# صول — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صول

ص ل ( و ا ي ء )
صلى ، صول ، وصل ، لصا ، لوص ، ألاص ، يليص .
وصل : قال الليث : كلُّ شيءٍ اتّصل بشيء ، فما بينهما وُصْلَة . وموْصِل البعير : ما بين العَجُز وفخِذِه ، وقال أبو النّجم :
تَرَى يَبِيس الماءِ دُونَ المَوْصلِ
منه بعَجْزٍ كصفَاة الجَيْحل
وقال المتنخّل :
ليس لمَيْتٍ بوَصيلٍ وقد
عُلِّق فيه طَرَفُ المَوْصلِ
يقول : باتَ الميّت فلا يُواصلُه الحيّ ، وقد عُلّق في الحيّ السّبب الذي يُوصّله إلى ما وصل إليه الميّت ، وأنشد ابن الأعرابي :
إنْ وصلتَ الكتابَ صِرْتَ إلى الله
ومَن يُلْفَ واصلاً فهو مُودي
قال أبو العباس : يعني لَوْح المقَابر يُنقَر ويُترَك فيه موضعٌ بَياضاً فإذا مات إنسان وُصل ذلك الموضع باسمه . ويقال : هذا وَصيلُ هذا ، أي : مِثْله . والوَصائل : بُرودُ اليَمَن ، الواحدة وصيلة .
وفي الحديث : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعن الواصلة والمستوصلة ) ، قال أبو عُبيد : هذا في الشَّعر ، وذلك أن تصل المرأة شَعْرَها بشعرٍ آخَر .
ورُوِي في حديثٍ آخَر : ( أيُّما امرأةٍ وصلت شعَرها بشعرٍ آخَر كان زُوراً ) . قال : وقد رَخصَت الفُقهاءُ في القَرَامِل ، وكلُّ شيء وُصِل به الشَّعر ما لم يكن الوَصل شعراً لا بأس به .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ ) ( المائدة : 103 ) ، قال المفسّرون : الوصيلةُ : كانت في الشّاء خاصّة ، كانت الشاةُ إذا وَلَدتْ أنثى فهي لهم ، وإن ولَدَتْ ذكراً جعلوه لآلهتهم ، وإذا ولدتْ ذكراً وأنثى قالوا : وصلَتْ أخاها ، فلم يَذبحوا الذَّكَر لآلهتهم .
قالوا : والوصيلة : هي الأرض الوَاسِعة كأنها وُصلَت بأُخرى ، يقال : قطَعْنَا وصيلةً بعيدةً .
ورُوِي عن ابن مسعود أنه قال : إذا كنتَ في الوصيلة فأَعْطِ راحِلَتَك حَظَّها . لَم يُرد بالوصيلة هنا الأرضَ البعيدة ، ولكنه أراد
أرضاً مُكْلِئة تتّصل بأخرى ذات كلأ ، وفي الأولى يقول لَبيد :
ولقد قَطَعت وصيلةً مجرُودةً
يَبكِي الصَّدَى فيها لشَجْوِ البُومِ
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَاقٌ ) ( النساء : 90 ) ، والمعنى : اقتلوهم ولا تتّخذوا منهم أولياءَ إلاّ من اتصل بقوم بينكم وبينهم ميثاق واعتَزوْا إليهم ، وهو من قول الأعشى :
إذا اتَّصلتْ قالت أَبَكْرَ بن وائلٍ
وَبَكْرٌ سَبَتها والأُنُوفُ رَوَاغِمُ
أي : إذا انتَسَبتْ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله : ( إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ ( أي : يَنتسبون .
قلتُ : والاتّصالُ أيضاً : الاعتزاءُ المَنهي عنه إذا قال : يال فلان . والوِصلُ بكَسر الواو كلُّ عَظْمٍ على حدةٍ لا يُكسَر ولا يُوصل به غيره ، وهي الكِسْر والجَدْل ، وجمعُه أوْصال وجُدول ، ويقال : وصل فلانٌ رَحمه يصلُها صلةً . ووصل الشيءَ بالشيء يَصلُه وصلاً . ووصل كتابُه إليّ وَبرُّه يَصل وُصولاً ، وهذا غيرُ واقع . وواصَلْتُ الصيامَ بالصيام : إذا لم تُفْطر أياماً تباعاً . وقد نهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن الوصال .
وتوصّلتُ إلى فلان بوُصلَةٍ وسببٍ تَوصُّلاً : إذا تسبَّبْتَ إليه بحُرمة . ومَوصل كُورَةٌ معروفة .
صول : قال أبو زيد : صالَ الجملُ يصُول صيالاً وصُوالاً ، وهو جَمَلٌ صَوْلٌ وجمالٌ صَوْلٌ لا يُثنَى ولا يُجمع لأَنه نعتٌ بالمَصدر .
