوَاتٌ** ve rahmet vardır)” (البقرة: 157); burada **الصلوات**’ın manası: Allah’tan onlara sena’dır. Şair dedi ki:
Yahyâ’ya ve taraftarlarına **صلَّى** etti
Kerîm bir Rab ve itaat olunan bir şefaatçi
Manası: Haber üzere değil, dua üzere Allah ona rahmet etsin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصلاة** Allah’tan rahmettir; mahlûklardan, melekler ve insanlar ve cinlerden: kıyam, rükû, secde, dua ve tesbihtir. Kuşlardan ve haşereden **الصلاة**: tesbihtir.

Ebû’l-Abbâs, şu söz hakkında: “(بُكْرَةً وَأَصِيلاً هُوَ الَّذِى)” (الأحزاب: 43): O **يصلّي** eder, yani rahmet eder; melekleri de mümin erkekler ve mümin kadınlar için dua eder.

Dedi: A‘şâ’nın sözü:
Ve onun küpüne **وصَلّى** etti ve işaret koydu
Dedi: Ona, ekşimeyip bozulmaması için dua etti.

Zeccâc dedi: **الصلاة**’da asıl, lüzumdur; denir: **صلِيَ** ve **اصطَلَى**: lüzum ettiğinde. Bundan: ateşte **يُصْلَى** edilen, yani ateşe ilzam edilendir.

Dil ehli **الصلاة** hakkında dedi: O, **الصلَوَيْن**’dendir; ikisi, deve ve başkasında kuyruğun iki yanıdır; insanda uylukların ilk birleşme yeridir; sanki hakikatte ikisi kuyruk sokumunun iki yanıdır.

Dedi: Bana göre söz birincisidir: **الصلاة** ancak Allah’ın farz kıldığını lüzum etmektir; **الصلاة** lüzumu emredilen farzın en büyüğündendir. Öncekinin ardından gelen **المُصلِّي** ise mutlaka **الصلَوَيْن**’den alınmıştır; ikisi atın kuyruğunun iki yanıdır; sanki o, başı o yerle birlikte gelir.

Başka bir hadiste: “(Şeytanın **مَصالِيَ**’si ve **فُخُوخاً**’u vardır)”; **المصالِي** kuş ve başkası için kurulan tuzağa benzer.

Bunu Ebû ‘Ubeyd söyledi: Yani dünya ziyneti ve şehvetlerinden, onlarla insanları avladığı ve onlarla onları hafiflettiği afetlerdir.

Başka bir hadiste: “(Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) **شاةٍ مَصْلِيَّةٍ** getirildi).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **المَصْلِيّة** kızartılmıştır; denir: Eti ve başkasını **صَلَيتُ**: onu kızarttığında; ben onu **أَصْلِيه** **صَلْياً** (kızartırım): bunu yaptığında ve kızartmayı kastettiğinde. Eğer onu içine atmayı, sanki yakmayı kastettiğini istersen, elif ile **أصليتُه** **إصلاءً** dersin. Aynı şekilde **صلَّيته**: onu **أُصَلِّيه** **تَصْلِيَة**.

Allah جلّ وعزّ dedi: “(Kim bunu düşmanlık ve zulüm olarak yaparsa, onu ateşe **نُصْلِيهِ** edeceğiz)” (النساء: 29).

Ali’den rivayet edilir ki şöyle okudu: “(**ويُصَلَّى** سعيراً)” (الانشقاق: 12).
Kisâî de bununla okurdu. Bu, şeyden değildir; ancak onu içine atmandandır.

Ebû Zübeyd dedi:
Gerçekten onların savaşının sıcağıyla **تصلّيت** ettim
Donmuşun soğuğun ısırığından **تَصَلَّى** ettiği gibi
Ve denir: İşle **صَلِيت**; onunla **أَصلَى** ederim: şiddetini ve yorgunluğunu çektiğinde. Ve hafifletmeyle “Falana **وَصلَيْتُ**”: bu, onun hakkında bir iş yaptığında; onunla hile yapmak ve onu helâke düşürmek istediğinde. Bunun aslı **المَصالِي**’dendir; o, kuş için kurulan tuzaktır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Sopayı **صَلَّيتُ** **تَصلِيةً**: onu doğrultmak için ateş üzerinde çevirdiğinde. Şu beyti okudu:
Ve senin sopanı, devamlı olan gibi, **صَلّى** etmedi
Ve denir: Deve **أَصْلَتِ**; o **مُصْليَةٌ**’dir: yavrusu onun **صَلاَ**’sına düştüğünde ve doğumu yaklaştığında.

Ali hadîsinde: dedi ki: “(Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) geçti; Ebû Bekir **صلَّى** etti; Ömer üçüncü oldu; bize bir fitne isabet etti; Allah ne dilerse).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Bunun aslı atlar hakkındadır: birinci geçen birincidir; **المصلِّي** ikincidir; ona **مُصَلَ** denmiştir; çünkü o, birincinin **صَلاَ**’sı yanında olur. Onun **صَلاَ**’sı: kuyruğunun sağ ve sol yanlarıdır; sonra üçüncü onu takip eder.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Güvenilir ilim sahibinden, atların öncüleri içinde, ikinciden başka ve **السُّكَيْت**’ten başka bir şey için isim işitmedim; bu ikisinin dışındakine ancak üçüncü, dördüncü denir; dokuzuncuya kadar da böyledir.

Ebû Bekir dedi: Ebû’l-Abbâs dedi: Arapların كلامında **المصلِّي**: **السابقُ** yani öne geçen (kimse)dir.
Dedi: O, atlardan **المصلِّي**’ye benzetilmiştir; o, ikinci geçen **السابقُ**’tır. Birinci geçene **المُجَلِّي** denir; ikinciye **المصلِّي**; üçüncüye **المُسَلِّي**; dördüncüye **التَّالي**; beşinciye **المُرْتاح**; altıncıya **العاطِفِ**; yedinciye **الحَظِيّ**; sekizinciye **المؤمَّل**; dokuzuncuya **اللَّطيم**; onuncuya **السُكَيْت**; o, yarışanların sonuncusudur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الصِّلاء** yakıtın adıdır; o, **الصَّلا**’dır: sâd’ı kesrelediğinde uzatırsın; onu fetha ettiğinde kısaltırsın; bunu Ferrâ söyledi.

Lîs dedi: **الصِّلِّيَان** bir bitkidir. Bazıları dedi: **فِعِّلاَن** takdiri üzeredir.
Bazıları dedi: **فِعْلِيان**. Kim **فِعليان** derse: “Bu, **أرضٌ مَصْلاةٌ**’dır” der. O, büyük bir saptı olan bir bitkidir; sanki kamışın başı gibidir. Kuyrukları çıktığında develer onunla beslenir. Araplar ona “develerin ekmeği” adını verir.

Başkası dedi: Arapların yemin hakkında darb-ı mesellerindendir; adam onunla adamın malını koparmak için öne atıldığında: “Onu, eşeğin **الصِّلِّيَانَة**’yı koparması gibi kopardı.” Bu, onun yerde bir **جِعْثِنة**’si olmasındandır; eşek onu çiğnediğinde, **جِعْثِنَتها** ile onu söker.

Şemmer, Ebû ‘Amr’dan: **الصَّلاَيَةُ**: üzerinde koku veya **هَبِيد** dövülen her geniş taştır; **صَلاءةٌ** ve **صَلاية** denir.

İbn Şümeyl dedi: **الصَّلاَية**: **القُفّ**’tan kaba, sert, kalın bir düz taştır.

Ebû’l-Abbâs, Allah تعالى’nın şu sözü hakkında: “(وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ)” (الحج: 40): dedi: **الصلوات** Yahudilerin kiliseleridir. Dedi: Aslı İbranice’de **صَلُوتا**’dır ve buna benzer (şeylerdir).

Zeccâc dedi: Şöyle okunmuştur: “(**وصُلُواتٌ** و**مَساجد**)” (الحج: 40). Dedi: Ve denildi ki: O, Sâbiîlerin salât yerleridir.

**لوص** : Ebû Turâb dedi: Denir: İşten **لاصَ** etti ve **نَاص** etti: “saptı” manasındadır.
Ebû Sa‘îd el-Lihyânî dedi: Ondan bir şey almak için **أَلَصْتُ**; **أُلِيصُ** **إلاصةً**; ve **أَنَصْتُ**; **أُنِيصُ** **إِنَاصَةً**; yani: istedim.

Ebû ‘Ubeyd: **الإلاصةُ** **العِلاصة** gibidir: insanı bir şey üzerinde döndürmendir; onu ondan istersin. Denir: “Onu şu ve şu üzerine **أُلِيصُ** etmeyi sürdürdüm.”

Ömer, Osman’a dedi: O, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ölüm anında amcasına üzerinde **أَلاَصَ** ettiği kelimedir: “Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet.”

Lîs: **اللَّوْص** **الملاوَصة**’dandır; bakışta sanki bir işi arzulamak için hile yapıyor gibidir. İnsan, baltayla ağacı sökmek istediğinde ağacı **يُلاَوِصُ** eder; onu bakışında sağa sola **يُلاَوِصُ** eder görürsün: onu nasıl vuracağını.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفالُوذ** için denir: **المُلَوَّصُ** ve **المُزَعْزَعُ** ve **المُزَعْفَرُ**; o, **اللَّمْص**’tur. Dedi: Adam **لوَّص** etti: **اللَّواص** yediğinde; o, saf baldır.

**أصل** : Lîs dedi: **الأصلُ** her şeyin altıdır. Ve denir: “Bu ağaç **اسْتَأصَلَتْ**”, yani: kökü sağlamlaştı. Ve “Allah falan oğullarını **اسْتَأصَلَ** etti”, yani: onlara bir **أصل** bırakmadı. Ve denir: “Bizim toprağımızdaki hurma gerçekten **أَصِيل**’dir”, yani: ondadır; hâlâ durur ve yok olmaz. Ve falan **أَصِيلُ الرَّأيِ**’dir; görüşü **أَصُلَ** etti **أصالةً**; o gerçekten **أَصيلُ الرَّأي** ve akıldır. Ve **الأصيل**: akşam vaktidir. O, **الأُصُل**’dür.