قال أبو زيد : يقال : صَؤُلَ البعيرُ يصؤُل صآلةً ، وهو جملٌ صَؤُلٌ ، وهو الّذي يأكل راعِيه ويواثِبُ الناس فيأكلهم قال : والصَّؤول من الرّجال : الذي يضرب الناسَ ويتطاول عليهم .
قلت : الأَصل فيه تركُ الهَمْز ، وكأنه هُمِز لانضمام الواو ، وقد همزَ بعضُ القرَّاء : ( وإن تَلْؤُوا أو تُعْرضوا ) ( النساء : 135 ) ، لانضمام الواو .
أبو العباس عن ابن الأَعرابي قال : المِصْولة : المِكْنَسة التي يُكنَس بها نواحي البَيْدَر .
صلى : روي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا دُعي أحدكم إلى طعامٍ فليُجب ، فإن كان مُفْطراً ، فلْيَطْعم ، وإن كان صائماً فليُصلّ ) .
قال أبو عبيد : قولُه : ( فليُصلّ ) يعني فليَدْعُ لهم بالبَرَكة والخير ، وكلُّ داعٍ فهو مصلَ ومنه قولُ الأعشى :
عليكِ مِثلَ الذي صلَّيْتِ فاغتمِضي
نَوماً فإنَّ لجَنْب المرء مُضْطجعا
وأما حديثُ ابن أبي أوْفَى أنه قال : أعطاني أبي صدقة ماله فأتيتُ بها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( اللّهم صلّ على آل أبي أوْفَى ) فإنّ هذه الصلاةَ عندي الرحمةُ ، ومنه قولُه جلَّ وعزَّ : ( شَىْءٍ شَهِيداً إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيْهِ وَسَلِّمُواْ تَسْلِيماً ) ( الأحزاب : 56 ) ، فالصلاة من الملائكة دعاءٌ واستغفار ، ومن الله سبحانه رحمة . ومن الصلاة بمعنى الاستغفار حديثُ الزُّهْريِّ عن محمد بن عبد الرحمن بن نَوفَل عن سَوْدة أنها قالت : يا رَسول الله إذا مُتْنا صلَّى لنا عُثمان بنُ مَظْعون حتى تأتيَنا ، فقال لها : ( إن الموت أشدُّ مما تقدِّرين ) .
قال شمر : قولها : ( صَلى لنا ) ، أي : استغْفَرَ لنا عند رَبّه ، وكان عثمانُ ماتَ حينَ قالت سَوْدَةُ ذلك . وأمَّا قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( أُولَائِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبْهِمْ وَرَحْمَةٌ ) ( البقرة : 157 ) ، فمعنى الصلوات ههنا : الثناء عليهم من الله ، وقال الشاعر :
صلَّى على يَحيَى وأشياعِه
رَبٌّ كريمٌ وشفيعٌ مُطاعْ
معناه : ترحّم الله عليه على الدّعاء لا على الخبر .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصلاة من الله رحمة ، ومن المخلوقين الملائِكة والإنس والجنِّ القِيامُ والركوعُ والسجودُ والدعاءُ والتسبيحُ . والصلاةُ من الطّير والهَوام التسبيح .
قال أبو العباس في قوله : ( بُكْرَةً وَأَصِيلاً هُوَ الَّذِى ) ( الأحزاب : 43 ) ، فيصلّي يَرحَم ، وملائكتُه تدعو للمسلمين والمسلمات .
قال : وقولُ الأعشى :
وصَلّى على دَنِّها وارتَسَمْ
قال : دعا لها ألا تَحمَض ولا تَفسُد .
وقال الزجاج : الأصلُ في الصلاة اللّزوم ، يقال : قد صلِيَ واصطَلَى : إذا لزم ، ومن هذا : من يُصْلَى في النَّار ، أي : يُلزَم النارَ .
وقال أهلُ اللغة في الصلاة : إنها من الصلَوَيْن ، وهما مُكتَنِفا الذَّنَب من الناقة وغيرِها ، وأوّلُ مَوْصِلِ الفَخِذين من الإنسان فكأنَّهما في الحقيقة مكتنفا العُصْعُص .
قال : والقولُ عندي هو الأول ، إنما الصلاة لُزوم ما فَرَض الله ، والصلاةُ من أعظَم الفَرْض الذي أُمِرَ بلزومه . وأما المُصلِّي الذي يَلي السابقَ فهو مأخوذٌ من الصلَوَيْن لا محَالَة ، وهما مكتَنِفا ذَنب الفرس ، فكأنه يأتي ورأسُه مع ذلك المكان .
وفي حديثٍ آخر : ( إنّ للشيطان مَصالِيَ وفُخُوخاً ) ، والمصالِي شبيهةٌ بالشَّرَك
تنصب للطير وغيرِها .
قال ذلك أبو عُبَيد : يعني ما يَصيدُ به الناسَ من الآفات التي يستفِزُّهم بها من زِينة الدّنيا وشَهواتها .
وفي حديثٍ آخَر : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بشاةٍ مَصْلِيَّةٍ ) .
قال أبو عُبَيد : قال الكسائيّ : المَصْلِيّة المشوِيّة ، يقال : صَلَيتُ اللحمَ وغيرَه : إذا شَوَيْتَه ، فأنا أَصْلِيه صَلْياً : إذا فعلتَ ذلك وأنت تريد أن تشويَه ، فإذا أردتَ أنّك تُلقِيه فيها إلقاءً كأنّك تريد الإحراقَ قلت : أصليتُه بالألف إصلاءً ، وكذلك صلَّيته أُصَلِّيه تَصْلِيَة .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَن يَفْعَلْ ذالِكَ عُدْوَاناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَاراً ) ( النساء : 29 ) .
ويُروَى عن عليّ أنه قرأ : ( ويُصَلَّى سعيراً ) ( الانشقاق : 12 ) .
وكان الكسائيّ يقرأُ به ، فهذا ليس من الشيء ، إنما هو من إلقائك إياه فيها .
وقال أبو زُبيد :
فَقَدْ تصلّيت حَرّ حَرْبهمُ
كما تَصَلَّى المقرورُ مِنْ قَرَسِ
ويقال : قد صَلِيت بالأمر أَصلَى به : إذا قاسَيْت شدّتَه وتَعَبه . وَصلَيْتُ لِفُلان بالتخفيف ، وذلك إذا عمِلتَ له في أمرٍ تريد أن تَمْحَلَ به ، وتُوقِعَه في هَلَكة ، والأصل في هذا من المَصالِي وهي الشَّرَك تُنْصَب للطَّير .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : صَلَّيت العَصا تَصلِيةً : إذا أدرْتها على النَّار لتقوِّمها ، وأنشد :
وَمَا صَلّى عَصاكَ كمستَديم
ويقال : أَصْلَتِ الناقةُ فهي مُصْليَةٌ : إذا وقع ولَدُها في صَلاَها وقَرُبَ نتَاجُها .
وفي حديث عليّ أنه قال : ( سبقَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وصلَّى أبو بكر ، وثَلَّث عُمَر ، وحَبَطَتْنا فِتنةٌ فما شاء الله ) .
قال أبو عُبَيد : وأصلُ هذا في الخيل ، فالسابقُ الأوَّلُ ، والمصلِّي الثاني ، قيل له : مُصَلَ لأنه يكون عند صَلاَ الأوّل ، وصَلاَه : جانِبا ذَنَبِه عن يمينه وشِماله ، ثم يتلوه الثالث .
قال أبو عُبَيد : ولم أسمعْ في سوابق الخيل ممن يُوثَقُ بِعِلمِه اسماً لشيء منها إلا الثاني ، والسُّكَيْت ، وما سِوَى ذَيْنِك إنما يقال الثالث والرابع ، وكذلك إلى التاسع .
قال أبو بكر : قال أبو العبَّاس : المصلِّي في كلام العرب : السابقُ : المتقدِّم .
قال : وهو مُشَبَّهٌ بالمصلِّي من الخيل ، وهو السابقُ الثاني ، ويقال للسابق الأوّل : المُجَلِّي ، وللثاني : المصلِّي ، وللثالث : المُسَلِّي ، وللرابع : التَّالي ، وللخامس :
المُرْتاح ، وللسادس : العاطِفِ ، وللسابع : الحَظِيّ ، وللثامن : المؤمَّل ، وللتاسع : اللَّطيم ، وللعاشر : السُكَيْت ، وهو آخر السُّبَّق .
وقال ابن السكِّيت : الصِّلاء اسمٌ للوَقود ، وهو الصَّلا : إذا كَسَرْتَ الصادَ مَدَدْتَ ، وإذا فَتحتَها قَصَرْتَ ، قاله الفرّاء .
وقال اللَّيث : الصِّلِّيَان : نَبْت ، قال بعضُهم : هو على تقدير فِعِّلاَن .
وقال بعضُهم : فِعْلِيان ؛ فمن قال فِعليان قال : هذه أرضٌ مَصْلاةٌ ، وهو نَبتٌ له سَبْطة عظيمة كأنّها رأس القَصَبة ، إذا خَرجَت أذنابُها تَجِدُ بهَا الإبلُ ، والعربُ تسمِّيه خُبزَة الإبل .
وقال غيرُه : من أمثال العرب في اليمين إذا أَقدَم عليها الرجلُ ليَقْتَطِع بها مالَ الرجلِ : جَذَّها جَذَّ العيْرِ الصِّلِّيَانَة ، وذلك أن لها جِعْثِنةً في الأرض ، فإذا كَدَمَها العَيْرُ اقتَلَعها بجِعْثِنَتها .
شَمر عن أبي عمرو : الصَّلاَيَةُ : كلُّ حَجَر عريضٍ يُدَقّ عليه عِطْرٌ أو هَبِيد ، يقال : صَلاءةٌ وصَلاية .
وقال ابن شُميل : الصَّلاَية : سَرِيحة خَشِنةٌ غليظةٌ من القُفّ .