İbnü’s-Sikkît: Denir: Onunla **أُصَيْلالاً** ve **أُصَيْلاَناً** karşılaştım: onunla akşamleyin karşılaştığında. Ve onunla **مُؤْصِلاً** karşılaştım. Akşamın **أَصيل**’inin çoğulu: **آصالٌ**’dır.

Lîs dedi: **الأصيل** helâktir. Evs dedi:
**الأَصيل**’den korktular; hâlbuki kralları aciz kaldı
Ve ağır yüklerle, boğucu (kimse)lerden yüklendiler
Ve **الأَصِيلُ**: **الأصْل**’dür. Ve **رَجُلٌ أَصِيلٌ**: kökü olan (kimsedir).

İbnü’s-Sikkît: “Onlar **بِأَصِيلَتِهِمْ** geldiler”, yani: hepsiyle geldiler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Şeyi **بِأَصَلَتِه** aldım”: ondan hiçbir şey bırakmadığında.

Ve denir: Falan **أَصِلَ** eder; şöyle şöyle yapar: “**عَلِقَ**” ve “**طَفِقَ**” demen gibi.

Şemmer dedi: **الأَصَلَة**: koyunun ciğeri gibi bir yılandır; onun bir tek ayağı vardır. Ve denildi ki: değirmen taşı gibi yuvarlak, kırmızı (bir şey)dir; bir ağaca ve bir çubuğa dokunmaz ki onu zehirlemesin; şiddetli kırmızılıkta değildir. Onun bir dikeni vardır; onunla yerde çizgi çizer; değirmen taşının öğütmesi gibi öğütür.

**لصا** : Lîs dedi: Denir: Falan, falanı **لَصَى** etti; onu **يَلْصُوه** ve ona **يَلْصُو**: bir şüphe sebebiyle ona sokulduğunda. Ve **يَلْصِي** ikisinin daha fasihidir. Şu beyti okudu:
İffetli; ne **لاصٍ** ne de **مَلْصِيُّ**
Yani: ona **يُلْصَى** edilmez.

Başkası dedi: **اللَّصْوُ** ve **القَفْوُ**: insanı bir şüphe ile itham edip ona nisbet ederek iftiradır; denir: Onu **لَصاه**; onu **يَلْصُوه** ve onu **يَلْصِيه**: ona iftira attığında.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Araplardan bir kadından rivayet edilir ki ona denildi: “Falan seni hicvetti.” O dedi: “Ne **قَفَا** etti ne **لَصَا**”; yani: bana iftira etmedi. Dedi: Onun “**لَصَا**” sözü “**قَفَا**” gibidir. Ondan denir: **رجلٌ قافٍ لاصٍ**. Ve şu beyti okudu:
Ben, komşumdan müstağni bir kimseyim
İffetli; ne **لاصٍ** ne de **مَلْصِيُّ**
Der ki: Ne iftiracı ne de kendisine iftira atılan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والواو وما يثلثهما)
(صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
وهذا مشتقٌّ من التَّصوية في الشتاء، وذلك أن يُيَبَّس أخلافُ الشَّاة ليكون أسمَنَ لها. يقال صَوَّاها أصحابُها.
ومن الباب الصُّوَى، وهي الأعلام من الحجارة. وقول من قال إنّها مُخْتَلَف الرِّياح فالأعلام لا تكون إلاّ كذا. قال:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) *
(صوب) الصاد والواو والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نزولِ شيءٍ واستقرارِهِ قَرَارَه. من ذلك الصَّوَابُ في القول والفعل، كأنَّه أمرٌ نازلٌ مستقِرٌّ قرارَه. وهو خلاف الخطأ. ومنه الصَّوْب، وهو نزول المطر. والنازل صَوبٌ أيضاً. والدّليلُ على صحّة هذا القياس تسميتُهم للصَّواب صَوْباً. قال الشاعر([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])ويقال الصَّيِّب السّحاب ذو الصَّوْب. قال الله تعالى: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. والصَّوْب: النُّزول. قال:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])ويقال للأمر إذا استقرَّ قرارَه على الكلام الجارِي مَجْرى الأمثال: "قد صابت بِقُرّ". قال طرَفة:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])والتَّصويب:  حَدَب في حَدور، لا يكون إلاَّ كذا. فأمَّا الصُّيَّابة فالخِيار من كلِّ شيء، كأنَّه من الصَّوب، وهو خالصُ ماءِ السَّحاب، فكأنَّها مُشْتقّةٌ من ذلك.
(صوت) الصاد والواو والتاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت، وهو جنسٌ لكلِّ ما وَقَرَ في أُذنِ السَّامعِ. يقال هذا صوتُ زَيد. ورجل صيِّت، إِذا كان شديدَ الصَّوت؛ وصائتٌ إذا صاحَ. فأمَّا قولهم: [دُعيَ([8]) ] فانصات([9])، فهو من ذلك أيضاً، كأنه صُوِّتَ به فانفَعل من الصَّوت، وذلك إِذا أجاب. والصِّيت: الذِّكر الحسَن في النَّاس. يقال ذهب صِيتُهُ.
(صوح) الصاد والواو والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على انتشارٍ في شيء بعد يُبْس. من ذلك تصوَّحَ البقلُ، وذلك إِذا هاجَ وانتثرَ بعد هَيجه. وصوَّحتْه الرِّيح، إذا أيبسَتْه وشقَّقته ونثَرتْه. قال ذو الرمة:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])ومن الباب أنَّهم يسمُّون عَرَق الخيل الصُّوَاح. فإن كان صحيحاً فلا يكون إلاَّ إذا يَبِس، ويُسمُّونه اليبيس يبيس الماء. قال الشاعر في الصُّواح:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])ثم يقال تصوَّح الشعَر، إذا تشقَّقَ وتناثر.
ومما يجوز أن يُحمَل على هذا القياس الصُّوح: حائط الوادي، وله صُوحانِ. وإِنّما سُمِّيَ صُوحاً لأنَّه طينٌ يتناثر حتّى يصير ذلك كالحائط.
(صور) الصاد والواو والراء كلماتٌ كثيرةٌ متباينة الأصول. وليس هذا الباب ببابِ قياسٍ ولا اشتقاق. وقد مضى فيما كتبناه مثله([12]).
ومما ينقاس منه قولُهم صوِرَ يَصْوَر، إذا مال. وصُرْت الشَّيءَ أُصُورُهُ، وأَصَرْتُه، إِذا أَمَلته إليك. ويجيء قياسُه تَصَوَّر، لِمَا ضُرِب، كأنًّه مال وسَقط. فهذا هو المنقاس، وسِوى ذلك فكلُّ كلمةٍ منفردةٌ بنفسها.
من ذلك الصُّورة صُورة كلِّ مخلوق، والجمع صُوَر، وهي هيئةُ خِلْقته. والله تعالى البارئ المُصَوِّر. ويقال: رجلٌ صَيِّرٌ إذا كان جميل الصورة. ومن ذلك الصَّور: جماعةُ النَّخْل، وهو الحائش. ولا واحدَ للصَّوْر من لفظه. ومن ذلك الصُِّوار، وهو القَطيع من البقر، والجمع صِيران. قال:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])ومن ذلك الصُِّوار، صُِوار المِسْك، وقال قوم: هو ريحُهُ، وقال قوم: هو وعاؤه. ويُنشِدون بيتاً وأخلِقْ به أن يكون مصنوعاً، والكلمتان صحيحتان:
إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])ومن ذلك قولهم: أَجِدُ في رأسي صَوْرة، أي حِكَّة. ومن ذلك شيءٌ حكاه الخليل، قال : عصفور صَوَّار، وهو الذي إِذا دُعِيَ أجابَ. وهذا لا أحسبه عربيَّاً، ويمكن إنْ صحّ أن يكون من الباب الذي ذكرناه أوّلاً؛ لأنه يميل إلى داعِيه. فأمَّا شَعَر النّاصية من الفَرَس فإنه يسمى صَوْراً. وهذا يمكن أن يكون على معنى التشبيه بصَوْر النَّخل، وقد ذُكِرَ. قال:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) *
ويقال: الصَّارَةُ: أرض ذات شَجَر.
(صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء.
فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا.
فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل.
ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل.
ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض.
(صوغ) الصاد والواو والغين أصلٌ صحيح، وهو تهيئة على شيءٍ على مثالٍ مستقيم. من ذلك قولهم: صاغ الَحَلْيَ يصوغُهُ صَوغاً. وهما صَوْغان، إِذا كان كلُّ واحدٍ منهما على هيئة الآخَر. ويقال للكذَّابِ: صاغ الكذبَ صَوغاً، إِذا اختلقَه. وعلى هذا تفسير الحديث: "كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون"، أراد الذين يصُوغُون الأحاديثَ ويَختلقونها.
(صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه.
(صول) الصاد والواو واللام أصلٌ صحيحٌ، يدلُّ على قَهْرٍ وعُلُوّ. يقال: صال عليه يَصُول صَولةً، إذا استطال. وصال العَيْر، إِذا حَمَلَ على العانة يَصُول صَوْلاً وصِيالاً. وحُكِيَ عن أبي زيد شيءٌ إن صحَّ فهو شاذٌّ. قال: المِصْول: هو الذي يُنقَع فيه الحنظلُ لتَذهب مرارتُه.
(صوك) الصاد والواو والكاف كلمةٌ واحدةٌ. يقال لقيتُه أوَّل صَوْكٍ، أي أوّلَ وَهْلة.
(صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *
(صون) الصاد والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهن كَنٌّ وحفْظ. من ذلك صُنتُ الشّيءَ أصونُه صوناً وصِيانة. والصُِّوان: صُِوان الثَّوب، وهو ما يُصان فيه. فأمَّا قولهم للفرس القائم صائن. فلَعلَّه أن يكون من الإِبدال، كأنّه أريد به الصَّائم، ثمّ أبدلت الميم نوناً. قال النابغة:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])وممّا شذَّ عن الباب الصَّوَّان، وهي ضربٌ من الحجارة، الواحدةُ صَوَّانة.
---------------------
([1]) الجمهرة (3: 91).
([2]) الكدنة، بضم الكاف وكسرها. والبيت للفقعسي، كما في اللسان (صوي). وأنشده في (جلذ)، بدون  نسبة.
([3]) لامرئ القيس. وعجزه في الديوان 54 واللسان (صوي):
* صبا وشمال في منازل قفال  *.
([4]) هو أوس بن غلفاء، كما في اللسان (صوب).
([5]) كذا ورد إنشاده. وصوابه: "وإن ما أهلكت  مال"، بالقافية المرفوعة الروي. وقبله كما في اللسان:
ألا قالت أمامة  يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال
([6]) قال ابن بري: "البيت لرجل من عبد القيس يمدح النعمان. وقيل هو لأبي وجزة يمدح عبد الله بن الزبير، وقيل هو لعلقمة بن عبدة".
([7]) ديوان طرفة 75.
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وانصاتا"، صوابه من المجمل.
([10]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (صوح).
([11]) أنشده في اللسان (صوح) بدون نسبة.
([12]) أي في تباين أصوله.
([13]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 87 واللسان (علب) بدون نسبة.
([14]) وكذا أنشده في المجمل واللسان بدون نسبة.
([15]) في اللسان (صور):
كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره
([16]) صدره في الديوان 346:  *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة*
    وفي اللسان (صوع): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *.
([17]) البيت للمسيب بن علس من قصيدة في المفضليات: (1: 60). وهو بتمامه:
مرحت يداها للنجاء كأنما  *** تكرو بكفي لاعب في صاع
 ([18]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (صوف).
([19]) في الأصل: "الشعر"، وفي اللسان:"صاف عني شر فلان، وأصاف الله عني شره".
([20]) في الأصل: "صاف".
([21]) البيت في اللسان (صوم) وليس في قصيدته التي على هذا الروي في ديوانه 65 . وسيأتي في (علك).
([22]) في الأصل: "نديمها"، تحريف. وتدويمها: دورانها.
([23]) قطعة من بيت لامرئ القيس في ديوانه 97  واللسان (صوم). وهو بتمامه:
فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا
([24]) قطعة من بيت للشماخ في ديوانه 67. وهو بتمامه.
كروف إذا ما استاف منها مصامة  *** له من ثرى أبوالهن نشوق.
([25]) البيت في اللسان (صون)، وليس في ديوان النابغة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الواو** ve onları üçleyen şeyler)