وقال أبو العبَّاس في قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ ) ( الحج : 40 ) ، قال : الصلوات : كنائسُ اليهود ، قال : وأصلُها بالعِبْرَانيّة صَلُوتا ، ونحو ذلك .
قال الزجَّاج : وقُرِئَت : ( وصُلُواتٌ ومَساجد ) ( الحج : 40 ) . قال : وقيل : إنها مواضعُ صلوات الصابِئِين .
لوص : قال أبو تُراب : يقال : لاصَ عن الأمر ونَاص : بمعنى حادَ .
وقال أبو سعيد اللِّحياني : أَلَصْتُ أنْ آخُذَ منه شيئاً أُلِيصُ إلاصَةً ، وأَنَصْتُ أُنِيصُ إِنَاصَةً ، أي : أَرَدْتُ .
أبُو عُبَيْد : الإلاصةُ مِثْلُ العِلاصة ، إدارَتك الإنسانَ على الشّيء تطلُبُه منه ، يقال : ما زلتُ أُلِيصُه على كذا وكذا .
وقال عُمر لعثمان : هي الكلمة التي أَلاَصَ النبِيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عليها عمَّه عند الموت : شهادة أن لا إله إلاّ الله .
اللَّيْثِ : اللَّوْص من الملاوَصة ، وهو في النَّظَر كأَنه يَخْتِل لِيَرُوم أَمْراً . والإنسانُ يُلاَوِصُ الشجرةَ إذا أراد قَلْعَهَا بالفأس ، فَتَراه يُلاَوِصُ في نظرِه يَمْنَةً ويَسْرَةً كيف يَضْرِبُهَا .
ثعلب عن ابن الأعْرَابيِّ : يقال للفالُوذ : المُلَوَّصُ وَالمُزَعْزَعُ وَالمُزَعْفَرُ ، وهو اللَّمْص . قال : ولوَّص الرجلُ : إذا أَكلَ اللَّواص ، وهو العَسَل الصافي .
أصل : قال اللّيث : الأصلُ : أسفلُ كلِّ شيء ، ويقال : اسْتَأصَلَتْ هذه الشجرةُ ، أي : ثَبَتَ أَصلُها ، واسْتَأصَلَ الله بني
فلان ، أي : لم يَدَعْ لهم أصْلاً . ويقال : إنَّ النَّخلَ بِأَرْضِنا لأَصِيل ، أي : هوَ به لا يزال ولا يَفْنَى . وفلانٌ أَصِيلُ الرَّأيِ ، وقد أَصُلَ رأيُه أصالةً ، وإنه لأَصيلُ الرَّأي والعَقْل . والأصيل : هو العَشِيّ . وهو الأُصُل .
ابن السِّكِّيت : يقال : لقيتُه أُصَيْلالاً وأُصَيْلاَناً : إذا لقيتَه بالعشيّ . ولقِيتُه مُؤْصِلاً . وجمعُ أَصيل العشيِّ : آصالٌ .
وقال اللَّيث : الأصيل : الهَلاك ، وقال أَوْس :
خافُوا الأَصيلَ وقد أَعْيَتْ مُلُوكَهُمُ
وحُمِّلُوا مِن ذَوِي غَوْمٍ بأَثْقَالِ
والأَصِيلُ : الأصْل . ورَجُلٌ أَصِيلٌ : له أَصْل .
ابن السّكِّيت : جاءُوا بِأَصِيلَتِهِمْ ، أي : بِأَجْمَعِهِمْ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أخذتُ الشيءَ بِأَصَلَتِه : إذا لم تَدَعْ منه شيئاً .
ويقال : أَصِلَ فُلانٌ يَفعَل كذا وكذا ، كقولك : عَلِقَ وطَفِقَ .
وقال شَمر : الأَصَلَة : حيَّةٌ مِثْلُ رِئة الشاة لها رِجْلٌ وَاحِدَةٌ ، وقيل : هي مِثْلُ الرَّحَى مستديرةٌ حَمْراءُ لا تَمَسّ شجرةً ولا عُوداً إلا سَمَّتْه ، ليست بالشديدةِ الْحُمْرَة ، لها قائمة تَخُطُّ بها في الأرض ، وتَطْحَن طَحْنَ الرَّحَى .
لصا : قال اللّيث : يقال : لَصَى فلانٌ فلاناً يَلْصُوه ويَلْصُو إليه : إذا انْضمّ إليه لِريبة ، ويَلْصِي أعربهُما ، وأَنشد :
عَفٌّ فلاَ لاصٍ ولا مَلْصِيُّ
أي : لا يُلْصَى إليه .
وقال غيرُه : اللَّصْوُ والقَفْوُ : القَذْفُ للإنسان برِيبة يَنسبُه إليها ؛ يقال : لَصاه يَلْصُوه ويَلْصِيه : إذا قَذَفه .
وقال أبو عُبَيد : يُروَى عن امرأة من العَرَب أنّه قيل لها : إنّ فلاناً قد هَجاكِ ، فقالت : ما قَفَا ولا لَصَا ؛ تقول : لم يَقْذِفْني . قال : وقولها لَصَا مثل قَفَا ؛ يقال منه : رجلٌ قافٍ لاصٍ ؛ وأَنشدَ :
إِنِّي امرؤٌ عن جارتي غنيُّ
عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلْصِيُّ
يقول : لا قاذِف ولا مقْذوفُ .

### Türkçe

ص ل ( **و ا ي ء** )
**صلى** , **صول** , **وصل** , **لصا** , **لوص** , **ألاص** , **يليص** .

**وصل** : Lîs dedi: Her şey bir şeye bağlanırsa, ikisinin arasındaki şey **وُصْلَة**’dir. Ve devenin **موْصِل**’i: sağrı ile uyluğu arasındaki şeydir. Ebû’n-Necm dedi ki:
Su’nun kurusu **المَوْصل**’in aşağısında görürsün
Ondan, sağrı ile, **الجَيْحل**’in kayası gibi
Ve el-Mütenahhil dedi ki:
Bir ölü için **وَصيل** yoktur; hâlbuki
Onda **المَوْصل**’in ucu asılmıştır
Der ki: Ölü geceleyip kalmıştır; diri ona **يُواصلُه** etmez. Hâlbuki diride, ölünün ulaştığı şeye onu ulaştıran sebep asılmıştır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
Eğer kitabı **وصلتَ** edersen Allah’a varmış olursun
Ve kim bir **واصلاً** bulursa o **مُودي**’dir
Ebû’l-Abbâs dedi: Yani kabirlerin levhası oyulur ve onda bir beyazlık yeri bırakılır; bir insan ölünce o yer onun adıyla **وُصل** edilir. Ve denir: “Bu, bunun **وَصيلُ**’idir”, yani: onun benzeridir. Ve **الوَصائل**: Yemen’in bürdeleri (çizgili örtüleri)dir; teki **وصيلة**’dir.

Hadiste: “(Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **الواصلة** ve **المستوصلة**’ye lânet etti)” (vardır). Ebû ‘Ubeyd dedi: Bu saç hakkındadır; o da kadının saçını başka bir saçla **تصل** etmesidir.

Başka bir hadiste rivayet edildi: “(Herhangi bir kadın saçını başka bir saçla **وصلت** ederse bu **زُوراً** olur)”. Dedi: Fukahâ **القَرَامِل** hakkında ruhsat vermiştir; saçla **وُصِل** edilen her şey, **الوَصل** saç olmadıkça, onda bir beis yoktur.

Allah جلّ وعزّ dedi: “(Allah ne bir **بَحِيرَة** ne bir **سَآئِبَة** ne bir **وَصِيلَة** kıldı)” (المائدة: 103). Müfessirler dedi: **الوصيلةُ**: özellikle koyunda idi; koyun dişi doğurursa onlarındı; erkek doğurursa onu ilahlarına yaparlardı. Erkek ve dişi doğurursa: “Kardeşini **وصلتْ**” derlerdi; böylece erkeği ilahlarına kesmezlerdi.

Dediler: **الوصيلة**: sanki bir başkasına **وُصلَت** edilmiş gibi geniş arazidir; “Uzak bir **وصيلة** kestik (aştık)” denir.

İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: “Eğer **الوصيلة**’de isen, binek hayvanına payını ver.” Burada **الوصيلة** ile uzak araziyi kastetmedi; fakat başka bir otlu araziye bağlanan otlu bir araziyi kastetti. Birincisi hakkında Lebîd şöyle der:
Ve gerçekten çıplak bir **وصيلة** kestim
Orada baykuşun kederinden yankı ağlar
Allah جلّ وعزّ dedi: “(Ancak sizinle onların arasında bir ahid bulunan bir kavme **يَصِلُونَ** edenler)” (النساء: 90). Mana: Onları öldürün ve onlardan veliler edinmeyin; ancak sizinle onların arasında ahid bulunan bir kavme bağlanan ve onlara nisbet eden kimse müstesna. Bu, A‘şâ’nın sözündendir:
Bağlandığında dedi: Ebeker b. Vâil
Ve Bekr onu esir etti; burunlar sürtünmüş
Yani: Nisbet ettiğinde.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, şu söz hakkında: “(إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ)” yani: nisbet ederler.

Dedim: **الاتّصالُ** da: “Ya âl-i falan” dediğinde yasaklanan **الاعتزاءُ**’dur. **الوِصلُ** (vav’ın kesriyle): her bir kemik parçasıdır; ne kırılır ne de onunla başkası **يُوصل** edilir; o **الكِسْر** ve **الجَدْل**’dir. Çoğulu **أوْصال** ve **جُدول**’dür. Ve denir: Falan rahmini **وصل** etti; onu **صلةً** ile **يصلُها**. Ve şeyi şeyle **وصل** etti; onu **وصلاً** ile **يَصلُه**. Ve onun kitabı bana ulaştı; ve onun iyiliği **يَصل** **وُصولاً**; bu ise vâki‘ değildir. Ve orucu oruçla **واصَلْتُ**: ard arda günler iftar etmediğinde. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **الوصال**’dan nehyetmiştir.

Ve bir **وُصلَةٍ** ve sebep ile falana **توصّلتُ** **تَوصُّلاً**: ona bir hürmetle vesile edindiğinde. Ve **مَوصل** bilinen bir **كُورَة**’dir.

**صول** : Ebû Zeyd dedi: Deve **صالَ** eder; **يصول** **صيالاً** ve **صُوالاً**. O, **جَمَلٌ صَوْلٌ** ve **جمالٌ صَوْلٌ**’dür; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfattır.

Ebû Zeyd dedi: Denir: Deve **صَؤُلَ** eder; **يصؤُل** **صآلةً**; o **جملٌ صَؤُلٌ**’dür; o, çobanını yiyen ve insanlara sıçrayıp onları yiyendir. Dedi: Erkeklerden **الصَّؤول**: insanları döven ve onlara karşı büyüklük taslayandır.