(**صوي**) **الصاد** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; şiddete, katılığa ve kuruluğa delâlet eder. İbn Düreyd’den([1]): “**صَوَى** şeyi, kuruduğu zaman; o hâlde o **صاوٍ**’dir. Ve **صوِيَ يَصوَى** denir.” Ve **الصَّوَّانُ**: içinde katılık bulunan taşlardır. Ve bazen bu (asıl)dan ödünç alınmış ve onun üzerine taşınmış olur da şöyle denir: **صَوَّيْت** develerime bir erkek (damızlık) için, ona onlar için seçtiğim zaman. Ve seçim tek başına **تصويَةً** olmaz; fakat bunun için yapılır; ta ki kuvvetlensin ve katılaşsın. Dedi ki:
* **صَوَّى** لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
Ve bu, kışın **التَّصوية**’sinden türetilmiştir; o da şudur: koyunun memeleri kurutulur ki onun için daha semiz olsun. “Sahipleri onu **صَوَّاها**” denir.

Ve babdan **الصُّوَى** vardır; o, taşlardan alâmetlerdir. Ve onun rüzgârların ihtilâfı olduğunu söyleyenin sözüne gelince: alâmetler ancak böyle olur. Dedi ki:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ **الصُّوى**([3]) *

(**صوب**) **الصاد** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; bir şeyin inişine ve kararını yerleşmesine delâlet eder. Bundan, söz ve fiilde **الصَّوَابُ** (doğru)dur; sanki o, inmiş, kararını yerleşmiş bir iştir. Ve o, hatânın zıddıdır. Ve ondan **الصَّوْب** vardır; o, yağmurun inişidir. Ve inen de **صَوبٌ**dur. Ve bu kıyasın sıhhatine delil, onların **الصَّواب**’ı **صَوْباً** diye adlandırmalarıdır. Şair dedi([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])
Ve **الصَّيِّب** denir: **الصَّوْب** sahibi bulut. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. Ve **الصَّوْب**: iniştir. Dedi ki:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])
Ve iş, atasözleri yürüyüşünde cereyan eden söz üzerine kararını yerleştirdiği zaman şöyle denir: “**قد صابت بِقُرّ**”. Tarafe dedi:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد **صابَت بِقُرّْ**([7])
Ve **التَّصويب**: bir inişte bir kamburluktur; ancak böyle olur. Ama **الصُّيَّابة** ise her şeyin seçkini (hıyârı)dır; sanki o, **الصَّوب**dandır; o da bulut suyunun hâlisidir; sanki o, bundan türetilmiştir.

(**صوت**) **الصاد** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; o da **الصَّوت**tur; işitenin kulağında yer eden her şey için bir cinstir. “Bu, Zeyd’in **صوتُ**udur” denir. Ve **صيِّت** adam: sesi şiddetli olduğu zaman; ve **صائتٌ**: bağırdığı zaman. Ama onların sözü: [**دُعيَ**([8]) ] **فانصات**([9]), o da bundandır; sanki onunla seslenilmiş de **الصَّوت**tan etkilenmiş (infiâl) olmuştur; bu da cevap verdiği zamandır. Ve **الصِّيت**: insanlar içinde güzel anılıştır. “Onun **صِيتُهُ** gitti” denir.

(**صوح**) **الصاد** ve **الواو** ve **الحاء** küçük bir asıldır; kuruluk sonrası bir şeyde yayılmaya delâlet eder. Bundan **تصوَّحَ البقلُ**: ot kuruyup yayıldığı zaman; bu, olgunlaşıp olgunlaşmasından sonra dağıldığı zamandır. Ve “rüzgâr onu **صوَّحتْه**”: onu kuruttuğu, çatlatıp dağıttığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])
Ve babdan: onların atların terine **الصُّوَاح** adını vermeleridir. Eğer sahih ise, ancak kuruduğu zaman olur; ve kurumuşa “suyun kurumuşu” adını verirler. Şair **الصُّواح** hakkında dedi:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها **الصُّواحُ**([11])
Sonra “**تصوَّح** saç” denir: çatlayıp dağıldığı zaman.

Ve bu kıyas üzerine taşınması câiz olan şeylerden: **الصُّوح**; o, vadi duvarıdır; ve onun iki **صُوحانِ**’ı vardır. Ancak ona **صُوحاً** adı verilmiştir; çünkü o, dağılan bir çamurdur; ta ki o, duvar gibi oluncaya kadar.

(**صور**) **الصاد** ve **الواو** ve **الراء** çok kelimelerdir; asılları birbirinden ayrıdır. Ve bu bab, kıyas ve اشتقاق babı değildir. Bunun benzeri, yazdıklarımızda geçmişti([12]).

Ve ondan kıyaslanan şeylerden: onların sözü **صوِرَ يَصْوَر**: meylettiği zaman. Ve “şeyi **صُرْتُ** onu **أُصُورُهُ** ve **أَصَرْتُه**”: onu kendine meylettirdiğin zaman. Ve kıyası **تَصَوَّر** gelir; vurulana (darbedilene) göre; sanki o meyletti ve düştü. İşte bu, kıyaslanandır; bunun dışındaysa her kelime kendi başına münferittir.

Bundan **الصُّورة**: her yaratığın sûreti; çoğulu **صُوَر**; o, yaratılışının heyetidir. Ve Allah Teâlâ **المُصَوِّر** olan yaratandır. Ve “adam **صَيِّرٌ**” denir: sûreti güzel olduğu zaman. Ve bundan **الصَّور**: hurma topluluğu; o, çitliktir. Ve **الصَّوْر** için lafzından bir tekil yoktur. Ve bundan **الصُِّوار**: sığır sürüsü; çoğulu **صِيران**. Dedi ki:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])
Ve bundan **الصُِّوار**: miskin **صُِوار**’ı. Bir kavim dedi: o, kokusudur; bir kavim dedi: o, kabıdır. Ve bir beyit okurlar; ve onun uydurma olması pek yakışır; iki kelime de sahihtir:
إِذا لاح **الصُِِّوار** ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ **الصِّوارُ**([14])
Ve bundan onların sözü: “Başımda **صَوْرة** buluyorum”; yani kaşıntı. Ve bundan, Halîl’in rivayet ettiği bir şey: dedi ki: **عصفور صَوَّار**; o, çağrıldığı zaman cevap veren (kuş)tur. Bunu Arapça saymıyorum; ve eğer sahih olursa, zikrettiğimiz ilk babdan olabilir; çünkü çağırana meyleder. Ama atın perçem saçına gelince, ona **صَوْراً** denir. Bu, hurma **صَوْر**una benzetme mânâsı üzere olabilir; ve zikredilmiştir. Dedi ki:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من **صَوْرهِ**([15]) *
Ve “**الصَّارَةُ**: ağaçlı bir arazi” denir.

(**صوع**) **الصاد** ve **الواو** ve **العين** sahih bir asıldır; ve onun iki babı vardır: birisi dağılmaya ve çatlamaya delâlet eder; diğeri kap (inâ).

Birincisi onların sözü: **تصوَّعُوا**: dağıldıkları zaman. Zû’r-Rumme dedi:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي **تَصَوَّعُ**([16]) *
Ve “**تصوّع** saçı” denir: çatladığı zaman. Halîl böyle dedi. Ve yine dedi: **تصوَّعَ النَّبْت**: coştu (olgunlaşıp kabardı). Ve “kavim **انصاع** süratle” denir: geçip gittiler.

Ama kap ise **الصَّاع** ve **الصُّوَاع**’dır; o, kendisiyle içilen bir kaptır. Ve ölçülerden bir ölçü de **صاعاً** olabilir; o, **الواو**lu (aslından)dır; ve **صاعاً** diye adlandırıldı; çünkü ölçülenle döner.

Ve denir ki: yiğit, akranlarına **يَصُوع** **صَوْعاً**: onlara yanlarından geldiği zaman. Ve adam, develeri **يَصُوع**.

Ve babdan: **الصَّاع**; o, yerin bir karnıdır (çukuru), şu sözde:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في **صاعِ**([17]) *
Ve ondan: devekuşunun göğsünün **صاعُ**’ı; o, onu yere koyduğu zaman göğsünün yeridir.