Dedim: Asıl olan hemzeyi terk etmektir; sanki vavın dammeli oluşundan dolayı hemzelenmiştir. Bazı kurrâ hemzeledi: “(وإن تَلْؤُوا أو تُعْرضوا)” (النساء: 135), vavın dammeli oluşundan dolayı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المِصْولة**: harmanın kenarlarının süpürüldüğü süpürgedir.

**صلى** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: “(Sizden biriniz yemeğe çağrılırsa icabet etsin; eğer iftarlı ise yesin; eğer oruçlu ise **فليُصلّ** etsin).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: “**فليُصلّ**” sözü: onlar için bereket ve hayırla dua etsin demektir; her dua eden **مصلَ**’dir. Ondandır A‘şâ’nın sözü:
Senin için, **صلَّيْتِ** ettiğin şeyin benzeri (olsun); öyleyse göz yum
Uykuya; çünkü kişinin yanı için bir yatacak yer vardır
İbn Ebî Evfâ hadisine gelince: dedi ki: Babam bana malının sadakasını verdi; onu Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) getirdim; dedi ki: “(Allah’ım, Ebû Evfâ’nın âline **صلّ** et)”. Bu **الصلاة** bende rahmettir. Ondandır O’nun جلّ وعزّ sözü: “(… Şahit olarak… Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e **يُصَلُّونَ**; ey iman edenler, siz de ona **صَلُّوا** edin ve tam bir teslimiyetle selam verin)” (الأحزاب: 56). **الصلاة** meleklerden: dua ve istiğfardır; Allah سبحانه’dan: rahmettir. Ve **الصلاة**’dan, istiğfar manasında, ez-Zührî’nin Muhammed b. Abdurrahman b. Nevfel’den, o da Sevde’den rivayet ettiği hadis: dedi ki: “Ya Resûlallah, öldüğümüzde bize Osman b. Maz‘ûn **صلَّى** etsin, bize gelinceye kadar.” Ona dedi ki: “(Ölüm, takdir ettiğinden daha şiddetlidir).”

Şemmer dedi: Onun “(**صَلى لنا**)” sözü: Rabbine katında bizim için istiğfar etti, demektir. Osman, Sevde bunu söylediği vakit ölmüştü. Allah جلّ وعزّ’ün şu sözüne gelince: “(İşte onların üzerinde Rablerinden **صَلَوَاتٌ** ve rahmet vardır)” (البقرة: 157); burada **الصلوات**’ın manası: Allah’tan onlara sena’dır. Şair dedi ki:
Yahyâ’ya ve taraftarlarına **صلَّى** etti
Kerîm bir Rab ve itaat olunan bir şefaatçi
Manası: Haber üzere değil, dua üzere Allah ona rahmet etsin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصلاة** Allah’tan rahmettir; mahlûklardan, melekler ve insanlar ve cinlerden: kıyam, rükû, secde, dua ve tesbihtir. Kuşlardan ve haşereden **الصلاة**: tesbihtir.

Ebû’l-Abbâs, şu söz hakkında: “(بُكْرَةً وَأَصِيلاً هُوَ الَّذِى)” (الأحزاب: 43): O **يصلّي** eder, yani rahmet eder; melekleri de mümin erkekler ve mümin kadınlar için dua eder.

Dedi: A‘şâ’nın sözü:
Ve onun küpüne **وصَلّى** etti ve işaret koydu
Dedi: Ona, ekşimeyip bozulmaması için dua etti.

Zeccâc dedi: **الصلاة**’da asıl, lüzumdur; denir: **صلِيَ** ve **اصطَلَى**: lüzum ettiğinde. Bundan: ateşte **يُصْلَى** edilen, yani ateşe ilzam edilendir.

Dil ehli **الصلاة** hakkında dedi: O, **الصلَوَيْن**’dendir; ikisi, deve ve başkasında kuyruğun iki yanıdır; insanda uylukların ilk birleşme yeridir; sanki hakikatte ikisi kuyruk sokumunun iki yanıdır.

Dedi: Bana göre söz birincisidir: **الصلاة** ancak Allah’ın farz kıldığını lüzum etmektir; **الصلاة** lüzumu emredilen farzın en büyüğündendir. Öncekinin ardından gelen **المُصلِّي** ise mutlaka **الصلَوَيْن**’den alınmıştır; ikisi atın kuyruğunun iki yanıdır; sanki o, başı o yerle birlikte gelir.

Başka bir hadiste: “(Şeytanın **مَصالِيَ**’si ve **فُخُوخاً**’u vardır)”; **المصالِي** kuş ve başkası için kurulan tuzağa benzer.

Bunu Ebû ‘Ubeyd söyledi: Yani dünya ziyneti ve şehvetlerinden, onlarla insanları avladığı ve onlarla onları hafiflettiği afetlerdir.

Başka bir hadiste: “(Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) **شاةٍ مَصْلِيَّةٍ** getirildi).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **المَصْلِيّة** kızartılmıştır; denir: Eti ve başkasını **صَلَيتُ**: onu kızarttığında; ben onu **أَصْلِيه** **صَلْياً** (kızartırım): bunu yaptığında ve kızartmayı kastettiğinde. Eğer onu içine atmayı, sanki yakmayı kastettiğini istersen, elif ile **أصليتُه** **إصلاءً** dersin. Aynı şekilde **صلَّيته**: onu **أُصَلِّيه** **تَصْلِيَة**.

Allah جلّ وعزّ dedi: “(Kim bunu düşmanlık ve zulüm olarak yaparsa, onu ateşe **نُصْلِيهِ** edeceğiz)” (النساء: 29).

Ali’den rivayet edilir ki şöyle okudu: “(**ويُصَلَّى** سعيراً)” (الانشقاق: 12).
Kisâî de bununla okurdu. Bu, şeyden değildir; ancak onu içine atmandandır.

Ebû Zübeyd dedi:
Gerçekten onların savaşının sıcağıyla **تصلّيت** ettim
Donmuşun soğuğun ısırığından **تَصَلَّى** ettiği gibi
Ve denir: İşle **صَلِيت**; onunla **أَصلَى** ederim: şiddetini ve yorgunluğunu çektiğinde. Ve hafifletmeyle “Falana **وَصلَيْتُ**”: bu, onun hakkında bir iş yaptığında; onunla hile yapmak ve onu helâke düşürmek istediğinde. Bunun aslı **المَصالِي**’dendir; o, kuş için kurulan tuzaktır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Sopayı **صَلَّيتُ** **تَصلِيةً**: onu doğrultmak için ateş üzerinde çevirdiğinde. Şu beyti okudu:
Ve senin sopanı, devamlı olan gibi, **صَلّى** etmedi
Ve denir: Deve **أَصْلَتِ**; o **مُصْليَةٌ**’dir: yavrusu onun **صَلاَ**’sına düştüğünde ve doğumu yaklaştığında.

Ali hadîsinde: dedi ki: “(Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) geçti; Ebû Bekir **صلَّى** etti; Ömer üçüncü oldu; bize bir fitne isabet etti; Allah ne dilerse).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Bunun aslı atlar hakkındadır: birinci geçen birincidir; **المصلِّي** ikincidir; ona **مُصَلَ** denmiştir; çünkü o, birincinin **صَلاَ**’sı yanında olur. Onun **صَلاَ**’sı: kuyruğunun sağ ve sol yanlarıdır; sonra üçüncü onu takip eder.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Güvenilir ilim sahibinden, atların öncüleri içinde, ikinciden başka ve **السُّكَيْت**’ten başka bir şey için isim işitmedim; bu ikisinin dışındakine ancak üçüncü, dördüncü denir; dokuzuncuya kadar da böyledir.

Ebû Bekir dedi: Ebû’l-Abbâs dedi: Arapların كلامında **المصلِّي**: **السابقُ** yani öne geçen (kimse)dir.
Dedi: O, atlardan **المصلِّي**’ye benzetilmiştir; o, ikinci geçen **السابقُ**’tır. Birinci geçene **المُجَلِّي** denir; ikinciye **المصلِّي**; üçüncüye **المُسَلِّي**; dördüncüye **التَّالي**; beşinciye **المُرْتاح**; altıncıya **العاطِفِ**; yedinciye **الحَظِيّ**; sekizinciye **المؤمَّل**; dokuzuncuya **اللَّطيم**; onuncuya **السُكَيْت**; o, yarışanların sonuncusudur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الصِّلاء** yakıtın adıdır; o, **الصَّلا**’dır: sâd’ı kesrelediğinde uzatırsın; onu fetha ettiğinde kısaltırsın; bunu Ferrâ söyledi.

Lîs dedi: **الصِّلِّيَان** bir bitkidir. Bazıları dedi: **فِعِّلاَن** takdiri üzeredir.
Bazıları dedi: **فِعْلِيان**. Kim **فِعليان** derse: “Bu, **أرضٌ مَصْلاةٌ**’dır” der. O, büyük bir saptı olan bir bitkidir; sanki kamışın başı gibidir. Kuyrukları çıktığında develer onunla beslenir. Araplar ona “develerin ekmeği” adını verir.

Başkası dedi: Arapların yemin hakkında darb-ı mesellerindendir; adam onunla adamın malını koparmak için öne atıldığında: “Onu, eşeğin **الصِّلِّيَانَة**’yı koparması gibi kopardı.” Bu, onun yerde bir **جِعْثِنة**’si olmasındandır; eşek onu çiğnediğinde, **جِعْثِنَتها** ile onu söker.

Şemmer, Ebû ‘Amr’dan: **الصَّلاَيَةُ**: üzerinde koku veya **هَبِيد** dövülen her geniş taştır; **صَلاءةٌ** ve **صَلاية** denir.

İbn Şümeyl dedi: **الصَّلاَية**: **القُفّ**’tan kaba, sert, kalın bir düz taştır.

Ebû’l-Abbâs, Allah تعالى’nın şu sözü hakkında: “(وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ)” (الحج: 40): dedi: **الصلوات** Yahudilerin kiliseleridir. Dedi: Aslı İbranice’de **صَلُوتا**’dır ve buna benzer (şeylerdir).

Zeccâc dedi: Şöyle okunmuştur: “(**وصُلُواتٌ** و**مَساجد**)” (الحج: 40). Dedi: Ve denildi ki: O, Sâbiîlerin salât yerleridir.