(**صوغ**) **الصاد** ve **الواو** ve **الغين** sahih bir asıldır; o, düzgün bir örnek üzere bir şey üzerinde hazırlamadır. Bundan onların sözü: **صاغ الَحَلْيَ** onu **يصوغُهُ صَوغاً**: ziyneti şekillendirdi. Ve ikisi **صَوْغان**dır: her biri ötekinin heyeti üzere olduğu zaman. Ve yalancıya denir: **صاغ الكذبَ صَوغاً**: onu uydurduğu zaman. Ve bunun üzerine hadisin tefsiri: “**كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون**”; muradı, hadisleri **يصُوغُون** ve onları uyduran kimselerdir.

(**صوف**) **الصاد** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; o, bilinen **الصُّوف**tur. Ve babın tamamı ona döner. “Koç **أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ve **صائفٌ** ve **صَافٌ**” denir; bütün bunlar, yünün çok olmasıdır. Ve derler ki: “Ensesinin **صُوفَةِِ**’sinden tuttu”; yani çukurunda sarkan saçtan tuttu. Ve **صُوفةُ**: câhiliyede bir kavimdi; Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve hacıyı geçirirlerdi. Ebû Ubeyde’den rivayet edildiğine göre: onlar, kabilelerin karışık kısımlarıydı; toplanıp, yünün birbirine geçmesi gibi birbirine geçtiler. Dedi ki:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ **صُوفانا**([18])
Ama onların sözü: “**صاف** عن الشَّرِّ([19])”: saptığı (yüz çevirdiği) zaman; o, ibdâl babındandır; “**صَابَ**([20])” denir: meylettiği zaman. Babında zikredilmiştir.

(**صول**) **الصاد** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; kahra ve üstünlüğe delâlet eder. “Ona **صال** عليه **يَصُول صَولةً**” denir: uzayıp büyüklendiği zaman. Ve “yaban eşeği **صال**” denir: sürüye yüklendiği zaman; **يَصُول صَوْلاً** ve **صِيالاً**. Ebû Zeyd’den bir şey rivayet edildi; eğer sahihse şâzdır. Dedi ki: **المِصْول**: acı kavunun (hanzalın) acılığı gitsin diye içinde ıslatıldığı şeydir.

(**صوك**) **الصاد** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir kelimedir. “Onu ilk **صَوْكٍ**’ta gördüm” denir; yani ilk anda.

(**صوم**) **الصاد** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; bir yerde tutmaya ve durgunluğa delâlet eder. Bundan, oruçlunun **صَوم**’u: onun yemeğinden, içeceğinden ve kendisine yasaklanan diğer şeylerden tutmasıdır. Ve konuşmadan tutma da **صوماً** olur. Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ **صَوْماً**﴾ [مريم 26], onun konuşmadan tutma ve susma olduğu söylenmiştir. Ama durgunluğa gelince: ayakta durana **صائم** denir. Nâbiga dedi:
خيلٌ **صيامٌ** وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])
Ve **الصَّوم**: rüzgârın durgunluğudur. Ve **الصَّوم**: güneşin gün ortasında eşitlenmesi; sanki dönüp durmasında([22]) durgunlaştı. Ve böylece “gündüz **صامَ**” denir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا **صامَ** النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
Ve atın **مَصَامُ**’u: durduğu yerdir; ve aynı şekilde **مَصَامَتُه**. Şemmâh dedi:
* إذا ما استافَ منها **مَصَامَةً**([24]) *

(**صون**) **الصاد** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o da örtme ve korumadır. Bundan “şeyi **صُنتُ** onu **أصونُه صوناً** ve **صِيانة**”: onu korudum. Ve **الصُِّوان**: elbisenin **صُِوان**’ı; o, içinde korunan şeydir. Ama onların ayakta duran at için “**صائن**” demeleri: belki ibdâldendir; sanki onunla **الصَّائم** kastedildi, sonra **الميم** **نون**a çevrildi. Nâbiga dedi:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** **يَصونُ** الوَردُ فيها والكُميتُ([25])
Ve babdan şâz olan şeylerden: **الصَّوَّان**; o, taşlardan bir türdür; tekili **صَوَّانة**’dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص و ل
فصالوا صولهم فيمن يليهم وصلنا صولنا فيمن يلينا ولا أنسى صولات عليّ في ملاحمه‏.‏
وفي مثل ‏"‏ رب قول أشد من صول ‏"‏‏.‏
وصال العير على العانة‏:‏ يكدمها ويرمحها‏.‏
وجمل صؤول‏:‏ يأكل راعيه ويواثب الناس‏.‏
وقد صال عليهم صولاً وصيالاً‏.‏
وما كان صؤولاً‏.‏
وقد صؤل صآلة بالهمز استصحاباً لحال الواو المنقلبة في صؤول‏.‏
ومن المجاز‏:‏ صال فلان على فلان صولة منكرة إذا استطال عليه وقهه‏.‏
وصاوله مصلولة وتصاولا‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ قبيلان دون المحصنات تصاولا تصاول أعناق المصاعب من علِ ولقيته أول صول‏:‏ أول وهلة وصول‏.‏

##### Türkçe

ص و ل
“Onlar, kendilerinden sonra gelen kimseler hakkında kendi **صول**larını yaptılar; biz de, bizden sonra gelen kimseler hakkında kendi **صول**umuzu yaptık; ve ben, onun savaşlarında üzerime olan **صولات**ını unutmam.”

Ve şu sözde: “Nice **قول** vardır ki **صول**dan daha şiddetlidir.”

**وصال** deveyi **العانة** üzerine: onu ısırır ve onu tekmeler.

**جمل صؤول**: çobanını yer ve insanlara sıçrayıp saldırır.

Ve onlara **صولاً** ve **صيالاً** ile saldırdı.

Ve **صؤولاً** değildi.

Ve **صؤل** (hemze ile) **صآلة** olarak geldi; **صؤول**daki dönüşmüş vavın hâlini sürdürme (esas alma) yoluyla.

Mecazdan: Falan, falana inkâr olunan bir **صولة** ile saldırdı; ona karşı boyunu uzatıp onu kahrettiği zaman.

Ve onunla **مصلولة** olarak **صاوله** yaptı ve ikisi **تصاولا** yaptı.

El-Ferazdak dedi:
“İki kabile, iffetli kadınların önünde **تصاولا** yaptı;
yüksek bir yerden, zorlu bineklerin boyunlarının **تصاول**u gibi.”

Ve ona **أول صول**da rastladım: ilk bakışta ve ilk karşılaşmada.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صالَ على قِرْنِه صَوْلاً وصِيالاً وصُؤُولاً وصَوَلاناً وصالاً ومَصالةً: سَطا؛ قال:
ولم يَخْشَوْا مَصالَتَهُ عليهم،
وتَحْتَ الرَّغْوَةِ اللَّبَنُ الصَّريحُ
والصَّؤُول من الرجال: الذي يَضْرب الناسَ ويَتَطاول عليهم؛ قال الأَزهري: الأَصل فيه ترك الهمز وكأَنه هُمِز لانضمام الواو، وقد هَمَزَ بعض القُرَّاء: وإِن تَلْؤُوا، بالهمز، أَو تُعْرِضوا لانضمام الواو. وصالَ عليه إِذا اسْتطال. وصالَ عليه: وَثَبَ صَوْلاً وصَوْلةً، يقال: رُبَّ قَوْلٍ أَشَدّ من صَوْل.
والمُصاوَلَةُ: المُواثَبة، وكذلك الصِّيالُ والصِّيالة. والفَحْلان يَتَصاولانِ أَي يَتَواثَبانِ.
الليث: صالَ الجَمَلُ يَصُولُ صِيالاً وصُوالاً وهو جَمَلٌ صَؤولٌ، وهو الذي يأْكل راعَيه ويُواثِبُ الناسَ فيأْكلهم. وفي حديث الدعاء: بك أَصُول، وفي رواية: أُصاوِل أَي أَسْطُو وأَقْهَر. والصَّولة: الوَثْبة. وصالَ الفَحْلُ على الإِبل صَوْلاً، فهو صَؤُول: قاتَلَها وقَدَّمَها. أَبو زيد: صَؤُل البعير يَصْؤُل، بالهمز، صآلةً إِذا صار يَشُلُّ الناس ويَعْدُو عليهم، فهو صَؤول.
وصِيلَ لهم كذا أَي أُتِيح لهم؛ قال خُفاف بن نُدْبَة:
فَصِيلَ لهُم قَرْمٌ كأَنَّ بكَفِّه
شِهاباً، بدا في ظُلْمة اللَّيل يَلْمَع
وصالَ العَيْرُ على العانةِ: شَلَّها وحَمَلَ عليها. وفي الحديث: إِنَّ هؤلاء الحَيَّيْنِ من الأَوْس والخَزْرج كانا يتصاوَلانِ مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، تَصاوُلَ الفَحْلين أَي لا يفعل أَحدُهما معه شيئاً إِلا فعل الآخر مثله. وفي حديث عثمان: فَصامِتٌ صَمْتُه أَنْفَذُ من صَوْلِ غيره أَي إِمْساكُه أَشَدُّ من تَطاوُل غيره؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
لا خَيْرَ فيه غَيْر أَن لا يَهْتَدي،
وأَنَّه ذُو صَوْلَةٍ في المِزْوَدِ،
وأَنَّه غيرُ ثَقِيل في اليَدِ
قوله ذُو صَوْلة في المِزْوَد، يقول: إِنه ذو صَوْلةٍ على الطعام يأْكله ويَنْهَكه ويُبالِغ فيه، فكأَنه إِنما يَصُولُ على حَيَوان مَّا، أَو يَصُول على أَكِيله لذَوْدِه إِيَّاهم ومُدافَعَته لهم؛ وقوله وأَنه غير ثقيلٍ في اليد، يقول: إِذا بَلِلْتَ به لم يَصِرْ في يدك منه خَيْر تَثْقُل به يَدُك لأَنه لا خير عنده.
ابن الأَعرابي: المِصْوَلة المِكْنَسة التي يُكْنَس بها نواحي البَيْدَر. أَبو زيد: المِصْوَل شيء يُنْقَع فيه الحَنْظَل لتَذْهَب مَرارتُه، والصِّيلة، بالكسر: عُقْدة العَذَبة. وصُولٌ: اسم موضع؛ قال حُنْدُج ابن حُنْدُج المُرِّي:
في لَيْلِ صُولٍ تَناهى العَرْضُ والطُّولُ،
كأَنما لَيْلُه باللَّيل مَوْصولُ
لِساهِرٍ طالَ في صُولٍ تَمَلْمُلُه،
كأَنه حَيَّة بالسَّوْط مَقْتولُ

##### Türkçe

**صالَ** onun boynuzuna karşı **صَوْلاً** ve **صِيالاً** ve **صُؤُولاً** ve **صَوَلاناً** ve **صالاً**
ve **مَصالةً**: saldırdı; dedi ki:
“Ve onların üzerine onun **مَصالَتَهُ**’sinden korkmadılar,
ve köpüğün altında saf süt vardır.”