**لوص** : Ebû Turâb dedi: Denir: İşten **لاصَ** etti ve **نَاص** etti: “saptı” manasındadır.
Ebû Sa‘îd el-Lihyânî dedi: Ondan bir şey almak için **أَلَصْتُ**; **أُلِيصُ** **إلاصةً**; ve **أَنَصْتُ**; **أُنِيصُ** **إِنَاصَةً**; yani: istedim.

Ebû ‘Ubeyd: **الإلاصةُ** **العِلاصة** gibidir: insanı bir şey üzerinde döndürmendir; onu ondan istersin. Denir: “Onu şu ve şu üzerine **أُلِيصُ** etmeyi sürdürdüm.”

Ömer, Osman’a dedi: O, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ölüm anında amcasına üzerinde **أَلاَصَ** ettiği kelimedir: “Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet.”

Lîs: **اللَّوْص** **الملاوَصة**’dandır; bakışta sanki bir işi arzulamak için hile yapıyor gibidir. İnsan, baltayla ağacı sökmek istediğinde ağacı **يُلاَوِصُ** eder; onu bakışında sağa sola **يُلاَوِصُ** eder görürsün: onu nasıl vuracağını.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفالُوذ** için denir: **المُلَوَّصُ** ve **المُزَعْزَعُ** ve **المُزَعْفَرُ**; o, **اللَّمْص**’tur. Dedi: Adam **لوَّص** etti: **اللَّواص** yediğinde; o, saf baldır.

**أصل** : Lîs dedi: **الأصلُ** her şeyin altıdır. Ve denir: “Bu ağaç **اسْتَأصَلَتْ**”, yani: kökü sağlamlaştı. Ve “Allah falan oğullarını **اسْتَأصَلَ** etti”, yani: onlara bir **أصل** bırakmadı. Ve denir: “Bizim toprağımızdaki hurma gerçekten **أَصِيل**’dir”, yani: ondadır; hâlâ durur ve yok olmaz. Ve falan **أَصِيلُ الرَّأيِ**’dir; görüşü **أَصُلَ** etti **أصالةً**; o gerçekten **أَصيلُ الرَّأي** ve akıldır. Ve **الأصيل**: akşam vaktidir. O, **الأُصُل**’dür.

İbnü’s-Sikkît: Denir: Onunla **أُصَيْلالاً** ve **أُصَيْلاَناً** karşılaştım: onunla akşamleyin karşılaştığında. Ve onunla **مُؤْصِلاً** karşılaştım. Akşamın **أَصيل**’inin çoğulu: **آصالٌ**’dır.

Lîs dedi: **الأصيل** helâktir. Evs dedi:
**الأَصيل**’den korktular; hâlbuki kralları aciz kaldı
Ve ağır yüklerle, boğucu (kimse)lerden yüklendiler
Ve **الأَصِيلُ**: **الأصْل**’dür. Ve **رَجُلٌ أَصِيلٌ**: kökü olan (kimsedir).

İbnü’s-Sikkît: “Onlar **بِأَصِيلَتِهِمْ** geldiler”, yani: hepsiyle geldiler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Şeyi **بِأَصَلَتِه** aldım”: ondan hiçbir şey bırakmadığında.

Ve denir: Falan **أَصِلَ** eder; şöyle şöyle yapar: “**عَلِقَ**” ve “**طَفِقَ**” demen gibi.

Şemmer dedi: **الأَصَلَة**: koyunun ciğeri gibi bir yılandır; onun bir tek ayağı vardır. Ve denildi ki: değirmen taşı gibi yuvarlak, kırmızı (bir şey)dir; bir ağaca ve bir çubuğa dokunmaz ki onu zehirlemesin; şiddetli kırmızılıkta değildir. Onun bir dikeni vardır; onunla yerde çizgi çizer; değirmen taşının öğütmesi gibi öğütür.

**لصا** : Lîs dedi: Denir: Falan, falanı **لَصَى** etti; onu **يَلْصُوه** ve ona **يَلْصُو**: bir şüphe sebebiyle ona sokulduğunda. Ve **يَلْصِي** ikisinin daha fasihidir. Şu beyti okudu:
İffetli; ne **لاصٍ** ne de **مَلْصِيُّ**
Yani: ona **يُلْصَى** edilmez.

Başkası dedi: **اللَّصْوُ** ve **القَفْوُ**: insanı bir şüphe ile itham edip ona nisbet ederek iftiradır; denir: Onu **لَصاه**; onu **يَلْصُوه** ve onu **يَلْصِيه**: ona iftira attığında.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Araplardan bir kadından rivayet edilir ki ona denildi: “Falan seni hicvetti.” O dedi: “Ne **قَفَا** etti ne **لَصَا**”; yani: bana iftira etmedi. Dedi: Onun “**لَصَا**” sözü “**قَفَا**” gibidir. Ondan denir: **رجلٌ قافٍ لاصٍ**. Ve şu beyti okudu:
Ben, komşumdan müstağni bir kimseyim
İffetli; ne **لاصٍ** ne de **مَلْصِيُّ**
Der ki: Ne iftiracı ne de kendisine iftira atılan.