Ve erkeklerden **الصَّؤُول**: insanlara vuran ve onların üzerine uzanan (üstünlük taslayan) kimsedir; dedi
el-Ezherî: aslı onda hemzeyi terk etmektir ve sanki vâvın dammeli oluşundan dolayı hemzelenmiş gibidir; ve bazı
kurrâ hemzeledi: **وإِن تَلْؤُوا**’yu hemze ile; yahut **تُعْرِضوا** (diye okudu), vâvın dammeli oluşundan dolayı. Ve **صالَ عليه**
uzun boylu/üstün olmaya kalkıştığı zaman (denir). Ve **صالَ عليه**: **صَوْلاً** ve **صَوْلةً** sıçradı; denir ki: nice söz
vardır ki **صَوْل**’dan daha şiddetlidir.

Ve **المُصاوَلَةُ**: karşılıklı sıçrayış; ve yine bunun gibi **الصِّيالُ** ve **الصِّيالة**. Ve iki **الفَحْلان**
**يَتَصاولانِ** yani **يَتَواثَبانِ** (karşılıklı sıçrarlar).

el-Leys: **صالَ** deve **يَصُولُ** **صِيالاً** ve **صُوالاً**; ve o **جَمَلٌ صَؤولٌ**’dür; ve o,
çobanını yiyen ve insanlara karşı sıçrayıp onları yiyendir. Ve dua hadîsinde: “Seninle
**أَصُول**”; ve bir rivayette: **أُصاوِل** yani saldırırım ve kahrederim. Ve **الصَّولة**: sıçrayıştır. Ve **صالَ**
damızlık erkek deve dişi develerin üzerine **صَوْلاً**; o hâlde o **صَؤُول**’dür: onlarla dövüştü ve onları öne sürdü. Ebû
Zeyd: **صَؤُل** deve **يَصْؤُل** (hemze ile) **صآلةً**, insanları felç eder (iş göremez kılar) ve onların üzerine koşar hâle geldiği zaman; o hâlde o **صَؤول**’dür.

Ve **صِيلَ** onlara şöyle şöyle, yani onlara imkân verildi; dedi Hufâf b. Nudbe:
“Onlara bir **قَرْمٌ** verildi; sanki onun avucunda
bir alev (şihâb) var; gecenin karanlığında belirdi, parıldıyor.”

Ve **صالَ** yaban eşeği sürünün üzerine: onu felç etti ve onun üzerine yüklendi. Ve hadîste: “Şüphesiz
Evs ve Hazrec’den bu iki kabile, Allah’ın Elçisi ile **يتصاوَلانِ** idi,
sanki iki **الفَحْلين**’in **تَصاوُلَ**’ü gibi”; yani ikisinden biri onunla bir şey yapmaz ki
öteki de onun benzerini yapmış olmasın. Ve Osman hadîsinde: “Nice susan vardır ki onun susması,
başkasının **صَوْلِ**’ünden daha nüfuz edicidir”; yani onun tutması, başkasının uzanıp taşmasından daha şiddetlidir; ve onun sözü; İbn
el-A‘râbî şöyle inşâd etti:
“Hayır yoktur onda, şu hariç ki doğru yolu bulmaz,
ve şüphesiz o **ذُو صَوْلَةٍ**’dir **في المِزْوَدِ**,
ve şüphesiz o elde ağır değildir.”

Onun sözü **ذُو صَوْلة في المِزْوَد**: diyor ki: şüphesiz o yemeğe karşı **صَوْلة** sahibidir; onu yer
ve onu tüketir ve onda aşırı gider; sanki o ancak bir hayvanın üzerine saldırıyor gibidir; yahut
yoldaşlarının üzerine saldırır; onları uzaklaştırmak ve onlara karşı savunmak için; ve onun sözü “ve şüphesiz o elde
ağır değildir”: diyor ki: onunla ıslandığın zaman, elinde ondan bir hayır kalmaz ki elin onunla ağırlaşsın;
çünkü onun yanında hayır yoktur.

İbn el-A‘râbî: **المِصْوَلة** harmanın kenarlarının süpürüldüğü süpürgedir. Ebû Zeyd: **المِصْوَل** içine **الحَنْظَل**’ın ıslatıldığı bir şeydir ki acılığı gitsin; ve **الصِّيلة** (kesre ile): saç püskülünün düğümüdür. Ve **صُولٌ**: bir yer adıdır; dedi Hunduc b. Hunduc el-Murrî:
“**صُولٍ** gecesinde en ve boy nihayete vardı,
sanki onun gecesi gece ile birleştirilmiş.
Uykusuz için; **صُولٍ**’da onun kıpırdanışı uzadı,
sanki o, kamçı ile öldürülmüş bir yılandır.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص و ل * * صَالَ * عليه استطال وصال عليه وثب وبابه قال و * صَوْلَةً * أيضا يقال رُبَّ قول أشد من صول و * المُصاولَةُ * المواثبة وكذلك الصِّيالُ * و * الصِّيالةُ * و * صَؤُلَ * البعير بالهمز من باب ظرُف إذا صار يقتل الناس ويعدو عليهم فهو جمل * صَئُولٌ

##### Türkçe

* ص و ل * **صَالَ**: ona karşı uzadı; ve **صَالَ** ona karşı: sıçradı; ve babı **قال**’dır. Ve **صَوْلَةً**: ayrıca denir. “Nice söz vardır ki bir **صول**’dan daha şiddetlidir.” Ve **المُصاولَةُ**: karşılıklı sıçrayış; ve yine **الصِّيالُ**; ve **الصِّيالةُ**. Ve **صَؤُلَ**: deve (hemze ile), babı **ظرُف**’tandır; insanları öldürür ve onlara saldırır hâle geldiği zaman; o, **صَئُولٌ** bir devedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صال على قرنه، يصول عليه، صولا، وصيالا، ككتاب، وصؤولا، كقعود، وصولانا، محركة، وصالا، ومصالة: سطا، وحمل عليه، قال:
  ولم يخشوا مصالته علـيهـم                      وتحت الرغوة اللبن الصريح ويقال: رب قول أشد من صول، وقال عمرو بن مسعود بن عبد مراد:
  فإن تغمز مفاصلنا تجـدنـا                      غلاظا في أنامل من يصول وفي حديث الدعاء: بك أصول أي أسطو وأقهر. ومن المجاز: صال فلان على فلان. إذا استطال عليه، وقهره. وصال الفحل على الإبل، صولا، فهو صؤول: قاتلها، وقدمها. وصال العير على العانة: شلها، وحمل عليها، يكدمها ويرمحها. وصال عليه صولا، وصولة: وثب، والصولة: الوثبة. وصيل لهم كذا، بالكسر: أي أتح، قال خفاف بن ندبة:
  فصيل لهم قرم كأن بكـفـه                      شهابا بدا في ظلمة الليل يلمع

  والمصول، كمنبر: شيء ينقع فيه الحنظل لتذهب مرارته، عن أبي زيد. والمصولة، بهاء: المكنسة التي يكنس بها نواحي البيدر، عن ابن الأعرابي. والصيلة، بالكسر: عقدة العذبة، نقله الصاغاني في ص ي ل. وصول، بالفتح: ة، بصعيد مصر الأدنى، شرقي النيل، تذكر مع برنيل، منها أبو عبد الله محمد بن جعفر بن أحمد بن علي بن فطر الأنصاري الصولي، الفقيه المالكي، كان زاهدا، متعففا، كتب عنه الرشيد العطار في معجمه، وما سنة 638، هكذا في التبصير للحافظ، قال: لم يذكر هذه الترجمة العسكري، ولا الدارقطني، ولا عبد الغني، ولا ابن الدباغ، ولا السلفي، ولا ابن ماكولا، ولا بن نقطة، ولا ابن سليم، ولا الصابوني، ولا الفرضي، ولا الذهبي، ولا مغلطاي، فسبحان الرزاق. وصول، بالضم: رجل من الأتراك، كان هو وأخوه فيروز ملكي جرجان، ، تمجسا وتشبها بالفرس، وقال ابن الأثير: أسلم صول على يد يزيد بن المهلب، ولم يزل معه حتى قتل يزيد، وإليه ينسب أبو بكر محمد بن يحيى بن عبد الله بن العباس ابن محمد بن صول الصولي، نديم الراضي بالله، وكان دينا فاضلا، وله تصانيف حسنة مشهورة، روى عن أبي داود، والمبرد، وثعلب، وعنه الدارقطني، وابن حيويه، مات بالبصرة سنة 336، وكذا ابن عمه إبراهيم بن العباس بن عبد الله بن العباس. وصول: ع، قال حندج بن حندج المري:
  في ليل صول تناهى العرض والطول                      كأنما ليلـه بـالـلـيل مـوصـول
  لساهر طال في صول تمـلـمـلـه                      كأنه حية بـالـسـوط مـقـتـول
  ما أقدر الله أن يدني علـى شـحـط                      من داره الحزن ممـن داره صـول

  وتكر هذا الاسم في هذه القطعة. والتصويل: إخراجك الشيء بالماء، كإخراج الحصاة من الرز، وأيضا: كنس نواحي البيدر، والتشديد للمبالغة،ولو قال: كسح البيدر، كان أخصر، ومنه قولهم: حنطة مصولة، وقد صولناها، ويقال: صولة من حنطة، بالضم، وصول، كسورة وسور. والجراد يصول في مشواه تصويلا: أي يساط، كما في العباب. وصاوله، مصاولة، وصيالا، وصيالة، بكسرهما: واثبه، ومنه الحديث: بك أصاول، في رواية. وصولة، كخولة: اسم رجل. ومما يستدرك عليه: الصؤول من الرجال: الذي يضرب الناس، ويتطاول عليهم، قال الأزهري: الأصل فيه ترك الهمز، وكأنه همز لانضمام الواو، وقد همز بعض القراء:  وإن تلؤوا  ، بالهمز  أو تعرضوا  لانضمام الواو. والفحلان يتصاولان، أي يتواثبان، وقال الليث: جمل صؤول: يأكل راعيه، ويواثب الناس فيأكلهم. ويقال: أصول من جمل. وقال حمزة الأصبهاني، في أمثاله: صال الجمل، إذا عض. وقد تفرد به حمزة. وقال ابن عباد: المصول، بالكسر: ما يكسح به السنبل من العيدان والأقمشة، يقال: صال البر صولا. وأبو نصر إبراهيم ن الحسين بن حاتم البغدادي، يعرف بابن صولة، بالفتح: محدث. وصول، بالضم: مدينة في بلاد الخزر. وصوليان: بلاد سواحل بحر الهند. ولقيته أول صولة، أي أول وهلة، كما في الأساس. وهو ذو صولة في المزود، إذا كان يأكل الطعام، وينهكه، ويبالغ فيه.

##### Türkçe

**صال** على قرنه، **يصول** عليه، **صولا**، و**صيالا**، ككتاب، و**صؤولا**، كقعود، و**صولانا**، محركة، و**صالا**، و**مصالة**: saldırdı; üzerine yürüdü. Dedi ki:
  Ve onların üzerine **مصالته**’nden korkmadılar                      ve köpüğün altında saf süt vardır
Ve denilir: “Nice söz vardır ki **صول**’dan daha şiddetlidir.” Ve Amr b. Mes‘ûd b. Abd Murâd dedi ki:
  Eğer eklemlerimizi sıkarsan mutlaka bizi bulursun                      **يصول** edenin parmak uçlarında kalın (sert) kimseler
Ve dua hadîsinde: “Seninle **أصول**” yani saldırırım ve kahrederim. Mecazdan: “Falanca falancaya **صال**.” Yani ona karşı uzadı (üstünlük tasladı) ve onu kahretti. Ve aygırın develere **صال** etmesi, **صولا**; o da **صؤول**’dür: onlarla dövüştü ve onları öne sürdü. Ve yaban eşeğinin sürüye **صال** etmesi: onu felç etti; üzerine yürüdü; onu ısırır ve tekmeler. Ve ona **صال** etmesi, **صولا** ve **صولة**: sıçradı; ve **الصولة**: sıçrayıştır. Ve onlar için şöyle **وصيل** oldu, kesre ile: yani kolaylaştırıldı. Haffâf b. Nudbe dedi ki:
  Onlar için bir koç kolaylaştırıldı; sanki avucunda                      gecenin karanlığında beliren ve parlayan bir şihâb vardır

Ve **المصول**, minber gibi: içine **الحنظل**’ın konulduğu bir şeydir ki acılığı gitsin; Ebû Zeyd’den. Ve **المصولة**, هاء ile: harmanın kenarlarını süpürmekle süpürülen süpürgedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الصيلة**, kesre ile: saç püskülünün düğümüdür; Sâğânî bunu ص ي ل’de nakletti. **وصول**، fetḥa ile: Aşağı Mısır Saîd’inde, Nil’in doğusunda bir yer; **برنيل** ile birlikte anılır. Ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. Ca‘fer b. Ahmed b. Alî b. Fiṭr el-Ensârî el-**الصولي** (gelir); Mâlikî fakih; zâhid, iffetli idi; Reşîd el-‘Aṭṭâr ondan Mu‘cem’inde yazdı; vefatı 638 senesi. Hâfız’ın **التبصير**’inde böyledir. Dedi ki: Askerî, ne Dâraḳuṭnî, ne Abdülganî, ne İbnü’d-Debbâğ, ne Selefî, ne İbn Mâkûlâ, ne İbn Nuḳṭa, ne İbn Selîm, ne Ṣâbûnî, ne Ferḍî, ne Zehebî, ne Muġlaṭây bu tercümeyi zikretmedi; artık rızık verene tesbih olsun. **وصول**، ḍamma ile: Türklerden bir adam; o ve kardeşi Fîrûz Cürcân’ın iki meliki idiler; Mecûsîleştiler ve Farslara benzediler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **صول** Yezîd b. el-Mühelleb’in eliyle Müslüman oldu; Yezîd öldürülünceye kadar onunla beraber olmaktan geri kalmadı. Ona nisbet edilir: Ebû Bekr Muhammed b. Yaḥyâ b. Abdillâh b. el-‘Abbâs b. Muhammed b. **صول** el-**الصولي**; er-Râḍî billâh’ın nedîmi; dindar, faziletli idi; güzel, meşhur telifleri vardır. Ebû Dâvûd’dan, el-Müberred’den, Sa‘leb’den rivayet etti; ondan Dâraḳuṭnî ve İbn Ḥayûye rivayet etti. Basra’da 336 senesinde öldü; aynı şekilde amcaoğlu İbrâhîm b. el-‘Abbâs b. Abdillâh b. el-‘Abbâs da. **وصول**: bir topluluk; Ḥندج b. Ḥندج el-Murrî dedi ki:
  **صول** gecesinde en ve boy nihayete vardı                      sanki onun gecesi geceye bitiştirilmiş
  Uykusuz için; **صول**’da onun huzursuzluğu uzadı                      sanki o, kamçıyla öldürülmüş bir yılandır
  Allah ne kadirdir ki uzak üzerine yaklaştırsın                      evi hüzün olanı, evi **صول** olan kimseden

Ve bu isim bu parçada tekrar etti. Ve **التصويل**: senin bir şeyi su ile çıkarman; çakıl taşını pirinçten çıkarmak gibi. Ayrıca: harmanın kenarlarını süpürmek; şeddeli söyleyiş mübalağa içindir; eğer “**كسح** harmanı” deseydi daha kısa olurdu. Ondandır onların sözü: **حنطة مصولة**; ve biz onu **صولناها**. Ve denilir: **صولة** buğdaydan, ḍamma ile; **وصول**; **سورة** ve **سور** gibi. Ve çekirge, kızartmasında **يصول** eder, **تصويلا**: yani karıştırılır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onunla **صاوله**; **مصاولة** ve **صيالا** ve **صيالة** (ikisi de kesre ile): onunla karşılıklı sıçrayıştı. Ondan hadîs: “Seninle **أصاول**” başka bir rivayette. Ve **صولة**, **خولة** gibi: bir adam adıdır. Ve ona ilâve olarak: erkeklerden **الصؤول**: insanları döven ve onlara karşı uzayan (üstünlük taslayan) kimsedir. Ezherî dedi ki: Aslı onda hemzeyi terk etmektir; sanki vâv’ın ḍammalı oluşundan dolayı hemzelendi. Bazı kurrâ hemzeledi: **وإن تلؤوا**; hemze ile; **أو تعرضوا** (da) vâv’ın ḍammalı oluşundan dolayı. Ve iki aygır **يتصاولان**: yani karşılıklı sıçrayışırlar. Leys dedi ki: **جمل صؤول**: çobanını yer; insanlarla karşılıklı sıçrayışır da onları yer. Ve denilir: “Deveden **أصول**.” Ve Ḥamza el-İṣbahânî, Emsâl’inde dedi ki: “Deve **صال** etti” yani ısırdı. Bununla Ḥamza tek kalmıştır. İbn ‘Abbâd dedi ki: **المصول**, kesre ile: başakları çubuklardan ve kumaşlardan süpürmekle süpürülen şeydir. Denilir: ekin **صال** etti, **صولا**. Ve Ebû Naṣr İbrâhîm n el-Ḥüseyn b. Ḥâtim el-Bağdâdî, İbn **صولة** diye bilinir, fetḥa ile: muhaddis. **وصول**، ḍamma ile: Hazar ülkesinde bir şehir. **وصوليان**: Hint denizi sahilleri ülkeleri. Ve ona **أول صولة**’de rastladım; yani ilk bakışta; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o, azık torbasında **ذو صولة**’dir; eğer yemeği yiyorsa, onu tüketiyor ve onda aşırı gidiyorsa.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَالَ عَلَيْهِ
1 صَالَ عَلَيْهِ ذ , [aor. يَصُولُ,] inf. n. صَوْلٌ and صَوْلَةٌ (S, O, K) and صِيَالٌ, (O,) He leaped, or sprang, upon him: (S, O, K:) and (K) صَالَ عَلَيْهِ, (M, K,) aor. يَصُولُ, (TA,) inf. n. صَوْلٌ and صِيَالٌ and صُؤُولٌ and صَوَلَانٌ and صَالٌ and مَصَالَةٌ, he sprang, or rushed, upon him; made an assault, or attack, upon him; namely, his adversary, or antagonist; syn. سَطَا; (M, K, TA;) and حَمَلَ: (TA:) [or he sprang upon him and seized him violently or laid violent hands upon him; for so سَطَا is said to signify:] and صال عَلَيْهِ (tropical:) he overbore him, overpowered him, or subdued him; (S, * O, * Msb, * TA; [a meaning also assigned to سَطَا;]) namely, one man another nam. (TA.) [See also 1 in art. صيل.] One says, رُبَّ قَوْلٍ أَشَدُّ مِنْ صَوْلٍ Many a saying is more severe than a leaping or springing [&c.]. (S, O.) And it is said in a trad. respecting prayer, بِكَ أَصُولُ, meaning [By Thee may I] spring, or rush, or assault, and subdue. (TA.) ― -b2- صال, aor. as above, inf. n. صَوْلٌ, is also said of a stallion [camel], meaning He leaped, or sprang: or, accord. to AZ, صال, inf. n. صَوْلٌ and صِيَالٌ, said of a camel, means he leaped, or sprang, upon the [other] camels, and fought them: (Msb:) or one says of a stallion, صال عَلَى الاـِبِلِ, inf. n. صَوْلٌ, meaning he fought the [other] camels, (M, K,) and sent them on before: (M:) or, accord. to AZ, one says of a camel, (S,) or, accord. to Es-Sarakustee, some of the Arabs say of a camel, (Msb,) صَؤُلَ, (S, Msb, [in one of my copies of the S صال, but the former is the right,]) like قَرُبَ, (Msb,) with ء, (S, Msb,) inf. n. صَألَةٌ, meaning he betook himself to the killing of men, and springing, or rushing, upon them: (S) and without ء in speaking of the act of one adversary, or antagonist, against another: (Msb:) Hamzeh El-Isbahلnee says, in his “ Proverbs, ” that صال الجَمَلُ means the camel bit; but he is alone in saying this. (TA.) One says also, صال العَيْرُ, meaning The he-ass attacked the she-ass: (S, O:) or صال العَيْرُ عَلَى العَانَةِ the heass drove away the she-ass, or the herd of wild she-asses, (M, K, TA,) and attacked her or them, biting her or them with the fore teeth, and kicking her or them with the hind leg or hind legs. (TA.) -A2- صال البُرَّ, aor. as above, inf. n. صَوْلٌ, He swept away, or cleared, the wheat from the pieces of stick and of rubbish: and الحِنْطَةَ ↓ صَوَّلْنَا we swept the wheat [well, and so cleared it from rubbish]: the teshdeed denotes intensiveness of meaning: (O:) ↓ التَّصْوِيلُ [or تَصْوِيلُ البَيْدَرِ] means the sweeping of the بَيْدَر [or collected wheat or grain, or perhaps the place in which wheat or grain is trodden out], (O,) or of the sides thereof (نَوَاحِى البَيْدَرِ [to clear it of rubbish]). (K.) -A3- صِيلَ: see art. صيل.

صوّل
2 صوّل ذ , and its inf. n.: see 1, last sentence but one. ― -b2- تَصْوِيلٌ also signifies The extracting a thing by means of water: (K, TA: [in the CK, بالمالِ is erroneously put for بِالمَآءِ:]) like the extracting a pebble from rice [by washing]. (TA.) [And app. The soaking a thing to extract the juice or bitterness &c.: see مِصْوَلٌ. See also an ex. in De Sacy's Chrest. Arabe, sec. ed., vol. ii. p. 130 of the Ar. text; and see his remarks thereon in p. 335 of the transl. and notes.] ― -b3- [Also The mixing, and stirring about, and beating, a thing.] One says, الجَرَادُ يُصَوَّلُ فِى مِشْوَاهُ [in the CK مَشواهُ, which is a mistranscription,] The locusts are mixed, and stirred about, and beaten, in his مِشْوَى (O, K) i. e. frying-pan. (TK.)

٣
3 مُصَاوَلَةٌ ذ and صِيَالٌ and ↓ صِيَالَةٌ [of which the first and second are inf. ns., the third being a quasi-inf. n.,] are syn. with مُوَاثَبَةٌ; (S, O, K;) صَاوَلَهُ signifying وَاثَبَهُ [i. e. He leaped, or sprang, upon him; or he assaulted, or assailed, him: or he contended with him, each leaping, or springing, upon the other, or each assaulting, or assailing, the other]. (K.) [See also 6.]

الفَحْلَانِ يَتَصَاوَلَانِ
6 الفَحْلَانِ يَتَصَاوَلَانِ ذ i. q. يَتَوَاثَبَانِ [i. e. The two stallion-camels leap, or spring, upon each other; or assault, or assail, each other]. (S.)

صَوْلَةٌ
صَوْلَةٌ ذ is an inf. n.: (S, O, K: [see 1, first sentence:]) or it signifies A leap, or spring: (TA:) or a single act of a camel's leaping, or springing, upon [other] camels, and fighting them; as also ↓ صِيَالَةٌ: (Msb:) [but more commonly, impetuosity, of a man, and of a camel or the like.] ― -b2- [Hence,] ذُو صَوْلَةٍ فِى المِزْوَدِ One who springs upon the food, and devours it immoderately. (M, TA. *) ― -b3- لَقِيتُهُ أَوَّلَ صَوْلَةٍ means أَوَّلَ وَهْلَةٍ [i. e. I met him the first thing, or the first thing that I saw]. (A, TA.)

صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ
صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ ذ and ↓ حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ [signify nearly the same, the former meaning A heap of wheat, and the latter wheat in general, cleared from rubbish by means of the implement called مِصْوَلَة or مِصْوَل]: (O, K: [these significations are clearly indicated in the K, and more so in the O, by the context:]) the pl. of صُولَةٌ is صُوَلٌ. (O.)

صِيلَةٌ
صِيلَةٌ ذ , mentioned here in the K: see art. صيل.

صَؤُولٌ
صَؤُولٌ ذ A camel that devours his pastor; that springs upon men, and devours them: (Lth, TA:) a camel that kills men, and springs, or rushes, upon them: (S:) or a camel that leaps, or springs, upon the [other] camels, and fights them: (Msb:) or a stallion that fights the [other] camels, (M, K,) and sends them on before. (M.) And (assumed tropical:) A man who beats others, and overbears, overpowers, or subdues, them. (TA.) Accord. to Az, it is originally without ء, and is app. pronounced with ء because the و is with damm. (TA.)

صِيَالٌ
صِيَالٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (M, O, Msb, K.) ― -b2- [And also an inf. n. of 3, q. v.]

صِيَالَةٌ
صِيَالَةٌ ذ : see 3: and see also صَوْلَةٌ.

أَصْوَلُ مِنْ جَمَلٍ
أَصْوَلُ مِنْ جَمَلٍ ذ [More impetuous than a camel; or more wont to spring upon others, or to assault, or assail, them, than a camel]. (TA.)

مِصْوَلٌ
مِصْوَلٌ ذ A thing in which colocynths are soaked in order that their bitterness may depart. (AZ, S, O, K.) ― -b2- And, accord. to Ibn-'Abbلd, An implement with which the ears of corn are swept away, or cleared, from the pieces of stick and of rubbish. (O. [See also what next follows.])

مِصْوَلَةٌ
مِصْوَلَةٌ ذ A broom (مِكْنَسَةٌ, O, K) with which the sides of the بَيْدَر [or collected wheat or grain, or perhaps the place in which wheat or grain is trodden out,] are swept [to clear it of rubbish]: (O, TA:) so says IAar. (TA. [See also what next precedes.])

حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ
حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ ذ : see صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ.

##### Türkçe

**صَالَ عَلَيْهِ**
1 **صَالَ عَلَيْهِ** ذ , [muzârîsi **يَصُولُ**,] mastarı **صَوْلٌ** ve **صَوْلَةٌ** (S, O, K) ve **صِيَالٌ**, (O,) Ona atıldı, ya da üzerine sıçradı: (S, O, K:) ve (K) **صَالَ عَلَيْهِ**, (M, K,) muzârîsi **يَصُولُ**, (TA,) mastarı **صَوْلٌ** ve **صِيَالٌ** ve **صُؤُولٌ** ve **صَوَلَانٌ** ve **صَالٌ** ve **مَصَالَةٌ**, ona sıçradı, yahut üzerine atıldı; ona bir saldırı, yahut hücum yaptı; yani, hasmına, yahut rakibine; eşanlamlısı **سَطَا**; (M, K, TA;) ve **حَمَلَ**: (TA:) [yahut ona sıçradı ve onu şiddetle yakaladı yahut ona şiddetle el uzattı; zira **سَطَا**’nın bu mânaya geldiği söylenir:] ve **صال عَلَيْهِ** (mecazen:) onu bastırdı, ona galip geldi, yahut onu boyun eğdirdi; (S, * O, * Msb, * TA; [**سَطَا**’ya da nispet edilen bir mânadır;]) yani, bir adamın başka bir adama karşı (TA.) [Ayrıca bkz. **صيل** maddesinde 1.] Denir ki: رُبَّ قَوْلٍ أَشَدُّ مِنْ صَوْلٍ “Nice söz vardır ki bir **صَوْل**’den (atılıp sıçramadan [&c.]) daha şiddetlidir.” (S, O.) Ve namaz hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: بِكَ أَصُولُ, yani [Seninle] sıçrarım, yahut atılırım, yahut hücum ederim ve boyun eğdiririm. (TA.) ― -b2- **صال**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **صَوْلٌ**, aygır [deve] hakkında da söylenir; mânası: Sıçradı, yahut atıldı: yahut AZ’ye göre, **صال**, mastarı **صَوْلٌ** ve **صِيَالٌ**, deve hakkında söylenince, [diğer] develerin üzerine sıçradı, yahut atıldı ve onlarla dövüştü demektir: (Msb:) yahut aygır hakkında **صال عَلَى الاـِبِلِ**, mastarı **صَوْلٌ**, mânası: [diğer] develerle dövüştü, (M, K,) ve onları önüne kattı: (M:) yahut AZ’ye göre deve hakkında (S,) yahut Es-Sarakustee’ye göre Arapların bazısı deve hakkında (Msb,) **صَؤُلَ**, (S, Msb, [S’nin nüshalarımın birinde **صال**, fakat doğrusu birincisidir,]) **قَرُبَ** gibi, (Msb,) **ء** ile, (S, Msb,) mastarı **صَألَةٌ**, mânası: insanların öldürülmesine yöneldi ve onların üzerine sıçramaya, yahut atılmaya koyuldu: (S) ve bir hasmın, yahut rakibin, diğerine karşı fiili hakkında konuşurken **ء** olmaksızın: (Msb:) Hamzeh El-Isbahلnee “Atasözleri”nde **صال الجَمَلُ**’in “deve ısırdı” demek olduğunu söylemiştir; fakat bunu söylemekte yalnızdır. (TA.) Yine denir: **صال العَيْرُ**, mânası: erkek eşek dişi eşeğe saldırdı: (S, O:) yahut **صال العَيْرُ عَلَى العَانَةِ**: erkek eşek dişi eşeği, yahut yabanî dişi eşek sürüsünü, (M, K, TA,) uzaklaştırdı ve ona yahut onlara saldırdı; ön dişleriyle onu yahut onları ısırarak ve arka ayağıyla yahut arka ayaklarıyla onu yahut onları tekmeleyerek. (TA.) -A2- **صال البُرَّ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **صَوْلٌ**, buğdayı çöp parçalarından ve süprüntüden süpürüp temizledi: ve **الحِنْطَةَ** ↓ **صَوَّلْنَا** “buğdayı süpürüp temizledik” [yani süprüntüden arındırdık]: şedde mânanın şiddetini bildirir: (O:) ↓ **التَّصْوِيلُ** [yahut **تَصْوِيلُ البَيْدَرِ**] **بَيْدَر**’in süpürülmesi demektir, (O,) yahut onun yanlarının ( **نَوَاحِى البَيْدَرِ** [süprüntüden temizlemek için]) süpürülmesi. (K.) -A3- **صِيلَ**: bkz. **صيل** maddesi.

**صوّل**
2 **صوّل** ذ , ve onun mastarı: bkz. 1, sondan bir önceki cümle. ― -b2- **تَصْوِيلٌ** ayrıca “bir şeyi su vasıtasıyla çıkarmak” mânasına gelir: (K, TA: [CK’de yanlışlıkla **بِالمَآءِ** yerine **بالمالِ** konmuştur:]) pirinci [yıkayarak] içinden bir çakıl taşını çıkarmak gibi. (TA.) [Ve görünüşe göre: suyunu yahut acılığını &c. çıkarmak için bir şeyi ıslatıp bekletmek: bkz. **مِصْوَلٌ**. Ayrıca bkz. De Sacy’nin Chrest. Arabe’ında, 2. baskı, c. ii, Arapça metin s. 130’daki örnek; ve tercüme ve notlar s. 335’teki açıklamaları.] ― -b3- [Ayrıca bir şeyi karıştırmak, çalkalamak ve dövmek.] Denir ki: الجَرَادُ يُصَوَّلُ فِى مِشْوَاهُ [CK’de **مَشواهُ**, bu bir yanlış yazımdır,] “çekirgeler onun **مِشْوَى**’sında (O, K) yani kızartma tavasında karıştırılır, çalkalanır ve dövülür.” (TK.)

**٣**
3 **مُصَاوَلَةٌ** ذ ve **صِيَالٌ** ve ↓ **صِيَالَةٌ** [bunların birincisi ve ikincisi mastar, üçüncüsü ise mastar benzeri bir mastardır,] **مُوَاثَبَةٌ** ile eşanlamlıdır; (S, O, K;) **صَاوَلَهُ**’nun mânası **وَاثَبَهُ**’dur [yani ona sıçradı, yahut atıldı; yahut ona saldırdı, yahut hücum etti: yahut onunla çekişti; her biri diğerinin üzerine sıçrayarak, yahut her biri diğerine saldırarak]. (K.) [Ayrıca bkz. 6.]

**الفَحْلَانِ يَتَصَاوَلَانِ**
6 **الفَحْلَانِ يَتَصَاوَلَانِ** ذ **يَتَوَاثَبَانِ** ile aynı mânadadır [yani iki aygır-deve birbirinin üzerine sıçrar, yahut atılır; yahut birbirine saldırır, yahut hücum eder]. (S.)

**صَوْلَةٌ**
**صَوْلَةٌ** ذ bir mastardır: (S, O, K: [bkz. 1, ilk cümle:]) yahut “bir sıçrayış, yahut atılış” demektir: (TA:) yahut bir devenin [diğer] develerin üzerine sıçrayıp atılmasının ve onlarla dövüşmesinin tek bir defası; bunun gibi ↓ **صِيَالَةٌ** da: (Msb:) [fakat daha yaygın olarak, bir adamın ve bir devenin yahut benzerinin atılganlığı.] ― -b2- [Bundan dolayı,] ذُو صَوْلَةٍ فِى المِزْوَدِ “azığın üzerine atılan ve onu ölçüsüzce yiyip bitiren kimse.” (M, TA. *) ― -b3- **لَقِيتُهُ أَوَّلَ صَوْلَةٍ** demektir: **أَوَّلَ وَهْلَةٍ** [yani onu ilk anda, yahut gördüğüm ilk şey olarak gördüm]. (A, TA.)

**صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ**
**صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ** ذ ve ↓ **حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ** [yaklaşık aynı şeyi ifade eder; birincisi “bir buğday yığını” demektir; ikincisi ise **مِصْوَلَة** yahut **مِصْوَل** denilen aletle süprüntüden temizlenmiş buğdayın genel adıdır]: (O, K: [bu mânalar K’da bağlamla açıkça, O’da ise daha da açık biçimde gösterilmiştir:]) **صُولَةٌ**’nın çoğulu **صُوَلٌ**’dür. (O.)

**صِيلَةٌ**
**صِيلَةٌ** ذ , K’da burada zikredilmiştir: bkz. **صيل** maddesi.

**صَؤُولٌ**
**صَؤُولٌ** ذ çobanını yiyen; insanların üzerine sıçrayıp onları yiyen deve: (Lth, TA:) insanları öldüren ve onların üzerine sıçrayan, yahut atılan deve: (S:) yahut [diğer] develerin üzerine sıçrayıp onlarla dövüşen deve: (Msb:) yahut [diğer] develerle dövüşen, (M, K,) ve onları önüne katan aygır: (M.) Ve (mecazen:) başkalarını döven ve onları bastıran, onlara galip gelen, yahut onları boyun eğdiren adam. (TA.) Az’a göre aslında **ء** olmaksızındır; ve görünüşe göre **و** dammeli olduğu için **ء** ile telaffuz edilir. (TA.)

**صِيَالٌ**
**صِيَالٌ** ذ 1’in mastarıdır [bkz.]. (M, O, Msb, K.) ― -b2- [Ve ayrıca 3’ün de mastarıdır, bkz.]

**صِيَالَةٌ**
**صِيَالَةٌ** ذ : bkz. 3; ve ayrıca bkz. **صَوْلَةٌ**.

**أَصْوَلُ مِنْ جَمَلٍ**
**أَصْوَلُ مِنْ جَمَلٍ** ذ [deveden daha atılgan; yahut başkalarının üzerine sıçramaya, yahut onlara saldırmaya, yahut hücum etmeye, deveden daha çok alışkın]. (TA.)

**مِصْوَلٌ**
**مِصْوَلٌ** ذ acılıkları gitsin diye içine Ebu Cehil karpuzlarının ıslatıldığı şey. (AZ, S, O, K.) ― -b2- Ve İbn-'Abbلd’a göre, başakları çöp parçalarından ve süprüntüden süpürüp temizlemek için kullanılan bir alet. (O. [Ayrıca bkz. hemen ardından gelen.])

**مِصْوَلَةٌ**
**مِصْوَلَةٌ** ذ **بَيْدَر**’in yanlarını [süprüntüden temizlemek için] süpürmekte kullanılan bir süpürge (**مِكْنَسَةٌ**, O, K): (O, TA:) IAar böyle demiştir. (TA. [Ayrıca bkz. hemen önce gelen.])

**حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ**
**حِنْطَةٌ مُصَوَّلَةٌ** ذ : bkz. **صُولَةٌ مِنْ حِنْطَةٍ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَالَ
صَالَ ( w )  U ( n. ac. صَوْل [ 1 ] ,  صَال [ 1A ] ,  صَوْلَة [ 1t ] ,  مَصَالَة [ 17tA ] ,

صِيَال
صِيَال [ 23I ] ,  صُؤُوْل [ 27 ] ,

صَوَلَان
صَوَلَان [ 36 ] )
a.  [ 'Ala ], Rushed, leaped, sprang upon; attacked, assailed, assaulted; bore down, overpowered.

b.  [ pass. ] [ La ], Was decreed.

صَوَّلَ
صَوَّلَ II ,
a.  Washed; cleaned; soaked; mixed, stirred up.

b.  . Swept.

صَاْوَلَ
صَاْوَلَ III
a.  [ acc. ],  see I (a) .

صَوْلَة
صَوْلَة [ 1t ],
a.  Violence, fury; impetuosity.

b.  Onslaught, attack, assault.

c.  Force, strength, power, might.

صُوْلَة
صُوْلَة [ 3t ],
a.  Washed wheat.

مِصْوَل
مِصْوَل [ 20 ],
a.  Soaking-vessel.

مِصْوَلَة
مِصْوَلَة [ 20t ],
a.  Broom.

صُوَالَة
صُوَالَة [ 24t ],
a.  Sweepings; rubbish; chaff.

صَوْلَب
صَوْلَب
a.  Scattered seed.

صَوْلَجَان
صَوْلَجَان
a.  see under صَلَجَ

##### Türkçe

**صَالَ**
**صَالَ** ( w ) U ( n. ac. **صَوْل** [ 1 ] , **صَال** [ 1A ] , **صَوْلَة** [ 1t ] , **مَصَالَة** [ 17tA ] ,

**صِيَال**
**صِيَال** [ 23I ] , **صُؤُوْل** [ 27 ] ,

**صَوَلَان**
**صَوَلَان** [ 36 ] )
a. [ 'Ala ], atıldı, sıçradı, üzerine atıldı; saldırdı, hücum etti, taarruz etti; bastırdı, alt etti.

b. [ pass. ] [ La ], hükmedildi.

**صَوَّلَ**
**صَوَّلَ** II ,
a. yıkadı; temizledi; ıslattı; karıştırdı, çalkaladı.

b. süpürdü.

**صَاْوَلَ**
**صَاْوَلَ** III
a. [ acc. ], I (a)’ya bak.

**صَوْلَة**
**صَوْلَة** [ 1t ],
a. şiddet, hiddet; atılganlık.

b. hücum, saldırı, taarruz.

c. kuvvet, güç, kudret, iktidar.

**صُوْلَة**
**صُوْلَة** [ 3t ],
a. yıkanmış buğday.

**مِصْوَل**
**مِصْوَل** [ 20 ],
a. ıslatma kabı.

**مِصْوَلَة**
**مِصْوَلَة** [ 20t ],
a. süpürge.

**صُوَالَة**
**صُوَالَة** [ 24t ],
a. süprüntüler; çöp; saman kırıntısı.

**صَوْلَب**
**صَوْلَب**
a. saçılmış tohum.

**صَوْلَجَان**
**صَوْلَجَان**
a. **صَلَجَ** maddesi altında bak.
